W tej mikroskopijnej mokotowskiej księgarni (czy sklepy z magazynami i albumami nie powinny mieć własnej nazwy?) kupiłam ostatnio zbiór esejów, które ukazały się na łamach magazynu The Gentlewoman. Kilka z nich mnie rozczuliło: pierwsze prace odnoszących sukcesy kobiet, czy ich wspomnienia sprzed 10 lat, kilka zastanowiło: samotne chodzenie na drinki, reguły rozliczeń pomiędzy przyjaciółmi, a kilka skłoniło do głębszych przemyśleń. Należał do nich artykuł New skills Ann Friedman o powrocie do gry na pianinie.

W koncentracji znajduję przyjemność, która jest prawdziwa - zauważa autorka po pierwszych lekcjach odbytych w dorosłym życiu. Moje codzienne niepokoje wynikające z ciągłych prób robienia wielu rzeczy naraz zniknęły. Nie odpowiadam już na maila podczas pół-słuchania na callu ani nie robię kolacji oglądając wiadomości. Jestem tylko ja, moje ręce, klawisze (tłum. własne).

W moim przypadku to ja, moje ręce, klawisze komputera albo pusta kartka, kadr zastygły przed opuszczeniem migawki, czy surowe, nieobrobione zdjęcie. W tym nasyconym kolorem, słowem, obrazem i czuciem czasie nie słucham podcastów, najczęściej nawet muzyki, nie jem szybkiego śniadania przy biurku, nie mieszam sosu, staram się trzymać myśli w ryzach. Podobnie jak Ann, od pewnego czasu - jeszcze z różnym skutkiem - praktykuję robienie jednej rzeczy naraz. W ten sposób swoje momenty medytacji znajduję nie tylko siedząc rano na poduszce i siorbiąc zieloną herbatę.

W Szwedzkim stole życia pisałam o tym, że rozpieściło nas all inclusive naszych dni i zamiast nakładać tyle aktywności, żeby zaspokoić apetyt, zaburzyliśmy sobie łaknienie i dokładamy bez końca, zakłamując wyniki, bo żadnej z czynności nie wykonujemy w całości. Zadowalamy się okruchami uwagi, połówkami wspomnień, bo drugie pół scrollujemy zdjęcia, ciałem jesteśmy na spotkaniu, którego nie bylibyśmy nawet w stanie streścić, oddychamy z ulgą, że robi to za nas AI i wysyła maila z podsumowaniem. Koncentracja pozwala zgłodnieć, w skupieniu nie ma siły ani czasu, by konsumować.

Nie mogę pozbyć się myśli, że nieuważne wspomnienia zachowają się w umyśle w inny sposób. Boję się, że kiedy życie przeleci mi przed oczami, zobaczę najpierw film z życia, które przeżyłam w pełni, a potem zlepek pół-wspomnień złożonych z momentów nieuwagi. Czy te momenty będą czarno-białe, ziarniste, czy ludzie będą mieli na nich zamazane twarze, czy pojawią się czarne plansze albo kolorowy ekran braku transmisji, który pamiętam z dzieciństwa? Jestem głodna wrażeń, głodna wspomnień, chcę koncentrować się na tyle, by obejrzeć kiedyś pełnowspomnieniowy film.

Zaczęłam myśleć, że w poprzednim wcieleniu musiałam być komornikiem, nie wiem jak inaczej wytłumaczyć to, że wszechświat kpi sobie ze mnie za każdym razem, kiedy w nowym lokum poczuję odrobinę stałości. Przeczy to wszelkim rachunkom prawdopodobieństwa, ile eksmisji i tymczasowych mieszkań może przypadać na jedną osobę?

Zdążyłam napisać tylko, że istnieją rzeczy nieposiadające wysokiej wartości użytkowej, których najważniejszą funkcją jest sprawianie, że w miejscu, w którym się pojawiają, można poczuć się jak w domu. To nieporęczne przedmioty, które trudno jest przenosić z miejsca na miejsce, bez których można żyć i na jakie można sobie pozwolić tylko mając luksus stałego miejsca zamieszkania. Czuję to dotkliwie, starając się zabezpieczyć delikatną ceramikę przed podróżą i drżąc o jej los. Poza wazonem zrobionym przez moją przyjaciółkę, z takich rzeczy mam jeszcze cukierniczkę, którą dostałam od innej przyjaciółki jako symbol domu, a w której trzymam sól, bo używam jej dużo częściej i przy każdym użyciu zerkam na cukierniczko-solniczkę z uśmiechem. Przy jej pakowaniu oczy mi wilgotnieją, bo znów nie zapewniłam sobie i jej domu na dłużej.

Od szaleństwa przy pakowaniu po raz setny i definiowania siebie w okrutny sposób ratuje mnie Constance Debré. Przypadkowo trafiłam na jej jedyną opublikowaną dotychczas po polsku książkę (Playboy), a sposób pisania, myślenia i życiorys popychają mnie szybko do znalezienia w zakamarkach internetu i przeczytania w ciągu kilku dni wszystkiego, co napisała do tej pory. Robię tak z większością zachwycających autorów, ostatnio z Jeanette Winterson po przeczytaniu doskonałego Po co ci szczęście, skoro możesz być normalna, ale z dużo gorszym skutkiem. (Nie tylko pomarańcze okazały się wcześniejszym, słabszym literacko powtórzeniem tych samych słów).

Debré nie zawiodła. To nazwisko, które nie zawodzi, znane we Francji z prestiżu, klasy i stylu. Nosił je premier Francji odpowiedzialny za powstanie konstytucji Republiki, dziadek autorki, nosił je jej ojciec, znany dziennikarz i cała reszta arystokratycznej rodziny. Constance obudziła się pewnego dnia i postanowiła odrzucić wszystko, co ją definiowało:

Pozbyłam się prawie wszystkiego. Rodziny, małżeństwa, pracy, mieszkań, rzeczy, butów. Tym właśnie się zajmowałam przez ostatnie lata - pozbywaniem się. (tłum. własne)

Porzuciła adwokaturę dla pisarstwa, rozwiodła się i zrobiła coming out, przeprowadziła z apartamentu na Rive Gauche do 9-metrowego mieszkania po prawej, niedopuszczalnej dla arystokratów stronie Sekwany i opisała cały ten proces w książce Nom (Nazwisko):

Spać w pokoju przeznaczonym dawniej dla służby, spać u przyjaciół, spać u kochanek, nie mieć domu, nie mieć stałego adresu zameldowania, zmieniać go, nie mieć żadnych domowych przedmiotów, nie dać się udomowić i nie mieć w sobie nic z domatora, nie siadać, jeść na stojąco, pracować na leżąco, zmieniać miejsce, zmieniać łóżko, nie mieć szafy, nie mieć biblioteki, wyrzucać książki, mieć mało ubrań, zajmować się swoim ciałem, uprawiać sport, pływać, biegać, golić głowę, tatuować ciało, uwodzić, być uwodzoną, porzucać, być porzucaną, trenować, ulepszać się, zaczynać od nowa, ryzykować, chcieć, robić, nie płakać, być pięknym, być bohaterem, tak właśnie teraz żyję.

Też tak żyję, ale wierzę i silnie manifestuję, że chociaż nie dam się udomowić, nie przestanę się ulepszać i ryzykować, to jednak będę miała swój własny kąt, z którego już nikt mnie nie eksmituje. Doświadczenie miesiąca w limbo między dwoma mieszkaniami na stałe i wieloma domami przyjaciół, uczy mnie pokory, zaufania i doceniania wygody. Budząc się rano w wygodnym łóżku, na poduszce, która nie powoduje spięcia wszystkich mięśni karku i z kuchnią, w której mogę sobie zrobić ciepłe śniadanie, czuję się, jakbym jadła kanapkę z serem w schronisku górskim po całodziennym szlaku, kiedy jest to najlepsza kanapka, jaką jadło się w życiu.

Maszerować w kierunku pustki, oto co należy robić, pozbyć się wszystkiego, wszystkiego co się ma, wszystkiego co się zna i iść w stronę tego, co nieznane. Inaczej się nie żyje, wierzy się, że się żyje, pozostaje się z całą tą graciarnią i spędza życie na nieżyciu.

Tylko też bez przesady, żeby zamiast życia nie pakować się cały czas od nowa. Graciarnia obciąża, ale codzienne przedmioty sprawiające radość przy każdym używaniu nadają szarej egzystencji barw i błyszczą tak jasno, że chce się je opisywać. Dobrze być lekkim dookoła, ale najważniejsze to być lekkim w środku.

Są w życiu rzeczy, które wchodzą, i te, które wychodzą. Myślę, że to właśnie nazywam wydarzeniami. Wejścia i wyjścia. To mnie zawsze interesuje. Żeby mogły się wydarzyć, te wejścia i wyjścia, żeby to wszystko działo się płynnie, trzeba być lekkim w środku.

Jednym z moich ulubionych uczuć, sytuującym się chyba tylko po tym towarzyszącym oglądaniu po raz pierwszy zdjęć wywołanych z zapomnianej kliszy, jest to towarzyszące odkładaniu dobrej książki od której nie można się było oderwać lub wychodzeniu z kina po poruszającym filmie i powolne wsiąkanie z powrotem w rzeczywistość. Zanim się to wydarzy, otoczenie jest odrobinę surrealistyczne, nierealne, pochodzące z innego czasu i przestrzeni.

David Lynch kręcił filmy, bo przenosiło go to do innego świata, film był dla niego magicznym medium, który pozwalał śnić w ciemności (mam nadzieję, że śni teraz wszystkie nienakręcone filmy). Jarmusch także mówił o tym, że kino jest bliskie snom: kiedy oglądasz film, czas przestaje istnieć, a obrazy stają się rzeczywistością. Trochę zazdroszczę znikającego czasu wszystkim, którzy wybierają się niebawem na Nowe Horyzonty i z niecierpliwością czekam na obrazy zastępujące rzeczywistość na festiwalu online.

Lubię przenosić się pomiędzy rzeczywistościami kinematograficznymi i literackimi, gubić się w narracjach i między przeczytanymi wersami i zasłyszanymi dialogami szukać drogi, zawsze ją znajduję jaśniejącą gdzieś w oddali.

Trzy godziny po opuszczeniu Warszawy Centralnej i wszystkich towarzyszących mi w pociągu światów, zdaję sobie sprawę, że już drugi raz biegnę, spóźniona na kolejne spotkanie, przed którym w pośpiechu jem obiad wysyłając maila. Mieszkam na stałe w Warszawie już trzeci miesiąc, a nadal staram się upchnąć wszystko, jakbym przyjechała na 3 dni.

Od wciśnięcia kolejnej aktywności w ostatnią wolną godzinę w kalendarzu ratuje mnie Georgi Gospodinow. Dokładnie w taki sposób, niewinnie, zaczynają się wszystkie nieprzyjemne historie - od powiedzenia kilku lekkomyślnych “tak” - zauważa w jednym z opowiadań z najnowszego zbioru I wszystko stało się księżycem. Mój ulubiony tropiciel historii (najważniejszą zasadą wabienia jest to, by w żadnym stopniu nie wyglądać na myśliwego) dobrze wie, że nic nie jest kreatywnemu umysłowi potrzebne tak bardzo, jak pusta przestrzeń. W ostatnim tygodniu Internet obiegła viralowa odpowiedź sztucznej inteligencji na pytanie o to, co zgubiło ludzkość - brak przestrzeni na nudę, momentów pustki, które wypełni kreatywność oraz przetwarzanie zebranych informacji i wspomnień. Czasami trudno nie zgodzić się z chłodnymi, bezemocjonalnymi osądami AI.

Bohaterka Połowu Asuko Yuzuki, autorki Masła, na myśl o którym nadal leci mi literacka ślinka, marzy o wolności i dochodzi do wniosku, że absurdem jest tracenie zdrowia na zadręczanie się tym, co będzie jeść i gdzie spać. To chyba największy paradoks człowieka - unieszczęśliwiać się obowiązkami, które mają sprawić, że będzie nam się żyło szczęśliwie. Jeszcze tylko jedno zlecenie, jedna nowa knajpa, jedna wystawa, jak pisałam już w newsletterze jakiś czas temu.

W Lato bez końca Franziski Gansler, które niebawem wyda Pauza, wspomnienia mieszają się z możliwymi wersjami teraźniejszości a wypowiedziane do połowy słowa wiszą wraz z dymem nad stołem. Świat idzie z dymem a my razem z główną bohaterką patrzymy bezradnie na płonący krajobraz i na przemoc emocjonalną. A co, jeśli istnieje wersja współczesności, w której okazuje się, że wszyscy byli przeciwko, zanim jest na to za późno?

Dzięki kilku zupełnie nie lekkomyślnym “nie” poza książkami zyskuję czas na kino. Zaproszenie Olivii Wilde na długo zostawia mnie z mnóstwem przemyśleń w pustym już, chociaż z wystającymi spod każdego dywanu słowami i emocjami, mieszkaniu bohaterów. Wchodząc do kina spodziewam się intryg na miarę Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie, a dostaję staranną analizę relacji i poliamorii, studium na temat poczucia własnej wartości. Zostaje ze mną monolog Penelope Cruz o tym, że dostajemy w życiu tylko kilka szans na to, by stworzyć znaczące i głębokie relacje, czasami z osobami, z którymi jesteśmy już związani. Silniej niż kiedykolwiek odczuwam, że wszystko jest kwestią perspektywy, obserwując przekonanie jednego z bohaterów o tym, że przegrał życie, bo mieszka w nieruchomości rodziców i uczy muzyki zamiast ją tworzyć. Nie zauważa, że jest jedyną osobą, która myśli w tyn sposób, bo całe otoczenie zazdrości mu wspaniałych warunków życia - mieszkania w najlepszej dzielnicy, kochającej rodziny i pracy w zawodzie związanym z największą pasją. Staram się rzucić na siebie okiem z podobnego kąta i zamiast dziewczyny bez własnego mieszkania i szanowanej posady, zobaczyć tę, która żyje w mieście i dzielnicy, o których marzyła przez ostatnie lata, która ma przestrzeń by tworzyć, pisać książki i oglądać sztukę w regularnych godzinach pracy, która żyje w zgodzie ze sobą i na swoich warunkach.

Po raz kolejny ratują mnie historie, zostawiają mi okruszki dzięki którym niezmiennie zagubiona nadal idę w dobrą stronę.

Przywoływany już niejednokrotnie w tym newsletterze filozof, Byung Chul Han w swojej nowej książce Bez szacunku. Kryzys społeczny dywaguje na temat społeczeństwa funkcjonującego w deficycie tej wartości i powodów dyskomfortu jego uczestników. W społeczeństwie osiągnięć szacunek nie jest już czymś, co bezwarunkowo przysługuje człowiekowi - jak wcześniej, podczas życia w wspólnotach - jest raczej wynikiem osobistych starań. Neoliberalizm, z całą swoją kuszącą wolnością, odosabnia ludzi zachęcanych do tego, by stać się przedsiębiorcami własnego życia. Więzi grupowe słabną, a przeciążona jednostka staje się dodatkowo odpowiedzialna za wszystkie swoje porażki, które nie są już amortyzowane przez wspierającą wspólnotę. Nie pomaga fakt, że życie prowadzimy głównie w internecie, gdzie szacunek jest na wagę złota, influencerzy nie oczekują respektu, lecz uwagi i polubień, a followersi nie tworzą wspólnoty.

Społeczny jazz

W tej kryzysowej sytuacji Byung Chul Han daje trochę nadziei na przyszłość przywołując cytat z Richarda Senneta, który podejrzewa, że sztuka - a szczególnie muzyka - mogłyby otworzyć człowieka na praktykę wzajemnego szacunku, bo to na niej oparte jest zgranie muzyków i wspólna symfonia dźwięków. W zespole jazzowym nikt nie walczy o szacunek, Nikt nie czuje się urażony ani upokorzony z powodu jego braku. Muzycy nie działają przeciwko sobie, lecz grają ze sobą. Łączy ich świadomość wspólnoty. Udana improwizacja jest wynikiem współpracy przepojonej wzajemnym respektem. Wszyscy muzycy, jakich znam, rozsiewają wokół siebie aurę szacunku i empatii, mam wrażenie, że nawet ludzie namiętnie słuchający muzyki radzą sobie trochę lepiej z życzliwością wobec innych. Społeczeństwo zbudowane na szacunku byłoby zdaniem Byung Chul Hana jak zespół grający “społeczny jazz”, ja bym zdecydowanie chodziła na takie koncerty. Na pewno nie przebodźcowywałyby mnie tak bardzo jak te, na których bywam obecnie.

Luksus życzliwości i ideałów

W dalszych rozważaniach zaciekawia mnie wątek piękna i życzliwości, które nie rodzą się z potrzeb, ani konieczności, są więc wyrazem luksusu. W Duchu nadziei, jednej ze swoich poprzednich książek, Byung Chul Han zauważył, że dokładnie na tym polega szczęście - bierze się z tego, co bezcelowe i bezużyteczne, nieporęczne, nieproduktywne, zbędne, z pięknych form i gestów, które niczemu nie służą i nie przynoszą korzyści.

To, co prawdziwie ludzkie, luksusowe i uszczęśliwiające, bierze się z nie-konieczności.

Życzliwość i empatia to przejawy luksusu w rzeczywistości zdeterminowanej przez potrzebę działania i osiągania, w której ludzie przechodzą w tryb przeżycia zamiast życia naprawdę. Bez luksusu uprzejmości i życia zgodnie z wyższymi ideałami podejmujemy tylko codzienne próby przetrwania.

Zanurzona w projekty po uszy, obniżając priorytet wszystkiego, co nie jest płatnym zleceniem, śmiejąc się sama z siebie podkreślam zdanie, że życie prowadzone według wartości i ideałów jest czymś zupełnie innym niż ciąg krótkotrwałych projektów.

Z kawiarni na bankiet i z powrotem

Byung Chul Han pokazuje, że od dwóch stuleci towarzyskość stopniowo traci na znaczeniu, bo ludzie z aktywnych uczestników dyskusji i życia społecznego w kawiarniach zmieniają się w pasywnych widzów, a wzbogacające spotkania przy kawie są wypierane przez bankiety. Ta forma rozrywki pojawiła się w latach 90. XIX wieku i ucieleśniała nowe zasady: setki, a niekiedy i tysiące ludzi zbierało się w jednym miejscu, większość z nich znała zaledwie kilka osób obecnych na sali. Brzmi znajomo? W przeciwieństwie do kawiarni, na bankiecie nie rozgrywa się żadna towarzyska interakcja. Strefę publiczną zdominowały spektakle i widowiska, gdzie zamiast powszechnej aktywności i kreatywności kilku aktywnych wykonawców dostarcza biernym widzom rozrywki. Z wygody i lenistwa bierzemy udział w spektaklach zamiast tworzyć, zapominając, że nic nie wpływa na człowieka tak dobrze jak kreatywność (co zresztą pięknie tłumaczy Asia Wojsiat w swoim najnowszym podcaście).

Dokładnie tak, jak na XIX-wiecznym bankiecie, czuje się na imprezie otwarcia nowego sezonu w wyremontowanej zajezdni kolejowej, znam kilka osób, w ścisku brakuje mi możliwości poświęcenia uwagi, porozmawiania o kosmosie. Robię kilka zdjęć spektaklu w pięknym świetle i przebodźcowana uciekam pociągiem na kawę. Jestem człowiekiem kawiarni, nie bankietu, a w uszach brzmi mi społeczny jazz.

Tego samego wieczoru w apokaliptycznym Tłustym różu Fernandy Trias przeczytałam pytanie jednego z bohaterów: co jest ważniejsze, wolność czy życie? Bez zastanowienia odpowiedziałam w myślach, że wolność, bo czym jest życie bez niej. Nie zmienia to jednak faktu, że stabilizacja zupełnie niespodziewanie zaczęła wspinać się w górę mojej piramidy wartości.

Zatrzymałam się na chwilę gdzieś pomiędzy wolnością i bezpieczeństwem, zastanawiając się, w którą pójść stronę, bo jak zwykle nie orientuję się w terenie. Chciałabym dalej móc wrzucić wszystko do jednej walizki i być gotowa do drogi, ale też mieć gdzie wrócić i ułożyć wszystkie książki i albumy fotograficzne, które - jak się przekonałam podczas kolejnej przeprowadzki w tym tygodniu - potrzebują co najmniej kilku bardzo wytrzymałych kartonów. Dalej mieć niezobowiązującą pracę, w której nie muszę być dostępna od 9-17, ale też może w przyszłości wziąć kredyt na mieszkanie. Chcę relacji, w której każdy ma dla siebie dużo przestrzeni, ale też takiej z wspólnymi planami i pewnością jutra. A przy tym wszystkim jeszcze móc porzucić technologię i być wierna swoim przekonaniom o wyższości samodzielnego myślenia i kreatywności, ale jednocześnie nie zostać w tyle.

Zawsze średnio mi szło w kompromisy i uparcie dążyłam do realizacji wszystkich celów, ale wygląda na to, że częścią tych działań sabotuję sama siebie. Co jest ważniejsze - wolność, czy życie?

W all inclusive życia bezwstydnie nakładam sobie 3 dokładki filmów i wystaw, nie przejmując się zupełnie, czy dla wszystkich wystarczy. Upijam się słowami, jak w słynnej scenie z Wilka z Wall Street proszę o dostarczanie książki co 5 minut i kolejne dwie zanim skończę pierwszą. Dolewam jeszcze kilka nowych gastronomicznych otwarć, dwa pociągające kreatywne projekty, 3 sesje fotograficzne, parę wyjazdów. Zapisuję coś na serwetce licząc, że kiedyś przekształcę to w powieść. Najedzona i na lekkim rauszu przegapiam wszystko inne, z pełnymi ustami pcham się do tac z mieszkaniami i planami inwestycyjnymi, ale zostały już doszczętnie opróżnione, poza tym i tak nic już nie zmieszczę. Obżarstwo odbija mi się czkawką i obiecuję sobie następnym razem być bardziej uważna, mniej zachłanna, lepiej to wszystko przemyśleć, przygotować nowy szablon, bardziej racjonalny.

I wtedy staje przy mnie Nina i kołysze mnie wystarczalnością. Wyciągam z otchłani pamięci wspomnienia o tym, że przyjemności smakują lepiej w małych ilościach, szczęście maleje wprost proporcjonalnie do ilości zjedzonych kawałków ciasta, nic nie smakuje tak dobrze, jak kanapka z serem w schronisku na górskim szlaku. Nikt nie chce już sera w wersji sauté, bez ubijanego masła i talerzyka, nikt też nie pamięta ssania w żołądku, którego pozbawił nas skrupulatnie realizowany harmonogram posiłków. Dokładamy i dokładamy, dobrobyt zostaje nam na talerzach, nic nas nie obchodzi ile ton jedzenia wyrzucamy nietknięte, najważniejsze, to zawsze stać przed pełnym stołem, zawsze mieć z czego wybierać.

Oczka jeszcze chcą, a brzuszek nie chce, jak mawiała moja Babcia, nie chce też nasz biedny ośrodek nagrody, mózg ukształtowany przed istnieniem ruchomych obrazów i pełnych stołów. Mamy tendencję do nakładania sobie za dużo i za często, wszyscy mamy niestrawność, niedobrze nam od nadmiaru zachwytów. Zachłysnęliśmy się lajkami, zasięgami, odhaczaniem z listy i zbieraniem pieczątek.

Nie, po prostu nie wprawia w konsternację nad nadmiarem i zostawia z otwartym pytaniem, czy najwięcej szczęścia nie mają Ci, którzy zrezygnowali z obżarstwa i którym wciąż smakuje rozpakowana w podróży kanapka z serem. Albo ryż z masłem i miso.

A gdyby tak, patrząc na cały przepych szwedzkiego stołu, zamówić a la carte, dokładnie tyle, żeby się najeść?

Kilkaset lat temu mieszkańcy okolic dzisiejszej Cytadeli urzeczeni widokiem z wysokiej skarpy nazwali swoją rezydencję Joli Bord, piękny brzeg. Dziś mówimy Żoliborz zupełnie bez zachwytu. Doszliśmy do momentu, w którym budzimy się w najpiękniejszej dzielnicy Warszawy, pijemy kawę z najlepszej plantacji na świecie zaparzoną przez podwójnego Mistrza Polski, zagryzamy pieczywem wypieczonym tego samego ranka przez nadwiślańską królową glutenu i robi nam to zupełnie nic. Zero szczęścia, zero poczucia uprzywilejowania.

Mamy wysokie ambicje i rozhulane oglądaniem całego świata w internecie oczekiwania skazujące nas na życie pełne rozczarowań. Angie Kim w Ilorazie szczęścia zwraca dodatkowo uwagę na błąd logiczny, którego wszyscy się dopuszczamy: wielu ludzi ma podświadomą tendencję do tego, żeby punkt odniesienia (z którego wychodzą oczekiwania) definiować jako najlepsze, czego doświadczyli, zwłaszcza ci wychowani w amerykańskiej kulturze, w której zawsze pragnie się więcej. Każde osiągnięcie jest nowym punktem wyjścia i przez to bohater powieści Kim boi się, że jego córka, podobnie jak wszyscy ambitni ludzie, jest na straconej pozycji. Jego złotą radą jest pamięć o sobie z czasów przed największymi osiągnięciami, przed spełnieniem marzeń.

I tutaj przyda nam się trochę nostalgii i porównanie do nas sprzed 10 lat. Chcielibyśmy nowy designerski ekspres, chociaż dopiero co piliśmy w akademiku 3w1, a potem dumnie przestawiliśmy się na kawiarkę, wyższe stanowisko, chociaż zaczynając studia nie marzyliśmy nawet o tym obecnym, nowy samochód (albo rower w moim przypadku), chociaż stary jest całkiem w porządku, a poza tym można go bez strachu zaparkować na Pradze po zmroku.

Do pułapki oczekiwań i odniesienia dochodzi nieświadomość uprzywilejowania lokalizacyjnego i czasowego. Nostalgia jest w trendzie i romantyzujemy dawne czasy, bo boimy się przyszłości i tego, co nieznane. Idealizowanie przeszłości, przy jednoczesnym cieszeniu się nowoczesnymi wygodami stało się ciekawym wzorcem kulturowym - pisze Amanda Montell w Wieku magicznego myślenia - Nostalgia łagodzi ostre krawędzie epoki, dzięki czemu zanurzamy się w ciepłej kąpieli fantazji. A tak naprawdę, mimo ciężkiej sytuacji politycznej i przytłoczenia AI, jest wiele dowodów i twardych danych pokazujących, że nigdy nie żyło się łatwiej, niż dziś. Przeklinamy też szerokość geograficzną z mniejszą liczbą słonecznych dni do robienia zdjęć, zapominając, że oznacza także większą stabilność i wyższe dochody.

Czasami siedząc w kawiarni staram się pomyśleć o tym, jak bardzo cenię sobie to, co już mam: swoją pracę dającą możliwość kreatywnego wyrażania, wolność, tę poranną kawę. Gdzieś w odmętach biblioteki z Interstellar Nolana jest alternatywna rzeczywistość, w której żadna z tych rzeczy nie istnieje i myślę sobie jak rozpaczliwie tamta Aga, albo tak samo - Aga sprzed 10 lat, pragnęłaby tego, co ma na dzisiejszym talerzu. I jak bardzo chciałaby obudzić się na Żoliborzu i wypić owocowy przelew z Kolumbii.

Ten artykuł przeczytacie także w druku w zinie STOR Summer Club, wpadajcie do kawiarni STOR na kawkę i lekturę!

Od poczucia rozczarowania uratowała mnie wiadomość od jednego ze znajomych ze spostrzeżeniem, że w pierwszym wrażeniu zmienianie przez partnera życia odbiera autonomię, ale po dłuższym zastanowieniu jest w tym głęboki sens: jeśli relacja daje nam możliwość skonfrontowania iluzji, podważenia schematów i uwrażliwienia na coś, z czego wcześniej nie zdawaliśmy sobie sprawy, to daje możliwość większej świadomości, zrozumienia i rozwoju.

Relacja to impuls do rozwoju - może nie najsilniejszy, ale często najbardziej skuteczny, bo powtarzany z dużą systematycznością i naciskiem. Żyjąc w pojedynkę można pielęgnować swoje przyzwyczajenia i przekonania, niezależnie od ich słuszności i szkodliwości. Bycie singlem - jakkolwiek nie wyczerpujące i nie deprymujące ze względu na brak oparcia i poczucie osamotnienia - to jednak dość wygodna bańka autoiluzji. Życie w relacji jest natomiast nieustanną sesją feedbacku do każdego zachowania i decyzji.

Kama Wojtkiewicz w swojej nowej książce (Sobą zajęci. O pułapkach samorozwoju i kultury terapeutycznej) przywołuje teorię, że nad relacyjnymi lękami nie da się pracować bez relacji i tylko ona jest poligonem doświadczalnym zmiany. Słowo poligon wydaje się tu kluczowe, bo życie w parze daje unikalną szansę na zmianę, ale bywa też toczoną każdego dnia walką - z lękami i przyzwyczajeniami swoimi i drugiej osoby.

W innym rozdziale tej samej książki Tomasz Stawiszyński opowiada o paradoksie relacji w współczesnym społeczeństwie opartym na kulcie jednostki. Przytacza cytat Josepha Campbella, który zapytany o tajemnicę swojego szczęśliwego małżeństwa odpowiedział, że z chwilą wejścia w relację miłosną człowiek powinien przestać myśleć “ja”, a zacząć myśleć “my”. Dziś w centrum stawia się jednostkę, kultura sprzyja tendencjom narcystycznym, ale mimo tego miłość i relacje są źródłem poczucia indywidualnej wartości. Wytwarza się pętla - miłość jest największym obiektem pożądania i gwarancją poczucia wartości, a jednocześnie kultura nie sprzyja związkom, tylko wręcz przeciwnie - podsumowuje Stawiszyński.

Relacje i książki oceniam po tym, czy zmieniają - może nie tyle życie, co przyzwyczajenia, schematy, spojrzenie na świat. W pułapce samorozwoju lekarstwem może okazać się drugi człowiek i lustro, jakie stanowi dla naszych zachowań. Kluczowym wydaje mi się jednak, aby nie przeglądać się w tej żywej tafli bezmyślnie jak Narcyz, ale spojrzeć głębiej, zobaczyć cały świat pod wodą.

O konflikcie, który może stanowić preludium do trzeciej wojny światowej mówi się najwięcej w kontekstach podróży i statusu. Nie ma jak wrócić z Bali, pojechać do Bangkoku, a obcokrajowcy, zamieszkujący Emiraty Arabskie w złotej epoce trwającej do zeszłego piątku, są przekonani, że kolejność ewakuacji powinna zależeć od sumy obserwujących na Instagramie i TikToku. W irracjonalnej wizji w swojej głowie cofam się w czasie próbując dostrzec, czy kiedy serbski zamachowiec zabił Franciszka Ferdynanda, ktokolwiek martwił się, że nie przejedzie karetą przez Austro-Węgry. Nie wiem, czy trasa była drożna przez całą wojnę i czy można było konno przedostać się do zamku na wakacje, nie zachowały się zapisy skarg na zakłócenia wolności przemieszczania się, życie prywatne najwyższych klas nie było też najbardziej absorbującą kwestią dla mas. Niepokój i frustracja miały zupełnie inny wymiar, kiedy świata nie zalewała nieskończoność treści. Dziś przed bombami spadają najpierw tony obrazów i informacji. Sztuczna inteligencja na zmianę generuje teorie spiskowe, fake newsy i kojące obrazy, które mają ułatwić egzystencję i ukoić zszargane nerwy.

W nowym tysiącleciu ludzkość zbudowała hipermarket pełen zabawnych i nowiuśkich sposobów na dysocjację - pisze Amanda Montell, która po reportażu o sektach zabrała się za magiczne myślenie i opisała je doskonale (sięgając po cytaty z bell hooks i nawiązując tytułem do Joan Didion, za co daję tyle premiowych punktów, że po odjęciu za infantylną okładkę nadal jesteśmy na sporym plusie).

Moich nerwów nie koją jednak ani kolejne wellnessowe profile, ani niekończące się rolki z azjatyckimi wysokobiałkowymi przepisami, ani ucieczka w pracę i biznesowy call, na którym słyszę, że firma ma przed sobą świetlaną przyszłość w dobie AI, a zamiast tracić czas na myślenie, powinniśmy ćwiczyć pisanie promptów. Jutro z Matrixa jest dziś, zaraz będziemy mogli wgrać sobie w głowę przez kable umiejętność prowadzenia helikoptera, a ja niepotrzebnie przejmuję się, że nie mogę wlać tam zdrowych zmysłów. Tylko ja, wszyscy inni wzięli dobry kolor tabletki i jeśli wierzyć relacjom, są na przedłużonych wakacjach, fashion weeku, w inwestycyjnym domu na Podlasiu, w procesie automatyzacji.

Jedyną oznaką tego, że coś może być minimalnie nie tak, są memy. Mój feed zalewają takie, gdzie drugim planie widać pożar i wybuchy, a na pierwszym uroczą czynność - głaskanie kota, picie kawy, lepienie z gliny - z podpisem świat płonie, a ja w tym czasie… No właśnie, co Ty robiłe/aś podczas końca świata?

Ja dalej kontemplowałam sztukę, chociaż nie miałam wystarczająco dużo sprytu i przedsiębiorczego ducha by kupować dzieła za bezcen jak Peggy Guggenheim w latach 40. ubiegłego wieku i planować otwarcie galerii po wojnie. Oglądałam kojące prace Marty Jamróg i Magdy Karpińskiej, tańczyłam w klubie pijąc zieloną herbatę, bo jak sugeruje jeden z obrazów - szaleństwo trzeba wytańczyć. Przewrotnie zaczynałam nowy projekt dotyczący przyszłości, bo kiedy nie ma chleba, można rzucić w stronę ludzkości ciastko z wróżbą i nadzieją na przyszłość. Piłam kakao i jadłam kawior, bo dostałam go na pocieszenie albo w nagrodę za dobry występ na wizji.

Wszystko rozpada się na kawałki, a my mimo wszystko staramy się złożyć odłamki w perfekcyjny obrazek. Taki mamy Zaitgeist - podsumowuje tę rzemieślniczą mozaikę jeden nagłówek. Chociaż od od seriali i reality show wolę kino i książki, oglądam Ziemię, ostatni sezon jest świetny i nie wiem, czy bardziej się stresuję, czy oddycham z ulgą.

Bohater berlińskiego opowiadania ma 30-kilka lat, wolny zawód, wysokie mniemanie o sobie, popękane od palenia na mrozie dłonie i zmrożone wieczną zimą serce. Nie ma za to pełnego spektrum złożonych odczuć, bo powstaje na podstawie powierzchownych spostrzeżeń i płytkich przeżyć, emocji po których autor przemyka na palcach, by nie wpaść przypadkiem w głębię odczuwania. Można na takiej podstawie napisać niezłe opowiadanie, a nawet niewielkich rozmiarów powieść, która zostanie okrzyknięta tytułem roku w pewnych kręgach.

Nigdy nie będzie to jednak dzieło, które na stulecia poruszy czytelników, wokół którego snuć się będzie domysły wgniatające widzów w fotel 500 lat później. Hamnet może nie być filmem idealnym, ale jest wspaniałą odą do twórczości i dowodem na słuszność uwielbianego przeze mnie i powtarzanego kiedyś do znudzenia rozkazu Carrie Fisher by wziąć swoje złamane serce i zamienić je w sztukę. Tym, co czyni książkę wielką nie jest siła historii bohatera, ale pełnia jego odczuć, w całej feeri barw, bez pomijania czerwieni i czerni. Literatura to nie tylko pastele i szarości, chociaż takie kolory przyjmuje ostatnio najczęściej. Szekspir prawdopodobnie oparł Hamleta na niepozornej, zasłyszanej przypadkiem skandynawskiej legendzie, ale nasycił ją prawdziwym, głębokim bólem odczuwanym po utracie dziecka i to uczyniło go dramatem kompletnym, dramatem totalnym.

Żeby pisać, najpierw należy żyć - napisał Antonio Zambra w Tema libre. Trzeba przeżyć nie tylko historie, ale też wszystkie połączone z nimi emocje, w pełni, bez snucia się po powierzchni.

Nie ma nic złego w berlińskich historiach, ale przeżyjcie je sami, włóżcie w nie swoje złamane serca.

W letargu wybieram kolejne książki i filmy i o dziwo, po jesieni złych tytułów, mam zimową dobrą passę.

Kelner w Paryżu, chociaż daleki od wysokiej literatury, jest bliski sercu i wzruszający w swojej prostocie. Edward Chisolm przenosi mnie jednocześnie w kilka dobrze znanych, acz zakurzonych, zarówno w rzeczywistości, jak i na półkach pamięci miejsc:
na zaplecza polskiej gastronomii,
na pełne zadęcia fronty restauracji w stolicy Francji
i wprost w pozbawiającą złudzeń i człowieczeństwa narrację Na dnie w Paryżu i w Londynie Orwella (chociaż świadomie wybraną w ramach społecznego eksperymentu przez pochodzącego z bogatej rodziny autora 1984).
Paryscy kelnerzy uczą doceniać ciepło zimą, przenosić punkt odniesienia i nie czekać. Angielskie kelnerowanie, waiting, to zawsze czekanie na lepsze jutro.

Salvatore, uosobienie włoskiego stylu życia, zanim daje głównemu bohaterowi wspomnianą wyżej radę o pomidorach, każe mu wyobrazić sobie, że jest na sycylijskiej plaży, a nie w cazzo Parigi. Zamiast tego jesteś na Sicilia. Gdzie ludzie są autentyczni. Gdzie traktują cię jak człowieka. Non animali, jak tutaj.

Bohaterowie Kelnera w Paryżu przypominają mi, że marzenia często przekształcają się w szarą i przytłaczającą codzienność wobec nieumiejętności przyznania przed sobą, że nas zawiodły, że tracimy z nimi kontakt i połączenie. Porzucenie obranego celu nie jest porażką, jeśli po drodze zmienia się wizja i warunki.

Z nostalgią patrzę na Paryż w literaturze i w najpiękniejszej - wizualnie i znaczeniowo - etiudzie nowego filmu Jarmuscha Father Mother Sister Brother. Bohaterowie mijają kilka razy moją codzienną drogę do pracy, najpierw z wilgotnymi oczami zastanawiam się, co robię w Polsce, a potem razem z kelnerami Chisolma cieszę się, że już jej nie przemierzam w zapewnianym codziennie przez mieszkańców stolicy Francji poczuciu, że nie przynależę, nie jestem u siebie, nikt nigdy nie będzie dla Paryża wystarczająco dobry i nikt na niego w pełni nie zasłuży. Przez chwilę myślę też z rozżewnieniem o czerwonym winie i czerwonych ustach, a potem zapisuję słowa Jarmuscha włożone w usta Skye: I am trying to stay as crisp as possible, life is trippy enough. Paryż to trip, w który zdecydowanie warto się udać (nie raz) i z którego warto się wyrwać.

Z przekonanego o swojej wyższości Paryża za sprawą Jacqueline Harpman przenoszę się do bardziej bajkowej i romantycznej, niż zazwyczaj Brukseli. Orlanda to oda do literatury z domieszką magii, którą czytam z takim zapałem jak Mistrza i Małgorzatę w liceum. Słyszę w niej nie tylko tytułową Virginię Woolf, ale też Bułhakowa, Prousta, a może nawet Mickiewicza. Wszyscy wieszczowie palą razem papierosy w przestronnym mieszkaniu bohaterki podrzucając jej kolejne szalone pomysły i wyszukane środki stylistyczne.

Czas nas zabija sekunda po sekundzie, a my, niczym ostatni głupcy, nie wyrzekamy się niecierpliwości. Ach, żeby było już jutro, przyszły tydzień
(lato i i pomidory!)
niech wreszcie nadejdzie chwila, na którą czekamy, ale przecież, nierozważna duszo, ta chwila się skończy.

Aline-Orlanda, uczy mnie nie tylko świadomości czasu i doceniania pomidorów w puszce, ale też prawdy o mnie i o tym, co trzyma mnie przy życiu, którą egocentrycznie przytoczę, jak na byłą mieszkankę Paryża przystało:

Patrzę na nią i jest w transie. Zupełnie nie przypomina przygnębionej kobiety z dworca ani niekompletnej istoty idącej obok Alberta. Pióro ślizga się po białej kartce, kreśli wyłącznie arabeski myśli, to przelot wędrownych ptaków kreślących o zmierzchu hieroglify na bladym niebie, litery wiją się radośnie, samogłoski swobodnie łączą się ze spółgłoskami, tworzą uroczy korowód, który co chwila rwie się i rozpoczyna na nowo, ach!

Orlanda ze swoim poetyckim językiem i odniesieniami do klasyki literackiej, spodoba się zapalonym beletrystykom i realistycznym magikom, niekoniecznie szukającym lekkiej lektury osadzonej w teraźniejszości, dla nich mam coś jeszcze na deser.

Zwieńczeniem triady dobrych książek tego tygodnia są Antropolodzy. Powieść Aysegul Savas to nowe Do perfekcji Latronico, tylko bardziej autentyczne, głębokie i napawające nadzieją. Antropolodzy znają się na ludziach i żyją życiem, a nie tylko ślizgają się po jego powierzchni. Poza obcym miastem jest tu znajomy park i relacja z naturą, poza wyobcowaniem - poczucie tożsamości. Wszystkim, których Latronico zostawił w próżni i poczuciu otępienia, polecam radość i ciekawość Savas, wspólne porzucanie reguł.

A tym, czego pragnęliśmy nade wszystko i co chcielibyśmy znaleźć w tym mieście, byli ludzie, z którymi moglibyśmy porzucać reguły w tej samej chwili, w której je ustalaliśmy.

Porzucam i zostawiam gdzieś razem z resztą wspomnień z obejrzanego ostatnio z każdej strony 2016 przekonanie o stałości marzeń i celów, wymieniam je na zasadę pomidorów i wracam do lektury.

Po siedmiu czy ośmiu godzinach nocnego snu budzę się wyspana, a każda kolejna przyniosłaby efekt odwrotny do zamierzonego. Najkrótsza nawet drzemka spowodowałaby ociężałość, pozbawiła umysł i ciało lekkości i rześkości. W filozofii indyjskiej przedawkowanie snu, a także zagłuszanie rzeczywistości, budzą tamas, jedną z trzech energii kosmicznych odpowiadającą za ciemność, bezwładność i stagnację. Podobnie po latach w tej samej narracji na jawie wytrąca się ostrość, obraz się zamazuje, traci barwy. Czasem nowa rzeczywistość pojawia się w krótkim przebłysku, który łatwo przegapić, innym razem woła dziesiątkami budzików, które po omacku zmieniamy w drzemki, a czasami po prostu spadamy z łóżka. Ja spadłam z piętrowego - nigdy nie chciałam spać na górze - albo z hamaka wysoko zawieszonego między drzewami, bo pod powiekami nie ostała się ani odrobina snu. Dawno nie miałam tak szeroko otwartych oczu.

Nie ma nic złego w śnieniu na jawie, niech pierwszy rzuci kamieniem ten, któremu nigdy się to nie zdarzyło. Ale sztuczne wprowadzanie się w śpiączkę, by nie tracić ułudy, byłoby niemądre. Totem w świecie snu kręci się w nieskończoność, jak u Christophera Nolana, w rzeczywistości w końcu się przewraca. Całe szczęście, to szansa na przebudzenie i kolejny sen.

Tegoroczna kartka wydaje się jeszcze bielsza, nie wiadomo, czy ze względu na połyskującą pokrywę śniegu za oknem, na jedynkę, w którą sumują się cyfry tego roku, na to, że człowiek zmienia się co siedem lat, które wypada jakoś teraz, a może dlatego, że - jak bezlitośnie napisała Susan Sontag - po 35. roku życia każdy kolejny bliższy jest końca, niż początku. Im dalej od końca, tym łatwiej jest zaczynać.

Nie wierzę w postanowienia noworoczne, dzieliłam się już teorią, że jeśli coś jest prawdziwie ważne, to potrzeba realizacji wypływa z wnętrza, nie z faktu umieszczenia na liście. (Postanowienia są zewnętrznymi, a nie wewnętrznymi potrzebami, to często dążenia do stania się kimś, kto będzie bardziej zadowalający dla świata wokół. Dodatkowo w ciągu roku możemy stać się zupełnie nową osobą, której cele będą sprzeczne z naszą wersją z przeszłości).

Nie mam postanowień na 2026, ale mam w sobie sporo gotowości. Gotowość na nową książkę, albo dwie, gotowość do powrotu do Warszawy i przyznania, że chociaż jestem nadal obywatelką świata, to stały adres zamieszkania bym chciała mieć na Żoliborzu, gotowość na własne, autentyczne miejsce, a nie koncept i nadal niezmienną gotowość do drogi - do wewnątrz i na zewnątrz.

Na białych stronach szkicuję zarysy, które onieśmielają dużo mniej, niż puste kartki. To nie są postanowienia, ani żadna mapa myśli - z moim brakiem orientacji zupełnie by nie pomogła. To bardziej oznaczenia, które pozwolą się odnaleźć, wiedzieć, że jestem na dobrej drodze, kiedy tam dotrę, rozpoznać kształty w ciemności.

Czasem myślę, że gdybym nie pisała, nie publikowała i nie podróżowała tak często, nie byłabym taka zmordowana, ale potem przypominam sobie, że właśnie te rzeczy dodawały mi energii - pisze w Kłamcach Sarah Manguso wyposażając mnie w tajną broń, którą od tej pory będę wyciągać w walce z pytaniami bez odpowiedzi. Podkreślam to zdanie, trzymam w dłoni i przyglądam mu się długo, aby je zapamiętać z fotograficzną precyzją. Uśmiecham się od ucha do ucha, nie pierwszy raz podczas tej lektury pełnej złości, ale też świetnych spostrzeżeń.

W Przebłyskach opisałam zasadę zachowania energii polegającą na tym, że energia nie może powstać z niczego, nie może też zniknąć z systemu więc jeśli w ramach układu osoba A oddaje się energię, a następnie osoba B zachowuje ją dla siebie lub przekazuje dalej w swoim układzie - energia nie wraca i A funkcjonuję z deficytem. Większość popularnych praw fizyki występuje w parach lub trójkach. Zasada o zachowaniu energii także okazuje się mieć kolejną część, która dociera do mnie, kiedy nomen omen walizka i plecak z aparatem spadają mi na głowę z luku bagażowego.

Druga zasada zachowania energii brzmiałaby mniej więcej tak: aby zachować energię, należy ją systematycznie wydatkować w kategoriach, w których zużywa się odwrotnie proporcjonalnie. Są takie czynności, które nas definiują. Kiedy mój siostrzeniec nauczył się mówić Aga, używał nowo odkrytego słowa w dwóch sytuacjach: kiedy ktoś ciągnął walizkę i robił zdjęcie. Podróże i sztuka to moje nieodłączne atrybuty, dostrzeżone bezbłędnie przez dwulatka, a jednocześnie dokładnie te elementy, które nie ujmują mi energii.

Czynności dodatnie energetycznie to takie, które nie drenują, a napełniają. Takie, które można wykonywać długie godziny bez zmęczenia, takie, podczas których trwania czas przestaje płynąć, ale nagle jest czwarta rano. Takie, których nie da się odłożyć na później i zarazem te, z których nie można rezygnować, nawet w okresach największych deficytów czasu. Żeby zachować energię, trzeba ją zużywać we właściwych miejscach i nie blokować jej przepływu.

Teraz pewnie Przebłyski napisałabym już inaczej, ale, znów cytując Sarah: Człowiek wydaje książkę, pewnych rzeczy żałuje, potem przestaje i pisze następną. Cieszę się, że moje licealne zapędy do fizyki - którą dalej uważam za naukę bardziej metafizyczną i humanistyczną, niż ścisłą - przydały się do sformułowania kilku ciekawych tez, ale przydałoby się już chyba napisać kolejną książkę. Może będzie łatwiej teraz, kiedy lepiej wiem, jak dobrze zużywać energię.

Myślałam, że przeniesienie się niemalże na stałe do ciepłej kuchni to mój autorski sposób na to, by przetrwać zimę, ale Diana uświadamia mi, że jest nas więcej. Nie, żebyśmy latem unikały gotowania, ale w sierpniu przygotowanie posiłków zajmuje mniej więcej tyle, co krojenie pomidorów. W listopadzie to długie godziny gotowania fasoli i bulionów, pieczenia dyni, doprawiania curry.

Dlaczego właściwie gotujemy, dla siebie i innych, co sprawia, że jedną trzecią życia decydujemy się spędzać w kuchni? Kolejne funkcje gotowania - jak chyba wszystkie mądrości życiowe - odkrywają przede mną książki.

Chłopki - nie przeczytane do końca, przyznaję, nie potrafiłam wrócić do brutalności opisów - uświadomiły mi że przez jedzenie wyrażam niewypowiedziane emocje. Jak moja babcia, zamiast mówić kocham - robię naleśniki, zamiast przepraszam - czasochłonną zupę.

Dzięki Aranżacjom w kolorze Blue Amy Key zrozumiałam dodatkowo, że zastawiony stół to forma ekspresji i terapii (Widziałam, jak przy stole, przy którym goszczę ludzi, potrafię zwrócić na siebie uwagę, jak znika brak pewności siebie, który by mi doskwierał, gdyby to samo spotkanie odbywało się w miejscu publicznym). Swoim podejściem do gotowania i zapraszania chcę podkreślić, jak innym miejscem stół jest dla mnie, niż bywa stereotypowo, zanegować wszystkie siadaj do stołu i nie odejdziesz od niego, dopóki nie zjesz (Instynkt mi podpowiadał, że stół to moje forum i że można go oddzielić od rodziny. Nawet zyskiwał, gdy był wolny od takich przywiązań, ponieważ w moim doświadczeniu w rodzinie często stawał się sceną konfliktu lub unikania). Wreszcie, gotowanie to dla mnie wolność. Podwójną linią podkreśliłam w Aranżacjach, że kocham każdego, kto zasiada przy moim stole i przyznaję, że czuję ulgę na myśl o tym, że nie muszę przygotowywać posiłków dla osób, dla których robiłabym to z obowiązku. Tak samo, jak Diana, często zamiast zapraszać ludzi i potem myśleć nad tym, co ugotuję, wpadam na pomysł pewnego menu, a potem zastanawiam się, do kogo najbardziej pasuje, komu chciałabym dać je w prezencie.

Around the table dodaje do układanki funkcji gotowania kolejny element. Z jedzeniem - pisze Diana - nie musisz kupować biletu lotniczego, Całą magię tego, co nieznane można - razem z odpowiednimi przyprawami - stworzyć w kuchni. Gotuję z tego samego powodu, dla którego czytam - żeby rozszerzyć rzeczywistość, oddalić się od szarości miejsca w którym jestem. Bilet lotniczy kupię tak, czy siak, w stronę słońca, żeby nabrać energii, inspiracji i składników do podróży w czasie i przestrzeni na kolejne miesiące ciemności. Przekornie i przezornie nie gotuję też w święta, gastronomiczno-prezentowy budżet przeznaczam na to, żeby ryba po grecku była taką w oliwie albo w taramie gdzieś południu.

Gotuję, bo się terapeutyzuję, chciałoby się powiedzieć. Jedna harira z toną ras el hanout potrafi pomóc wypowiedzieć niewypowiedziane, poczuć się dobrze ze sobą, obdarować kogoś czasem i smakiem, wyrazić wdzięczność, przenieść się chociaż na chwilę z zimnej Polski do ciepłego Marakeszu. Zamiast siedzieć na kozetce, mieszam w garnku, zupa też całkiem nieźle słucha, otula i daje dużo ciepła.

Małomiasteczkowość to postępująca przypadłość, w wyniku której znaczenie możliwości tworzonych przez duże miasta spada, a spokoju - rośnie. Wprost proporcjonalnie maleje też tolerancja na zuniformizowany tłum, sztucznie tworzone wysokie tempo i bezwarunkowe podążanie za chwilowymi modami. Okazuje się jednak, że zamiłowanie do małych miast ma także spore podstawy naukowe.

Jo Jurga, autorka wspaniałego Szałas na hałas, w swojej najnowszej książce Hotel Ziemia zwraca uwagę na fakt, że - zgodnie z przeprowadzonymi w Polsce badaniami - mieszkańcy małych i średnich miast częściej wyrażają satysfakcję z życia. Jest ku temu wiele powodów: lepszy dostęp do przestrzeni publicznych, usług, terenów zielonych i miejsc rekreacji - kto próbował bez wyprzedzenia umówić się na paznokcie w Warszawie albo spędzić ciepły, letni, wolny od pracy dzień na Polach Mokotowskich z pewnością rozumie, co mam na myśli. Za małymi miastami przemawia także większa znajomość okolicy i możliwość tworzenia społeczności lokalnych - w Toruniu zawsze spotka się co najmniej jednych znajomych podczas wyjścia na kawę, zupełnie bez umawiania się. (Z mojego doświadczenia tak samo działają kawiarnie specialty w zintegrowanych dzielnicach, jak chociażby warszawskie Żoliborz i Bielany. Pokusiłabym się nawet o teorię, że takie okolice mogą funkcjonować niezależnie od wielkich metropolii na zasadach małych miast, ale to temat na kolejny newsletter).

Z tych samych badań dotyczących jakości życia w miastach wynika, że Polacy wolą niską zabudowę. Nie dysponuję danymi odnośnie pozostałych nacji, ale myślę, że rezultaty byłyby zbieżne, coś nas wszystkich jednak ciągnie do włoskich miasteczek i nie jest to tylko gluten. To miejsca stworzone w ludzkiej skali, nie dla wielkich maszyn i nie żeby po nich pędzić, ale spokojnie się przechadzać po szerokich chodnikach. Większości ludzi wśród niskich budynków łatwiej też się odnaleźć w przestrzeni - ja wszędzie muszę zostawiać za sobą kamyczki, żeby odnaleźć drogę powrotną więc ten argument trafia do mnie trochę mniej. Zdecydowanie zgadzam się jednak z tym, że typ zabudowy daje większe poczucie bezpieczeństwa i wspólnoty, pozwala widzieć niebo i cieszyć się światłem słonecznym. Betonowe dżungle, jak pisze Jurga: windują poziom stresu mieszkańców, którzy czują się odcięci od świata natury oraz innych ludzi - czyli od naturalnych zasilaczy życiowej energii. Osoby żyjące w miastach o niskiej zabudowie z dostępem do przestrzeni zielonych są także mniej zestresowane, bardziej skłonne do aktywności fizycznej i kontaktów interpersonalnych, przez co są po prostu zdrowsze psychicznie - wynika z kolei z badania WHO z 2023 roku.

W Schronie przeciwczasowym Gospodinow proponuje geografię wieku, która częściowo powiązana jest też z małomiasteczkowością, część z Was może pamiętać ją z Przebłysków. Paryż, Berlin i Amsterdam na szaloną i frywolną młodość, Wiedeń i Bruksela na wygodną dojrzałość i karierę, dla tych, którzy jeszcze nie chcą się starzeć - Rzym, Barcelona i Madryt, Zurych na schyłek życia. Ta klasyfikacja nie obejmuje drugiej młodości, która w zależności od temperamentu i zasobności portfela odbywałaby się teraz w Atenach lub Kopenhadze. Pomiędzy Madrytem a Zurychem dodałabym przedemerytalne greckie wyspy. Londyn znalazłby się gdzieś pomiędzy pierwszą a drugą grupą - nadal pachnie jointami i piwem, ale rano trzeba wbić się w garnitur. Możliwe, że z niego wyrosłam, że mentalnie starzeję się jeszcze szybciej niż moje jajniki, że na tym etapie została mi już tylko Hiszpania i Grecja. Nie jest mi z tego powodu specjalnie smutno.

Wybrał ascetyczną niezależność i nigdy nie posiadał znacznego majątku, ani domu, a jego prostota pozwalała mu na ogromną swobodę - pisze dalej Anton Gill o Marcelu Duchampie. Ten typ wolności charakteryzuje większość twórców. Protegowani Peggy pozwalają sobie na nagłe zwroty akcji, szczerość, złą renomę, brak zasad. W każdym momencie mogą rzucić wszystko, bo niewiele tego jest, i zacząć od nowa. Arystokratyczne otoczenie mecenaski jest wolne w inny sposób - ma cały zastęp ludzi opiekujących się dziećmi, domem, finansami. Kupują wolny czas, dobre imię i przedmioty, które ich obciążają i często osadzają w miejscu. Muszą uważać na słowa, trzymać się norm i ram, żeby nie spaść z piedestałów. Grupy nawzajem zazdroszczą sobie swoich wolności i mieszają się między sobą, aby posiąść obie naraz.

Prawie sto lat później jedną nogą stoję w każdym ze światów. Staram się sprostać oczekiwaniom stawianym wobec każdego z nich, zmieścić wszystkie życia w jednej osobie. Kończy się to tak, że, po tym jak w niedzielę wolną od pracy poprawię rozdział książki, obrobię zdjęcia, zrobię pranie, śniadanie, obiad, kolację i ułożę plan wizyt w galeriach sztuki na kolejny tydzień, tonę w wyrzutach sumienia, że - jak wszyscy moi znajomi z Instagrama - nie pracuję właśnie nad dochodem pasywnym, nie rozpoczynam nowych studiów, nie jestem na rozwojowym wyjeździe weekendowym, nie prowadzę kursu, ani nawet w żadnym nie biorę udziału.

Brakuje mi wolności bycia poza ramami, poza czasem, wolności od ciągłych wymagań i porównań. Jak zwykle uciekam w książkę przed rzeczywistością i zamykam się w czasach Peggy i Gertrude, kiedy cały świat mieścił się w jednym pokoju i nikt nie mógł sprawdzić, co w tym czasie dzieje się w innym, ani stworzyć rolki z rankingiem bohem. Wolność jest przerażająca, kiedy nie wiesz co z nią zrobić.

Ciemne niebo zasłoniło mi w ostatnich tygodniach całe światło, zamilkłam i zapadłam się w sobie. Nie pisałam od miesiąca, byłam bledsza, bardziej milcząca, ale jednak - nie można żyć bez powietrza. Kolejne napisane strony natychmiast tchnęły we mnie życie. Już nie pierwszy raz pomyślałam, że wzorem Asi Wojsiat, powinnam w widocznym miejscu wytatuować sobie buddyjskie hasło: to też minie. Minęło z potokiem słów, które pomagam spisać i które formułują się powoli w wartościowe treści. Mam nieodparte wrażenie, że będą terapeutyczne nie tylko dla nas.

W naszej książce - hołdzie dla japońskich rzemieślników - pojawia się pojęcie ikigai. To filozofia, pozwalająca odnaleźć sens, radość i harmonię w codziennym życiu poprzez skupienie się na tym, co daje największą motywację do działania. Ikigai łączy w sobie to, co kochamy, w czym jesteśmy dobrzy, to czego potrzebuje świat oraz to, za co możemy dostać pieniądze. To wąska przestrzeń na styku wszystkich tych zbiorów, a sukcesem jest już samo odnalezienie jej lokalizacji. Oddany rzemieślnik żyje by tworzyć, a realizacja osobistej misji, obok herbaty, jest sekretem długowieczności.

Nie mam co prawda planu żyć długo, 35 to już kawał czasu i absolutnie nie jestem w stanie wyobrazić sobie drugich tylu, ale jeśli już musiałabym taki szmat lat wypełnić treścią, to chciałabym pisać, pić zielona herbatę i oglądać wystawy. Z okazji swoich urodzin, życzę Wam wszystkim własnych ikigai i łuków tęczy, które jak najszybciej rozświetlą chwilową ciemność.

Nie zrobię więcej, niż mogę, ale sprawdzę, czy na pewno się nie da, bo chciałabym tyle, co wszyscy znajomi i nieznajomi razem wzięci, codziennie tyle, co najlepsza wersja siebie, wyłączając słabsze dni, a potem leżę do góry dnem, masłem do dołu, twarzą w poduszce i dłuższą chwilę zajmuje mi powrót do siebie, gdziekolwiek to jest.

Hafni się rozwodzi, odwiedza najlepsze duńskie restauracje, ma kryzys, potrzebę wolności i drogę przed sobą. Gotuje ryż, wszędzie jeździ rowerem, milczy w większym towarzystwie. W podróży myje szamponem talerzyk po omlecie, wygląda przez okno, na deser zjada połówkę francuskiego nugatu, patrzy na słońce zachodzące w pokoju obok i słucha cieknącej wody, a potem decyduje się na drugą połówkę.

Chcę być jak Hafni, pozwalać sobie na francuski deser, pytać siebie o pozwolenie na drugą połowę i wspaniałomyślnie wyrażać na nią zgodę. Ja bym się pewnie nie zgodziła, albo przehandlowała sama ze sobą za dodatkową godzinę pracy, niemiłe zajęcie, ewentualnie za cenę wyrzutów sumienia.

Niezmiennie i od zawsze kocham powieści drogi, ale zamiast wartkości akcji, rozmachu, bohemy i odurzenia Kerouca i Bolaño, wybieram ostatnio drogi powolne, spokojne, rozciągnięte, rzeczywiste. Jadę pociągiem na francuski deser, który mam zamiar zjeść na raz, patrząc na słońce zachodzące nad Sekwaną i Francuzów pląsających w niej beztrosko pierwszy raz od stu lat.

Spotykam się z Hafni gdzieś między Paryżem i Kopenhagą, gdzie nadal sprawiają nam problemy słowa konwencjonalny, konsensus, etos, normatywny, krystaliczny, ale coraz łatwiej nam wypowiadać słowo wystarczający.

Nigdy specjalnie nie nęciło mnie pozostawianie po sobie kolejnych ludzi ani nieruchomości, ale spadek złożony ze smaków i słów brzmi niezwykle kusząco. Najcenniejszym dobytkiem Deborah Levy - jak pisze w jednej ze swoich autobiograficznych książek - był dom z drzewem granatu istniejący tylko w jej wyobraźni, jej nierealna nieruchomość. Unreal estates są także moją domeną, po dach wypełniam je smakami.

W katalogu nierealnych nieruchomości mam dom w południowej Hiszpanii z drzewkiem pomarańczowym na tarasie i chłodzącą stopy w upalne dni terakotą na podłodze, gdzie podaje się gazpacho na lodzie w szklankach. Pachnie tam gorącą oliwą z czosnkiem, na której smażą się carabiñeros, jajka lub chleb pod pokrywką - żeby nie był suchy, tylko chrupiący na zewnątrz i miękki w środku. Na stole stoją kolorowe miski z oliwkami, serem owczym i salsą z pomidorów. Ktoś otwiera wino, ktoś soli cytryny na lemoniadę, ktoś zalewa mlekiem cortado.

Mam japońską chatkę gdzieś pod Kioto, w której menu śniadaniowym jest udon, soba i malutkie talerzyki wypełnione warzywami, rybami i tofu w różnych postaciach. Jest tam specjalne pomieszczenie na herbatę szerokie na kilka mat tatami, ryżowar, zapas dashi od pana z termosem z targu Tsukiji i przetworów z yuzu i śliwki umeboshi. Szafki kuchenne kryją chrupiące nori, aromatyczne kombu i sezam o smaku wasabi. Z okien mam widok na górę Fuji, którą rzadko widuję, bo zakrywa ją mgła, ale wystarcza mi świadomość, że jest w pobliżu, ze swoim kami kwiatów wiśni i wulkanu. Raz na jakiś czas przez okno zagląda wschód a z nim bogini Amaterasu zwiastując szczęście.

Katalog zamyka dom w Polsce, w którym spędzam kilkanaście tygodni w roku, od połowy maja do urodzin we wrześniu, bo latem nad Wisłą leży inny kraj, niż przez pozostałą część roku, pełen smaków i uśmiechów, za którymi będę tęsknić zawsze, niezależnie w jakiej części świata się znajdę. Spędzam tu każde bardziej lub mniej realne lato, na zapas i pod korek najadając się truskawek, jagód, malin, czereśni, moreli, młodych ziemniaków, koperku, szparagów, fasolki, kwiatów cukinii, kurek, bobu, pomidorów. I śliwek, które jeszcze przed wyjazdem zamykam w słoikach z pieprzem batak i obdarowuję nimi znajomych ze wszystkich części globu.

Przemieszczam się pomiędzy tymi posiadłościami prywatną wyimaginowaną kapsułą osiągającą prędkość przebłysku. Mieszam ich zawartości i smaki, na obiad podaję sobę z oliwą, pomidorami, pieczonymi brzoskwiniami, solą z yuzu i sezamem, bo nikt mi nie zabroni być we wszystkich miejscach naraz.

Gryczanka, tahina z miso albo olej chilli z jajkiem i kurkami? - głośno myślę na Instagramie usiłując znaleźć odpowiedź na pytanie Grynberga, a moja przyjaciółka odpisuje: po Tobie zostanie smak ryżu z jajkiem i słona zielona herbata. Oddycham spokojnie, bo w takim razie to wszystko miało sens. Zawsze myślałam, że zostawię po sobie myśli i słowa, jak Beata Kozidrak, tylko bez ścieżki dźwiękowej, za to z tłem z obrazów. Jeśli dojdzie do tego kilka smaków, to czuję się spełniona.