Dữ liệu đầy đủ tới từng phút, từng ngày, từ buổi chạy đầu tiên năm 2019.

Hôm nay mình thử kéo toàn bộ dữ liệu đó ra khỏi app, rồi đưa cho AI đọc, bảo nó phân tích insight về quá trình tập luyện bảy năm qua của mình. AI cho mình 4 insight, cả bốn cái đều ngược với những gì mình đã tin suốt thời gian qua.

Bài này sẽ kể về bốn điều đó, kèm cách làm để bạn cũng có thể tìm thấy insight của chính mình. Nhưng phần mình thấy đáng nói nhất không phải kỹ thuật đâu, mà là vì sao một người có thể ngồi trên đống dữ liệu về chính mình suốt bảy năm mà vẫn chưa hiểu chính xác về chính mình.

1. Mình có thật sự lười và thiếu ý chí trong luyện tập như mình từng nghĩ không?

Suốt bảy năm qua, mình có một câu giải thích rất gọn cho việc tập luyện đứt đoạn: mình thiếu quyết tâm, mình lười.

Câu đó nghe hợp lý tới mức mình chưa bao giờ kiểm tra lại.

Nhưng khi nhìn vào dữ liệu, nó nói khác. Suốt bảy năm mình tập kiểu buổi dài mà thưa, mỗi lần tập là một buổi rất ra trò, và đồng thời, tháng nào cũng nghỉ quá nửa. Đến đầu năm nay, mình vô tình làm ngược lại: buổi ngắn thôi, chừng hai mươi phút tới 1 tiếng, nhưng gần như ngày nào cũng có.

Mật độ tập vọt lên gấp ba lần mọi đợt trước đó. Không đợt nào trong bảy năm chạm được mức ấy.

Mình cảm thấy mình kỷ luật hơn, hào hứng hơn.

Trên thực tế, mình đã thay đổi cách tiếp cận: Thay vì một buổi quá dài và thưa, mình tập các buổi ngắn và đều.

Điều này không chỉ đúng với chuyện tập luyện.

Chúng ta có thói quen giải thích hành vi của mình bằng phẩm chất: tôi lười, tôi thiếu kỷ luật, tôi cả thèm chóng chán. Nghe thì có vẻ thành thật và tự chịu trách nhiệm. Nhưng một lời giải thích bằng phẩm chất thì không sửa được gì, vì nó nói về con người bạn, mà con người thì đâu có cái nút nào để vặn mà thay đổi phẩm chất ngay đâu.

Còn nếu giải thích bằng cấu trúc, VD như ngưỡng vào quá cao, buổi tập quá dài, thì tự nhiên có việc để làm. Hạ ngưỡng xuống là một hành động cụ thể, làm được ngay chiều nay.

Cùng một hiện tượng, hai cách gọi tên. Một cách khiến mình thấy mình tệ. Cách kia khiến mình thấy có thứ để chỉnh sửa lại.

Và mình đã chọn cách đầu suốt bảy năm, chỉ vì nó tới trong đầu nhanh hơn.

2. Thứ giết một thói quen không phải là ngày mà bạn bỏ cuộc, mà là ngày thứ hai sau đó.

Ba lần nghỉ dài nhất của mình lần lượt là gần một năm, nửa năm, và bốn tháng.

Mình vẫn đinh ninh mỗi lần đó phải có một lý do: chấn thương, đổi việc, một giai đoạn nào đấy khó khăn.

Không có gì cả. Cả ba lần đều bắt đầu bằng một ngày nghỉ hoàn toàn bình thường.

Không có ngày nào là ngày bỏ cuộc. Không có khoảnh khắc nào mình quyết định dừng lại. Chỉ là hôm đó không tập, hôm sau cũng không, rồi mười tháng trôi qua mà không lần nào mình ý thức được rằng mình đang ở giữa một quãng đứt đoạn, và cũng không một ngày nào mình có lại động lực để đi tập lại.

Ta hay hình dung việc từ bỏ như một cảnh có kịch tính: một buổi tối nào đó mình ngồi xuống và thừa nhận là “thôi, không đi tập nữa”. Thật ra nó không hề có thông báo. Ngày bỏ cuộc trông giống hệt ngày bình thường, và nó chỉ trở thành ngày bỏ cuộc sau đó nhiều tháng, khi nhìn ngược lại.

Hệ quả thực tế: nếu mình đợi tới lúc cảm thấy mình đang bỏ cuộc mới hành động, thì đã muộn mất nửa năm rồi. Cái cảm giác ấy tới quá trễ để dùng được vào việc gì.

Nên cái duy nhất canh được là ngày nghỉ thứ hai. Ngày đầu thì bình thường thật. Nhưng ngày thứ hai, thứ ba, thứ tư,…., ngày thứ 100,… thì không còn bình thường nữa. Điều đó thì chỉ nhìn ra được khi có bảy năm nằm cạnh nhau. Chứ đứng ở trong một ngày cụ thể thì mọi ngày nghỉ đều vô hại như nhau.

3. Đỉnh cao thường đứng ngay trước cú ngã sõng soài

Chuỗi tập đều dài nhất từ trước đến giờ của mình kéo được gần hai tháng liên tiếp.

Nó dừng ngay sau tuần mình tập nhiều nhất, tuần mà khối lượng đã nhân lên gấp ba so với tuần trước đó, theo dữ liệu mình tracking.

Nếu bạn hỏi thăm mình vào tuần đấy, mình sẽ trả lời, đó là tuần tốt nhất. Mình đang lên phong độ, đang thấy mình khoẻ ra, mình đang rất tự hào, bạn nên học tập mình : D

Nhìn từ ngoài vào thì nó là báo hiệu của một “đỉnh cao” chuẩn bị sập xuống.

Chuyện này thì mình nghĩ ai cũng gặp, và không chỉ ở chuyện tập. Tuần làm việc năng suất nhất thường đứng ngay trước tuần kiệt sức. Giai đoạn hào hứng nhất với một dự án mới thường là giai đoạn ta rút ngắn giấc ngủ.

Cái bẫy nằm ở chỗ: trong lúc đang ở trên đỉnh, cảm giác của ta không phân biệt được đâu là đà lên và đâu là quá đà. Cả hai đều cho ra một cảm giác giống hệt nhau, là cảm giác đang làm tốt.

Chỉ có thứ đếm được mới phân biệt hộ mình. Nhìn vào dữ liệu, mình thấy mô thức này, cách tập luyện này chưa hiệu quả, nó đẩy mình đi nhanh rồi dừng luôn.

4. Dữ liệu chỉ ra mô thức

Cứ mỗi lần quay lại sau một quãng nghỉ dài, mình quay lại bằng một môn hoàn toàn mới. Chạy, rồi đạp, rồi bơi, rồi đi bộ, rồi yoga. Lặp lại đủ đều để không còn là ngẫu nhiên.

Suốt bảy năm mình gọi cái này là thiếu kiên định, thích thử cái mới, cả thèm chóng chán.

Nhưng bản phân tích đặt ra một khả năng khác: có thể đó không phải nhược điểm. Có thể đó là cơ chế khởi động lại của riêng mình, mình không quay lại được bằng thứ đã chán, nhưng cứ có cái mới là mình quay lại được. Bảy năm nay chưa lần nào mình biến mất luôn.

Dữ liệu chỉ ra được mô thức. Nó không nói được mô thức đó tốt hay xấu.

Cái nhãn “thiếu kiên định” không nằm trong dữ liệu. Nó là thứ mình tự dán, từ rất lâu, rồi dùng nó để đọc mọi thứ về sau. Và vì cái nhãn ấy có sẵn trong đầu nên mình chưa một lần cân nhắc vế còn lại.

Nếu mình để cho bản phân tích dán nhãn thay mình, thì mình chỉ đổi một ông quan toà lấy một ông quan toà khác, mà ông mới còn ăn nói mạch lạc hơn.

Việc của nó là đưa mô thức ra ánh sáng. Còn việc gọi tên vẫn là của mình.

Vậy vì sao suốt bảy năm mình không tự thấy?

Không phải vì thiếu dữ liệu đâu, Strava có đủ mà. Cũng không phải vì thiếu công cụ đâu, Strava có sẵn biểu đồ luôn.

Mà là vì mình nhìn nó bằng đúng cái cách mà mình đã tạo ra nó.

Trong trí nhớ mình, không có buổi tập nào là một dòng dữ liệu cả. Mỗi buổi thì đều kèm một nhiệt độ cảm xúc thôi. Cái tuần khối lượng gấp ba kia, với mình nó không phải “tuần khối lượng gấp ba”, nó là tuần đó vui lắm. Quãng nghỉ mười tháng, với mình không phải “quãng đứt 320 ngày” — nó là dạo đó mình bận.

Mà mô thức thì chỉ hiện ra khi bóc hết lớp cảm xúc ấy đi.

Thành thử ra, mình có thể mở Strava hàng tuần trong bảy năm và mỗi lần chỉ xác nhận lại đúng những gì mình vốn đã tin về bản thân. Mình biết trước tháng nào mình lười. Mình biết trước vì sao mình bỏ. Đống dữ liệu chưa bao giờ có cơ hội cãi lại, vì người đọc nó đã có sẵn kết luận trước khi mở ra.

Cái mình thiếu, hoá ra, không phải nhìn kỹ hơn.

Là một con mắt không có ký ức nào về cảm xúc của mình ngày hôm đó. Một thứ nhìn vào tuần đó và chỉ thấy con số, chứ không thấy hôm ấy trời đẹp và mình đi với ai.

AI làm được đúng việc ấy, và cũng chỉ việc ấy thôi. Nó không hiểu mình hơn mình. Nó chỉ không thiên vị mình (mình chỉ nó cách không thiên vị mình). Với một người đã tự kể chuyện về mình suốt bảy năm thì như thế cũng đủ quý rồi.

Nhưng con mắt đó cũng có một điểm mù

Quay lại cái tuần khối lượng gấp ba.

Đọc theo kiểu huấn luyện thì rõ ràng: tăng tải quá nhanh nên đứt chuỗi (streak). Bài học rút ra là phải kiềm chế và lên từ từ.

Nhưng khi mình yêu cầu đưa thêm một cách đọc thứ hai, nó đi xem tên các buổi tập trong tuần đó, nơi mình đi. Chúng tên là “Snoopy Museum”, “Hiking” — nghe không giống lịch tập, mà giống một chuyến đi chơi.

Nếu vậy thì kết luận lật ngược hoàn toàn: chuỗi kia không đứt vì mình tăng tải ẩu đâu. Phải chăng vì nó chưa bao giờ là một thói quen vững vàng, nó được nuôi bằng hoàn cảnh, và hết hoàn cảnh thì hết. Hết đi chơi thì lại về những thói quen hàng ngày.

Hai cách đọc, hai bài học trái ngược. Một bên bảo mình kiềm chế lại; bên kia bảo mình phải xây một cái sàn tối thiểu không phụ thuộc vào việc mình đang ở đâu.

Cái nào đúng? Dữ liệu tập luyện không trả lời được. Nó không biết tháng đó mình đi đâu.

Trong bảng phân tích, AI hỏi mình là: giữa tháng 3 Beto có đi đâu không? Câu trả lời quyết định insight này đọc theo hướng nào.

Câu ấy lẽ ra mở nhật ký ra là xong. Chỉ tiếc là quãng đó mình gần như không viết gì.

Và đó cũng là bài học mình học được gần đây đấy:

Dữ liệu cho biết cái gì đã xảy ra. Chỉ có mình mới biết vì sao.

Bỏ vế thứ hai thì mọi phân tích sẽ dừng lại ở mức mô tả. Nó chỉ được đúng cái xương. Phần thịt là hoàn cảnh, tâm trạng, chuyện đang xảy ra trong đời mình tháng đó thì nằm ở chỗ khác mất rồi.

Cho nên nếu phải chọn một thứ để đầu tư, mình sẽ không chọn công cụ phân tích. Mình chọn thói quen ghi chép, ghi chép lại những điều diễn ra, để kết hợp các dữ liệu lại cho ra một bức tranh toàn cảnh.

Làm thế nào để kết nối Strava với Obsidian và bảo nó phân tích insight?

Gọn gàng nha, cũng nhờ Claude và mình làm theo thui ^^

1. Lấy dữ liệu ra khỏi app. Strava có API công khai (đăng ký tài khoản premium, đang được free 1 tháng). Tạo một app trong phần cài đặt, xin quyền một lần, rồi một script vài trăm dòng sẽ kéo toàn bộ lịch sử về thành file văn bản.

   Xin nhớ: phải tick ô cho phép đọc hoạt động riêng tư, nếu không thì mất sạch buổi tập để chế độ riêng mà chẳng có lỗi nào báo.

   Không muốn động tới API cũng được: trong phần tài khoản có mục xuất toàn bộ dữ liệu, vài phút sau Strava gửi về một file nén, bên trong có file bảng tính đầy đủ lịch sử. Kéo thẳng file đó cho AI đọc.

2. Để nó nằm cạnh “phần đời còn lại”. Như phân tích ở trên, nếu chỉ có dữ liệu strava, nó không có bức tranh toàn cảnh. Đó là lí do vì sao mình kéo các dữ liệu này về Obsidian vì mình note mọi thứ trên Obsidian.

3. Hỏi AI

Bạn có thể hỏi: “phân tích dữ liệu tập luyện của tôi”. Bạn sẽ nhận về một bản tóm tắt lịch sự và hơi vô dụng, toàn thứ mở app ra là thấy.

Cái đáng hỏi là những thứ chỉ hiện ra khi toàn bộ lịch sử nằm cạnh nhau: các quãng nghỉ dài bắt đầu từ đâu, mật độ từng đợt liên quan thế nào tới độ dài mỗi buổi, khối lượng những tuần ngay trước khi một chuỗi đứt đoạn,...

Vài chỗ nên cẩn thận

AI sẽ tìm ra mô thức kể cả khi không có. Bảo nó tìm là nó tìm bằng được, diễn đạt rất trôi chảy. Một “mô thức” dựng trên ba buổi thì không phải mô thức, đó là ba buổi. Cần data đi kèm.

Đừng để nó kê đơn. Nó chỉ ra chỗ mình chưa nhìn được, oke thêm góc nhìn. Nhưng phần “vậy nên tôi phải làm gì” thì nó không có tư cách quyết, vì nó không biết đời mình đang bận gì, đang mệt vì chuyện gì, và mình thật ra muốn gì.

Và đây không phải tư vấn y khoa. Mọi đề xuất kiểu “nên thêm buổi tập sức mạnh” chỉ là suy ra từ một chỗ trống trong bảng, không phải từ hiểu biết về cơ thể bạn.

Chốt lại

Có một sự thật trần trụi đứng trước tất cả những gì mình vừa viết.

Bốn điều ở trên có được vì suốt bảy năm, mỗi lần đi tập mình đều bấm nút bật app, kể cả buổi chạy được một cây số rồi bỏ, kể cả cái buổi mình đặt tên là “Ròi xong start again from day 0 🥺”.

Lúc bấm nút năm 2019, mình chẳng nghĩ tới hôm nay. Không có kế hoạch nào cả. Nhưng đúng cái động tác vô nghĩa đó, lặp lại vài trăm lần.

Nếu bảy năm qua mình chỉ đi tập mà không ghi, thì hôm nay mình vẫn tập chừng ấy, vẫn nghỉ chừng ấy, và vẫn không biết gì hết. Cái mô thức vẫn chạy đều.

Nên thứ tự đúng là: đầu vào quan trọng hơn công cụ. Model rồi sẽ có bản tốt hơn, script viết lại lúc nào cũng được. Còn bảy năm dữ liệu thì không có cách nào làm lại.

Và, việc này khá vui.

Mình vẫn tưởng ghi chép là chuyện của người kỷ luật. Không hẳn. Kỷ luật chỉ cần khi phải ghi bằng tay; khi có thứ ghi thay mình rồi thì việc còn lại chỉ là thỉnh thoảng mở ra xem. Mà mở ra xem thì mình gặp lại một buổi đạp hơn trăm cây số năm 2021, tên buổi ghi “Day 14 - 💕💕💕 Thanks PN and TTĐ for doing this with me”.

Nếu bạn định làm gì sau khi đọc bài này

Bắt đầu bằng việc hôm nay ghi lại một thứ.

Không cần Strava, không cần Obsidian, không cần biết code đâu.

Chọn một thứ bạn vẫn làm đều đều mà chưa từng ghi: số giờ ngủ, số tiền tiêu một ngày, số tối định đọc sách rồi lại không đọc.

Và nếu ghi thêm được một dòng vì sao thì càng tốt, vì đó đúng là thứ mà không cảm biến nào ghi hộ được, và cũng là thứ mà sau này bạn sẽ cần nhất.

Một tháng thì chưa thấy gì đâu. Một năm thì bắt đầu có hình hài một tí. Ba năm thì nó kể cho bạn một chuyện về chính bạn mà bạn chưa từng biết.

Còn hôm nay thì nó tốn của bạn ba mươi giây.

Bạn định bắt đầu ghi lại thứ gì? Hay bạn đang có sẵn một đống dữ liệu nằm chết trong cái app nào đó? Kể mình nghe với.

Hôm nay bạn có nói ra điều bạn suy nghĩ với những người xung quanh, hay, với chính mình hông?

Câu hỏi này làm mình nhớ về mình năm 5 tuổi.

Em bé 5 tuổi ngày ấy từng lấy cái túi nilon rất to, bỏ hết giày dép và quần áo vào đòi bỏ nhà ra đi.

Em bé 5 tuổi ngày ấy vẫn còn đó, em vẫn chưa đi khỏi nhà, chưa đi khỏi nơi em đã ở rất lâu. Em ở lì đó cho dù có những lúc ấm ức, bức xúc và khó chịu. Em cố gắng chịu đựng nó vì em sợ làm người khác giận, sợ làm đối phương khổ, sợ làm chính mình rơi vào bước đường cùng.

Em bé 5 tuổi ngày ấy, có đôi khi thấy chính người trong nhà càm ràm, nói những lời không hay về mình, rồi em nghĩ, uh thôi kệ. Nếu nói lại thì hẳn chính mình cũng đang làm tổn thương họ.

Trò chơi Đúng - Sai và Nỗi sợ Thưởng Phạt của người lớn

Có một bài hát văng vẳng bên tai mình:

“Meo meo meo rửa mặt như mèo
Xấu xấu lắm chẳng được mẹ yêu”

Bạn thử đọc lại lần nữa xem. Rửa mặt bẩn thì xấu, xấu thì không được mẹ yêu.

Nghe kỹ thì đây đâu còn là bài hát nữa. Đây là một “điều khoản hợp đồng” được phổ nhạc.

Và nó không đứng một mình đâu. Có cả một dàn đồng ca:

• Ngoan thì Mẹ cho đi chơi.

• Ba thương con vì con giống Mẹ, Mẹ thương con vì con giống Ba. (Ơ, thế còn vì con là con thì sao?)

• Làm hết bài tập thì được ăn kẹo.

Tất cả cùng dạy chung một luật: có A thì mới có B. Làm đúng thì được thưởng, làm sai thì bị phạt. Trò chơi thưởng phạt của cây gậy và củ cà rốt.

Đây không phải lỗi của ai cả. Ba mẹ, thầy cô cũng nhận lại trò chơi này từ đâu đó, và họ tin đó là cách thương con tốt nhất họ biết.

Tuy nhiên:

Thứ nhất, trò chơi này hạn hẹp kinh khủng. Nó chỉ có hai lựa chọn. Hoặc tốt hoặc xấu, nếu không tốt thì hẳn phải tệ, nếu không tệ thì chắc là tốt. Hoặc điều tôi nên làm, hoặc điều tôi không nên làm. Tôi sai hoặc bạn sai.

Thứ hai. Ban đầu người thưởng phạt mình đứng ở ngoài: ba mẹ, thầy cô, trường lớp. Rồi đến một lúc, cái hệ thống ấy dọn vào ở trong. Nó thành giọng nói trong đầu mình. Đến lúc đó thì chẳng cần ai phạt mình nữa. Mình tự làm, nhanh hơn và nghiêm khắc hơn tất cả những người kia cộng lại.

Chúng ta được mã hoá những điều này từ rất sớm. Đó là những bài học đầu tiên trong đời.

Chính mình vận hành trò chơi đó

Nếu trò chơi này chỉ khiến mình sợ bị phạt thì cũng đỡ. Nó làm một chuyện lớn hơn: nó biến mình thành người vận hành trò chơi đó cho người khác.

Không đi học thì hư. Hút thuốc là người xấu. Con hư tại mẹ. Và chiều ngược lại, chính mình cũng từng đổ lỗi cho ba mẹ mỗi khi mình gặp vấn đề.

Đi làm rồi thì trò chơi này có một cái tên nghe rất chuyên nghiệp: tìm root cause. Nhưng nhiều lần, thứ cả nhóm đang tìm là một bị cáo.

Thế thì thôi, đừng đúng sai gì nữa?

Đến đây thì kết luận có vẻ đã hiện ra rồi. Bỏ đi. Đừng phán xét nữa. Ai cũng có lý của họ.

Nhưng nếu vậy thì mình đã im luôn trong chuyện này.

Lần đó mình làm chung một việc với sếp, và mình thấy một con số bị sai.

Cái đó là sai thật, chứ chẳng phải “góc nhìn khác”, cũng chẳng phải “tuỳ cách hiểu”. Mà con số ấy thì sẽ còn được dùng tiếp, còn bị hỏi lại về sau.

Nên là bỏ hết đúng sai đi cũng không xong.

Ngồi lâu hơn với chuyện này, mình nghĩ vấn đề nằm ở chỗ khác. Một con số tính nhầm thì là dữ liệu. Nhưng “anh làm sai” là một cái ghế, và ai ngồi vào ghế đó thì phải chịu phạt.

Nên mình im.

Trò chơi gây nghiện

Mình từng tự giải thích sự im lặng của mình bằng những từ rất đẹp. Tế nhị. Biết chọn thời điểm. Tôn trọng cấp trên. Không muốn làm ai khó xử.

Đến lúc ngồi viết ra, thì chữ hiện lên vẫn là chữ của em bé năm tuổi: sợ làm người khác giận, sợ làm người kia khổ.

Mà logic của nỗi sợ này chặt lắm, nếu mình còn ở trong cái trò chơi hai ghế kia:

• Mình nói bản brief này chưa khớp với chủ đề, tức là mình đúng, tức là anh sai.

• Mà anh là người mình quý, người đang rất hào hứng với ý tưởng của chính mình. Vậy là mình vừa đẩy anh vào ghế người sai.

• Hoặc kịch bản ngược lại: mình nói ra, hoá ra mình mới là người chưa hiểu hết. Thế là mình ngồi vào cái ghế đó.

Trong một trò chơi chỉ có hai cái ghế, cứ mở miệng ra là chắc chắn có người phải ngồi vào một cái. Nên im lặng là nước đi hợp lý thôi. Em bé năm tuổi có dại đâu, em đang chơi rất đúng luật của cái trò mà người ta đưa cho em.

Đây cũng là lý do mà câu “cứ mạnh dạn nói ra đi” nghe hay mà chẳng dùng được. Nó bảo mình chơi liều hơn, trong khi thứ cần đổi là luật chơi.

Nhưng khoan, cách chơi này có nói lên rằng mình nghiện trò chơi này không?

Đọc tới đây dễ rơi vào một cái bẫy khác, là coi mọi lần mình không nói đều là nhát.

Quay lại bản brief kia. Lần đó, thay vì nói ngay, mình đi hỏi một anh đồng nghiệp lâu năm, người hiểu sếp hơn mình nhiều. Và mình học được ba điều mà nếu nói toẹt ra hôm ấy thì mình sẽ chẳng bao giờ biết:

• Đó mới là góc nhìn của mình. Một đề bài mở thì mỗi người có kinh nghiệm và cách hiểu khác nhau. Có cái mình thấy vô lý ở cách triển khai này, người khác lại làm được ở một cách khác hoàn toàn.

• Thời điểm là thật. Sếp đang rất hào hứng với ý tưởng. Feedback trực diện ngay lúc đó chưa chắc đã tới được chỗ cần tới.

• Mục tiêu của cả nhóm đâu phải chứng minh ai đúng. Mục tiêu là ghép các góc nhìn lại để chương trình chạy tốt hơn.

Vậy là có hai kiểu im lặng, nhìn từ bên ngoài thì y hệt nhau.

Kiểu thứ nhất: mình sợ người kia giận, sợ bị đánh giá, và mình không có kế hoạch gì để nói cả. Chỉ là nuốt vào.

Kiểu thứ hai: mình biết mình mới cầm một mảnh của bức tranh, nên mình đi hỏi thêm, đợi đúng lúc, tìm cách nói khác. Vẫn sẽ nói, chỉ là chưa phải bây giờ.

Mình tìm được một câu hỏi để tự minh định hai kiểu này, xin chia sẻ với bạn: nếu ngay bây giờ mọi thứ hoàn toàn an toàn, không ai giận, không ai đánh giá gì mình hết, thì mình có nói không?

Nếu câu trả lời vẫn là không, vậy chắc là mình đang chờ thật.

Còn nếu câu trả lời là có, thì thứ đang giữ mình lại chẳng phải sự khôn ngoan đâu.

Đổi trò chơi khác

Nếu trò chơi cũ chỉ có hai lựa chọn, thì có một trò khác chỉ có vài luật mà mở ra rất nhiều khả năng. Luật đầu tiên thế này: mọi điều mình nói, làm, nghĩ, cảm nhận đều là biểu hiện của một nhu cầu nào đó.

Mình kể một chuyện đi làm cho dễ hình dung.

Có giai đoạn mình làm việc với một bạn trong team. Mình thì sốt ruột hỏi có bug gì không, bạn cứ im ỉm, hai ba ngày sau mới phản hồi. Nhìn ở tầng hành vi: bạn đang bơ mình. Mình thấy không được tôn trọng, rồi thấy bạn làm việc tệ, rồi thấy bạn xấu xí luôn.

Nhưng xuống thêm một tầng nữa, tầng nhu cầu: mình muốn công việc chạy hiệu quả, sản phẩm ra tốt nhất có thể. Còn bạn thì muốn đào cho tới gốc rễ rồi mới trả lời. Hai đứa muốn y hệt một thứ. Được làm tốt phần việc của mình.

Cách làm của hai người khác nhau, nên gặp nhau ở tầng đó thì chỉ có va. Xuống thêm một tầng thì gặp.

Và cái nguyên tắc học ở NVC IIT ấy (Non-violent Communication - International Intensive Training), hoá ra lại là thứ gỡ cho mình vụ con số lệch.

Mình đã băn khoăn ghê lắm, nói hay không nói. Rồi mình nghĩ: nếu giờ im, sau này ai đó hỏi lại thì còn khó hơn nhiều. Với lại chỗ sai này là do AI thiếu ngữ cảnh, đâu phải do anh. Cả hai đều muốn có kết quả chính xác mà.

Cái xoay chuyển tất cả nằm ở cách mình mở lời. Mình bỏ câu “số này sai”. Mình nói:

“Em thấy nếu bổ sung thêm điều kiện lọc này, dữ liệu sẽ có thêm một context nữa.”

Vẫn là thông tin đó. Nhưng câu sau nó không dựng lên cái ghế nào hết. Chẳng ai phải ngồi vào cả. Nên nó nói ra được.

Biến một chỗ chưa rõ thành câu hỏi hoặc lựa chọn, thay vì thành một phán quyết. Nêu vấn đề như một cách đưa thêm bối cảnh vào, thay vì như một cuộc truy tìm ai đúng ai sai.

Ơ, thế đây chỉ là ăn nói khéo à?

Nếu bên trong mình vẫn đang nghĩ “anh sai đấy, nhưng tôi nói khéo cho anh dễ nghe”, thì đây chỉ là trò chơi cũ mặc áo mới thôi. Và người ta cảm được. Ai cũng cảm được sự bao dung giả tạo.

Thứ làm cho nó khác là mình thật sự tin mình có thể chưa đủ ngữ cảnh.

Nếu hôm ấy mình đứng ở tư thế người-đúng-đang-rộng-lượng, thì mình đã chẳng học được cái nào.

Nên mình nghĩ đi ra ngoài đúng sai nó có nghĩa là bỏ luôn cái ghế của mình đi. Giữ ghế đúng rồi rộng lượng không bắt ai ngồi ghế sai, thì vẫn còn ở trong trò chơi cũ.

Có một phần thưởng bất ngờ khi bỏ được cái ghế đó. Khi có ai đó nhận xét mình trước mặt người khác. Lúc đầu mình lo, kiểu mọi người nghe hiểu không đúng ý, họ có mất niềm tin vào mình không. Rồi mình ngồi nghĩ lại: một nhận xét về một tình huống thì đâu phải bản đánh giá toàn bộ con người mình. Với lại nếu niềm tin mất dễ đến thế thì nghĩa là mình xây chưa đủ vững. Mà được nhắc tên thì cũng có nghĩa là mình có tham gia đủ sâu, đủ gần, đủ để lại ấn tượng.

Ra khỏi trò chơi rồi thì lời của người khác cũng thôi làm bản án.

Vậy dũng cảm ở đây là gì

Mình nghĩ nó không nằm ở chỗ nói to hơn hay thẳng hơn. Nó nằm ở chỗ chịu được mấy thứ khó chịu này:

Chịu được khoảng mơ hồ khi chưa ai đúng cả. Trò chơi cũ hấp dẫn ở chỗ nó kết thúc nhanh. Chốt được một người sai là xong, ai về nhà nấy. Đứng trong vùng chưa kết luận thì mệt hơn nhiều.

Dám nói khi biết mình có thể sai. Nói với tư cách một góc nhìn. Cụ thể là hiểu bối cảnh trước, hỏi trước, và đặt điều mình thấy dưới dạng câu hỏi, góc nhìn bổ sung, hoặc rủi ro cần cân nhắc.

Dám để người kia cũng không bị xếp vào ghế sai. Cái này khác với nói dối. “Thêm bối cảnh cho dữ liệu” là câu đúng hơn “số này sai”.

Chịu được việc bị nhận xét mà không sụp xuống. Thứ mình nắm được là chất lượng công việc, cách mình nhận feedback, và lần sau mình làm khác đi thế nào. Người khác nghĩ gì thì nằm ngoài tay mình.

Và cái này ngược đời nhất: dám nói ngay cả khi mình đã ổn rồi. Mình học được từ cô Mika trong lớp học năm ngoái. Mình từng nghĩ khi mình tự hiểu được mình, tự thấy an yên rồi, thì thôi khỏi nói làm gì cho phiền. Cô bảo mình rằng kể cả người mình cho là tốt nhất thế gian cũng có thể vô tình làm mình tổn thương, và mình với người khác cũng vậy thôi.

Nên vẫn nói. Nói để chuyện đó không bị cất đi, mà được phơi ra, được đón nhận. Để những lần sau mình thấy an toàn hơn.

Câu mà cô giúp mình nói ra được hôm ấy, tới giờ mình vẫn giữ:

“Điều bạn làm đã ảnh hưởng tới tôi như thế này. Dù tôi biết bạn có ý tốt, và dù tôi đã thấy an yên rồi, tôi vẫn mong được nói với bạn rằng tôi đã cảm thấy ra sao.”

Trong câu đó chẳng có ai đúng ai sai hết. Mà nó nói được hết.

Em bé 5 tuổi vẫn ở đó với mình mỗi ngày và cả hai cùng nhìn thấy nhau để chăm sóc cho nhau

Mình chẳng định quay lại bảo em bé năm tuổi kia rằng em đã sai khi im lặng. Em có sai đâu. Em chơi rất giỏi cái trò mà người ta đưa cho em, với đúng những quân bài em có trong tay lúc đó.

Chỉ là bây giờ mình có mấy thứ mà em không có. Mình đi hỏi được người hiểu chuyện hơn. Mình chọn được thời điểm. Mình có chữ để nói “bổ sung ngữ cảnh” thay cho “anh sai”. Và mình đã có một lần bằng chứng rằng nói ra thì bầu trời chẳng sập, người nghe còn lấy phương án của mình tốt hơn.

Em có thể dũng cảm hơn, vì em biết lần này người lớn ngồi cạnh em là mình.

Còn một câu mình chưa trả lời được, để đây, bạn nghĩ giúp mình với:

Nếu trò chơi đúng sai được dạy cho mình từ trước khi mình có ngôn ngữ, thì cái mà hôm nay mình gọi là trực giác đạo đức của mình, bao nhiêu phần là của mình, và bao nhiêu phần chỉ là luật chơi cũ đang chạy trơn tru quá nên mình không kịp nhìn thấy?

Bạn có một chuyện nào mà tới giờ vẫn chưa nói ra không? Kể mình nghe với.

Dì đang trên máy bay quay trở về VN, Dì thấy nhớ con nhiều lắm. Con biết không, dì cũng đang làm mặt buồn đấy, vì điều đó khiến dì cảm thấy đỡ buồn hơn một chút. Có phải lúc con buồn con cũng cảm thấy vậy không? Thật sự rất là hiệu quả.

Lúc đó tụi mình đang chơi với nhau, con nghịch ném puzzles, dì cũng làm mặt buồn và “giả vờ” oà khóc, Lyn bảo dì là: “Hông sao, hông sao dì Thảo, hông sao dì Thảo. Tay tay”. Bàn tay nhỏ xíu xíu của con nắm lấy tay của dì.

Con thích cầm tay dì để đoán xem móng tay dì vẽ hình gì. Dì làm bộ nail gấu Pooh để chơi với con, cảm ơn con yêu đã chơi rất vui với dì.

Cảm ơn con đã nhớ và hát theo những bài hát dì “sáng tác” ra, Hello Evelyn Hello Evelyn, Hello Evelyn, bài capybara capybara capybara. Dì thích nghe con hát lắm, giọng hát trong trẻo của con, con luôn hát rất đúng nhịp, đó là tài năng của con.

Bé Evelyn thiên thần cầm tay dỗ dành dì, hát cho dì nghe, ăn và chơi cùng với dì, nhảy cùng dì và làm động tác đôi với dì để chụp ảnh. Con là một cô bé dễ thương, đáng yêu, vui vẻ, mang tình yêu thuần khiết rộng lớn. Dì yêu con.

Dì xin lỗi vì đã nói to khi muốn con cầm quyển sách đang ở dưới đất, dì xin lỗi con vì đã cùng nói rằng Lyn ở nhà, ba mẹ và dì đi nhá, làm con sợ. Người lớn muốn mình làm theo ý của người lớn, đôi khi là sẽ khiến mình sợ, nhưng con đừng lo, những người trong gia đình là người yêu thương con nhất và muốn bảo vệ con hơn tất thảy. Họ có những niềm tin rất cá nhân rằng đó là điều tốt đẹp nhất cho người họ yêu thương. Điều đó có thể phù hợp, có thể không. Evelyn con yêu, đó là sự phù hợp, có nghĩa là, con có thể lựa chọn làm theo hoặc tìm ra phương án tốt nhất cho mình. Nhưng con cũng đừng giận họ nhé. Đó là những người yêu thương con nhất và mong muốn điều tốt đẹp nhất dành cho con.

Con yêu, Dì thương và nhớ bé con nhiều, muốn được ôm và thương con, chơi cùng con, cùng con lớn lên.

Bé con hay gọi “Dì Thảo ơi, nhìn này”. Cảm ơn bé con đã mời dì bước vào thế giới của con, thế giới trong trẻo và xinh đẹp của con. Bé con hỏi “Dì Thảo ơi, hình này có nghĩa là gì?” “Mẹ ơi, Mẹ với dì Thảo đang nói chuyện gì thế?”. Khi dì kể câu chuyện về làng Hạnh Phúc ở Hàn và chiếc xe cũng đi lên đi xuống để lên được bậc thang, con hỏi dì “Thế thế sao người ta hông đi bộ?”. Cảm ơn bé con với sự tò mò đáng yêu bước vào thế giới của dì, nghe những câu chuyện của dì và lắng nghe dì.

Dì sợ một ngày dì sẽ chỉ còn những ký ức lờ mờ về khoảng thời gian này, dì sợ một ngày dì gặp khó khăn, những nỗi buồn, làm dì quên mất những ký ức hạnh phúc cùng với con. Dì nghĩ nỗi sợ làm dì thấy buồn khi đối mặt với những ký ức đẹp cùng với con. Bé yêu của dì, Mẹ Tâm của con nói rằng, mỗi lần con hét, con khóc, con buồn, là một lần con lớn hơn. Dì cũng tin vào việc khóc được là một điều tốt, bất cứ điều gì khiến con cảm thấy nhẹ nhõm hơn, và thấu hiểu điều con thật sự cần hơn, dì cầu chúc mong con đều có thể dũng cảm làm được.

Cảm ơn con cho dì có được cảm giác về một gia đình và biết thế nào là một em bé hạnh phúc. Dì đã luôn lo lắng liệu mình có thể trở thành một người tốt không? Dì ước mong về một gia đình bình thường, nhẹ nhàng, đón nhận tất cả những khó khăn, nỗi buồn, sự giận dữ cùng với nhau. Ba Mẹ của con đã giúp đỡ dì rất nhiều, khi dì thấy stress vì phải sắp xếp đồ đạc, Ba Mẹ của con giúp dì sắp xếp và cân vali, dì cảm thấy biết ơn *trộm vía tỉ lần*, biết ơn tất cả những gì đã đưa ta đến với nhau và tạo nên 1 tuần tuyệt vời của chúng ta với nhau.

Dì hy vọng mỗi năm có thể được gặp và chơi với con ít nhất một lần, cùng với Ba Mẹ của con. Dì chúc con luôn luôn mạnh khoẻ, ăn ngoan chóng lớn và mở ra thế giới rộng lớn của chính con. Yêu con nhiều Evelyn của Dì.

22/03/2026

IloveyouEvelyn

dần dần, mình hình thành một khái niệm, người tốt với mình là những người bình thường, làm những điều bình thường như nó vốn là bình thường với họ, song, lại giúp mình soi chiếu chính mình.

thật may mắn, hôm nay mình lại gặp được những người như vậy.

những người khiến cho mình cảm thấy, tiền bạc không bao giờ là tất cả, khi mình có một, mình có thể cho đi một, mình cứ cho đi, để cả mình và họ đều được vui vẻ và no ấm.

chuyến đi lần này của mình là đến với Ninh Thuận.

mình rất thích Hòn Đỏ vì ở đây không xô bồ, mình được sống ở Thôn Mỹ Hiệp, được ăn bát bánh canh 20k, và được bước chân ra khỏi home là tới thẳng biển.

vì không phải chuyến đi đầu tiên tới đây nên mình khá chủ quan, chủ quan nhất là không mang theo tiền mặt.

vừa đặt mình xuống ghế, gọi hai tô bánh canh cá dầm. hai đứa nhìn nhau: “thôi chết có tiền mặt không nhỉ??”

thôi thì cứ ăn đã. chút nữa một đứa ở lại, một đứa đi tìm chỗ đổi tiền.

khổ nỗi, gần đó không có bất cứ chỗ nào có thể đổi tiền.

nhưng cũng may quá, đúng lúc vừa ăn xong, mình thấy có hai chị khá trẻ, mình mới lại gần, hỏi đổi tiền bằng cách chuyển khoản.

chị rút luôn tiền đưa mình, nom mình còn ngại chưa nhận, vì hỏi chị mã QR mà chị chần chừ, chị niềm nở hỏi thêm xung quanh này có gì ăn thế em, để cả hai thoải mái hơn.

chị đưa vào tay mình luôn, rồi mình hỏi lại lần nữa, chị mới tìm điện thoại, đưa mã QR cho mình.

thật kỳ lạ, dường như những gì mình nghĩ về “sự sòng phẳng”, “sự dè chừng”, “sự lo lắng trước người lạ”, đã không hề xảy ra.

2 bát bánh canh cá dầm là 40k, vậy là còn 10k.

chắc mẩm bánh xèo mực khoảng 5k 1 cái, mình mới tới hỏi cô bán bánh xèo “cô ơi, cô cho con hỏi giá một chiếc bánh xèo ạ”

“2k nha con” (ôi có thể là ăn được 5 cái luôn)

“nhưng con tự đi mua mực nhé”

(thui chết 10k mua được mực không nhỉ) “Tụi con lại không có đủ tiền mặt ạ”

lúc đó, bỗng nhiên có một tiếng nói vang lên: “Anh có tiền mặt à đổi cho 2 bạn”

sau đó, chú đưa luôn 50k cho tụi mình, bảo qua kia mua mực đi

mình mới ríu rít cảm ơn và xin mã QR để chuyển khoản

hai cô chú nhất định không nhận, cô chú bảo “Cứ đi trải nghiệm đi, cùng dân du lịch với nhau, không sao cả, cứ ra mua đi nhé”

mình nói thế nào cô chú cũng không nhận.

vậy là hai đứa, đứa xăm xăm đi mua mực, đứa rửa mực.

ai ngờ đâu… hai đứa mua phải mực người ta bán không hết, đóng đá, không phải mực tươi, nên lúc đổ bánh xèo, nó phun mực đen và teo tóp lại, chiếc bánh xèo đen xì =))

trước khi đi, cô chú còn không quên hỏi, còn đủ tiền hông

hai đứa vừa cười cho sự ngố của mình, vừa nghĩ thôi không sao mai dậy sớm ra tận biển chờ các cô chú đi câu mực về mua luôn.

thì đâu đó bên cạnh có tiếng nói vang lên “sao bị đen xì vậy con, mua nhầm hả, thui ăn của cô đi, con ăn không quen là đau bụng đó. Chị chị - cô nói với cô bán bánh xèo - đưa mấy cái của em cho 2 đứa đi, cái đen để cho em em ăn giùm cho”

OMG, hai đứa đúng đứng hình luôn, hai đứa cũng rất ngại nên chỉ xin nhận hai cái, nhưng cô nhất định bảo hai đứa ăn đi.

hình dưới đây sẽ minh hoạ rõ nét sự đối lập của đĩa bánh xèo đen xì do 2 đứa đi mua mực và đĩa bánh xèo trắng trẻo hấp dẫn của cô:

có lẽ là không cần chú thích nữa =)))

đó là lúc mà mình cảm nhận rõ ràng nhất

“niềm vui và sự sẻ chia mới là điều quan trọng nhất, đứng ở vai trò người được nhận, mình vừa thấy biết ơn, đồng thời cũng áy náy một chút vì không có gì để cho đi, điều đó cũng khiến mình muốn làm người tốt hơn, cố gắng hơn nữa, để mọi lúc, đều có thể cho đi vô điều kiện như vậy”

Cảm ơn đất trời Ninh Thuận đã mang tới những mối thiện lương duyên làm trái tim bé nhỏ rung động <3

Cảm ơn bạn bé đã đọc tới đây.

trái tim rung động cùng khoảnh khắc được nằm ngắm biển và nghe tiếng sóng vỗ rất lâu, khiến mình nhớ về những người đã giúp đỡ và ủng hộ mình.

không thể chần chừ hơn được nữa. mình đã mở máy và nhắn tin ngay lại với họ, hỏi thăm và chia sẻ khoảnh khắc rung rinh của tim mình. thật vui vì hình hài bé nhỏ của mình luôn được những người xung quanh dang rộng đôi tay ôm vào lòng 🙆‍♀️

trong chuyến đi solo trip đầu tiên, mình đã hỏi kinh nghiệm một người bạn, sau đó bạn đã suggest cho mình mượn rất nhiều đồ dùng thú vị.

Cảm giác một mình giữa bao la là cảm giác học và thấy được rất nhiều điều. Mùi của tự do tuyệt lắm 💝

i need a place where i can study, read, think, and organize my life according to my own priorities.

when we live with our family for a long time, the routines, rhythms, and expectations that shaped our daily lives were established long before we became aware of them.

when a way of living has been with us for decades, it becomes difficult to tell where our own preferences end and inherited expectations begin.

perhaps that is why, whenever I consider taking that step, hesitation quickly follows.

my mother would be lonely

leaving could be selfish…

and i wonder if you have ever experienced something similar.

realizing how difficult it can be to distinguish between your own voice and the voices you have absorbed from the people around you.

many of us grow up in families and cultures where considering other people is seen as a virtue. before making a decision, we think about how it might affect our parents, friends,…

we learn to be thoughtful. and we learn to be responsible. we learn to care about others.

we are so busy considering everyone else that we forget to include ourselves in the equation.

let me take an example

someone asks where we want to eat.

“we can go anywhere” / “you choose” / “i’m fine with either option”

i can understand that they all come from good intentions. flexibility strengthens relationships.

how rarely we ask ourselves a simple question: what do i actually want?

over time, this habit becomes so natural that we no longer recognize it. we become skilled at sensing other people’s preferences, emotions, and expectations.

meanwhile, our own voice grows quieter through lack of use.

so where does this habit come from?

this idea became cleaner to me through a concept from Nonviolent Communication (NVC). one reflective exercise invites us to revisit an important event and examine not only what happened, but also the meaning we assigned to it.

following the trail a little further back, i found a memory of a 5-year old child.

she had packed all her clothes into a plastic bag, lined up her shoes neatly by the door, and announced that she was leaving home.

her mom became upset and told her that she was making her suffer, that she was being a bad child.

that child had a feeling. that child had a need.

perhaps a need for autonomy, freedom, attention, understanding, or simply to be heard.

but instead of learning how to interpret it, she learned how to look away from it, to pay attention to others’ pain first.

years later, the same pattern appeared in much smaller moments.

what unconscious contract have i signed?

an unconscious contract is an agreement we make without ever realizing it. often formed in childhood, these contracts emerge from our attempts to secure love, safety, belonging, or approval.

they sound something like this:

if i take care of others, i will be loved.

if i do not disappoint people, i will belong.

if i stay, people will be okay.

if i sacrifice enough, i will be a good one.

through thousands of interactions and observations, we begin living as though they are binding obligations.

we forget that we ever signed them.

we absorb the belief that being a good person means staying close and minimizing pain for others.

the result is, the feeling that pursuing what i wanted would violate this contract.

what i just realized,

in Vietnamese, we say:

the saying is often interpreted as a reminder that no individual is indispensable

we can also interpret it as a reminder of the remarkable ability of people and systems to adapt.

families adapt.

organizations adapt.

relationships adapt.

life continues to move forward.

can others survive without us?

yes, they can.

before asking whether a decision is right or wrong, perhaps we should ask a different question:

i wish every child could grow up knowing that their needs matter too.

p.s: Like many parents, she was probably doing the best she could with what she knew at the time.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào ^^

Có điều gì lấn cấn trong lòng muốn được giải toả hông?

Mấy tuần vừa rồi mình bận rất nhiều công việc, gặp nhiều người mới và cũng đón nhận nhiều lời chia sẻ của mọi người khi làm việc với mình. Mình vui lắm. Mình đã định bụng sẽ viết một bài về “Những lời khen nơi công sở, khen sao cho vui cửa vui nhà”.

Ấy thế mà cuối cùng lại quyết định viết một bài về những điều không vui…

Chẳng nhẽ… Negative bias đã hoành hành trong não mình??? Não mình ưu ái những điều không vui nhiều hơn… Nó sợ những mối hiểm nguy, thà bỏ qua một “quả ngọt” còn hơn là bỏ lỡ “một con hổ” vì con hổ có thể khiến mình *ựa ựa* die liền, còn thiếu quả ngọt thì khả năng là mình vẫn sống nhăn răng…

Mình đoán là trong cuộc sống, chúng mình sẽ còn gặp nhiều những “mối đe doạ” kiểu như thế này, nó có thể đội lốt dưới hình dạng một câu rất ngắn.

VD như là bạn vừa được một người A khen ngợi “Cháu nó vừa xinh vừa ngoan”, người B liền nói chen vào “Chắc gì?”.

Ngay lập tức mình có thể quên ngay lời khen ngợi đó, và câu “chắc gì” để lại muôn vàn câu hỏi trong lòng mình:

• Hả? “Chắc gì” là sao? Bạn có định kiến gì với tôi à?

• Tôi đã làm gì sai?

• ….

Và khi bình tĩnh lại mình có thể sẽ đau đáu:

• Cảm xúc này là gì nhỉ? Nó có chính đáng không?

• Vì sao một lời nói ngắn như vậy lại gây ảnh hưởng tới cảm xúc của mình một cách mạnh mẽ thế?

• Làm thế nào để mình có thể tự chăm sóc cảm xúc và giữ được sự vững vàng khi gặp những trường hợp tương tác xã hội như vậy?

Do đó, mình đã quyết định viết bài này để cùng bạn

• Bóc tách cảm xúc, nhu cầu khi gặp tình huống “nguy hiểm”, VD như khi bị attack bằng những câu nói ngắn

• Cách chăm sóc mình

Như Đen Vâu từng rap:

“Học cách chấp nhận lời mai mỉa, như là tiếng gió rít qua tai

Và thường thì những người hiểu biết, lại là người rất ít chê bai”

Mình sẽ thử ứng dụng Giao tiếp Trắc ẩn (Non-violent Communication), với 4 bước chính, để nhận diện cảm xúc và nhu cầu của mình trong case này. 4 bước bao gồm: “Quan sát - Cảm xúc - Nhu cầu - Lời đề xuất”

1. Quan sát (Observation):

Mình nghe người A nói “Ôi cháu của cô vừa xinh vừa ngoan”. Rồi người B chen vào nói “Chắc gì”.

=> Đây là điều mình thấy và nghe, không thêm suy diễn.

2. Cảm xúc (Feeling):

Mình cảm thấy không thoải mái, buồn, và có thể lo lắng.

=> Những cảm xúc này cho thấy có điều gì đó bên trong mình đang cần được chăm sóc.

3. Nhu cầu (Need):

Có thể mình đang cần:

• Được công nhận và đón nhận với thiện ý

• Sự an toàn về tâm lý khi hiện diện giữa người khác

• Sự tôn trọng, đặc biệt khi nói về mình

• Có thể cả sự rõ ràng, vì mình không hiểu họ có ý gì

4. Lời đề xuất (Request):

Khi mình nghe thấy ai đó nói điều không hay như vậy, mình thường sẽ lẳng lặng đi coi như không phải họ nói với mình. Mình cũng không quá để bụng.

Thế nhưng khi nghĩ lại thì những cảm xúc buồn, không thoải mái, lo lắng vẫn ở đó.

Do đó mình cần chăm sóc chính mình bằng cách đưa ra lời mời gọi với chính mình, mở lòng đón nhận những cảm xúc, nhu cầu đã hiện diện:

• Gọi tên cảm xúc mình đang có

• Thở và nói với bản thân: “Mình đang cần sự an toàn và được hiểu. Điều này là tự nhiên.”

Thật vậy, trong cuộc sống không phải ai cũng sẽ nói ra những điều tốt đẹp, và đồng thời, những điều không tốt đẹp mình nghe được, cũng không thể nào định nghĩa được mình.

Những lúc này, giá trị cốt lõi của bản thân rất cần được “triệu hồi”, nó xây dựng nên “boundaries - biên giới” mình biết mình là người như thế nào, và người thân yêu mình biết điều đó. Một lời mỉa mai không thể chạm tới giá trị ấy nếu mình không cho phép nó.

Nếu những tình huống như thế khiến mình "sợ con người" thì mình sẽ gửi lời mời nhẹ nhàng cho bản thân mình được quay về bên trong, xây dựng lại cảm giác an toàn bằng:

• Viết ra cảm xúc

• Tìm người mình có thể chia sẻ an toàn (mình đã tâm sự với Mẹ ngay)

Chúc bạn có những giây phút an yên và vui vẻ nhaaa <3 Cùng thực hành với mình nhé <3

Tuần vừa rồi của bạn thế nào? ^^

Mình vừa nhận được một tin mừng ơi là mừng, rất mong có thể chia sẻ niềm vui cùng các bạn.

Mình vừa nhận được học bổng của chương trình IIT - International Intensive Training, chương trình đào tạo chuyên sâu về Non-violent Communication.

Oàaaaa, vui mừng khôn xiết.

Đây là chương trình được đào tạo bởi các certified trainer đến từ khắp nơi trên thế giới, và đây là năm đầu tiên tổ chức tại Việt Nam. Mình sẽ được học tập trực tiếp từ các thầy cô - là những người có kinh nghiệm hoà giải lâu năm trong những case khó (đúng hơn là "khắc nghiệt"), điển hình là ví dụ case kết nối giữa tù nhân với gia đình các nạn nhân.

Đây là một vinh dự rất lớn với mình, bởi:

• Mình sẽ dành trọn vẹn một khoảng thời gian để “đắm chìm” trong không gian thực hành Non-violent Communication - NVC (Giao tiếp Bất bạo động / Giao tiếp Trắc ẩn) chuyên sâu, nơi người học sẽ được học và tham gia hoà giải các case thực tế. Một bước đi nghiêm túc hơn nữa trên con đường theo đuổi NVC của mình.

• Quan trọng hơn, sự trợ lực tài chính đến từ cộng đồng Giao tiếp Trắc ẩn có ý nghĩa rất lớn với mình, vì sự trợ lực này cho mình một nguồn cảm hứng lớn về lối sống: "Sẵn sàng cho thứ mình có, và hỏi điều mình cần"

Mình đã hỏi xin học bổng vì mình quá khao khát đi học nhưng chi phí cho khoá học thì khá lớn với mình.

Khi mình hỏi xin học bổng, mình đã nhận ngay được cuộc gọi từ BTC và mình được BTC lắng nghe nhu cầu, đề xuất của mình để có thể đáp ứng nhu cầu.

Cuộc gọi dài 9 phút 6 giây ấy chắc chắn là bài học, là kỷ niệm khó quên với mình khi: "Sẵn sàng cho thứ mình có, và hỏi điều mình cần".

Hỏi điều mình cần chính là khi mình đưa ra lời đề xuất từ nhu cầu của mình.

Nhưng cũng xin lưu ý rằng, một lời đề xuất sẽ rất khác với một mệnh lệnh, và cũng rất dễ để phân biệt 2 ý định này:

• Một lời đề xuất: Chúng ta chỉ muốn họ làm theo nếu họ sẵn lòng

• Một mệnh lệnh: Nếu họ không làm theo chúng ta sẽ muốn “phạt” họ

Khi chúng ta lựa chọn đưa ra một lời đề nghị, thay vì mệnh lệnh, cũng không có nghĩa là chúng ta sẽ từ bỏ ngay khi người kia nói “Không” với đề nghị của chúng ta. Cách chúng ta đón nhận cái “Không” cũng rất quan trọng, chúng ta hoàn toàn có thể bày tỏ sự thấu cảm với nhu cầu đằng sau lời từ chối của họ trước, rồi sau đó có thể thuyết phục họ nếu cần.

Bởi lẽ, lời từ chối “Không” đầu tiên, rất có thể cũng đang ẩn chứa một nhu cầu. Nhu cầu về sự rõ ràng - hãy làm rõ hơn cho tôi để tôi có nhiều thông tin để cân nhắc nhé, nhu cầu về sự thấu hiểu - tôi cũng sẽ gặp khó khăn khi sắp xếp cân nhắc lời đề nghị của bạn đấy nhưng tôi sẽ cố gắng,…

Cách tiếp cận này rất hiệu quả vì chúng ta đang kết nối với đối phương thông qua tầng Nhu cầu - tầng sâu hơn của Chiến lược (Hành động) của đối phương, bởi lẽ một nhu cầu có thể có nhiều chiến lược để đáp ứng.

Do đó, một trong những “tips” quan trọng đề tự tin đưa ra lời đề nghị là:

• Hiểu rõ nhu cầu của bản thân

• Nói rõ ý định của mình trong lời đề xuất đó “Mình chỉ muốn bạn làm theo nếu bạn sẵn lòng”

• Đề xuất điều mình cần từ đối phương một cách rõ ràng và thẳng thắn

• Thấu cảm với nhu cầu của đối phương trước khi tiếp tục thuyết phục họ

Và còn nhiều điều để thảo luận hơn nữa về chủ đề này, hẹn bạn trong số tiếp theo nhaaa.

Chuyện bên lề: Tuần này mình đi công tác và làm việc liên miên, hôm thứ 6 vừa rồi mình vừa về đến nhà, Mẹ mình mở cửa, mình nghẹn giọng lấy hết can đảm nói với Mẹ: “Mẹ Mắm ơi con muốn khóc quá con sẽ khóc khoảng 30 phút rồi sẽ xuống ăn ạ, bây giờ Mẹ Mắm yêu con bằng cách cho con một chút thời gian nhé ạ”.

Lần đầu tiên mình thấy Mẹ không phản đối việc mình khóc nữa (Mẹ luôn dạy mình phải mạnh mẽ), lần đầu tiên mình thấy Mẹ kiên nhẫn chờ mình chia sẻ khi mình đã sẵn sàng.

(Mình ngày xưa: “Mẹ đừng làm phiền con, mẹ kệ con, con không sao, Mẹ không hiểu được đâu….”)

Disclaimer: Đây không phải là phần 2 của bài Làm thế nào để tự tin nói ra điều bạn muốn? (Phần 1)

ahuhu mình hứa sẽ trả bài trong thời gian sớm nhất để hoàn thiện chỉn chu nhất có thể, cảm ơn các bạn đã đón đọc ạ <3

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Cuối tuần của bạn có vui hong? : >

Mình dễ thấy tiếc nuối cuối tuần lắm, vì cuối tuần rất vui, đáp ứng cho mình nhu cầu được nghỉ ngơi, tự do làm điều mình thích, có thời gian ý nghĩa bên bạn bè, gia đình, song nó cũng trôi qua rất nhanh.

Có lẽ cuối tuần giống như một bản nhạc yêu thích kéo dài 2 phút.

Muốn nghe đi nghe lại, tận hưởng từng phút giây, muốn bật lên bất cứ khi nào có thể, mang lại nhiều cảm xúc, nhưng chỉ có thế thôi, 2 phút, rồi hết.

Vào thời điểm nó hết, mình thấy trong lòng như có một lổ hổng, mình đoán, mình có một nhu cầu, mong muốn gì đó cần được đáp ứng ở thời điểm đó. Đó có thể là:

• một cái ôm lấp đầy sự trống trải ngay lập tức.

• một lời xác nhận “ừ hết rồi, hẹn 5 ngày nữa gặp lại nha”.

• cần thời gian, mình sẽ nhõng nhẽo ề à thêm một chút để “níu giữ” thời gian, và cần được thấu hiểu cho sự nhõng nhẽo ề à đó… «hihi»

Nghĩ được thế thôi chứ nói ra được những nhu cầu đó thì khó lắm í, eo ôi ngại chết đi được. Kiểu đang yên đang lành tự nhiên “ôm em được không?” hay là “đừng đánh giá em nha?”,…

Mình đoán là đôi khi chúng ta sẽ khá là ngại nói điều này, vì sợ bị từ chối.

Sợ bị cho là “làm quá”, “có gì đâu”.

Nhưng cảm xúc đó là thật. Nhu cầu đó là thật.

Mình muốn thành thật. Mình muốn được đón nhận.

Vậy, làm sao để giao tiếp được điều mình muốn một cách tự nhiên, mà người khác vẫn dễ tiếp nhận, sẵn lòng đáp lại?

Để học cách giao tiếp hiệu quả, mình thường tìm đến Non-violent Communication (NVC) - Giao tiếp Trắc Ẩn, và đây cũng chính là cấu phần quan trọng của NVC - đưa ra lời đề nghị, hành động cụ thể khi chúng ta cần hỗ trợ.

Để trả lời được câu hỏi này, chúng mình cùng chiêm nghiệm (reflection) lại một chút trong các tình huống dưới đây nha:

• “Tôi đang cảm thấy rất mệt, đừng làm tôi bực thêm nữa được không?”, bạn có bao giờ dùng mẫu câu “đừng…” khi đưa ra lời đề nghị không? Kết quả của những lần đó thế nào? Người ấy có làm theo những gì bạn muốn không? Hay, họ có phản kháng không?

• “Tôi cần các bạn tôn trọng tôi”, bạn đã bao giờ dùng các từ chung chung như “tôn trọng”, “yêu thương”, “công bằng”,… khi đưa ra lời đề nghị chưa? Kết quả của những lần đó thế nào? Người ấy có làm theo những gì bạn muốn không? Họ có bối rối hay phản kháng gì không?

• Có khi nào bạn chia sẻ mong muốn, hoặc đưa ra một lời đề nghị, sau đó bạn thấy mình bị từ chối, hoặc phớt lờ không?

Đây là những câu hỏi quan trọng, những câu hỏi đã giúp mình tìm đến được câu trả lời cho câu hỏi: làm sao để giao tiếp được điều mình muốn một cách tự nhiên, mà người khác vẫn dễ tiếp nhận, sẵn lòng đáp lại?

Bạn có sẵn lòng chiêm nghiệm trước khi tới phần 2 hong? Mình tin điều này sẽ giúp chúng ta sẵn sàng đến với phần 2.

Đây là những gì bạn sẽ cùng mình khám phá sâu hơn trong phần 2:

• Phân tích các cách thông thường chúng ta vẫn dùng khi nói lời đề nghị, nói điều mình muốn.

• Cách nói ra điều mình muốn mà không khiến người khác thấy bị đòi hỏi.

• Một cuộc trò chuyện nói lên điều mình muốn, nếu áp dụng Giao tiếp Trắc ẩn thì sẽ diễn ra “suôn sẻ” như thế nào?

Trong phần 2, mình sẽ đi sâu vào phân tích và đưa ra câu trả lời cho câu hỏi trên. Mong bạn đón đọc phần tiếp theo ^^

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào? ^^

Tuần vừa rồi mình được nghỉ ngơi 3 ngày. Trong 3 ngày này, mình có thể đọc sách bất cứ khi nào mình muốn, ngồi lâu la nghiên cứu một chủ đề nào đó,…

Mình cảm thấy tự do khi nhu cầu nghỉ ngơi và làm chủ thời gian của mình được đáp ứng.

Và đồng thời, mình cũng có một dự đoán, khi mình quay lại guồng quay cuộc sống hàng ngày, mình sẽ lại… lu bu cho mà xem. Aaaaa

Lúc này mình mới tự hỏi, có phải sự tự do của mình, đặc biệt là các cảm xúc của mình, bị phụ thuộc vào hoàn cảnh, sự việc quá không?

Nó giống như khi mình chỉ phụ thuộc thu nhập vào những đồng lương hàng tháng, mình thấy mình chưa “tự do tài chính”.

Khái niệm “tự do tài chính” có lẽ không xa lạ gì với mọi người. Nó chỉ trạng thái khi bạn:

• không còn phải sống lệ thuộc vào đồng lương

• có nhiều lựa chọn, nhiều nguồn thu nhập

• làm chủ tài chính của mình

• bình tĩnh trước những biến động vì mình đã có dự phòng.

Còn với cảm xúc, liệu có cách nào để có được “tự do cảm xúc” không?

Giờ thử tưởng tượng nếu mình có được tự do cảm xúc. Đó là khi mình:

• không còn lệ thuộc vào một hoạt động, một bối cảnh hay hành động của người khác để cảm thấy vui

• có nhiều lựa chọn, nhiều nguồn vui

• làm chủ hạnh phúc của mình

• ở lại với những biến động một cách bình tĩnh vì mình đã có dự phòng

Khi đó, “tự do cảm xúc” chính là:

Tự do cảm xúc là khi mình nhận diện được: mình có quyền chọn cảm xúc của mình, thay vì để người khác, sự việc, sự kiện quyết định giùm.

Cơ mà, từ từ, vì sao mình lại có xu hướng vui vì người khác vui, buồn vì người khác buồn, bực vì người khác bơ mình, có xu hướng “điều chỉnh theo tâm trạng của người ta”?

Vì sao chuyện đó nó khởi nguồn như một điều tự nhiên tất yếu thế nhỉ?

Liệu có phải phía sau những cảm xúc, hành động này, bạn cũng đang có một nhu cầu cần được đáp ứng?

Liệu có phải, nhu cầu đó đang nằm trong một giai đoạn phát triển nào đó của bản thân mình?

GIAI ĐOẠN 1: Gánh vác

Mình nhớ lúc mình tự cắt đi mái tóc dài của mình, Mẹ mình bảo: “Con làm như thế Mẹ rất buồn”.

Là con người, ai cũng có khả năng cảm nhận cảm xúc người khác.
Đặc biệt là khi bạn quan tâm, khi người đó quan trọng với bạn.

Do đó, chắc chắn mình nhìn thấy được nỗi buồn đó của Mẹ, và lúc đó mình còn thấy, nó do mình gây ra.

Tại đây, bạn có cảm thấy liên hệ tới bất cứ khoảnh khắc nào trong đời của bạn không?

Nếu có, mình muốn nói với bạn rằng bạn không làm gì sai cả, cũng đừng trách bản thân mình nhé.

Đó có thể là vì trong khi kết nối, bạn đã đặt cảm xúc người khác vào trung tâm của mình, và chưa kịp quay về hỏi lại: “Còn mình, mình đang cảm thấy thế nào?”

Từ góc nhìn của Giao tiếp Bất Bạo Động (NVC), mỗi cảm xúc là cánh cửa dẫn về một nhu cầu sâu hơn.

Và ở đây, có thể bạn đang mang trong mình những nhu cầu rất tự nhiên và hợp lý:

• Bạn muốn giữ sự kết nối.

• Bạn muốn được nhìn nhận là người biết quan tâm.

• Bạn cần cảm giác an toàn khi mọi thứ xung quanh ổn định.

Tất cả những điều đó không sai.

Đổi lại, những nhu cầu đó cần được bạn nhìn thấy, được bạn nhận biết, và phát hiện ra khi nào mình đang đi từ nhu cầu của mình, và khi nào mình đang gánh giúp nhu cầu của người khác.

Khi gánh giúp nhu cầu của người khác, cho phép mình đoán, mình đoán bạn cũng đã từng cảm thấy không mấy dễ chịu, và đến một thời điểm, bạn tự hỏi “tại sao mình lại phải như thế? tại sao mình lại phải buồn vì những gì họ nói, họ làm?”

Khi đó, bạn muốn bước ra. Đó là lúc bạn đang chạm tới giai đoạn thứ hai.

Giai đoạn 2: Phản kháng

Trong giai đoạn đầu, bạn phản ứng theo cảm xúc người khác một cách vô thức – gần như là phản xạ.

Nhưng đến lúc này, bạn bắt đầu có khoảng dừng. Khoảng dừng ấy mang theo một chút mâu thuẫn:

• Vẫn muốn lắng nghe, nhưng thấy quá tải.

• Vẫn muốn hiểu, nhưng lòng lại khó chịu.

• Vẫn muốn ở lại, nhưng lại ao ước có một khoảng lặng cho riêng mình.

Khi trải qua những cảm xúc và suy nghĩ này, mình phát hiện ra mình có nhu cầu về không gian, mình cần một nơi để bình tĩnh lại, để nghỉ ngơi, để lắng nghe chính mình.

Thời điểm đó mình đi du lịch rất nhiều, đến rất nhiều nơi và học được rất nhiều điều.

Lúc đó mình cũng nhận ra mình không hề ghét họ, cũng không hề trách móc, mình nhận ra thời điểm đó, mình chưa biết cách để làm sao vừa ở lại được với họ, vừa chăm sóc được cho mình.

Nếu bạn cũng có câu hỏi này, làm sao để vừa ở lại được với người mình yêu thương, vừa chăm sóc được cho mình, thì hãy đi tiếp cùng mình nhé.

Đây chính là lúc mà bạn đang mở cửa cho giai đoạn tiếp theo: trưởng thành cảm xúc.

Giai đoạn 3: Trưởng thành

Trong các phiên hoà giải hay thực hành Giao tiếp Trắc ẩn (Giao tiếp Bất bạo động - NVC), mình để ý thấy các hoà giải viên, người hướng dẫn hay nói rằng:

“Chúng ta cùng nhau dành khoảng 5 hơi thở để ở lại với cảm xúc này nhé.”

“Mình nghĩ nó có thể đã rất nặng nề với bạn, với mình. Mình nghe được bạn, thấy được bạn, và những điều bạn nói rất có ý nghĩa với mình.”

Bằng cách thực hành “hít hoa thổi nến” này, bạn đang tiến gần đến với trạng thái “trưởng thành cảm xúc” hay “tự do cảm xúc” - bạn cho mình một không gian để dừng lại ngay tại thời điểm đó.

Khi đó, bạn đã phân biệt được:

• Cảm xúc nào là của bạn

• Cảm xúc nào là điều bạn đang cảm nhận từ người khác

• Và bạn không cần phải đồng hoá chúng để chứng minh tình yêu

Sự trưởng thành cảm xúc không đến từ việc “đóng băng” cảm xúc hay né tránh mối quan hệ. Nó đến từ khoảnh khắc bạn quay về lắng nghe mình trước, trước khi lắng nghe đối phương.

Và khi bạn có mặt với chính mình, bạn cũng có thể có mặt với người khác một cách nhẹ nhàng và trọn vẹn hơn. Loại bỏ những phán xét đi nhiều hơn.

Với NVC, mọi cảm xúc là một tấm bản đồ.

Bạn học được cách không chỉ phản ứng, mà còn học được cách lắng nghe điều gì đang được nhắc nhở bên trong mình:

• Mình đang cần nghỉ ngơi?

• Mình đang cần được lắng nghe?

• Mình đang cần không gian để thở?

Vậy thì, tự do cảm xúc là gì?

Như đã thảo luận ở đầu bài, chúng ta có thể quy về một khái niệm chung rằng:

Tự do cảm xúc là khi mình nhận diện được: mình có quyền chọn cảm xúc của mình, thay vì để người khác, sự việc, sự kiện quyết định giùm.

Sau khi nghiên cứu về 3 giai đoạn, mình tin rằng chúng ta có thể có những góc nhìn chi tiết hơn, rằng:

Tự do cảm xúc không phải là vô cảm. Nó cũng không phải là lúc bạn luôn bình tĩnh, luôn tích cực, luôn “tâm an mọi lúc mọi nơi”.

Tự do cảm xúc là khi bạn biết:

• Cảm xúc nào là của mình, và được phép cảm nhận nó

• Cảm xúc nào là từ người khác, và không cần gánh vác nó

• Và quan trọng nhất, mọi cảm xúc, dù là giận, buồn hay nặng nề, đều đang chỉ ra một nhu cầu sâu hơn cần được lắng nghe

Khi bạn có tự do cảm xúc, bạn vẫn kết nối, vẫn yêu thương, vẫn lắng nghe.

Nhưng không còn đánh mất mình trong những điều đó nữa.

…và làm thế nào để bắt đầu?

Chúng mình cùng thử thực hành những điều nhỏ xinh dưới đây nhé:

• Luôn hỏi lại mình: “Mình đang cảm thấy gì, mình có nhu cầu gì?” trước khi bắt đầu làm gì đó cho người khác

• Tách cảm xúc khỏi hành động: Người kia buồn không có nghĩa bạn phải vui vẻ giúp họ ngay lập tức. Bạn có thể công nhận cảm xúc đó của họ, mà không cần làm gì để sửa nó.

• Tập nhìn nhu cầu – của mình và của họ: Khi người khác nổi nóng, có thể họ đang cần được thấu hiểu. Khi bạn thấy mệt, có thể bạn đang cần một chút không gian.
  Hiểu được nhu cầu giúp bạn phản ứng ít hơn, và hiện diện nhiều hơn.

Như bạn biết, Tự do tài chính không phải là “không bao giờ làm việc kiếm tiền nữa” mà là bạn làm việc chủ động kiếm tiền, không lệ thuộc vào lương tháng.

Tự do cảm xúc cũng giống như tự do tài chính – không phải là “không bao giờ cảm thấy tệ”, mà là bạn có đủ nội lực và sự chuẩn bị để nhìn được cảm xúc, nhu cầu của mình trước khi giúp đỡ ai đó.

Tự do cảm xúc là khi bạn bắt gặp mình đang nhìn cơn mưa rả rích trước hiên nhà, thấy cái lạnh ngấm vào da thịt, bạn cảm nhận thấy điều đó.

Và bạn cũng nhận ra, mình không cần phải chạy ra ngoài để ướt cùng cơn mưa, để cho cơn mưa thấy bạn cũng đang cảm nhận được nó.

Bạn có quyền được chọn đứng dưới mái hiên, cho cảm xúc của mình an yên, và nói với cơn mưa: “Tôi thấy bạn, tôi cảm nhận được bạn, những gì bạn nói có ý nghĩa với tôi.”

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào? ^^

Tuần vừa rồi mình ốm, sụt sịt mũi và ho khù khụ.

“Khi mình khoẻ thì mình có nhiều vấn đề. Còn khi ốm, mình chỉ có đúng 1 vấn đề”, mình nghĩ câu này khá chuẩn.

Kiểu như khi ốm thì chỉ thấy mệt thui, rùi lo lắng xem khi nào mới khỏi ốm đây, phải học cách chung sống với con vi rút vài ngày.

Mình thấy không chỉ khi ốm, mình mới chỉ tập trung vào việc ốm. Mà khi mình tức giận, mình cũng chỉ tập trung vào việc mình tức giận. Khi mình tổn thương, có lẽ cũng không có bất cứ điều gì có thể cứu vớt được mình ngay lập tức.

Mình cũng không khuyến khích phải cố gắng cứu vớt, vùng vẫy thoát ra ngay lập tức.

Không có loại thuốc thần nào có thể giúp mình khỏi ốm được ngay.

Mình cần phải quan sát xem mình có những triệu chứng gì, kể lại chúng cho bác sĩ, nêu lên cảm xúc của mình với những triệu chứng đó, sau đó được bác sĩ kê đơn, và uống thuốc.

Đó là một tiến trình, tiến trình của sự quan sát, và bày tỏ cảm xúc của mình.

Đó cũng là yếu tố quan trọng đầu tiên của Non-Violent Communitcation: Quan sát và bày tỏ cảm xúc.

Như khi mình cảm thấy lo lắng, ấm ức, băn khoăn, bất an, buồn phiền, day dứt, do dự,… hay mình cảm thấy an toàn, an vui, ấm áp, bằng lòng, hứng khởi, khoái chí,… mình đều cần

• Quan sát không đánh giá chủ quan để thấy được cảm xúc đó

• Nói ra cảm xúc một cách thẳng thắn, thành thật

Có đôi khi cảm xúc nhầm với suy nghĩ:

• Em cảm thấy rằng anh rất có trách nhiệm (hầu hết sau chữ cảm thấy là một vế câu thì điều đó giống suy nghĩ hơn)

  => Em cảm thấy an tâm và biết ơn khi anh có trách nhiệm với lời hứa của mình.

Có đôi khi cảm xúc nhầm với đánh giá bản thân:

• Em cảm thấy mình thật kém cỏi (kém cỏi không phải cảm xúc, điều này giống một lời đánh giá và “gắn tag” hơn)

  => Em cảm thấy bối rối và căng thẳng khi lên thuyết trình.

Phát triển vốn từ vựng cảm xúc là một trong những bước đầu tiên tiến gần hơn với những chung sống hoà hợp, vì khi đó, cả hai trở nên rõ ràng và kết nối với cảm xúc của nhau.

Công thức để chung sống, thật ra chính là

1. Quan sát

2. Loại bỏ phán xét

3. Bày tỏ cảm xúc chân thành với đối phương.

Khi mình đã làm những điều trên rồi mà chưa được hồi đáp ngay, mình sẽ hỏi nhẹ nhàng: “Mẹ có nghe thấy con không? Những điều con vừa nói có ý nghĩa gì với Mẹ không?

Nếu họ vẫn khó trả lời. Mình lặp lại điều số một (Quan sát), và đặc biệt dành sự quan sát đó cho đối phương. Có lẽ họ cũng đang có một tiến trình của riêng họ. Mình cùng chờ một chút.

Những lần áp dụng NVC nho nhỏ vào cuộc sống tuần này:

• Mình ngồi cafe với bạn, bày tỏ rằng mình rất háo hức với căn bếp mới, mình thấy bạn yên lặng ậm ừ một lúc. Mình hỏi “M nghe được gì đó, m thấy thế nào về điều đó?” Bạn bảo: “À t đang nghĩ xem có thể mang gì đến để m nấu một bữa no nê”.

• Mình ngồi review với nhóm mentee, hai bạn bày tỏ sự hoang mang vì khó kết hợp với nhau. Mình hỏi “Ngoài những điểm khác biệt, em còn nhìn thấy điểm chung nào giữa hai người không?”, bạn bảo “Em thấy cả hai đứa đều muốn có kết quả tốt”. Cả hai đã mở lòng và dễ dàng làm việc với nhau hơn khi phát hiện ra điểm chung của cả hai.

• Mẹ mình kể chuyện 20 năm trước cho mình nghe, thi thoảng mình hỏi Mẹ: “Lúc đó Mẹ cảm thấy vui ạ? Khi ấy, Mẹ có lo lắng không?” Thật ra mình chỉ nhắc lại những gì Mẹ vừa nói, và Mẹ bảo Mẹ thấy được lắng nghe.

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Tuần này, mình sẽ không bắt đầu bằng câu: "Tuần vừa rồi của bạn thế nào" ^^

Mình sẽ bắt đầu bằng một câu hỏi cụ thể hơn.

Đã bao giờ bạn muốn nói với một ai đó rằng:

“Mình cảm thấy mệt mỏi vì cứ phải kìm nén cảm xúc.”

hay là

“Mình thấy bất lực vì dù mình đã cố gắng, nhưng vẫn không thể kết nối được với Mẹ.”

Đã bao giờ bạn thấy tiếng nói này xuất hiện trong đầu của mình chưa?

Nếu rồi, mình xin gửi bạn một lời mời – lời mời đọc thành tiếng hai câu nói trên,
rồi lấy cho mình một hơi thở nhẹ nhàng.

Sau đó, mình sẽ nói với bạn rằng:

“Mình nghe thấy điều bạn vừa nói. Mình nghe được từ bạn một sự cố gắng, một sự cân nhắc. Cho phép mình được đoán, mình đoán bạn đã cố gắng để không làm tổn thương người ấy, mình đoán bạn đã cố gắng chuẩn bị cho hàng chục cuộc trò chuyện với người đó, mình đoán, bạn đã cân nhắc rất nhiều về cách để cả hai có thể trò chuyện và làm việc với nhau. Bạn mong muốn được kết nối lại với người đó, muốn có một cuộc trò chuyện bình tĩnh, nhẹ nhàng, và mở lòng…”

Nếu điều mình đoán chạm vào điều bạn đang nghĩ và cảm thấy, hãy cho mình một dấu hiệu nhé (có thể là comment, hoặc like, hoặc nhắn tin cho mình), nếu mình đoán chưa đúng và bạn có nhiều điều nữa muốn được chia sẻ, mình ở đây với bạn và sẵn lòng lắng nghe. Hãy hỏi điều bạn cần, mình sẽ cho đi điều mình có.

Những cảm xúc trên xuất hiện khi chúng mình đang ở trong một mâu thuẫn. Mâu thuẫn với chính bản thân mình, mâu thuẫn với người thân, bạn bè, đồng nghiệp,… hay thậm chí mâu thuẫn với thiên nhiên, môi trường sống,…

Và khi gặp mâu thuẫn, nghĩa là chúng ta đang đối mặt với những sự khác biệt, chúng ta có xu hướng nhận định - hẳn phải có người đúng, người sai trong sự khác biệt này.

Xu hướng nhận định này không phải lỗi của bạn, trong bài trước, khi tìm hiểu về “trò chơi đúng - sai”, chúng ta nhận ra rằng, từ nhỏ tới lớn, xã hội và hệ thống đã vô tình điều hướng suy nghĩ, phản ứng của chúng ta theo hướng phải tìm thấy cái đúng, cái sai trong mọi việc. Bạn có thể đọc lại bài đó ở đây:

Two More Steps

Bạn đang chơi trò chơi "đúng – sai" hay đang sống thật với nhu cầu của mình?

Chào bạn…

Read more

a year ago · 12 likes · Minh Thảo

Tuỳ vào độ to béo, nhỏ nhắn muôn hình vạn trạng khác nhau của sự khác biệt, chúng ta sẽ có cách xử lí khác nhau:

• Để đấy, không ảnh hưởng tới cuộc sống thường ngày thì thui chịu đựng thêm tí

• Muốn tìm thấy điểm chung, nhưng bế tắc vì đối phương không thể hiện thiện chí muốn giải quyết, không mở lòng

• Âm thầm cố gắng thay đổi để giảm thiểu sự khác biệt, nhưng có vẻ kết quả không được như mong đợi

Sự khác biệt cũng có thể làm một cánh cửa nhỏ, dẫn về những điều sâu xa hơn mà.

Mọi điều chúng ta nói, làm, nghĩ và cảm nhận, đều là biểu hiện của một nhu cầu.

Mâu thuẫn có thể không phải là ngõ cụt.

Mâu thuẫn có thể là bản đồ dẫn tới nhu cầu thật của bạn, của người đó.

Vậy, làm thế nào để cả hai tìm về được nhu cầu của nhau?

Có rất nhiều cách để cả hai có thể tìm về được nhu cầu của nhau. Trò chuyện với nhau là một cách như thế.

Nhưng nếu cả hai không thể trò chuyện với nhau thì sao?

Nếu chúng ta có thể có 1 người thứ 3 - một người hoà giải viên để cả hai có thể lắng nghe nhau có “trợ tim” thì sao?

Tuần vừa rồi, mình vừa tham gia một buổi thực hành hoà giải, được tổ chức bởi cộng đồng Giao tiếp Trắc ẩn. Do đó, nếu bạn đang cảm thấy việc có một người hoà giải viên tham gia để hỗ trợ “trợ tim” cho bạn trong cuộc trò chuyện sắp tới, thử tham khảo một số điều quan trọng dưới đây nhé ^^

1. Người hoà giải viên là ai?

   Thông thường, chúng ta tìm đến những người anh chị em thân thiết.

   Nếu đó là một người thân thiết của cả hai, quả là một trường hợp lý tưởng.

   Nhưng nếu đó là người thân thiết với bạn, nhưng không thân thiết với người còn lại thì sao? Có khả năng, sẽ gây ra sự mất cân bằng giữa hai bên, dù trung lập tới đâu, cũng có khả năng đối phương sẽ cảm thấy họ bị “yếu thế” hơn, và như vậy càng khó để trò chuyện hơn.

   Lúc này, bạn có thể mời thêm một người hoà giải viên thứ 2, người này có thể cùng giới tính, cùng vai trò với đối phương, có thể có điểm chung với đối phương,… dù họ có thể không mang lại giải pháp hoà giải cho bạn, nhưng ít nhất, sự hiện diện của họ có thể giúp 2 bạn có một thế cân bằng hơn trong cuộc trò chuyện.

2. Họ có thể giúp gì?

   Người hoà giải viên có vai trò lắng nghe từng bên một, lắng nghe, nhắc lại những điều nghe được, đặt câu hỏi khi cần.

   Người hoà giải viên sẽ đóng vai trò là người nhắc nhớ hai bạn trong cuộc trò chuyện rằng:

   • Bạn có nghe được điều người kia vừa chia sẻ không? Bạn cảm thấy thế nào về điều đó?

   • Bạn có nhìn thấy người kia không?

   • Những điều người đó vừa chia sẻ có ý nghĩa như thế nào với bạn?

   Một người hoà giải viên có thể hỗ trợ được bạn là người sẽ không bao giờ hỏi “Thế giờ anh tính sao, chị tính sao?” khi bạn chưa sẵn sàng.

   Một người hoà giải viên có thể hỗ trợ được bạn là người sẽ cùng bạn đào sâu vào những nhu cầu thật sự ẩn sau những hành động, cảm xúc.

   Người đó cũng sẽ giúp bạn dừng lại, lấy lại hơi thở, khi cả hai không thể nói chuyện được nữa.

3. Cách thực hành hoà giải như thế nào?

   Một trong những điều quan trọng nhất để bắt đầu một buổi hoà giải chính là cam kết. Người hoà giải viên sẽ cam kết bảo mật với câu chuyện của bạn, và hai bạn cũng sẽ đồng thuận với nhau để trò chuyện thấu hiểu và đi tới một sự kết nối, đồng điệu. Trong phiên hoà giải, hoà giải viên sẽ đảm bảo, khi một bên nói, thì bên còn lại sẽ lắng nghe, mỗi bên chỉ nói khi đến lượt của mình.

   Sau khi một bên chia sẻ lượt của mình, hoà giải viên sẽ tóm tắt ý chính từ phần chia sẻ đó, và có thể yêu cầu đối phương nhắc lại, sau đó hỏi về cảm nhận của đối phương về điều vừa được nghe.

   Từng người một sẽ trò chuyện với hoà giải viên, sau đó, hoà giải viên sẽ mời hai người trò chuyện với nhau vào thời điểm phù hợp.

Như vậy, bằng cách có một hoà giải viên tham gia, người trong cuộc có thể được nhắc nhớ: điều chúng ta thực sự tìm kiếm không phải là ai đúng – ai sai.

Điều chúng ta tìm kiếm là được nhìn thấy, được lắng nghe, và được kết nối.

Rất có thể, bạn và người ấy đang có chung một mục đích: muốn được yêu thương, được tin tưởng, được bảo vệ người mình yêu thương… nhưng vì mỗi người có một cách thể hiện khác nhau, nên đã thấy những sự khác biệt ở nhau.

Đó là lý do vì sao sự hiện diện của một người hòa giải – người sẵn sàng lắng nghe cả hai, không phán xét, không thúc ép – có thể trở thành chiếc cầu nhỏ giúp hai phía bước lại gần nhau hơn.

Đôi khi, chỉ cần có ai đó ở đó – giữ không gian, giữ nhịp thở, và nhắc ta rằng: “Chờ chút. Điều bạn đang cảm thấy… có thể là điều người kia cũng đang cảm thấy. Hai bạn không hề ở hai chiến tuyến. Hai bạn đều có chung một mong cầu.”

Nếu bạn cảm thấy mình đang trong một cuộc đối thoại khó khăn, và muốn tìm một người “trợ tim” để đồng hành, đừng ngần ngại chia sẻ với mình.

Chúng ta có thể cùng nhau thực hành – không phải để giải quyết mọi vấn đề ngay lập tức, mà để tạo không gian cho điều quan trọng nhất: được hiểu và được kết nối.

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào? ^^

Tuần vừa rồi mình nhận được comment rất đáng yêu đến từ bạn về chủ đề Board Game mình từng viết cách đây 4 tháng. Bài viết tập trung giải thích về các lý thuyết nhập môn Board Game. Bạn có thể đọc Phần 1 tại đây nha 👇

*waaaaa siêu siêu vui cảm ơn Vanh Xtanh nhiều nhiều* Comment của Vanh nhắc nhở mình: viết phần 2 đi pà ôiii kaka, vượt sướng vượt lười mình sẽ ra mắt phần 2 ngay đây!!

ÔN BÀI

Trong phần 1, mình đã đưa ra định nghĩa về 3 thành tố của Board Game bao gồm: Components, Flavour, và Rules. Khi tiếp cận với bất kì Board Game nào, bạn cũng có thể phân chúng vào 3 thành tố này.

Việc nhìn 1 sự vật sự việc bằng cách phân chia sự vật sự việc đó thành các thành tố có cấu trúc, sẽ giúp bạn hiểu, nhớ, và “làm việc” với sự vật sự việc đó dễ hơn.

Để mình lấy VD nhé, đây là một Board game mình vừa chơi tuần trước:

Board Game này có tên là Pandemic.

Trong bài Phần 1, chúng ta đã biết về thành tố Flavour - là những hình ảnh được sử dụng trong game mà ko ảnh hưởng gì tới cách chơi, mục đích thuần mang lại cảm xúc: tên nhân vật, con vật cụ thể, màu sắc,...

Nhìn thoáng qua game này, chúng ta thấy:

• màu xanh đậm, nhìn chung là khá tối tăm, nhưng cũng thấy chút ánh sáng ở trên chỗ các nhân vật

• nhìn qua thì thấy hình ảnh của các bác sĩ, quân đội, nhà nghiên cứu,…

• một câu hỏi: Can you save humanity?

Uầy nhìn qua chưa biết game này chơi như nào, cũng không cần phải là người chơi quá nhiều Board Game, nhưng dường như bạn cũng có những cảm xúc như là:

• căng thẳng

• cân não

• và đâu đó cũng đoán đoán game này có phải kiểu tinh thần đồng đội không? Vì trong đại dịch, tinh thần đồng đội là rất quan trọng để kiểm soát không bị bùng dịch, và cũng phải cần đến rất nhiều đội ngũ mới có thể chữa được bệnh nữa.

Và cảm xúc này hẳn sẽ đưa bạn đến với một phỏng đoán: có phải tui chuẩn bị được đóng các vai trò khác nhau trong một cuộc đại dịch và đi đến các thành phố để chữa bệnh?

Để xác minh xem phỏng đoán trên đúng đến đâu, chúng ta sẽ đi tới thành tố thứ 2- Components: những thứ bạn thấy trong bộ board game, bao gồm cả người chơi, meeple, thẻ, xúc xắc, quân cờ,... và thành tố thứ 3 - Rules - quy luật, quy tắc, lý thuyết.

Trò chơi này có 5 Components chính:

• Bàn chơi: Bàn chơi có bản đồ thế giới với các thành phố kết nối nhau bằng các tuyến đường.

• Thẻ dịch bệnh (Infection Cards): Được sử dụng để xác định các thành phố bị nhiễm bệnh.

• Thẻ sự kiện / hành động (Event / Player Cards): Thẻ này chứa các hành động mà người chơi có thể thực hiện mỗi lượt.

• Mã bệnh (Cubes): Có 4 màu tương ứng với 4 căn bệnh khác nhau. Mỗi bệnh có các khối màu tương ứng.

• Nhân vật (Role Cards): Mỗi người chơi sẽ có một vai trò đặc biệt với khả năng riêng giúp đội có lợi thế trong trò chơi. (VD như Medic - Người có thể chữa tất cả bệnh ở một thành phố trong một lượt hành động, Researcher - Có thể trao đổi thẻ bệnh với những người chơi khác, ngay cả khi không ở cùng thành phố)

5 Components lận, nghe chừng có vẻ phức tạp rồi.

Làm thế nào để nó bớt phức tạp đi được nhở?

BÀI MỚI

Để nhìn mọi thứ bớt phức tạp, chúng ta có một cách, đó là kết nối chúng lại với nhau.

Khi kết nối các components như: thành phố (Mumbai), các khối bệnh màu (màu đỏ), thẻ vai trò (Medic) vào với nhau và đặt vào trong Bối cảnh dịch bệnh ét ô ét, ta có thể có câu chuyện như sau:

Thành phố Mumbai đang trong tình trạng báo động đỏ – ba khối bệnh màu đỏ đã bao phủ, người dân hoảng loạn, bệnh viện quá tải. Người chơi vào vai Medic – chuyên viên tuyến đầu trong đội phản ứng nhanh của Tổ chức Y tế Thế giới.

Medic vừa đáp xuống Mumbai, không một phút ngơi nghỉ, anh lao ngay vào các khu ổ dịch, triển khai đội ngũ tình nguyện viên, thiết lập khu cách ly khẩn cấp, và truyền đạt quy trình xử lý lây nhiễm. Với kỹ năng đặc biệt của mình, Medic gỡ bỏ toàn bộ 3 khối bệnh trong một hành động duy nhất – một phép màu trong cuộc chiến khốc liệt với dịch bệnh.

Giờ đây, bạn có thể nhìn Board Game thú vị hơn nhiều rồi ^^ Nó vô cùng thực tế, dễ hiểu và dễ để kể lại.

Theme khác Flavour ở chỗ, Theme thật sự tạo ra cách người chơi sẽ tương tác với nhau, còn Flavour đơn giản là không khí xung quanh thui.

Ví dụ như trong trò chơi Pandemic này, nếu Rules đứng một mình chúng ta chỉ đơn thuần được nghe những thứ như là:

• Người chơi kết hợp với nhau

• Tất cả cùng thắng khi 4 lọ thuốc được mang tới hình ngôi nhà màu trắng trên bản đồ

Khi nó được kết hợp với Flavour, chúng ta thật sự được nghe về Theme của trò chơi:

Chúng ta sẽ hợp tác với những người chơi khác để ngăn chặn sự lây lan của 4 căn bệnh nguy hiểm trên toàn cầu. Người chơi phải làm việc cùng nhau để chữa trị các bệnh trước khi chúng lan quá rộng và tạo ra quá nhiều thành phố bị nhiễm.

Do vậy, dù bạn đang là người Host một Board Game, hay là người đang Sáng tạo một Board Game, hãy đặt yếu tố Flavour cùng với Rules và Components để xem bạn có đang nói về một Theme thống nhất hay không, bạn có đang kể một câu chuyện hấp dẫn và logic bằng game này hay không.

Khi chúng ta kết hợp Rules với Components, nghĩa là chúng ta đang sử dụng các quy tắc để sắp xếp các Components theo ý mình, đồng nghĩa với việc chúng ta đang xây dựng chiến lược, cách chơi riêng của mình.

VD: Rules là trong mỗi lượt mình được “nhảy cóc” tới 1 thành phố nếu trên tay mình có thẻ bài thành phố đó. Tuy nhiên, mình lựa chọn lượt 1 không dùng “nhảy cóc” mà lượt 2 mới dùng. Hoặc ngược lại,… việc lựa chọn làm gì đó trước, hoặc sau, nhưng vẫn tuân theo quy tắc, được gọi là chiến thuật chơi.

Cuối cùng, khi kết hợp cả 3 thành tố này lại, chúng ta có một Board Game hoàn chỉnh. Nơi mà:

• người chơi hiểu game 1 cách tổng thể

• hiểu vai trò của họ trong đó, ý nghĩa của hành động họ làm

• họ có thể làm gì, các chiến lược họ có thể hình dung ra trước khi chơi

Host một Board Game và giải thích được các điều này là thành công lớn rùi hehe.

Giờ thì bạn không còn ngại chơi những Board Game mới nữa phải hong : > so excited!!!!

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây ^^ Chuyên mục Không Đánh Bài thì Chơi Board Game còn có thể có phần 3: Cách các game thay đổi các thành tố để tạo ra game mới. VD như khi Flavour được thay đổi, bạn có thể có 1 edition hoàn toàn mới và bán chạy vèo vèo hehe.

Ủng hộ mình bằng comments nhé, mình sẽ vượt lười ra phần 3 muahahaha chụt chụt :*

Mình vào bài hôm nay luôn nhé ^^

1. TRÒ CHƠI “AI ĐÚNG AI SAI”

Trò chơi “ai đúng ai sai”, làm đúng thì được thưởng, làm sai thì bị phạt, con ăn ngoan thì mẹ thương, con hư thì úp mặt vào tường,…

là một trò chơi chúng ta được thừa hưởng.

Thừa hưởng từ rất nhiều nguồn khác nhau.

Vô hình chung trò chơi này có thể đến từ những bài hát nổi tiếng đi vào tiềm thức từ rất sớm:

• "Meow Meow Meow rửa mặt như Mèo. Xấu xấu lắm, chẳng được Mẹ yêu"

Vì rửa mặt bẩn nên xấu, xấu nên sẽ không được Mẹ yêu (?)

• Ba thương con vì con giống mẹ, Mẹ thương con vì con giống Ba

Không phải vì con là con sao (?)

Vô hình chung nó cũng có thể đến từ những câu nói “ cửa miệng” tưởng như rất vần: Con hư tại Mẹ

Từ Gia đình, từ Trường học…

Tất nhiên họ cũng được thừa hưởng từ nhiều nguồn, đó không phải lỗi của ai cả.

Nhưng thành thật mà nói, đây là một trò chơi khá nhàm chán, vì nó chỉ có hai sự lựa chọn.

• Bạn không được làm gì nhiều, hoặc là thế này hoặc là thế kia

Hoặc là anh mua nhà riêng thì anh lấy tôi, hoặc là thôi, chúng ta chẳng thể đi xa hơn (?)

• Hoặc là tốt, hoặc là xấu, nếu nó không tốt thì nó phải tệ, nếu nó không tệ thì hẳn là nó phải tốt.

• Hoặc là điều tôi nên làm, hoặc là điều tôi không nên làm

• Tôi sai hoặc bạn sai

Về cơ bản, trong trò chơi tìm người đúng người sai thì phải có người đúng, người sai.

Nghĩa là phải có người tốt hoặc người xấu

Nếu tôi đúng, tôi giỏi và tôi làm những gì nên làm thì tôi được thưởng.

Vì vậy, hệ thống, cấu trúc xã hội, các mối quan hệ cũng được vận hành theo cách này.

Hệ thống bên trong chúng ta cũng được điều kiện hoá để thưởng cho chúng ta, khi chúng ta làm đúng hoặc khi chúng ta làm điều gì đó tốt.

Điều ngược lại, nếu chúng ta không làm thế, thì chúng ta sẽ bị phạt, bởi hệ thống, cấu trúc xã hội, hay bởi chính hệ thống ngôn ngữ bên trong chúng ta.

Chúng ta được mã hoá những điều này từ rất sớm.

Đó là những bài học đầu tiên trong đời của chúng ta.

Vô hình chung, việc gán những hình ảnh không đi học thì hư, hút thuốc là người xấu,... khiến chúng ta cũng có xu hướng đi tìm những cái sai ở người khác.

Một cách tự nhiên, chúng ta xuất hiện những sự dè chừng, lo lắng khi gặp một người có nhiều hình xăm (?), những người hút thuốc (?), thậm chí là những người trông quá gầy (?),… trong khi chúng ta chẳng biết gì về họ cả.

Hay chính mình cũng từng đổ lỗi cho Cha Mẹ khi mình gặp vấn đề.

2. TRÒ CHƠI “ĐOÁN NHU CẦU”

Thế nhưng, chúng ta còn có một trò chơi khác đáng mong đợi hơn nhiều, trò này có nhiều sự lựa chọn hơn.

Trò chơi này sẽ xuất hiện khi chúng ta dừng nói "đúng, sai, tốt, xấu", vì khi đó, thế giới mở ra hàng triệu khả năng.

Trò chơi có rất nhiều khả năng, rất nhiều lựa chọn khác nhau

Đó là trò chơi “Đoán nhu cầu”, quy luật rất đơn giản:

Mọi điều chúng ta nói, làm, nghĩ và cảm nhận, đều là biểu hiện của một nhu cầu.

Điều này không phải nói về những phản ứng của chúng ta, không nói về những điều bên ngoài chúng ta, mà nói tới cách nội tâm của chúng ta hoạt động theo cách tốt nhất.

• Em bé rửa mặt như mèo, có phải biểu hiện của một nhu cầu không? có chứ: cần được giúp đỡ, cần được truyền năng lượng, cần được thấy niềm vui từ việc rửa mặt,...

• Khi mình thèm trà sữa, có phải biểu hiện của một nhu cầu không? có chứ: mình cần sự thoải mái, mình cần sự kết nối (gọi trà sữa cùng đồng nghiệp), mình tò mò về một cửa hàng trà sữa mới,...

• Khi mình muốn khóc, có phải biểu hiện của một nhu cầu không? có chứ: mình có thể đang thấy nhu cầu yêu thương chưa được đáp ứng, mình có thể đang thấy nhu cầu được tự do bị bỏ quên,...

• Khi mình đóng sầm cửa lại, muốn đập một thứ gì đó, có thể nhu cầu thể hiện bản thân đang rất là cao, nhưng có thể vô tình gây tổn thương người khác.

Vì vậy mọi điều mình làm, bạn làm, mọi người làm đều đi cùng với một nhu cầu rất thật nào đó, đó là quy tắc số một.

Khi mình đóng sầm cửa lại, đó không phải nhu cầu của mình, điều đó có thể gây căng thẳng, khó chịu, và đó là những hành động đang gây hại, đó là chiến lược của mình.

Vì vậy khi mình xem xét sâu hơn vào chiến lược, mình có thể tìm thấy một nhu cầu, và có khả năng là người khác cũng có, mọi người cũng có.

Có thể ẩn sâu trong đó là nhu cầu được thể hiện, nhu cầu được lắng nghe, nhu cầu được kết nối, nhu cầu được thấu hiểu. Có thể không phải là cách hay nhất để diễn đạt nhu cầu đó, nhưng ẩn sâu bên trong là một nhu cầu, rất dễ thương, và cao đẹp của con người.

Vì vậy khi chúng ta kết nối với người khác.

• Nếu chúng ta cố gắng kết nối ở level chiến lược rất có thể chúng ta sẽ không tìm thấy cách để kết nối.

  Vì chiến lược thể hiện bản thân của bạn và của tôi có thể không giống nhau.

• THẾ NHƯNG, nếu chúng ta đi thêm một level nhu cầu ẩn sâu, rất có thể chúng ta tìm thấy sự kết nối, sự giao nhau ở chung một nhu cầu.

VD như trong công việc, chúng tôi liên tục căng thẳng và căng thẳng với nhau, vì tôi thì sốt ruột hỏi có bugs gì không, bạn thì cứ im ỉm, 2-3 ngày sau mới phản hồi.

Về góc độ chiến lược, bạn đang "bơ" tôi và điều đó khiến tôi cảm thấy không được tôn trọng, rồi tôi thấy bạn thật tệ trong cách làm việc, tôi thấy bạn xấu xí,...

Về góc độ nhu cầu, tôi muốn công việc đạt được hiệu quả cao nhất có thể, đảm bảo sản phẩm tốt nhất có thể, và... có phải bạn cũng vậy? Bạn muốn đào sâu suy nghĩ, tìm tòi đi tới gốc rễ vấn đề để xử lí nó, chúng ta có chung một nhu cầu:

Nhu cầu được cống hiến và hoàn thành trách nhiệm của mình.

Nhu cầu của tất cả chúng ta đều quan trọng

Nó khác với việc, chỉ khi bạn làm đúng, làm tốt, thì bạn mới được đáp ứng nhu cầu. Chỉ khi làm hết bài tập thì mới được ăn kẹo.

Nhu cầu của mọi người đều quan trọng như nhau.

Hệ thống giáo dục đã dạy chúng ta quá sâu sắc về việc phải có A thì mới có B, thậm chí nó trở thành cách dạy con "chuẩn", cách dạy con "hiệu quả". Vì chúng sẽ không hư, chúng không làm cho chúng ta phải đau đầu.

(Vì người đau đầu giờ đây là tụi nhỏ, khủng hoảng không biết nên làm theo cái "tôi phải", hay là "tôi muốn, tôi cảm thấy đúng")

Mình sẽ tiếp tục viết về chủ đề này trong những bài tới, chuỗi bài viết về Non Violent Communication - Giao tiếp Bất bạo động - Giao tiếp Trắc ẩn.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây và hẹn gặp bạn vào những bài viết sắp tới ^^ Nếu bạn quan tâm về chủ đề này, mình mời bạn để lại cho mình một dấu hiệu ở comment nhaa. Cảm ơn bạn nhiều nhiều.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào ^^

Có cafe cà pháo nghe nhạc hay đọc sách mê hông :>

Mình mới kiếm được quán này, bật toàn nhạc của Cá Hồi Hoang, Microwave, Bức Tường,…. mê lắm. Mời bạn tới chơi, quán cũng vắng và đồ uống ngon.

Tuần này ngồi cafe, mình đọc cuốn Lịch sử loài người, cuốn lần này được vẽ minh hoạ bằng tranh, rất nhiều chi tiết hay và dễ hiểu.

Vì sao mình đọc cuốn này?

• Cuốn sách vốn có nội dung rất hay, có lẽ ai cũng biết, khó mà phủ nhận. Cho ta biết một số sự thật về loài người

• Cuốn sách được minh hoạ bằng tranh với lời kể của một sử học gia, nhưng ông cũng đi cùng một cô bé, do đó, hầu hết câu hỏi đều rất dễ hiểu, vô tư, và logic

• Ông đưa cô bé đi thăm cô giáo Sinh học, nhà Ngôn ngữ học,… Do đó, chúng ta được tiếp cận kiến thức của đa dạng nguồn, và theo cách dễ hiểu nhất

Đọc xong, con cái cháu chắt hỏi gì là tiện trả lời liền hihi. Cùng mình đi vào 2 phần đầu tiên của cuốn sách nha:

1. Nguồn gốc của chúng ta là gì? Có thật là chúng ta cùng một loài không???

2. Vì sao chúng ta phát triển được tới như ngày hôm nay, thậm chí vận hành được những tổ chức lớn cả tỷ người?

Nào ngờ đâu, câu trả lời cho khả năng vận hành tổ chức lớn lại là: Kỹ năng “buôn chuyện phiếm”. Kakaa, vì sao thế nhỉ, cùng mình bóc tách nhaa.

Và điều quan trọng hơn cả, mình nghĩ, những kiến thức dưới đây đã đặt ra cho mình một câu hỏi lớn. Nếu từ việc tổ chức một quốc gia đến việc tạo ra chiến tranh – tất cả đều dựa trên niềm tin tập thể vào một câu chuyện, vậy thì có lẽ, trước khi tin vào điều gì đó, chúng ta cần tự hỏi bản thân: tại sao mình lại tin điều đó?

Let’s goooo.

1. Nguồn gốc của chúng ta là gì? Có thật là chúng ta cùng một loài không???

Ngày nay, dù con người khắp thế giới có vẻ ngoài khác nhau, và nói những ngôn ngữ khác nhau.

Song, chúng ta đều thuộc về cùng một loài - HOMO SAPIENS

Cái này thì mình đoán các bạn đều biết rồi.

Nhưng có cái này mình thấy mới nè. Không phải tất cả người cổ đại đều thuộc cùng một loài.

Suy cho cùng, vì sao có nhiều loài kiến, nhiều loài gấu,… nhưng tại sao lại không có nhiều loài người?

Câu trả lời là có đó, có ít nhất 6 loài người khác nhau.

Nhưng có phải tất cả các loài khác đã tuyệt chủng, và tất cả chúng ta bây giờ đều là người tinh khôn Homo Sapiens không?

Đúng!

Vậy thì cuộc “tuyệt chủng” này đã diễn ra như thế nào?

À với cả, vì sao đều là người tinh khôn Homo Sapiens nhưng trông chúng mình lại khác người Đức thế nhỉ?

Để trả lời cho câu hỏi nguồn gốc của chúng ta là gì, chúng ta có thật sự cùng một loài không? Các nhà khoa học nhìn vào 2 lý thuyết: Lai giống và Thay thế.

• Lý thuyết lai giống

  • Theo thuyết lai giống này, Sapiens đã đi tới vùng đất của người Neanderthal (1 trong 6 loài người, những người mà não rất to, rất cơ bắp, chịu được khí lạnh rất tốt).

    

  • Sau đó, Sapiens lai giống với người Neanderthal

  • Cho tới khi, hai quần thể này hợp nhất

  • Nếu vậy người Âu - Á ngày nay không phải là người Sapiens thuần tuý

  • Mà là sự pha trộn giữa Sapiens + Neanderthal

  • Nếu thuyết này đúng, có thể đó là lí do người châu Âu trông rất bự (?) bự hơn tụi mình nhiềuuu

  • Tương tự, khi Sapiens đi tới Đông Á, họ lai với Erectus địa phương (cũng là 1 trong 6 loài người, Erectus là loài người đầu tiên biết dùng lửa và tạo ra vũ khí săn bắn)

    

  • Vì vậy một số người hiện đại, là sự pha trộn giữa Sapiens + Erectus

  • Nếu thuyết này đúng, có thể đó là lí do người Trung Quốc rất giỏi sản xuất (?) trở thành các “pháp sư Trung Hoa” có thể hô biến sản xuất bất cứ thứ gì, nhỉ???

• Lý thuyết thay thế

  • Nếu thuyết trên nhấn mạnh sự lai giống giữa các loài và ngày nay gần như không có Sapiens thuần tuý

  • Thì, thuyết thay thế lại nhấn mạnh rằng, con người ngày nay đều bắt nguồn từ Đông Phi, đều là “Sapiens thuần chủng”

  • Bởi vì, Sapiens có sự khác biệt về thói quen giao phối, mùi,… nên không hấp dẫn tình dục với các loài khác

  • Bởi vì, cho dù 2 loài khác nhau có yêu nhau, thì cũng không thể sinh ra những người con có khả năng sinh sản tiếp cho các đời sau đó. Vì khoảng cách di truyền giữa hai quần thể

  • Và vì vậy, khi những loài không phải Sapiens, chết đi, nguồn gen của họ cũng biến mất theo

  • Thuyết thay thế nhấn mạnh rằng tất cả chúng ta đều là “Sapiens thuần chủng”, và đó là lí do vì sao nó được ủng hộ hơn ngày nay, vì nó xác nhận rằng sự khác biệt về chủng tộc là không đáng kể

Nhưng… nhỡ thuyết lai giống cũng đúng thì sao?

Chẳng sao cả, nếu đó là sự thật, thì chúng ta đón nhận sự thật, cho dù nó đưa ta đến đâu. Và suy cho cùng, họ cũng đều là loài người mà.

Và có thể nó đúng thật… Một sự thật đã được hé lộ gần đây, năm 2010, các nhà khoa học đã tìm cách thu thập và lập bản đồ DNA từ xương của người Neanderthal, và so sánh với DNA của người hiện đại.

Kết quả là

• 2% trùng khớp giữa người Neanderthal và người Châu Âu, Châu Á.

• 2% không quá lớn, nhưng không phải là không có.

Bởi vì, các nhà khoa học đã tiếp tục phát hiện ra

• 6% trùng khớp DNA của người hiện đại Melanesia (một tiểu vùng thuộc châu Đại Dương) với tổ tiên Denisova (cũng là 1 trong 6 loài, những người rất hoà đồng và hay bị kẹp ngón tay).

  

Có lẽ sự tranh cãi sẽ là không cần thiết, bởi có khả năng, cả hai thuyết đã đều xảy ra. Và câu hỏi đáng quan tâm hơn là:

2. Vì sao chúng ta phát triển được tới như ngày hôm nay? Vận hành được những tổ chức lớn cả triệu triệu người?

Nhưng kiến và ong cũng biết hợp tác mà, thậm chí lên đến hàng ngàn con!

Ồ điều đó đúng, nhưng chưa phải tất cả.

Kiến, ong,… có khả năng hợp tác với những thành viên thân thuộc thì đúng hơn.

Nếu một tổ ong phải đối mặt với một mối đe doạ mới, hoặc một cơ hội mới, những con ong không thể tự “restructure” cải tổ hệ thống xã hội ong, để ứng phó kịp thời được.

Chẳng hạn, chúng không thể xử tử ong chúa, và thành lập một nền cộng hoà.

Tức là chúng có hợp tác, nhưng chỉ với những thành viên thân thuộc, và không có tính linh hoạt trong thích nghi.

Tương tự, loài chó sói có thể hợp tác linh hoạt hơn so với ong, nhưng chỉ biết hợp tác theo nhóm nhỏ.

Tinh tinh cũng vậy, không hợp tác với thành viên lạ.

Điều khiến Sapiens chúng ta thực sự khác biệt so với các loài khác nằm ở cách mà chúng ta có thể hợp tác trên quy mô lớn.

Chúng ta, các Sapiens, thường xuyên có những concert, trận đấu bóng, mạng lưới thương mại, thể chế chính trị, lễ kỷ niệm lớn,…

Nhưng, hãy tưởng tượng, khung cảnh của một nghìn con tinh tinh được tập hợp lại trong một sân vận động, chắc chắn là hỗn loạn…

Tức là, tất cả những người vô cùng khác nhau chưa từng gặp nhau, có thể hợp tác có trật tự.

Sapiens còn có khả năng xây dựng kim tự tháp, lên mặt trăng,… đều dựa trên những hợp tác quy mô lớn.

Câu hỏi đặt ra lúc này là làm thế nào mà Sapiens có thể hợp tác với số lượng lớn như vậy?

Câu trả lời ban đầu là vì họ có khả năng giao tiếp vượt trội, ví dụ dưới đây sẽ giúp bạn làm rõ sự vượt trội này.

Giả sử có một con sư tử đang rình một đàn bò đi qua sông. Đàn bò đi rất chậm vì có bóng dáng của một con sư tử. Và điều này đã được cảnh báo bởi một con khỉ “Cẩn thận sư tử”.

Nhưng Sapiens có thể làm nhiều hơn thế.

Bạn có thể thấy điểm khác biệt rõ rệt nhất ở đây là:

Thông tin mà con người trao đổi không phải là về sư tử hay bò rừng - mà là về chính CON NGƯỜI.

Họ bàn với nhau về cách xua đuổi con sư tử, sau đó săn đàn bò rừng. Chia thành 3 nhóm, một là chỗ vượt sông, hai là từ hướng Nam, ba là qua bụi rậm.

Điều này có nghĩa là, bằng cách trao đổi thông tin, Sapiens có thể hợp tác và làm việc, tạo ra thành quả với nhau.

(Chính là câu nói: Team work makes dream work??? ấy nhỉ hehe)

Đọc đến đây, bạn có dần hình dung được vì sao những người thân thiết với nhau lại hay tán ngẫu với nhau không? Và… hmmm… hội bạn thân thiết thì hay nói xấu một ai đó chẳng hạn kaka.

Không ngoại lệ, bạn đoán trúng rùi, khi Sapiens có được những kỹ năng ngôn ngữ mới, vào khoảng 70,000 năm trước, họ có thể buôn chuyện suốt hàng giờ liền.

Những câu chuyện phiếm đến với chúng ta rất tự nhiên, như thể, ngay từ đầu, ngôn ngữ của chúng ta đã có.

Tuy nhiên, có một vấn đề.

Việc tán ngẫu cũng có giới hạn.

Ai lại đi nói chuyện cả ngày với hết người này đến người khác được, quá mất thời gian, năng lượng, công sức, khô cả cổ!

Theo nghiên cứu, hầu hết mọi người không thể thân thiết với hơn 150 người.

150 người.

Vậy làm thế nào để Sapiens vượt qua ngưỡng 150?

Làm thế nào chúng ta có thể lập nên những thành phố hàng chục nghìn dân và đế chế cai trị hàng trăm triệu người?

Câu trả lời là:

Số đông người lạ có thể hợp tác thành công nếu họ cùng tin vào những huyền thoại chung.

Nói cách khác, họ cùng có một niềm tin, những niềm tin mà có thể được sáng tạo ra, họ cùng “buôn chuyện phiếm” về cùng một niềm tin.

Sapiens thống trị thế giới vì đây là loài động vật duy nhất có khả năng sáng tác và tin vào những chuyện hư cấu.

Miễn là mọi người đều có niềm tin vào những thứ giống nhau, thì mọi người sẽ tuân theo các quy tắc giống nhau.

Sapiens có thể nói “Nhìn lên trời đi, có một vị thần ở trên những đám mây, Ngài sẽ trừng phạt bạn nếu bạn không làm như tối nói”

Và nếu tất cả chúng ta tin vào câu chuyện đó, thì tất cả chúng ta sẽ tuân theo các luật lệ và quy tắc giống nhau, vì vậy, chúng ta có thể hợp tác hiệu quả với nhau, ngay cả khi không quen biết nhau.

Đó là điều mà chỉ mình Sapiens mới có thể làm được.

Thật khó để thuyết phục một con tinh tinh đưa quả chuối cho bạn bằng cách hứa rằng có một nguồn chuối vô hạn trên thiên đường.

Những con tinh tinh sẽ không tin vào chuyện đó.

Mà chỉ có Sapiens làm được, chúng ta có thể tiếp tục xây dựng niềm tin này bằng Ví dụ dưới đây, VD cho việc Sapiens thống trị thế giới vì đây là loài động vật duy nhất có khả năng sáng tác và tin vào những chuyện hư cấu.

Các bộ lạc nguyên thuỷ cũng có trật tự xã hội bằng niềm tin vào các linh hồn tưởng tượng.

Do đó, việc kể chuyện sao cho hiệu quả thật ra không dễ chút nào.

Vấn đề không nằm ở việc kể những câu chuyện.

Vấn đề nằm ở việc thuyết phục người khác tin chúng.

Phần lớn lịch sử xoay quanh một câu hỏi lớn…

Làm thế nào để thuyết phục hàng triệu người tin vào một câu chuyện nào đó, về một vị thần, một dân tộc, hay… một công ty Trách nhiệm Hữu hạn?

Theo năm tháng, con người đã thêu dệt nên một mạng lưới câu chuyện vô cùng phức tạp.

Trong mạng lưới này những điều hư cấu không chỉ tồn tại, mà còn tích luỹ được sức mạnh to lớn.

Thật trùng hợp, hôm nay 20/4 cũng là ngày sinh nhật của Hitler.

Hitler là minh chứng đen tối cho sức mạnh của những điều hư cấu không chỉ tồn tại, mà còn tích luỹ được sức mạnh to lớn.

Ông ta không đơn thuần chỉ gây chiến, ông ta đã thuyết phục cả một dân tộc rằng họ là chủng tộc thượng đẳng, rằng sự đau khổ của họ bắt nguồn từ những "kẻ khác", và chỉ có một con đường phục hưng: thanh lọc, chiến tranh và quyền lực tuyệt đối.

Và ông ta làm điều đó không bằng sự thật, mà bằng lời hùng biện, biểu tượng, và những câu chuyện được kể lặp đi lặp lại: trên đài phát thanh, trong sách giáo khoa, trên đường phố, và trong trái tim của những người bị dẫn dắt bởi nỗi sợ và khát vọng.

Hậu quả là hàng chục triệu người chết, một châu lục đổ nát, và nhân loại buộc phải đối mặt với khả năng tàn ác nhất bên trong chính mình.

Câu chuyện của Hitler nhắc nhở ta một điều: vấn đề không nằm ở việc kể chuyện. Vấn đề là ai đang kể, họ đang kể điều gì, và tại sao chúng ta lại tin vào điều đó.

Sapiens không bao giờ được quên rằng, hư cấu - những câu chuyện, chỉ là công cụ. Chúng ta tạo dựng để phục vụ nhu cầu của chúng ta.

Mọi người cũng không được trở thành nô lệ cho công cụ của chính họ.

Nếu mọi người quên điều này, và bắt đầu tiến hành các cuộc chiến vì lợi nhuận của một công ty hoặc vinh quang của một quốc gia nào đó, hậu quả xảy ra sẽ thực sự khủng khiếp.

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây ^^ trên đây là những tóm tắt của hai phần đầu tiên trong cuốn Lược sử loài người (bằng tranh vẽ) - Tập 1: Khởi đầu của loài người. Chúng ta đã đi qua 2 phần:

• Những kẻ nổi loạn trên đồng cỏ

• Những bậc thầy hư cấu

Trong phần tiếp theo mình sẽ tiếp tục tóm tắt 2 phần:

• Tình dục, nói dối và tranh hang động

• Những kẻ sát nhân liên lục địa

Cuốn sách này rất hay vì:

• Tranh minh hoạ rất dễ hiểu

• Lí giải những điều “cố hữu” từ nguồn gốc của chúng ta (VD như vì sao chúng ta hay bị đau cổ vai gáy? À vì não chúng ta ngày càng phát triển, không chỉ về cấu trúc chằng chịt, và còn về độ lớn, não to ra thì cần một hộp sọ đủ to, và cũng cần cái đầu đủ to, và khi chúng ta đứng thẳng, cổ phải chịu áp lực lớn. Do đó chúng ta rất về bị đau cổ vai gáy kaka)

Cảm ơn người cùng loài của tui đã đọc tới đây :3

Chúc bạn một tuần mới nhiều năng lượng.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào?

Bạn có đi siêu thị mua đồ về nấu cơm nhà. Cánh gà chiên mắm, thịt rang cháy cạnh, rau muống xào tỏi không? Thơm ngon bổ dưỡng u là trời!!

Đi siêu thị mua đồ, có nghĩa là siêu thị bán đồ cho mình.

Ơ mà, đổi lại, mình không “bán” gì được cho siêu thị cả.

Siêu thị thì bán được đồ cho mình, nhưng mình thì không bán được gì cho siêu thị cả. Thật là bất công phi lí!!

Mình đã phải trả tận 90k VNĐ cho siêu thị để mua 1 hộp thịt, 1 mớ rau, và 1 gói bim bim cơ mà.

Nghĩa là, siêu thị đang “xuất khẩu” (export) được đồ từ siêu thị về nhà mình:

• export siêu thị → nhà mình = 90k VNĐ.

Nhưng mình đang chẳng “nhập khẩu” (import) được gì từ nhà mình vào siêu thị:

• import nhà mình → siêu thị = 0.

Tức là 100% thâm hụt!!!

Tức quá! Phải đánh thuế siêu thị thôi!!! Muốn xuất khẩu được hàng về nhà tau thì mi phải trả tau thuế, chẳng hạn như với trường hợp trên là 46k VNĐ đó nha!!!

Trời má, ai mà nghĩ được vậy nhỉ ??!! =)))

Ấy vậy mà đây lại là suy nghĩ và cách tính toán thuế của Trump trong vụ thuế quan tuần qua. Các bạn bán được cho tôi quá nhiều, vậy mà tôi chẳng bán được gì cho bạn là bao, thế là bạn có lời, còn tôi lỗ lòi ra.

Cho nên là những cái thuế tôi chuẩn bị nói bây giờ có nghĩa là “có qua có lại mà thôi!”:

“They do it to us, we do it to them, very simple, can get any simplier than that”

Đây là một trong số những video Trump phát biểu mà mình thấy rất hay, hay ở chỗ:

• Trump rất “kiên định” với quan điểm của Trump, bất cứ câu nói nào của Trump cũng hướng về một quan điểm duy nhất - cũng là thông điệp lớn nhất - Có qua thì có lại. Bạn sẽ tìm được nhiều cách diễn đạt cho một ý, từ video này.

• Bạn sẽ cảm thấy thích thú khi nghe một video tiếng Anh, mà còn về kinh tế chính trị, nhưng lại hiểu kha khá he he.

Ngoài chuyện học tiếng Anh từ clip này ra thì:

• Bạn sẽ còn tiếp tục học được nhiều tiếng Anh nữa từ các clip, bài viết khác liên quan. Lí do: nghe xong clip này lại muốn đi tìm hiểu nhiều nội dung khác liên quan để nghe phân tích nữa đó.

Ngoài chuyện học tiếng Anh từ cả những nguồn khác ra thì bạn sẽ có được:

• Cảm giác thú vị khi nghe, đọc, hiểu các vấn đề về kinh tế chính trị

• Nhận ra mình có một vài câu hỏi liên quan mật thiết tới cuộc sống của mình từ sự kiện này, ví dụ như:

  • Những người bạn của mình đang làm ở công ty đa quốc gia (MNCs), đặc biệt là ngành FMCG, sẽ ra sao nhể? Ít nhiều việc vận chuyển qua lại hàng hoá nào đó mà bị đánh thuế thì cũng ảnh hưởng chứ nhể?

  • Ủa mà thuế tăng thì họ bị tính lúc nhập hàng hay lúc bán được hàng nhể? Mình có cần chạy ngay đi mua máy tính, điện thoại, quần áo, đồ nội thất mới luôn không? Phòng trừ mai nó tăng giá vì thuế?,…

  • Tiền đi làm kiếm được thì gửi ngân hàng, hay đi mua vàng, hay là đầu tư chứng khoán nhể. Đang đỏ lòm mà, đỏ không mua, xanh lấy gì bán :D

Đấy, những câu hỏi nghe chừng hay ho như thế, nhưng mà, mình thì lại không phải chuyên gia kinh tế gì cả, chỉ là mình đọc và hiểu được những bài viết mọi người đang viết, những clip mọi người đang nói, và thấy chúng rất thú vị, nên muốn tổng hợp lại để các bạn cùng cập nhật kiến thức, thông tin với mình.

Mà, vì sao lại phải cập nhật kiến thức, thông tin tui vốn hông quan tâm lắm? Lí do:

• Mặc dù chúng ta đang không ở điểm xuất phát của toàn bộ lịch sử. Nhưng chúng ta đang ở điểm xuất phát của… lịch sử sau này. Vậy nên, ngày hôm nay là ngày sớm nhất để bắt đầu biết về một thứ gì đó rồi.

• Chúng ta không phải chuyên gia kinh tế, nhưng ít nhất, khi nghe chuyên gia nói, thì chúng ta cũng phải hiểu chứ nhể.

• Khi bạn thấy ai cũng bắt đầu quan tâm vấn đề kinh tế chính trị thì mình cũng cần phải biết đi thôi, để khi ai đó nói gì đó mặt mình không nghệt ra, sự tự ti không ngập tràn trong người. Chết dở, mình chẳng biết gì cả!!!

Thế nên là, bạn không cần phải là chuyên gia kinh tế để hiểu chuyện gì đang diễn ra, chỉ cần chịu khó nghe – đọc – nghĩ – hỏi, bạn sẽ thấy chính trị và kinh tế không hề xa vời. Nó đang vận hành xung quanh bạn, ảnh hưởng đến túi tiền, công việc, tương lai của chính mình.

Chắc còn nhiều lí do lắm, nhưng mình xin phép vào cuộc chơi luôn đây!!! Dưới đây là những bài rất hay mình đã đọc được và tổng hợp lại để bạn cập nhật kiến thức, thông tin với mình về vụ thuế má tuần qua.

Let’s go!!!

1. Sự kiện “Liberation Day” là gì?

Ngày 3 tháng 4 năm 2025, Trump đứng trước Nhà Trắng, và chính thức tuyên bố ngày này là “Liberation Day” – tạm dịch là Ngày Giải Phóng.

Ngày mà, Trump tuyên bố “mức thuế tối đa dự kiến áp dụng” với các nước trên thế giới khi nhập khẩu hàng vào Mỹ (tariffs):

• Mức thuế tối thiểu 10% sẽ áp dụng cho tất cả hàng nhập khẩu vào Mỹ từ ngày 5 tháng 4

• Nhiều quốc gia sẽ phải đối mặt với mức thuế cao hơn nhiều, bắt đầu từ ngày 9 tháng 4

Bài nghe, đọc chi tiết:

▶️ Full Speech: Trump Announces Reciprocal Tariff, Baseline Tariff Plan | WSJ

▶️ Key takeaways from Trump’s ‘Liberation Day’ tariffs - CNN Business

▶️ What are tariffs and why is Trump using them?

2. Lí do có sự kiện này?

Theo phân tích của CSIS (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế), có 2 động cơ chính đằng sau “Liberation Day”:

• Động cơ công khai (Public Story):

  • Trả đũa vì các rào cản thương mại bất công, phục hồi ngành sản xuất Mỹ.

  • Thâm hụt thương mại được xem là thất bại quốc gia.

  • Giao thương yếu kém bị xem là rủi ro an ninh quốc gia.

• Động cơ ngầm (Quiet Story):

  • Thuế quan tạo nguồn thu để bù đắp cho các kế hoạch giảm thuế sâu rộng sắp tới - các khoản cắt giảm thuế theo kế hoạch của chính quyền có thể được tài trợ mà không làm tăng thêm nợ quốc gia

Động cơ công khai… thật sự rất được công khai, trong suốt 10 phút đầu của bài nói, Trump nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại về việc các đời tổng thống trước đã làm không tốt, khiến cho nước Mỹ bị thiệt thòi, nước Mỹ đã quá “hiền”, quá “ngu ngơ” trong nhiều thập kỷ khi để các quốc gia khác tha hồ xuất khẩu hàng vào Mỹ mà không gặp cản trở, trong khi Mỹ lại bị đánh thuế cao ngất hoặc bị chèn ép bởi các rào cản phi thuế quan khi muốn bán hàng ngược lại.

Để tìm hiểu nguyên nhân sâu xa, mình cực kỳ khuyến khích các bạn tìm hiểu từ bài “Trật tự thế giới mới” của Blogger . Bài viết phân tích cực kỳ dễ hiểu về các diễn biến kinh tế chính trị - có khả năng là lí do dẫn tới ngày hôm nay:

• Tuy nhiên, cách nước Mỹ chi tiêu ở thời điểm hiện tại về cơ bản là một cú đánh cược vào việc Mỹ giữ được vị thế superpower hàng đầu về kinh tế trong ít nhất vài chục năm nữa và đồng đô la luôn là reserve currency quan trọng nhất thế giới. Nếu Mỹ mất đi 2 cái status này prematurely trước khi giải quyết được đống nợ 33 nghìn tỉ đô, nền kinh tế của họ sẽ phát triển chậm lại và khó tránh được một debt crisis nghiêm trọng. Đây là một trong những lí do người Mỹ lo lắng khi thấy Trung Quốc (the emerging Empire) đang tiến rất nhanh và thách thức status của họ trong nhiều lĩnh vực kinh tế trọng yếu. Nhiều “âm mưu” làm yếu đi reserve currency status của đồng đô la cũng đang dần được hiện thực hoá bởi nhiều big players khác - những nước tin rằng thời của họ đã tới và ngày càng không thoải mái với sự bá quyền của Mỹ về tiền tệ.

▶️ A New World Order: Một Trật tự Thế giới mới, hậu Mỹ

và bài viết của CSIS

▶️ “Liberation Day” Tariffs Explained

3. Sự kiện này có ý nghĩa gì?

Một bài viết rất đầy đủ tại đây:

Jogging Minh

Tác động của Thuế Trump với nước Mỹ, thế giới và Việt Nam

Xin chào mọi người…

Read more

a year ago · 150 likes · 12 comments · Jogging Minh

Các trích dẫn cần thiết từ bài để biết (theo mình):

• Mình (và nhiều nguồn khác) tin rằng 46% là mức thuế "doạ dẫm", là một con bài để Trump buộc các nước như Việt Nam phải đàm phán và nhượng bộ về gì đấy.

• Đây là một con số rất, rất lớn và nếu mức thuế 46% này nếu thành hiện thực thì negative impacts không phải trò đùa - sẽ không một ai ở Việt Nam là không cảm nhận được tác động của nó. Lúc đấy mình nghĩ không còn nhiều người lên mạng đọc meme rồi cười được nữa, for real.

• Một bộ phận nhóm thu nhập thấp như công nhân trong các xí nghiệp dệt may giày dép bị mất việc làm trong trung hạn. Điều này dễ khiến bất bình đẳng thu nhập giữa họ với nhóm thành thị (chủ yếu làm dịch vụ) tăng lên. Tình hình này lại diễn ra đúng lúc nhóm thành thị cũng lại đang chật với làn sóng layoff, nên mình thấy tâm lí mọi người sắp tới có lẽ cũng ảm đạm.

• Giá cả chắc chắn sẽ tăng, đặc biệt khi expectation của mọi người về tương lai sẽ trở nên u ám hơn trong những ngày tới.

• Giá cả mà chỉ cần tăng vài % thôi là đã đủ để chúng ta mất đi lợi thế thương mại rồi chứ đừng nói đến mấy chục %.

• Về chính sách tiền tệ, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV) có thể sẽ phải đứng trước lựa chọn khó khăn về 2 mục đích trái ngược: 1. hạ lãi suất để kích thích tín dụng nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và 2. tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát, khi giá cả có thể tăng cao do thuế quan.

Và một bài viết khác:

4. Các diễn biến tiếp theo cập nhật ở đâu?

• Chuyên mục Kinh tế của Blogger Jogging Minh - người mình luôn tin tưởng khi muốn tìm hiểu về Kinh tế - bạn đã dành 6 năm nghiên cứu về Kinh tế tại Đức: https://econominh.substack.com/s/kinh-te

• Trang Đọc chậm bác Hồ Quốc Tuấn - không chỉ kinh tế, rất nhiều bài viết hay về sự kiện nổi bật trong tuần - https://substack.com/@hoquoctuan/posts

• Trên này thì updated hơn - FB Hồ Quốc Tuấn - https://www.facebook.com/share/1FkuEobSQ8/?mibextid=wwXIfr

• News từ The Wall Street Journal WSJ News - https://www.youtube.com/@WSJNews

Có thêm nguồn nào nữa các bạn chia sẻ với mình nhé ^^

5. Một vài quan tâm bên lề của mình

Ngoài các thông tin rất thú vị mình đọc được ở trên, mình còn có hai câu hỏi, hai câu hỏi này xuất phát từ hai thứ mình thích: học toán và học về Non-violent Communication (NVC):

1. Cái bảng to bự Trump cầm trên tay lúc đọc về mức thuế áp dụng, nó được tính toán như nào?

2. Vì sao Trump chọn cách diễn đạt nghe có vẻ rất “một chiều”, “cực đoan” như thế? Nếu bạn từng đọc về Non-violent Communication (giao tiếp bất bạo động) hướng tới mục đích trò chuyện song phương, đàm phán,… trước đây mình từng viết, thì hẳn đây cũng là cách giao tiếp hiệu quả mà, nhất là với những vấn đề “có qua có lại”, nhập khẩu xuất khẩu, vấn đề của cả hai nước như thế này. Nhưng vì sao Trump lại chọn cách nói “tấn công”, “công khai doạ dẫm”,… như vậy?

1. Cái bảng to bự Trump cầm trên tay lúc đọc về mức thuế áp dụng, nó được tính toán như nào? 

Ok, với câu hỏi đầu tiên, mình tìm được 1 nguồn khá hay, video 2.3M view chỉ thẳng mặt đặt tên: Cách tính này rất là dở hơi, kì cục!!! Vì sao?

▶️ The bizarre way Trump’s team calculated reciprocal tariffs | About That

Mình sẽ tóm tắt lại một chút nội dung trong video này.

Đầu tiên, chúng ta sẽ zoom in vào cái bảng Trump cầm trước nha:

Cột 1 là country, cột 2 là Tariffs Charged to the U.S.A (thuế mà nước bạn tính cho Mỹ). Ờ mà wait… nó còn một dòng nhỏ nhỏ bên dưới.

“Including Currency Manipulation and Trade Barriers” - bao gồm Thao túng tiền tệ và Rào cản Thương mại.

Theo những gì mình tìm hiểu thì đây là 2 thứ không có phép tính toán cụ thể.

Thứ nhất, thao túng tiền tệ, theo lời của chuyên gia thì đây là sản phẩm đặc trưng của Mỹ, đã được luật hoá từ năm 1988, tổng thống Mỹ có thể gán mác “thao túng tiền tệ” cho một quốc gia trên cơ sở báo cáo tổng quan.

Tuy nhiên, “Đây là báo cáo khó thực hiện và độ chính xác không cao, thường bao gồm những đánh giá có tính chủ quan của người viết, một phần vì sự bao trùm, đa chiều và phức tạp của các yếu tố cần đánh giá, một phần vì dữ liệu thường không có đầy đủ như mong muốn.”

Liệu có phải quá trình gán mác thao túng tiền tệ cũng rất… thao túng không?

Thứ hai, rào cản thương mại, “là các biện pháp mà chính phủ áp dụng để hạn chế hoặc ngăn chặn việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia, nhằm bảo vệ nền kinh tế trong nước”, cái này mình hiểu đơn giản là Trump cho rằng hàng Mỹ không nhập khẩu được vào VN là vì VN đã tạo ra các rào cản thương mại cho Mỹ.

Nghĩa là, Trump đang cho cả 2 yếu tố không có ý nghĩa toán học vào 1 công thức toán học?

Sau đó, Trump dùng luận điểm là: Chúng ta là kind people nên khi họ áp dụng mức thuế 90% với chúng ta thì chúng ta sẽ áp dụng mức thuế ngược lại 1/2 thôi, 46%, hãy thương lượng với tôi đi. Nhưng vấn đề là con số 90% is fake vậy thì thương lượng thế nào nhỉ??? - Nghe thêm lập luận này tại đây nhé: ▶️ The bizarre way Trump’s team calculated reciprocal tariffs | About That

2. Vì sao Trump chọn cách diễn đạt nghe có vẻ rất “một chiều”, “cực đoan”, thay vì sử dụng ngôn ngữ bất bạo động theo Non-violent Communication để đàm phán, đối thoại song phương?

Mình nghĩ thế này, với Trump, giao tiếp không phải để thấu hiểu – mà là để thắng cuộc.

Ngay từ đầu bài speech ngày “Liberation Day”, ông không ngại nói rằng:

“Tôi đổ lỗi cho các cựu tổng thống và các nhà lãnh đạo trước đây đã không làm tròn trách nhiệm của mình”

Rất trực diện, rất thẳng thắn, đây cũng là lí do đầu tiên mình nghĩ tới - Trump từ lâu đã xây dựng cho mình hình ảnh: mạnh, nhanh, thắng.

Nói không cần số liệu. Chỉ cần gợi đúng cảm giác hiếu chiến, tôi sẽ thắng, chắc chắn là thế là đủ.

Thứ hai, Trump nói để kích hoạt bản năng, không phải lý trí

Trump không dùng ngôn ngữ mô tả vào vấn đề. Ông dùng ngôn ngữ cảm xúc. Thay vì nói:

“Our trade deficit with China is unsustainable and undermines our manufacturing sector…” (Thâm hụt thương mại với Trung Quốc là không bền vững và gây tổn hại đến ngành sản xuất của chúng ta…)

Thì ông nói thẳng:

“China ate our lunch.” (00:56 - 1:00)

Ngắn, sốc, dễ hình dung, dễ chia sẻ. Người dân không cần hiểu kinh tế học – họ chỉ cần cảm thấy:

“Ờ, tụi nó đang cướp miếng ăn của mình thiệt.”

Cách nói này tạo ra phản ứng ngay lập tức, chứ không cần qua bước suy nghĩ.

Thật ra hầu hết các bài nói của Trump, chúng ta sẽ không bao giờ thấy Trump “lỡ lời” – ông chỉ đang dùng đúng chiến lược.

Ngôn ngữ cực đoan giúp ông tạo kẻ thù rõ ràng, từ đó đóng vai “người hùng” đứng lên bảo vệ dân Mỹ.

Không cần đúng – chỉ cần cảm xúc. Một câu ngắn, sốc sẽ lan truyền nhanh hơn cả một bài phân tích logic.

Trong mắt ông, giao tiếp là vũ khí định hình quyền lực và thương hiệu cá nhân – không phải để thuyết phục, mà để thống lĩnh.

Túm lại,

Làm thế nào để không lạc lối trong những tin tức Kinh tế Chính trị?

Mình nghĩ có 4 bước:

• đọc, nghe từ những nguồn chính thống và nguồn tiếng Việt dễ hiểu

• tìm hiểu các key words, terms nếu chưa quen thuộc

• đặt ra những câu hỏi (từ những mối quan tâm cá nhân thôi cũng được)

• thảo luận (nếu có cơ hội và tuỳ vào mức độ hứng thú)

Cảm ơn bạn đã đọc đến đây. Chúc bạn có một tuần mới nhiều sức khoẻ và nhiều bài học mới nhaaa.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào?

Có nhiều cuộc họp bận rộn, nhiều cái hẹn đông vui, hay nhiều khoảnh khắc một mình thú vị hem?

Mình thì vừa dành một tuần ở một mình tại Phú Yên. Lần thứ ba.

Đây là lần thứ ba mình tới Phú Yên một mình.

Mình rất thích Phú Yên, nó như cái duyên cho mình, lần đầu mình đi solo tới Phú Yên rồi cứ thế… nghiện, lần hai, rồi lần ba. Cả ba lần đều ở một Homestay, đi đến những nơi giống nhau, ăn lại những món ăn đã từng biết.

Nó nhẹ nhàng cứ như thể về Phú Yên là được lập trình làm lặp đi lặp lại những điều này.

Lặp lại như thế nhưng mình chưa từng cảm thấy chán, vì lần nào, Phú Yên cũng cho mình những bài học mới về “Sự Tự Do” - Điều mà mình tìm kiếm khi đi Du lịch một mình.

Lần thứ nhất,

Tự do với mình là “trốn” nhà đi Phú Yên một mình không ai biết.

Mỗi ngày, chạy xe 300km một mình trên con đường đèo đẹp nhất Phú Yên.

Nằm ườn trên cát một mình, ăn một mình, ngủ một mình, ngồi cafe một mình, tô màu một mình.

Không ai biết mình ở đâu, không cần phải giải thích với ai.

Thích ăn khi nào thì ăn, ngủ lúc nào thì ngủ, không nói chuyện với ai, cũng chẳng gặp gỡ ai, giờ nào ra biển cũng được, không ai cấm cũng chẳng ai ngăn.

Tự do chính là đây chứ còn đâu nữa:

• Không ràng buộc cảm xúc

• Không phải cư xử theo kỳ vọng xã hội

• Không phải làm gì theo lịch trình

• Sống đúng theo cảm xúc thật - không thích thì không làm, thích thì làm, vui thì cười mà buồn thì khóc, khó chịu thì nhăn nhó, không ai đánh giá mình cả.

Cái “tự do” này dễ gây nghiện.

Càng ít người, càng dễ thấy mình đang tự chủ.

Càng không cần ai, càng thấy mình đủ đầy.

Vì sao mình lại phải đối mặt với những sự khó chịu khi ở với người khác? Mình luôn có một nơi để đến một mình và sống một mình mà?

“Tự do chính là được một mình, làm mọi thứ mình muốn.” Tuyên ngôn tự do quá là đỉnh của chóp!!!

Hai tháng sau, mình quay lại Phú Yên lần thứ hai, vì muốn có lại cảm giác “tự do” mình từng có.

Lần thứ hai,

Lần này không trốn đi nữa, mình xin Mẹ đàng hoàng: “Con đi Phú Yên một mình đây ạ”, Mẹ mình đồng ý.

“Cảm ơn Mẹ đã buông tay cho con được tự do”

Ở lần đầu tiên, mình đã đi mà không nói với ai. Tự ý xách balo đi như thể mình là một kẻ nổi loạn, giành lấy tự do bằng cách lén lút.

Vì mình sợ Mẹ không đồng ý. Sợ lần đầu tiên của mình sẽ không thành.

Nhưng lần thứ hai, mình nhận ra:

Tự do không chỉ là dám làm điều mình muốn, mà còn là dám thừa nhận điều mình muốn, và chấp nhận sự phản ứng từ người khác – dù là ủng hộ hay không.

Thật ra, mình đã chuẩn bị tinh thần bị phản đối (nếu Mẹ phản đối thì tính tiếp, trên tiktok gọi đấy là: Một khi đã đam mê thì Mẹ có đấm vào mồm thì vẫn phải chơi) .

Mẹ mình vốn cẩn thận, hay lo, và... không mấy tin tưởng vào chuyện “con gái đi một mình”. Nhưng không hiểu sao, lần này mình lại tin là nếu mình nói thật, nói nghiêm túc – thì ít nhất, mẹ sẽ hiểu. Và mẹ đã hiểu thật.

Khoảnh khắc mẹ gật đầu, không trách móc, không lo lắng quá mức – mình thấy lòng mình nhẹ bẫng đi.

Lần đầu, mình có tự do.

Lần thứ hai, mình được tin tưởng để tự do.

Và điều đó còn ý nghĩa hơn nhiều – vì lần này, mình không phải trốn đi.

Không còn cảm giác áy náy, không cần lén lút, không cần che giấu.

Chuyến đi giống như một cái nắm tay âm thầm đầy tin tưởng từ Mẹ.

Lúc này mình nghĩ:

Tự do không phải lúc nào cũng đến từ việc tách khỏi ai đó.

Đôi khi, nó đến từ chính sự tin tưởng mà ai đó dành cho mình.

Tin tưởng để mình yên tâm tự do làm điều mình thích.

Sau lần đi thứ hai này, mình được đà có “tuyên ngôn tự do” mới: “Tự do là được tin tưởng, để mình yên tâm tự do làm điều mình thích”. Mình tự xây dựng niềm tin đó cho mình, bên cạnh có sự tin tưởng từ gia đình, bạn bè thân thiết.

Tự do học đủ thứ trên đời, tự do lao vào làm việc.

Mình cứ tưởng tới đó là chân trời của cuộc đời rồi, cứ thế mà phi mã tiến về phía trước mà sống thôi.

Nhưng không, hai năm sau, mình quay lại Phú Yên một mình một lần nữa. Lần này, mình cảm thấy ngột ngạt với chính mình vì đã tự do học quá nhiều thứ, làm quá nhiều việc, mình muốn có lại cảm giác bình yên “tự do tự tại” Phú Yên từng đem đến cho mình.

Lần thứ ba,

Mình quay lại Phú Yên, cũng một mình.

Cũng cung đường cũ, cũng những món ăn cũ, cũng Homestay Năm Ấy – như một thói quen dịu dàng mình dành cho chính mình sau những tháng ngày quay cuồng.

Nhưng lần này… có gì đó lạ lắm.

Không phải vì Phú Yên thay đổi. Biển vẫn đẹp, nắng vẫn vàng, gió vẫn như tát vào mặt người ta.

Nhưng mình thì… thấy mình khác. Mình mang theo một cái đầu nặng trĩu và một trái tim đầy tiếng ồn.

Mình nằm không yên trong phòng một mình, ngồi xích đu ở giữa sân vườn cũng cứ vẫn trực chờ những tin nhắn công việc, đi bộ cũng không thôi suy nghĩ lo sợ tí về có đủ thời gian để đọc nốt cuốn sách, học nốt mấy câu không nhỉ…

Hai năm qua, mình say mê với thứ gọi là “tự do” – tự do học, tự do làm, tự do chọn con đường mình muốn mà không ai can thiệp. Nhưng không hiểu từ khi nào, cái sự tự do đó bắt đầu biến thành một dạng áp lực vô hình.

Mình tưởng mình đang sống cuộc đời tự do – nhưng rồi lại nhận ra mình đang bị chính “phiên bản tự do lý tưởng” của mình dồn vào chân tường. Mỗi ngày, mình đều cố gắng sống sao cho xứng đáng với cái "tuyên ngôn tự do" mình từng dựng lên. Cố gắng trở thành người này người kia, được tin tưởng thì phải giỏi giang chứ, phải nhiều tiền chứ.

Lần này trở lại Phú Yên, mình tưởng mình tìm về sự tự do xưa cũ – cái cảm giác nhẹ bẫng, không ràng buộc, không lo nghĩ.

Nhưng rồi mình nhận ra, ngay cả ở đây, giữa cái chốn từng cho mình cảm giác “tự do tự tại” nhất, mình lại thấy mình đang... chạy trốn.

Chạy trốn khỏi deadline.

Chạy trốn khỏi sự kiệt sức.

Chạy trốn khỏi chính mình.

Khỏi chính những mặt nạ, những bức tượng tự tạc lên là mình phải giỏi cỡ nào, mua nhà mua xe to cỡ sao, đi bao nhiêu nước, sống bao nhiêu cuộc đời,...

Khỏi chính những lần mình lựa chọn hướng ra ngoài để sống, thay vì nhìn vào bên trong xem mình thật sự muốn gì.

Khi đó mình nhận ra:

Tự do không chỉ là được một mình làm bất cứ điều gì mình thích.

Cũng không chỉ là được người khác tin tưởng để sống theo cách mình muốn.

Tự do còn là khi mình có thể nhìn thẳng vào chính mình – không né tránh, không chối bỏ.

Là khi mình có thể ngồi im, không làm gì hết, và không thấy trống rỗng.

Là khi mình thôi chạy đi đâu đó để tìm bình yên và sự đủ đầy – vì mình đã bắt đầu tìm thấy nó từ bên trong mình rồi.

Giờ ngồi nghĩ lại, ba lần đi Phú Yên một mình là ba lần mình bước một bước xa hơn trên hành trình làm bạn với chính mình.

• Lần đầu tiên, trốn mọi người để có thời gian cho bản thân tự do làm điều mình thích.

• Lần thứ hai, không trốn nữa, lôi chính mình ra ánh sáng, “đòi hỏi” được sự tin tưởng để bản thân tự do làm điều mình thích.

• Lần thứ ba, ngồi trực diện đối thoại với chính mình, học cách chung sống với chính mình.

Và rồi nhận ra, tự do không phải là một đích đến mà mình phải nỗ lực chạy cho tới nơi. Nó là một trạng thái bên trong – nơi mình không còn muốn chạy đi đâu nữa.

Phú Yên không có phép màu gì cả. Nhưng trong sự lặp lại đều đặn và dịu dàng của nó, mình được thấy mình rõ hơn sau mỗi lần quay lại.

Mỗi lần quay về, Phú Yên chẳng thay đổi gì.

Chỉ có mình, là thay đổi cách nghĩ, thay đổi những định nghĩa.

Lần tới mình về Phú Yên, thì “tự do” có thể là gì nữa nhỉ?

Tự do không có định nghĩa cuối cùng.

Với mỗi giai đoạn của cuộc đời, nó sẽ đổi màu, đổi hình, đổi ý nghĩa.

Có thể lần tới, tự do sẽ là...

Dám nói lời từ chối.

Dám rời đi khỏi một điều gì đó đã cũ.

Hay dám bước vào một điều gì đó mới dù có sợ thế nào.

Có khi, tự do sẽ là biết cách đặt xuống, chứ không phải cố gồng gánh thêm.

Hẹn gặp Phú Yên lần thứ tư nhé, hứa vẫn đi một mình hi hi.

Mình thì đang ngồi trước màn hình máy tính, bên cạnh còn có một cuốn sổ, tất cả đều trắng tinh.

Mình đang tham gia thử thách viết mỗi tuần, và đây là tuần thứ 10. Thế nhưng, đã ba tuần nay, mình không thể viết được một bài viết dài (long form) ưng ý nào cả. Quá khó!!!

Do đó, mình thử ngồi bóc tách xem bài viết dài là gì mà lại khó đến vậy.

Theo mình, một bài viết dài, có hai thứ: bài viết và dài.

Thành tố thứ nhất: Bài viết

Bài viết, hay còn gọi là ý tưởng, đến từ những chất liệu cuộc sống, quan sát xung quanh, thậm chí từ những điều nhỏ nhặt nhất mà chúng ta vô tình bỏ qua.

Hàng ngày, có muôn vàn những chất liệu từ cuộc sống giúp chúng ta có được những ý tưởng thú vị, ví dụ như:

• Thứ mình cho vào miệng đều đặn và thường xuyên nhất mỗi ngày là lông bàn chải đánh răng. Thế lông bàn chải đánh răng được làm từ đâu và làm như thế nào?

• Cả ngày đi ngoài đường về nhà phải rửa mặt, thế nhưng tại sao sáng ngủ dậy từ trong giường đi ra, lại cũng phải rửa mặt?

• Tại sao mùi của nước hoa lại có thể làm bạn nhớ lại một ký ức mà bạn không thể giải thích được, dù bạn không bao giờ nghĩ đến ký ức đó?

• Nếu bạn ghét những kẻ hay ghét người khác, điều đó có khiến bạn trở thành một kẻ hay ghét không?

• …

Uầy, viết đến đây mình nhận ra, bảo mình chọn ý tưởng để viết thì mất cả tuần, nhưng bảo mình liệt kê ra vài ý tưởng thì 10 giây là có 4 gạch đầu dòng rồi.

Rõ ràng, mình không thiếu ý tưởng. Chỉ cần quan sát một chút thôi.

Chỉ cần mình nói với bạn: "bạn ơi, hãy nhìn xung quanh và liệt kê 5 món đồ có hình tròn, sau đó, hãy thử kể một câu chuyện về chúng". Khả năng chúng mình cũng có một bài viết rất thú vị.

Thế nhưng, khả năng viết dài cho bài đó không cao. Và cũng không muốn đăng bài lên lắm.

Thế "yêu cầu dài" nó là cái gì mà làm tôi trăn trở quá vậy!!!

Thành tố thứ hai: Dài

Viết dài, về bản chất, không chỉ là việc kéo dài câu chữ. Nó là quá trình đào sâu, kết nối và khám phá một ý tưởng. Một câu hỏi đơn giản có thể dẫn ta đi xa đến mức nào? Một ý tưởng có thể đưa ta tới đâu.

Điều đó không phụ thuộc vào độ phức tạp của câu hỏi, mà vào cách ta nghĩ về nó.

Ví dụ, thử quay lại câu hỏi ở trên nhé: Cả ngày đi ngoài đường về nhà phải rửa mặt, thế nhưng tại sao sáng ngủ dậy từ trong giường đi ra, lại cũng phải rửa mặt?

Nếu chỉ trả lời đơn giản: Vì da mặt tiết dầu trong lúc ngủ, thì bài viết sẽ chỉ dừng lại ở mức độ thông tin. Nhưng nếu tiếp tục đặt câu hỏi:

• Vì sao da mặt tiết dầu trong lúc ngủ? Cơ chế sinh học nào làm điều này?

• Rửa mặt buổi sáng, ngoài sạch ra, có liên quan gì tới cảm xúc, tâm lý không?

• Liệu có phải tất cả mọi người trên thế giới đều rửa mặt buổi sáng không?

• Nếu một người sống cô lập hoàn toàn, họ có tự nảy sinh nhu cầu rửa mặt không?

Những câu hỏi cứ thế, cứ thế sinh ra, thậm chí khiến bài viết trở thành một nơi tụ hội của các nhà sinh học, tâm lý học, triết gia,...

Nhưng để làm được điều đó, ta cần có không gian để tư duy, đào sâu — thứ mà chúng ta đang ngày càng đánh mất.

Tại sao, chúng ta đánh mất không gian để tư duy, đào sâu?

Bạn có từng cảm thấy thế này không: Một ý tưởng vụt qua trong đầu, nhưng khi ngồi xuống viết, bạn chẳng biết tiếp tục ra sao? Không phải vì bạn không có gì để nói, mà vì bạn không biết nên bắt đầu từ đâu, đi tiếp thế nào, kết thúc ra sao với ý tưởng đó.

Cal Newport, tác giả của “Deep Work”, đã phân tích rằng não bộ con người không được thiết kế để tư duy sâu trong môi trường đầy nhiễu loạn.

Mỗi ngày, ta đón nhận rất nhiều thứ: thông báo điện thoại (mình vừa cầm điện thoại lên vài giây vì nó rung liên tục, mặc dù mình đang cần tập trung viết bài nè), nội dung ngắn, tin nhắn,... Các công cụ AI còn tập trung phát triển ngay tính năng giúp chúng ta tiêu thụ nội dung dài bằng cách ngắn: Tóm tắt cho tôi cuốn sách xx, tóm tắt cho tôi bộ phim xx, viết ngắn gọn hơn đi, viết hay hơn đi, viết thú vị hơn đi,...

Khi không có đủ thời gian để suy ngẫm, ý tưởng chỉ đến thoáng qua rồi biến mất, thay vì trở thành một bài viết có chiều sâu.

Bên cạnh những tác động bên ngoài khiến chúng ta xao nhãng và giảm thời gian tập trung thì việc thiếu đi môi trường để thảo luận ý tưởng cũng khiến chúng ta thiếu không gian để tư duy, đào sâu.

Đây cũng là cách học phù hợp nhất với mình ở thời điểm hiện tại, việc được trao đổi ý tưởng, suy nghĩ trong những cuộc trò chuyện với bạn bè, người lạ, đồng nghiệp, sếp,... giúp mình khai mở suy nghĩ rất nhiều. Thế nhưng, thời gian ngắn ngủi cho những cuộc gặp gỡ khiến cho những câu chuyện vụn vặt, tin tức ngắn lên ngôi. Mình thấy đôi khi còn vì tránh mâu thuẫn mà thu hẹp cả sự phản biện, chỉ đồng tình cho xong chuyện.

Thế nhưng hệ luỵ của chuyện này là mình bây giờ. Ngồi đây với trang giấy trắng.

Vậy nên, lúc này mình nhận rõ vấn đề và đi tìm cách giải quyết cho câu hỏi: Nếu vấn đề không phải là thiếu ý tưởng, mà là thiếu thời gian để nghĩ, vậy mình có thể làm gì để thay đổi điều đó, để luôn luôn lôi được ý tưởng ra khỏi đầu?

2 cách để luôn luôn lôi được ý tưởng ra khỏi đầu

Cách 1: “Nhét” nhiều ý tưởng vào đầu :D

Mình sẽ dành không gian cho những cuộc trò chuyện sâu và mối quan hệ chất lượng. Nghĩ về ý tưởng này, mình liên hệ tới một thực hành của Giao tiếp trắc ẩn - hãy luyện tập với:

• Thân: với một người mình rất tin tưởng, đã quen trong một thời gian dài, sẵn sàng lắng nghe và đào sâu vấn đề với mình

• Lạ: với người mình có thể chỉ gặp một lần trong đời, ví dụ như anh Be, anh Grab, thảo luận về cách sắp xếp thời gian trên những cuộc đua “ship người, ship hàng”

• Sơ: với người mình… “sợ” nói chuyện cùng nhất, có thể vì họ có nhiều ý kiến trái chiều, yêu cầu “tinh thần thép” mới trao đổi được,...

Bằng cách này, mình đang chủ động thu thập và “nhét” các ý tưởng từ nhiều “nguồn” khác nhau, đây sẽ là nguồn tư liệu rất lớn để sau này có thể lôi được ý tưởng ra khỏi đầu.

Cách 2: “Nhét” sâu ý tưởng vào đầu :D

Thường thì cái gì nhét lỏng lỏng thôi thì mới dễ lôi ra phải không? Không phải đâu he he, ý tưởng càng được “nhét” sâu thì khi lôi ra nó mới “trôi tuột” được.

Bill Gates có một thói quen đặc biệt: "Think Week" — một tuần mỗi năm ông dành riêng để đọc, suy ngẫm và viết, không bị quấy rầy bởi công việc hay công nghệ.

Mình không cần một tuần (hoặc cũng không có một tuần ahuhu), nhưng mình có thể:

• Dành 30 phút mỗi ngày để suy nghĩ mà không bị gián đoạn

• Viết nhật ký, ghi chú những ý tưởng vụt qua trong ngày

• Tắt thông báo, rời xa điện thoại trong khoảng thời gian này

Thật ra ở đây, điều mình cần làm là xây dựng một hệ thống (build system) ghi chú ý tưởng, hay còn được hiểu là thói quen ghi chép, và chia nhỏ thời gian mỗi ngày để tập trung suy nghĩ.

“Winners and losers have the same goals” - thật ra tất cả chúng ta đều sẽ giao nhau ở những mục tiêu nào đó. Mọi vận động viên Olympic đều muốn giành huy chương vàng. Mọi ứng viên đều muốn có được công việc. Mọi người viết đều muốn có những bài viết hay, đào sâu và để đời. Và nếu những người thành công và không thành công có cùng mục tiêu, thì mục tiêu không thể là thứ phân biệt người chiến thắng với kẻ thua cuộc.

Mà là hệ thống, là thói quen được xây dựng mỗi ngày, tạo nên những cải tiến nhỏ, và liên tục.

Vậy, sau tất cả, điều gì tạo nên một bài viết dài (= bài viết đào sâu)?

Viết một bài viết dài như xây một căn nhà. Mình sẽ thiết kế tầng 1, tầng 2, tầng 3 ra sao, công năng, thẩm mỹ của từng tầng là gì?

Điều này giống như viết một bài viết dài, ý tưởng phần 1, phần 2, phần 3 ra sao, từng phần muốn nói gì và cách truyền tải thông điệp trong từng phần thế nào?

Hoặc, viết một bài viết dài cũng như xào một đĩa rau. Các nguyên liệu sẵn có được bày lên bàn, kết hợp các nguyên liệu như thế nào cho nó vừa đủ ngon, mà lần tới “thực khách” cũng vẫn muốn ăn tiếp.

Điểm chung là ở đó, mình sẽ không chỉ khai thác một mặt của vấn đề, mà sẽ khai thác nhiều khía cạnh khác nhau.

Không chỉ là một ý tưởng hay, mà còn là cách mình đào sâu và phát triển ý tưởng đó. Nếu thiếu một trong hai, bài viết sẽ không thể đi xa.

Nhưng khả năng triển khai ý tưởng không tự nhiên mà có. Nó không phải là một tài năng bẩm sinh, mà là một kỹ năng được rèn luyện qua thời gian. Điều này đòi hỏi một hệ thống, một thói quen giúp mình không chỉ thu thập ý tưởng mà còn có thể kết nối và mở rộng chúng.

Như Tiago Forte đã chỉ ra trong Building a Second Brain, nếu bạn muốn có những bài viết tốt, hãy bắt đầu bằng việc ghi chép mỗi ngày. Khi bạn ghi lại những quan sát, suy nghĩ và câu hỏi vụt qua trong đầu, bạn đang xây dựng một kho ý tưởng để khai thác về sau. Dần dần, bạn sẽ nhận ra rằng viết dài không còn là một nhiệm vụ nặng nề, mà là một quá trình tự nhiên — bởi vì bạn đã có sẵn chất liệu và tư duy để triển khai nó.

Mình không thiếu ý tưởng để viết, mình chỉ thiếu thời gian để nghĩ. Và thời gian đó, không phải là thứ mình có thể tìm thấy trong một khoảnh khắc, mà là thứ mình xây dựng mỗi ngày.

Cảm ơn bạn đã đọc bài viết tuần này và chúc bạn luôn luôn lôi được mọi ý tưởng ra khỏi đầu! ^^

Tuần vừa rồi của bạn thế nào?

Tuần vừa rồi mình vừa được rủ đi leo núi.

Nhưng có lẽ mình phải từ chối thôi T—T Cái lưng của mình đau nhức không nguôi và thể lực cũng yếu đi rất nhiều.

Mình từng leo Fanxipan năm 2019, Lảo Thẩn năm 2020, Lùng Cúng năm 2023. Chạy 21km giải chạy Hà Giang, đạp xe 100km trong 1 ngày.

Thế nhưng những tháng trở lại đây, sức khoẻ của mình đã đi xuống nhiều.

Sự kiện này như một hồi chuông cảnh tỉnh cho mình về việc rèn luyện sức khoẻ. Và đồng thời, mình cũng muốn nhìn lại hành trình leo núi trước đây của mình để tiếp tục có động lực chinh phục những dấu mốc mới.

Do đó, mình đã tìm lại note của mình năm 2019 về chuyến đi leo Fanxipan. Cùng mình nhìn lại những bước đi đầu tiên và 4 bài học trên đỉnh núi này nhé ^^

Mình đã viết ngay sau chuyến đi, lúc đó mình đang trên xe đi 6 tiếng về Hà Nội, và mình chẳng thể chợp mắt được chút nào. Suy nghĩ cứ miên man miên man mòng mòng chạy vòng vòng quanh cái trí não trống rỗng của mình.

Bài học 1: Mọi khó khăn đều có thể vượt qua.

Gót giày có thể mòn, mũi giày có thể bung, chỉ có ý chí là tự mình làm chủ được.

Mình ngẫm ra điều này khi cả người mình đang bám trụ vào mỏm đá cheo leo giữa núi rừng, mũi giày lúc này đã bung làm đôi rồi, cả lũ phải lấy cái dây mũ áo mưa để buộc lại cho nhau, cảm tưởng chỉ cần thở mạnh một cái thôi là mất xác. Phía dưới là vực sâu thăm thẳm. Chỉ cần trật cái chân thôi là tan biến luôn.

Cái lúc này, trong đầu mình chỉ vẩn vơ mấy câu:

Qua hay không qua, đi tiếp hay ở lại, mình vốn là đứa chân lúc nào cũng tím bầm vì ngã cầu thang từ 5 tuổi đến khi hết đại học năm 4 vẫn cứ ngã, nhỡ chân mình đặt lệch khỏi mỏm đá thì sao…

Vốn có những thứ cố hữu và tất yếu sẽ xảy ra trên đời này. Khi mà bạn cứ miên man như chú mèo chơi với cuộn len tâm trí của mình, thì hẳn sẽ có những âm thanh len lỏi vào khích lệ bạn thôi “Tồ ơi cố lên, sắp được rồi Tồ ơii” - tiếng bạn trong nhóm leo núi cổ vũ mình. Thế là vèo một cái, mình bay thẳng qua mỏm đá bên cạnh và vượt qua nơi nguy hiểm nhất của chặng đường.

Mình nhớ và nghĩ rằng đây là đoạn nguy hiểm nhất vì đây là đoạn mình phải đưa quyết định: Qua hay không qua, Bỏ hay giữ. Đường đi khá trơn, nên mỗi đứa đều sẽ có một cây gậy cầm theo, cây gậy này bọn mình luôn vững tâm là sẽ giữ từ đầu chặng tới cuối và là người bạn đồng hành không tách rời.

Thế nhưng, ở đoạn này, nếu mình giữ khư khư cây gậy thì mình sẽ không có đủ sức bám vào những hõm đá ít ỏi. Mình hít thở một phát, vứt bỏ ý nghĩ lằng nhằng trong đầu, ném cái bụp và dứt khoát, bất giác kêu “Ôi” như một lời chào, và cũng y như cái cách, một nỗi buồn bí bách được đưa tiễn.

Bài học 2: Một khi đã quyết định bắt đầu, hãy làm tới cùng

Một khi đã bắt đầu, hãy làm tới cùng, hãy coi như bản thân đang bước trên vách đá, hai bên là vực. Không có đường để rẽ, một là quay đầu, hai là tìm cách để thích nghi và hoàn thành.

Mình đã đúc rút ra điều này sau cả đoạn đường đi. Sương mù bao phủ. Chúng mình còn cách lán một đoạn đường khá xa, trời bắt đầu tối, nước bắt đầu cạn dần và chân đứa nào cũng mỏi rã rời.

Ngay từ những bước chân đầu tiên, chúng mình đã biết, nếu đi được nửa đường thì sẽ không có đường quay lại, quay lại là thất bại, quay lại là có lỗi với lòng mình, thất hứa với cái cụng ly đêm hôm trước với cả lũ.

Thế là đi, cứ thế mà bước. Hầu hết các đoạn đường đều nguy hiểm và khó nhằn, nhất là với những đứa bé “ru rú trong nhà cha mẹ nâng như nâng trứng hứng như hứng hoa” như tụi mình. Nhưng đó cũng là điều khiến cho cái niềm hăm hở sục sôi và khao khát khám phá thiên nhiên của tụi mình được trỗi dậy.

Mình còn nhớ cái lúc mình phải vứt cây gậy của mình đi, bạn trong đoàn mình bảo “Để lên đoạn trên tao tìm cho mày cây khác”. Lên đoạn trên, bạn rút ra trong cặp con dao thật. Cả lũ Ồ lên, đúng là chàng trai lý tưởng chúng mày ạ.

Nhưng đây cũng là lúc cả lũ thót tim nhất vì cú trượt chân của Đạt. Một tay cầm dao. Đạt trượt chân đúng vào cái lúc tất cả chúng mình đang quay đi lúi húi tìm kiếm cái gì đó…

Lúc này cả lũ rất sợ, nhưng người không sợ duy nhất, chính là Đạt. Luôn miệng nói không sao không sao không sao, chuyện nhỏ ấy mà, để tao kiếm gậy cho mày.

Có lẽ vì Đạt đã quyết định sẽ bảo vệ chúng mình, sẽ đi cùng và sẵn sàng ở đó làm mọi chuyện vì những người bạn của mình. Chúng mình rất biết ơn điều đó.

Có lẽ vì Thu Ba, Vi, Túc Túc, Linh Ngân, Hằng Ny, Khôi đã quyết định sẽ hát vang cả đất trời, lưu giữ lại dấu chân mình theo một cách rất riêng trên hành trình này, nên không khi nào là ngừng hát, ngay cả lúc mưa to sấm chớp hay khi ngẩng mặt lên thấy cả nghìn bước nữa cần đi.

Cũng có lẽ vì Cẩu Cẩu đã quyết định sẽ trở thành linh vật truyền sức mạnh vô biên cho chúng mình, nên lúc nào Cẩu Cẩu cũng phăng phăng lao lên phía trước.

Và có lẽ, mình cũng đã quyết định sẽ đi hết hành trình này để biết, trên đời có hàng vạn điều khó khăn hơn một nỗi buồn, để biết khi nào đặt dấu chấm là vừa vặn.

Bài học 3: Nếu muốn đi thật nhanh, hãy đi một mình, nếu muốn đi thật xa, hãy đi cùng nhau.

Đồng đội không phải tu luyện mà thành hợp nhau. Đồng đội là chung ý chí, là sẵn sàng dừng lại chờ nhau, cũng sẵn sàng vượt qua “ngưỡng” của mình mà bứt tốc lên trước, lấy động lực cho bạn mình. Đồng đội là sẵn sàng biết mình có thể làm tốt mà chịu phần thiệt, hết mình vì nhau. Đồng đội là khi “Sự thật của tao là…” mà sẵn sàng nói ra, yên tâm chia sẻ cả những điều chưa từng kể. Mà hơn hết, đồng đội chúng mình, ngay từ khi bắt đầu, không đòi hỏi nhau làm gì mà vẫn sẵn sàng ở bên nhau tới cuối.

Điều biết ơn nhất sau chuyến đi của mình chính là những người bạn. Những người bạn rất hiền hòa mà chúng ta sẽ không thể tìm thấy được trong những cuộc thi giải case hay khi đi làm. Những người bạn rất tốt bụng và đồng cảm mà chúng mình không thể thấu hiểu chỉ qua vài câu chuyện tám dóc bâng quơ. Những người bạn rất đáng quý mà chúng mình không thể dùng một năm để nhận ra.

Chúng mình để lại rất nhiều trên con đường nối dài từ Sapa lên Fansipan, những câu chuyện chưa kể, những lời tự thú lần đầu, những nỗi sợ không dễ gì có thể giãi bày và cả tình bạn của những năm tháng tuổi trẻ mà mình luôn khao khát ở cạnh mỗi ngày…

Bài học 4: Sức khỏe không thể đánh đổi bằng điều gì cả.

Sức khỏe không thể đánh đổi bằng điều gì cả.

Chúng mình thường nghĩ, mình có nhiều thời gian, giờ hoàn toàn có thể đánh đổi sức khỏe, gia đình để lấy sự nghiệp.

Đến cuối cùng, đúng là chúng mình có thể thành công thật, đổi lại, chúng mình lỡ mang theo cả nỗi tiếc nuối. Sức khỏe, thức vài đêm là gan giảm đi vài phần công lực, gia đình, lơ là một giây thôi là có thể không gặp lại nhau nữa rồi.

Chuyến đi này, góp nhặt sức lực của một năm tập luyện, trừ đi vài đêm thức trọn vì bài vở, công việc, trừ đi vài phần đau khổ vì dễ vỡ.

Chuyến đi này, chiến công còn chưa thể lựa lời để chia sẻ với gia đình, vì mẹ chỉ nghe hơi lạnh, điện thoại mất sóng đã mất cả đêm mà lo lắng. Mẹ, có lẽ không tưởng tượng được con gái đã cheo leo giữa vách đá, sơ sài một giây là hỏng, con đã đè người oằn mình chinh phục thiên nhiên núi rừng rồi đấy Mẹ à. Mình rất mong có thể có một ngày nói được với mẹ những điều này.

Nhưng dù sao, không có những chuyện như vậy, mẹ cũng đã rất tự hào rồi…

“Còn nhiều điều nữa mà mình chưa khái quát hết lên được và cũng chưa có cách lựa lời sao để chia sẻ, mình tạm giữ trong lòng vậy nhé. Tái bút dành tặng cho cô bé Tồ năm 21 tuổi, thiên nhiên thật sự rất đẹp, đừng bao giờ quên ước mơ xách balo, vali đi tới những nơi em muốn, sức mạnh của em là vô biên, nên đừng bao giờ gục ngã.” - Lời kết trong đoạn note của mình năm ấy.

Hành trình tập luyện còn dài, mình tin hành trình rèn luyện sức khoẻ là hành trình xây dựng một lối sống và khám phá bản thân. Yêu lấy hành trình, thay vì chỉ để ý đích đến.

Vậy nhé, giờ thì mình đi bộ đây ^^

Cảm ơn bạn và chúc bạn có một sức khoẻ thật tốt để làm bất cứ điều gì bạn muốn nhaaa.

Tuần vừa rồi của bạn thế nào? Tuần vừa rồi, team mình vừa ra mắt một game mới tới cộng đồng, chúng mình nhận được rất nhiều phản hồi tốt và tín hiệu khả quan *trộm vía*. Đây có thể coi là một chuyện… không hề dễ gặp.

Không hề dễ gặp bởi vì làm sản phẩm game nói riêng, làm sản phẩm công nghệ nói chung rất khó. Rất khó bởi vì thị trường cạnh tranh, người dùng khó tính.

Thế nhưng trong cái khó thì luôn ló cái khôn. Ở VNG, dù chúng mình phải đối mặt với cái khó này hằng ngày, nhưng vẫn luôn có một cái khôn được ló rạng, cái khôn này nằm ở ý chí, ở tinh thần của người làm công nghệ - một ý chí, tinh thần chảy xuyên suốt trong bất cứ ai ở VNG - tinh thần “không sợ thất bại”. Đây cũng là một điều được nhắc đến trong cuốn sách “VNG - 20 năm làm công nghệ & trưởng thành” vừa ra mắt:

Đôi khi tinh thần “không sợ thất bại” ấy của VNG bị người ngoài nhìn nhận là “gan lì”. Nhưng với người VNG, đơn giản là: nếu đã tin điều mình theo đuổi là đúng, thì cứ kiên trì mà dấn thân thôi!

Mình đã được câu nói này níu chân để đọc đi đọc lại nhiều lần. Mình cảm thấy như có một thước phim đang chạy vèo vèo trong đầu mình khi đọc điều này.

Thước phim lãng mạn của tuổi 22, 23 khi vừa ra trường, hùng hồn tin rằng game của công ty sẽ vươn mình mạnh mẽ tại một thị trường hơn tỉ dân, họ cần tới những hình thức giải trí lành mạnh hơn là những trò chơi cờ bạc đỏ đen. Niềm tin mãnh liệt cày 2248 tập phim “Cô dâu 8 tuổi”, trò chuyện bằng Google dịch với gần trăm anh user, hàng giờ chat với anh top đầu BXH sản phẩm đối thủ chỉ để biết anh ta top đầu vì hack được hệ thống (…hmmm…), tin rằng mình có thể làm bất cứ thứ gì trên đời kể cả bay đi khảo sát thời COVID.

Thước phim của tuổi 24, 25 thậm chí còn lãng mạn hơn thế khi tin rằng những sản phẩm game chiến thuật đột phá của năm nay có thể có lượng người dùng lên tới những con số không tưởng. Không chỉ là một thị trường, mà là nhiều thị trường. Những năm đó, lần đầu tiên mình được bước chân tới Dubai, Philippines, Brazil, Trung Quốc, Mỹ,… gặp gỡ, trò chuyện và học rất nhiều điều từ nước bạn. Hương nước hoa của những anh chàng đến từ các tiểu Vương Quốc Ả Rập thống nhất vẫn còn vấn vương trên tập tài liệu sau 10 ngày mình trở về nước, bởi cuộc nói chuyện đó kéo dài 5 tiếng, nhưng không ai muốn rời đi…

Tuổi 26, 27 ngập tràn trong những ước mơ lãng mạn mới, những tựa Board Game có mặt trên đời từ những nền văn minh cổ đại, và vẫn mãi ở đó với giấy và nhựa, chúng ta cần làm gì đó với chúng! Niềm tin mãnh liệt về ý tưởng đó đã theo chúng mình trong thời gian dài. Chơi rất nhiều game, có những game chơi cả trăm ván 1 tuần, bàn của sếp phải có tới cả trăm cái hộp to nhỏ khác nhau, cuối tuần không còn những buổi cafe trò chuyện với bạn bè nữa, thay vào đó là những khung giờ canh ke các bác bên Châu Âu, Châu Mỹ thức giấc để trò chuyện, group của các bác ấy lúc đó dường như chao đảo vì không biết ở đâu ra lại có 1 nhóm người cứ lên hỏi hỏi bọn tau đủ thứ =)) nhưng may sao, post nào mọi người cũng trả lời chi tiết dài cả sớ, cả những post organic lên đến gần nghìn like (số này rất là to bởi vì bình thường mỗi post chỉ lên max 100 like).

Cảm ơn bạn đã đọc tới đây. Mình muốn tri ân bạn bằng một sự thật.

Sự thật là: Tất cả các giấc mơ lãng mạn trên đều đã không thành công =))))

Hoặc, nó đã thành công theo cách khác. Mình có những người bạn mới, có những kinh nghiệm, trải nghiệm mới, có cả một sở thích mới với Board Game. Cuộc sống của mình khác đi rất nhiều, và những giấc mơ ấy không bao giờ bị bỏ lại một góc. Một ngày nào đó, trở lại, chúng mình vẫn sẽ làm tốt và tốt hơn nữa.

Và có lẽ sau từng ấy sự chưa thành công, mình vẫn cảm nhận rõ rệt được tinh thần:

"Sự lãng mạn chưa hề bị mất đi, cũng như khát vọng tạo nên những điều tốt đẹp vẫn luôn rực cháy, giúp chúng ta kiên định bước tiếp"

Mình đã gom góp những cảm xúc này lại thành một đoạn nhỏ, và may mắn được góp mặt trong cuốn sách “VNG - 20 năm làm công nghệ & trưởng thành”, cùng đọc với mình nhé ^^

Từ những ngày đầu tiên cho tới nay, những thử thách mới vươn ra thế giới, những cơ hội mới, và cũng không thể thiếu đi những bài học mới đã tạo ra rất nhiều sự phát triển cho cả mình và đội ngũ của công ty.

Những thử thách thì luôn đi cùng với cơ hội và bài học. Đúng vậy, nhưng đó là khi còn trẻ và đầy nhiệt huyết. Nếu chúng ta cũng đã “có tuổi” và trải qua nhiều thất bại rồi thì điều đó còn duy trì được hay không?

Cuốn sách cũng đã mang tới câu trả lời cho mình - câu trả lời nằm ở niềm tin, sự đồng hành, tôn trọng lẫn nhau của mỗi con người.

Trên thực tế, duy trì một tinh thần “start-up” trong một doanh nghiệp đã 20 tuổi và có hàng ngàn nhân sự như VNG là không hề dễ dàng. Trên cơ sở chia sẻ chung niềm tin và giá trị, tôn trọng lẫn nhau, “đồng run” VNG cùng nhau đứng lên qua từng vấp ngã, và kiên trì qua từng “check-point” để leo tới những đỉnh cao hơn.

“VNG trưởng thành khi con người VNG luôn sẵn sàng đón nhận thách thức, và liên tục đổi mới bản thân trong một môi trường cạnh tranh khốc liệt và thay đổi nhanh chóng”, anh Minh khẳng định.

“Với tinh thần ấy, 20 năm của VNG không đơn thuần là một cột mốc để nhìn lại, mà là một hành trình liên tục của sự học hỏi, đổi mới và vươn lên.”

Và trên hành trình học hỏi, đổi mới và vươn lên ấy, sẽ còn có nhiều khó khăn hơn nữa, cần đầu tư nhiều thời gian hơn nữa để giải những bài toán khó nhằn, đồng nghĩa với việc ít thời gian đi chơi với người yêu hơn này =)), ít thời gian đi cafe cuối tuần chơi bời hơn này =)). Câu hỏi lúc này đặt ra là liệu mình có đang đánh đổi hạnh phúc cá nhân (cái riêng) để đổi lấy những năm tháng nhọc nhằn học tập, thay đổi, vươn mình vì công ty (cái chung) hay không?

Mình nghĩ, câu trả lời của anh Minh đã mang đến cái nhìn mới về Hạnh Phúc, một… bí mật về Hạnh Phúc khi hoà quyện cái riêng và cái chung này:

Mình muốn highlight lại điều này ở đây và cũng là lời kết cho bài viết.

“Hạnh phúc hóa ra không phải là tiền (dù ai cũng cần tiền), mà là được làm những gì mình thích, là được để lại một điều gì đó có ý nghĩa với cuộc đời này”

Trên hành trình 5 năm của mình được đi cùng sự phát triển, học hỏi, đổi mới và vươn lên không ngừng của VNG, mình tin rằng mình vẫn đang được làm những điều mình thích, và được để lại một điều gì đó có ý nghĩa với cuộc đời này. (Ví dụ rõ ràng nhất là mình vẫn đang được chơi game hằng ngày phục vụ công việc =)))) )

Rồi VNG sẽ viết tiếp những cuốn sách mới 25 năm, 30 năm, 35 năm,... và hơn thế nữa với những hành trình mới.

Bạn cũng vậy và mình cũng thế ^^ Với những ước mơ và khát vọng, hãy cứ tin và kiên trì theo đuổi tới cùng.

“Vì sao sau 20 năm trầy da tróc vẩy trên thị trường, VNG vẫn giữ được những khát khao cháy bỏng và đam mê lãng mạn của người làm công nghệ? Câu trả lời thực ra rất đơn giản: VNG dám mơ lớn, dám tin và có năng lực kiên trì theo đuổi giấc mơ, theo đuổi niềm tin của mình.” - trích sách “VNG 20 năm làm công nghệ & trưởng thành”.

#VNG20Book

Tuần thứ 2 đi làm sau Tết của các bạn thế nào rồi?

Mình thì vừa trả $20 (~499,000 VNĐ) cho ChatGPT Plus để sử dụng tính năng voice chat, với nhiều giọng nói khác nhau =)) Vui lắm luôn.

Ngoài vui ra, mình cũng đặt thêm mục tiêu là phải nói chuyện hàng ngày với ChatGPT, tận dụng 499,000 VNĐ này triệt để.

Vì mình sợ phí tiền.

Ngoài sợ phí tiền, nỗi sợ bị bỏ lại của mình cũng to không kém.

Mình nghĩ mình sợ bị bỏ lại vì mình từng thuộc nhóm người đi đầu. Mình làm việc ở công ty thuộc top đầu về nghiên cứu thị trường, rồi mình qua làm việc ở công ty công nghệ Unicorn với rất nhiều dự án ứng dụng công nghệ mới. Mình từng diễn thuyết cách sử dụng ChatGPT trước 300 người vào tháng 12 năm 2022, tức là chỉ sau khi ChatGPT ra mắt 1 tháng. Mình từng host một dự án tối ưu hoá quy trình làm việc nội bộ của công ty bằng AI, bao gồm nghiên cứu toàn bộ quy trình làm việc của team quản lý sản phẩm, team DEV, team hoạ sỹ, team phát triển kinh doanh, team thiết kế game, team media, tìm ra những điểm dông dài trong quy trình khiến con người phải làm những việc mất nhiều thời gian mà hiệu quả không đáng kể. Sau đó, thiết kế sản phẩm giải quyết vấn đề hiệu suất, vấn đề ý tưởng,…

Nên là, nếu bị bỏ lại trong khi ti tỉ mô hình AI đang phát triển vùn vụt. Mình sợ lắm.

Và mình cũng sợ, nếu mọi người biết mình bỏ từng đó tiền ra để mua mọi người có cười mình không? Xong rồi, mình mua xong mình không có thời gian để dùng để nghiên cứu, mình sợ mình không nghiêm túc, sợ phí tiền. Rồi nhỡ đâu dùng xong mình không giỏi lên, không giải quyết được vấn đề gì hiện tại thì sao? Mình sợ mình không đủ giỏi, mình sợ mình thất bại!

Quẩn quanh quẩn quanh trong những suy nghĩ lùng bùng đó khiến mình xuống tiền rồi nhưng vẫn không vui không yên được!

Trời ơi không lo dùng đi còn cứ sợ sệt làm mình bức bối lắm, lúc này mình mới tự hỏi:

1. Nỗi sợ là gì? Vì sao mình lại có Nỗi sợ?

2. Mình cần làm gì khi gặp Nỗi sợ?

Do đó mình đã tìm hiểu và quyết định viết lại ở đây một bài về Nỗi sợ. Vừa là để giúp bản thân mình hiểu hơn về Nỗi sợ, vừa để mình gieo hy vọng có thể mang tới một góc nhìn khoa học cho các bạn - nếu bạn cũng đang ở trong một nỗi sợ vô hình hay hữu hình nào đó.

Khi chuẩn bị viết bài này, mình nhớ tới một câu mình rất thích trong Dune, một câu nói đã khơi dậy trong lòng mình một hình dung rõ ràng hơn về nỗi sợ. Không phải “Yêu là chết ở trong lòng một ít” mà là “Sợ là chết ở trong lòng một ít”:

“Nỗi sợ là những cái chết nhỏ”

"Ta không được sợ hãi. Nỗi sợ là kẻ giết chết tâm trí. Nỗi sợ là cái chết nhỏ mang đến sự hủy diệt hoàn toàn."

"I must not fear. Fear is the mind-killer. Fear is the little death that brings total obliteration."

1. Nỗi sợ là gì? Vì sao mình lại có Nỗi sợ?

Để hiểu Nỗi sợ là gì, chúng mình sẽ cùng nhau quay về với tổ tiên.

Khi tổ tiên của chúng ta đối mặt với thú dữ hay thiên tai, họ coi đây là mối đe doạ, do đó, họ phản ứng bằng cách chạy trốn, chiến đấu hoặc đứng yên để tránh xa mối đe doạ này.

Vậy điều gì đã diễn ra trong cơ thể của họ khiến họ phản ứng bằng cách chạy trốn, chiến đấu hoặc đứng yên, để tránh xa mối đe doạ này?

Theo lý giải của các nhà khoa học:

• Bộ não chính là “máy dò nỗi sợ”, chính bộ não đã phát ra tín hiệu “A tôi tìm ra nỗi sợ rồi này”.

• Bộ não báo tín hiệu này cho trung tâm kiểm soát cảm xúc (Amygdala), trung tâm xác định: “Nỗi sợ này là mối nguy đấy, hãy làm gì đó đi!”

• Trung tâm kiểm soát cảm xúc đã gửi thông tin này cho hệ thần kinh chịu trách nhiệm điều khiển phản ứng của cơ thể (Sympathetic Nervous System), hệ thần kinh kích hoạt phản ứng “Chiến đấu, bỏ chạy, hoặc đứng yên!”

Hãy xem sơ đồ dưới đây để hiểu rõ hơn về cách hoạt động của nỗi sợ nhé! Hiểu được cách hoạt động này, chúng mình sẽ vững vàng đi sang những phần tiếp theo về cách để làm việc với nỗi sợ.

Như vậy, hiểu một cách đơn giản, nỗi sợ chính là một phản ứng sinh học và tâm lý của cơ thể khi đối mặt với mối đe dọa.

Nó là một phần của cơ chế sinh tồn, giúp con người tránh xa nguy hiểm.

Tuy nhiên, thứ nguy hiểm này không phải lúc nào cũng có thật.

Não bộ là nơi phát ra tín hiệu tìm thấy nỗi sợ, và đôi khi Não Bộ cũng phát ra những tín hiệu sai lừa chúng ta đấy!

Vì sao Não Bộ lại phát ra những tín hiệu sai lừa chúng ta?

Lí do là vì ông anh Não Bộ có xu hướng ưu tiên sinh tồn hơn sự logic. Do đó, đôi khi ông anh Não Bộ cũng nhìn “gà hoá quốc” nhìn “dây thừng hoá rắn”, thấy cái gì gần giống với Nỗi sợ là ra tín hiệu ngay, nên đôi khi tín hiệu không được đáng tin cho lắm!

Ví dụ:
❌ Mình thấy một sợi dây → lúc đầu não bảo đó là rắn → Mình giật mình hoảng sợ.
✅ Sau vài giây, não lý trí phân tích và nhận ra đó chỉ là sợi dây → Mình bình tĩnh lại.

(một sự kiện có thật của mình :D. Hôm đó mình tan làm lúc 11h đêm, chạy như bay dưới hầm xe, thấy cái sợi dây, tưởng rắn :D, hết hồn)

Vậy túm lại, nỗi sợ là một phản ứng sinh tồn, xuất hiện khi chúng mình đối mặt với mối đe doạ. Chúng mình có nỗi sợ bởi vì não của chúng mình nhận diện mối đe doạ và ra tín hiệu cho chúng mình phản ứng.

Tuy nhiên, não bộ cũng có thể phát ra tín hiệu sai.

Vậy câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để Não bộ nhận diện đúng Nỗi sợ? Và nếu Não bộ nhận diện được đúng Nỗi sợ rồi thì ta cần làm việc như thế nào với Nỗi sợ?

Chúng mình sẽ cùng nhau sang phần 2.

2. Làm thế nào để Não bộ nhận diện đúng Nỗi sợ? Và nếu Não bộ nhận diện được đúng Nỗi sợ rồi thì ta cần làm việc như thế nào với Nỗi sợ?

Thử nhắm mắt lại với mình và nhớ lại những lần chúng mình gặp Nỗi sợ…

Lúc chuẩn bị thuyết trình, lúc đứng trên sân khấu cả trăm nghìn người, lúc bắt đầu dự án mới, lúc tỏ tình với crush, lúc nghĩ về tương lai,…

Những Nỗi sợ… rất đáng sợ, hắn đến và khiến mình cảm thấy như đang mất tự do, mình bị gông cùm trong những quy chuẩn, sự tưởng tượng rằng ai đó sẽ đánh giá mình, rằng một ngày mình sẽ thất bại thảm hại, rằng cuộc sống này đầy rẫy hiểm nguy,…

Những Nỗi sợ… rất đáng sợ, hắn đến và khiến mình như mất một phần ý chí, một phần khả năng hành động, mình không nói được gì, mình không muốn làm gì, chỉ cảm thấy sợ hãi mà thôi,…

Có lẽ bởi vậy, trong Dune mới có câu:

“Nỗi sợ là những cái chết nhỏ”

Những cái chết trong tâm tưởng, trong hành động.

Chúng mình có thể làm gì để chiến đấu lại cái chết trong tâm tưởng, trong hành động này?

Hãy thử 3 cách mình thường áp lục để làm việc với Nỗi sợ dưới đây nhá.

Trong binh pháp Tôn Tử, có viết “Biết người biết ta, trăm trận không nguy; không biết người mà chỉ biết ta, một trận thắng một trận thua; không biết người, không biết ta, mọi trận đều bại”

Bởi vậy, để chiến đấu, CÁCH SỐ 1, chúng mình cần làm việc bằng cách chỉ mặt đặt tên: Gọi tên được điều mà chúng ta đang muốn chiến đấu - GỌI TÊN NỖI SỢ

✔️ "Tôi đang sợ thất bại."

✔️ "Tôi lo lắng về việc bị đánh giá khi thuyết trình."

✔️ "Trông con rắn kia đáng sợ quá!!”

Điều này giúp chuyển trải nghiệm cảm xúc sang vùng não xử lý lý trí, giúp bạn kiểm soát nỗi sợ tốt hơn. Lúc này ông anh Não bộ làm việc hiệu quả và đáng tin hơn.

Và yên tâm nhé, bạn cứ thử vài lần với mình nha, thấy sợ và nói ra điều đáng sợ, bạn sẽ nhận ra làm được điều này cũng rất đáng yêu :3

CÁCH SỐ 2, đừng chiến đấu! Hãy làm việc bằng cách: từ từ tiếp cận và làm quen

Ơ kì cục kêu người ta chiến đấu xong chưa gì bước số 2 đã kêu “đừng chiến đấu”, là sao là sao???

Bạn có đồng ý với mình là mỗi khi bạn chú tâm vào điều gì đó, VD như việc săn một cái deal hời, cái deal đó trở nên quan trọng với bạn, bạn nghĩ về điều đó nhiều hơn bao giờ hết, và nó như đang đóng đô trong suy nghĩ của bạn phải không?

Điều này xảy ra tương tự với việc chiến đấu, khi bạn tập trung cao độ, chú tâm vào việc phải chiến đấu với nỗi sợ, nỗi sợ sẽ trở nên quan trọng với bạn, bạn nghĩ về điều đó hơn bao giờ hết, và nó như đang đóng đô trong suy nghĩ của bạn.

Do đó, chiến đấu không phải là cách hay, vì nó khiến Nỗi sợ trở nên quan trọng với bạn và càng lớn dần lên trong bạn.

Theo một phương pháp được ứng dụng rộng rãi và hiệu quả mang tên gradual exposure (tiến tới dần dần), cách từ từ tiếp cận và làm quen giúp làm giảm nỗi sợ hiệu quả (hơn là chọn chiến đấu)

Ví dụ: Nếu bạn sợ nói trước đám đông, đừng ép mình ngay lập tức đứng trước hàng trăm người. Thay vào đó:

• Nói chuyện trước gương

• Ghi âm và nghe lại giọng nói của mình

• Nói trước một nhóm nhỏ (gia đình, bạn bè)

• Dần mở rộng quy mô.

Hệ thần kinh của bạn sẽ học cách thích nghi với sự căng thẳng và giảm phản ứng hoảng loạn.

CÁCH SỐ 3, làm việc với trung tâm kiểm soát cảm xúc (Amygdala) và hệ thần kinh chịu trách nhiệm điều khiển phản ứng của cơ thể (Sympathetic Nervous System)

Trong phân tích ở phần 1. Nỗi sợ là gì? Vì sao mình lại có Nỗi sợ?, chúng ta đã hiểu về cách hoạt động của Nỗi sợ.

Chúng ta biết rằng, Não Bộ sẽ báo tin cho trung tâm kiểm soát cảm xúc (Amygdala) và hệ thần kinh chịu trách nhiệm điều khiển phản ứng của cơ thể (Sympathetic Nervous System) về Nỗi sợ, từ đó cơ thể sinh ra những biểu hiện có thể gặp dưới đây:

• 💓 Tim đập nhanh hơn để bơm máu đến cơ bắp.

• 😤 Hơi thở gấp gáp hơn để cung cấp oxy cho cơ thể.

• 🥶 Cơ thể đổ mồ hôi để hạ nhiệt.

• 🧍‍♂️ Cơ thể căng cứng để sẵn sàng phản ứng.

Các nhà khoa học cũng đã phát hiện ra rằng, tư thế mạnh mẽ sẽ giúp giảm sự căng thẳng và tăng sự tự tin, giúp chúng ta làm việc với những phản ứng của cơ thể, VD như:

• Đứng thẳng, mở rộng vai, hít thở sâu trong 2 phút.

• Thử "Power Pose" (tay chống hông như siêu nhân) như hình dưới đây.

Lúc này, nếu chúng mình thật sự cảm thấy Sợ, vì Nỗi sợ ấy có thật rồi, hãy cố gắng lấy lại vài hơi thở, những hơi thở đều sẽ giúp chúng mình lấy lại được nhịp tim bình thường, hơi thở được điều hoà, cơ thể cũng vì thế mà mềm dịu ra.

Lời kết

Nỗi sợ thật ra là những tín hiệu từ não bộ, do đó, nó không hề mang ý nghĩa là rào cản chống lại chúng mình. Khi có những cách nhìn nhận đúng và cách làm việc với nỗi sợ, chúng mình hoàn toàn có thể cảm thấy dễ dàng hơn khi gặp nỗi sợ.

Bên cạnh những nỗi sợ được hình thành trong quá trình học tập, làm việc, yêu đương như được nhắc đến ở trên, chúng mình cũng có thể có những nỗi sợ được hình thành trong những trải nghiệm không mấy vui vẻ, đặc biệt là với gia đình, người thân, người yêu cũ,… Đó đều là những trải nghiệm quý giá và dạy cho chúng mình những bài học dành riêng cho chúng mình. Thay vì chiến đấu, hãy lựa chọn làm việc cùng những nỗi sợ đó, bạn nhé ^^

"I must not fear. Fear is the mind-killer. Fear is the little death that brings total obliteration."