Dhalinyartu markay u holladaan ciyaar ama madadaalo ay wakhtigooda firaaqada ah ama ay xoolahaba la joogaan ciyaari jireen noocyada shaxda sida; kuraan-booddada,shan-daradda, shax-waynta, saddex-sawtaa iyo riyo-dhalista , wakhtiga fiiddadowga caddada ahna kollaal waxay ciyaari jireen caddaloolka halka mararka qaarna ay ciyaari jireen jaan-dheerta iyada oo golaha ciyaarta hablo iyo wiilalba foodda lays darijiray.

Noloshaas miyigu waxay ahayd nolol wiilka iyo inantuba ay hawl u heellanayaayeen, qofku yaraantiisa ayuu masuul ku noqonayay maadaama ama hawl loo dirijiray ama ka hawsha loo diray la raacin jiray.

Nolosha miyigu maaha sida dadka qaar u buunbuuniyeen ee ay xadka uga tallaabiyeen mana aha meel aad u dhaliil nayd, dadku waxay noolayeen wakhtigooda.

Yaalaaba nolosha miyiga wax badan laysma dheerayn haba lakala hayn badnaadee haddana ka haynta badan iyo ka kaleba fandhaal iyo xeedho geed laga qoray ayay wax ku cuni jireen, waxan halkan uga jeedaa ma aanay jirin dabaqadaha badan ee maanta soomaalidu u qaybsan tahay.

Marka aynu ka eegno dhanka xoolaha soomaalida dhexdeeda geel ayaa u qaali sanaan jiray, weli geela qiimihiisii isma dhalandoorin oo illaa hadda soomaalida dhexdeeda wuxu ka taagan yahay “ Geelu xoolo kuma jiro”, xoolaha kale hayska manaafacaad badnaadaane kama aanay sheegganayn bulshada dhexdeeda mana aanay geli jirin tookha iyo dhaadashada.

Gaadiidka ugu dheereeya ee ay soomaalidu waagaa lahayd wuxu ahaa faras walow farduhu kala wacnaayeen,kala adkaysi badnaayeen haddana si guud, kaalin gaara ayay farduhu ku lahaayeen nolosha baadiyaha.

Haddii aynu milicsanno dhanka diinta cibaadadu way ku yarayd soomaalidii miyiga, qofku markuu da’ noqdo ayuu waysada qaadan jiray.Naadir bay ahayd inaad aragto wiil gaashaan qaad ah ama inan shabbad ah oo foodda dhulka dhigaysa. Diinta awaamiirteedu way badan tahaye marka salaadda la eego waxay kaga fiicnaayeen meelaha kale tusaale; xadgudubka jinsiga hadday noqoto kufsi ama raalli ahaanshaba way adkayd inay dhacdo oo bulshadu waxay ahayd bulsho sarriigasho.

Iyada oo gegi cidla ah habeen layskugu yimi jaan-dheer oo golaha ciyaarta laysku laba rogay haddana halkaas kamay dhici jirin wax dhaqan xumo ah, oo geyaanku xushood ayuu ku jeeniqaarnaa.

Waxba yaanan qodobkan kusii tiigaaline, da' yartii wakhtigaasi tukusho badan oo la sheego may lahayn oo hadda wakhtigan waxaad arkaysaa barbaar salaadda oogaysa oo cibaadada ku fiican waxaana aan odhan karaa qodobkan bulshadii hore way ku dhaliilnayd hadda marka loo eego.

Dhanka Xilaha iyo Guurka , dhallintu may firaaqo badnayn oo haleelku wuu yaraa , wiilku haddii galab carrow yar uu inan xoolaha mayracaysa kusoo boxo galabtaasi way uga duwanayd galbaha kale, doobka iyo gashaantidu way ballami jireen maadaama aanay meelna ku nagaanayn waxa laga yaabaa gashaanti ama doob aad jeclayd idinkoo wakhti dhawayd is bartay haddana uu labadii reer kala guuro oo sidaa laysku arki waayo illaa sannaddo dambe,sidaa awgeed wiilka iyo gashaantidu waxay is odhan jireen “ Anna geela ayaan xerrinayaa adna adhiga xeeb geeyoo waa inoo xagaaga dhaw” .

Habluhu jaamacadda hoy samaynta ayay ku barbaari jireen sida kebedda,cawska,aloolka iyo qaarkale oo markaa udub dhexaad u ahaa aqal soomaaligii wakhtigaas.

Guurka waxa ugu heersarreeyay gaadashada, oo wiilku inanta intaanu doonan wuu soo xulan jiray markaas ka dib ayuu u jilib dhigi jiray sidii uu u doonan lahaa.Reerka marka loo ardaa fadhiisto ee inantii sidaa uu wiilkaasi ku guursado halkaa waxa ka unkami jiray qoys soomaali ah.

Qoyskaasi sannaddo ka dib carruur iyo adduun wixii alle siiyaba waa tarmi jiray,halkaa ayuu ka bulaali jiray.

Isna ninka xilaha lihi reerkiisa ayuu iska dhaqan jiray,hawsha reerkiisa, safarkooda iyo taladuba isaga ayay ka go’i jirtay oo talaqabeen isaga ayaa reerka u ahaa.

Dhanka geedka iyo garta, bulshadii hore reer kastaa wuxu lahaa xeerbeegti,maalinta arrin loo ballan sanyahay hawsha meel ku tiirin jiray ama markaa colaad taagan dhammayn jiray warkeed.

Geedka raggu uma dhammaan jirin oo ragga Maqaawiirta ah mooyaane nacaska iyo il xuntaba waa laga dadi jiray ama aan idhaahdee waa laga dhawri jiray.

Qodobkani wuxu ahaa meelaha muscirirta u ah bulshada waayo wuxu ugu sheegganaa xallinta waxyaabaha laysku maandhaafo ee Naf iyo Xoolo ku saabsan,intaas kuma koonayne xittaa waxa lagu xallin jiray nin iyo murantidii wixii ay eed kala sheeganayaan.

Marka geedka laga yimaaddo halka labaad ee bulshadu ku kulmi jirtay waxay ahayd ardaaga cawayska ah, halkaas ayaa daalkii maalintaas ay kaga nasan jireen, isuguna xog warrami jireen, war iyo wacaalna ay ku kala qaadan jireen.

Gunaanad: bulshadeennii hore waxay ahayd bulsho hodan ku ah Afka,oo waxay ahayeen bulsho Suugaantu tiir dhaxaad u tahay, waxay ahayd bulsho hodan ku ah samaysashada weelka cabidda iyo cunidda, dhamaan weelkan kaynta ayaa laga qori jiray hadday noqoto Xeedhada,Fandhaalka,Gorofka iyo Sibraarka.

Ceeshka ay cunaan wuxu ahaa midka dalka kasoo go’a, cad iyo caanana waxa u ahaa xoolohooda.

Waxay ahaayeen bulsho isku filan,dhankasta oo nolosha ah.

W/Q Aidrous Hussein muhumed.

Wednesday sep 2 2026.

sannad walba ku dhinta badaha waaweyn ee dunida iyaga oo nolol raadis ah.

Dhammaantood, waxa ay raadinayaan nolol dhaanta ta ay ka cararayaan ee dalkii

taalla. Waa masiibo iyo hoog soo wajahay mustaqbalka dalkeenna iyo dadkeenna.

Tahriibku wax xiiso iyo dheeldheel dhalinyaradu ay u galaan wuu ka

ballaadhanyahay. Waxa badan dhalinyarada duruufaha nololeed ee adag, dawlad

la’aanta, shaqo la’aanta, rejo xumada iyo kumannaanka balaayo ee dalkooda ka jiraa

ay ku qasbeen in ay is biimeeyaan. Badhtamihii April, 2016kii oo saaxiibkeen Deeq

Ismaaciil Jaamac ‘Raan’ uu ku geeriyooday doon isaga iyo boqollaal dhalinyaro

Soomaaliyeed ah kula degtay xeebaha dalka Massar ilaa badhtamihii bishan

October, 2025ka oo ay geerideedu ina wada gilgishay Aasiya Axmed Roobleh oo ay

dooni iyada iyo dhalinyaro kale kula degtay xeebaha dalka Giriigga, muddadaas oo

kaliya waxa aynu dhammaanteen wada xusuusannaa kuwii aynu jeclayn oo badaha

iyo saxaraha aynu ku waynay.

Heeso dhalanteeda ah, gabayo guubaabo ah, qurbaha iyo duruufaha kaga horreeya

oo laga warramo iyo dalka oo loo saadaaliyo mustaqbal wanaagsan midna waxba

kama beddeli karto duruufta eryanaysa dhalinyarada. Waxa ay arrintu u baahantahay

maskax intaas ka ballaadhan. Waxa ay u baahantahay dawladnimo iyo rejo abuur.

Waxa ay u baahantahay jihayn iyo qorshe dawladnimo oo mustaqbalka sawiri kara.

Haddii taas la waayo, waaba la waayaye, dhiig baxa iyo geerida dhalinyaradu way sii

soconaysaa. Hoggaanka siyaasiga ah ee Soomaaliyeed maanta wanaag kama

sugaysaan. Taas idinka ayaa markhaati iiga ah.

Dhulweynaha Soomaaliyeed, in aad dadaasho iyo in aanad dadaalin waa isku

mid! Qof dadaalaa isbeddel nololeed ma samayn karo, kii dadaali waayana wax

ba ka lumi maayaan! Samirka, waxbarashada, kallahaadda subax iyo guuraha

habeennimo midna wax ma soo kordhiyo. Mar walba gacmaha ayaad ka

xidhantahay. Waxa aynu dhex taagannahay nidaamkii Hantigoosiga ee taajirku uu

sii taajiraayay, saboolkuna uu sii faqriyaayay. Dawo dhacday iyo raashin dhacay

ayaa dadka wixii ka hadhayna isa sii kabo raaciyay. Waxa faafay cudurro aan hore

loo aqoonnin oo ka dhashay dawooyinka iyo cuntooyinka dhacay. Waxa isku

milay taajirkii iyo siyaasigii, waxaanay go’aan ku gaadheen in ay dhiig miirtaan

shacabka baahan ee ay nolosha, gobannimada iyo jiritaanka ay u diideen.

Waxa aad kala dooranaysaa laba doorasho oo adag: in aad cimrigaaga ku

dhammaysato rejo la’aan, quus iyo niyad jab ama in aad naftaada bannaanka ula cararto ka dibna aad ku dhimato ama aad ugu yaraan nolol tan dhaanta kadalalka shisheeye ka raadiso. Kumannaan ayaa iyaga oo jidkan ku taagan dhintay.

Kumannaan kii kale ee qurbaha galay, wali caqli ahaan may fikirin.

Dhalinyaradaasi waxa ay khattarta intaas leeg u qaateen in ay nolol dhaanta tii

dhulkooda helaan. Markii ay gaadheen meeshii ay u socdeen, waxa ay bilaabeen

in ay calankii maamulkooda gacanta ku xidh-dhaan, xafladaha maamullada

qabanqaabiyaan, qofkii dhulkii ay ka soo tahriibeen jooga ee qallooca jira ka

hadlana ay soo aflagaadeeyaan. Dhalinyaradaasi isma waydiiyaan: maxaad horta

adigu ka soo tahriibtay? Maxaa sababay in jidkaa dheer ee khattarta ah aad u soo

badheedho?

Malaayiinta dhalinyarada ah ee Soomaaliyeed ee jooga magaalooyinka waaweyn ee

dalka oo ah dhalinyaradii wax bartay, waxa kaliya ee ay sida joogtada ah uga

sheekeystaan waa tahriib iyo jidkii lagaga bixi lahaa dalka. Jid kasta oo cusub oo

furma dhalinyaro ayaa dalka kaga baxa. Kuwa aan wali helin jid ay ku baxaan, fursad

kaliya ayay sugayaan. Tan macnaheedu waxa weeyaan, Soomaaliya malaha jiil soo

socda oo lagu xisaabtamo. Dhammaan jiilka maanta joogaa waa safar, wax ha

daf ahna kama laha sii joogitaanka iyo wax ka beddelka aayaha dalkooda. Quusta ayaa

gaadh-dhay heerkii ugu sarreeyey.

Maanta dad badan oo Soomaaliyeed jiritaanka iyo dadnimadaba samir iyo iimaan

ayay ka qaateen, waxaanay aamineen in dawladnimo gob ah oo ay leeyihiin aanay

suurtogal ka ahayn geyyiga Soomaaliyeed, sidaasidaraaddeedna ay lama huraan tahay

in kaliya la noolaado oo lala dabbaasho mawjadaha nolosha. Dad kale, waxa ay ku

milmeen gunnimada socota iyo garawshiiyo la’aanta taagan. Qaar kale, dadka iyo

dalkaba way naceen waxaanay qaxoonti ku yihiin dacallada fogfog ee adduunka.

Qaar kalena, guluf iyo colaad ayay u dhaqaaqeen si adduunka guudkiisa ay

gobanniimo u gaadhaan ama ay geeri xalaal ah u dhintaan. Kuwan ugu dambeeya

ayaan bogaadinayaa.

Kani waa dalkeennii! Waxa inagu waajib ah in aynu ka xoraysanno

sooduuleyaasha iyo adeegeyaasha u shaqeeya. Waxa inagu waajib ah in aynu ka

gilgilanno noloshan gunnimada ah ee kuwii ina baday ay ka hodmeen. Wax

a inagu waajib ah in aynu wax ka baranno sooyaalka nololeed iyo taariikheed ee

horteenna yaalla. Maro meel laga taago iyo magacyo reereed oo loo mushxarado,

waynu ku gaadhi waynay guul. Sidaasidaraadd eed, waxa dhammaanteen waajib

inagu ah in aynu runta u dhawaanno, dhalinyaraduna ay si guud isu taagaan sidii

dalka iyo dadka wixii ka nool loo badbaadin lahaa!.

W/Q: Nageeye Cali Khaliif

October, 2025.

Soomaalida dhexdeeda si taa lamida ayaa loo adeegsadaa, tusaale dhaw,waagii Somaliland ay dagaalka ba’an ku haysay laascaanood waxay dhiigga dadkaas ku bannaysanaysay “ Argagixiso ayaa ku jirta”.

Tusaale 2aad, markii uu dhacay dagaalkii dhiiggu ku daatay ee dacawalay, DDS waxay sheegtay inay “Argagixiso ku jirto”.

Nidaamyada Soomaalida ka jira eraygan waxa loo adeegsadaa in dhiigga dad nool lagu bannaysto ama cid khatar ku ah nidaamkaaga si aad uga takhallusto waa inaad marka hore Argagixiso ku sheegto.

Cid dad badan xasuuqday haddii ay Argagixiso noqonayso Israa’iil ayaa maanta noqon lahayd oo maatidii ugu badnayd xasuuqday ,waa maxay sababta ay Argagixiso u noqon wayday ee ninka falastiiniga ah ee xaqiisa iyo jiritaankiisa difaacanaya ee xamaas Argagixiso u noqday?

Maaha israa’iil oo keliya xasuuqyo badan ayaa dunida ka dhacay oo ay dawlado gaysteen, mana jirto cid Argagixiso u taqaan.

Run ahaantii maanta ma jirto halbeeg Argagixiso,keliya Saxaafadda galbeedka ayaa jaangoysa cidda noqonaysa Argagixiso.

Soomaaliya waa mid kamida dalalka dhaca bariga Africa,waa dal xiisad colaadeed ka taagan tahay labaatankii sannadood ee u danbeeyay.

Dhanka Hoggaanka siyaasiga ah wax is beddel ah kama muuqdaan, Siyaasiyiintu waxay noqdeen fadhataysi u-joog aan xal lahayn,waxa is beddelaa waa iyaga uun laakiin, dhinicii dhibtu ka jirtay iyo tabashadii bulshada waxba iskama beddelaan.

Dalka haddii dadkiisu hagaajisanayaan oo ay ka go’antahay,wuxu noqon karayay dal hodan ah laakiin,cidina uma maqna ceelna uma qodna duulkii hoggaaminayay waxay noqdeen kuwo ku mamay dawarsiga dalalka shisheeye .

Muddo badan iyo illaa imika dawladda SOOMAALIYA waxay dagaal kula jirtay Ururka AL-SHABAAB , dagaalka labadan u dhexeeya weli ma jirto cid guul rasmi ah ka gaadhay,dagaallo waa dhacaan,deegaanno waa lakala qabsadaa haddana ma jirto cid guul ka sheegan karta fagaaraha dagaalka.

Tani waa dayow, waayo! Haddii dagaalkii lagu kala adkaan waayay caqli kale miyaanu jirin?

Xal diblumaasiyadeed miyaanu jirin?

Ururka AL-SHABAAB waa dhaqdhaqaaq bilaaabmay horraantii qarnigan 21ààd,si kastaba haku bilowdee wuxu sheegtaa inay diiddan yihiin nidaamka ka jira haatan dalka, hadda sida la dareemi karo waxa muuqata labadii sanno illaa saddex sanno ee u danbeeyay inay wax ka beddaleen,qaabkoodii hore ee ku aaddanaa dalka.

Shacabka Soomaalida ee ku nool halkaasi waxbadan soo tijaabiye Siyaasiyiintii miyay ku hayaan wax isbeddel ah? Aniga ahaantayda “I would say No” , shakhsi uun baa shakhsi kale beddela ma hayaan wax kale oo la taaban karo.

Shacabku miyay ku sii jiri karaan xaaladda haatan taagan?

Ciidamadii midowga Afrika hadda way sii daba-jeediyeen waana laga yaabaa inay baxaan sida la saadaalinayo, bixiddooda kadib maxaa xigi doona?

Bulshadu maadaama ay ka daashay Siyaasiyiintii,waxbana ay soo kordhin waayeen sidee ayay kuula muuqataa in SOOMAALIYA gebi ahaanba loo dhiibo Urur

ka AL-SHABAAB?

Su’aalahan isku day,adiga oo aan waaqaca hilmaamayn walaal.

Soo koobidda buugga: الاسلام بين الشرق والغرب | Islam Between East and West

Waxaa buugga qoray: Cali Ciset Begovij

Tarjamada Carabiga: Maxamed Cadas

Bogagga: 417 bog.

Nooca buugga: Feker iyo Falsafad

Soo koobidda buugga: Cabdiraxmaan Caqiil

QORAAGA BUUGGA

Cali Ciset Begovij waa mufakir, taariikh-yaqaan iyo faylasuuf Muslim ah oo u dhashay dalka Boosniya. Cali waxa uu ka baxay kulliyada sharciga, waxa uu maqaallo ka qori jiray arrimaha khuseeysa islaamka iyo muslimiinta, dhiganayaashiisa sida weyn loo xiiseeyo waxaa kamid ah, Huruubii ilal xurriya, Al iclaan Al islaami, Al islaam Beyna sharqi wal-qarb.

MAGACA BUUGGA

Islaamka u dhaxeeya Bari iyo Galbeed waa magaca buugga, wuxuu magacan ka yimid aragtida qoraaga ee ah in nolosha aadanaha ay ka koobantahay qayb ruuxi ah iyo qayb maadi ah, ama jir iyo ruux. Inta ugu badan falsafadaha adduunku waxay ku wareegaan labadan aragtiyood, mid kastana tan kale ayay dayacdaa oo ma danayso.

Ruuxiga waa tan ay diimuhu ku baaqayaan ee ay xoojinayaan, iyagoo dayacaya jirka iyo xaqiisa, qaarkoodna waxay wanaag u arkaan dhibaataynta jirka. Tusaalaha ugu mudan ee Cali u soo qaatay ayaa ah diinta Masiixiyada oo aaminsan in wax walba ruuxi yihiin, maadiguna aanu wax macno ah ku lahayn nolosha, waxay aad u doorbidaan in jirkooda ay hagardaamo u geystaan, nafiska iyo raaxadana ay meel iska dhigeen. Diimaha ay masiixiyadu horkacayso waxay ku dheganyihiin in dhinaca ruuxiga uun xoogga la saaro, maadiguna la dayaco.

Aragtida kale waxay u janjeertaa dhinaca maadiga, waa falsafadda isku soo koobtay sayniska, waa ayna adagtahay in saynisku wax ka sheego ruuxda. Maadiyiintu waxay dafireen wixii aaminaad looga baahnaa iyagoo isku koobay sayniska iyo wixii uu sheegay, waxay dafireen diintii, malaa’igtii, wixii maqan(qaybka), iyo xitaa jiritaanka Allaah. Si kooban, wax walba oo aan maadi ahaan loo caddayn karin waa ay dafireen.

labadaas waaxood ee ruuxda iyo jirka waa laba falsafadood oo ilaa maanta isku haya caalamka, waxaana kala matalaya kiristanka oo ruuxiga calanka u sida, iyo Ilxaadka oo falsafadda maadiga calanka u sida.

Islaamku waa falsafad qirsan labada aragtiyood ee maadi iyo ruuxiba, waa falsafad mid walba xaqiisa siinaysa, waana falsafad isu dheelitiran.

Diimaha oo idil waa ruuxi oo maadiga ma daneeyaan, islaamkuse maadaama uu yahay diin kawnka oo dhan loogu talogalay, waxay sababtay inay noqoto diin nolosh oo idil isu dheelitiraysa ruuxigeeda iyo maadigeedaba aqbalaysa oo wada kaabaysa.

Halkaas ayuu ka yimid magaca islaamka u dhaxeeya bari iyo galbeed, ama islaamka u dhaxeeya loollanka bari iyo galbeed.

HORDHAC

Buuggan “Islaamka u dhaxeeya Bari iyo Galbeed” waxa uu u qaybsan yahay labo qaybood oo qayb kasta ay hoos yimaadaan cutubyo dhowr ah.

Qaybta koowaad oo u badan hordhacyo kuna saabsan diinta, wax ay ka koobantahay lix cutub oo cutub kasta xiiso gaar ah leeyahay. Qaybta labaad, waxa uu qoraagu u gaar yeelay islaamka, waxa ay qaybtan ka koobantahay shan cutub.

Qaybta koowaad: Diin

Cutubka koowaad: waxaa cutubkan xoogga lagu saaray abuurka khalqiga iyo aragtiyaha Ku dahaaran ee dunida lagaga aaminsanyahay.

Waxa uu qoraagu soo qaadanayaa aragtiyaha Darwin iyo Micheal Anglo ay ka qabaan insaanka.

Cali Ciset waxa uu ictimaaday su’aal aan lagama maarmayn oo uu qaddiyadiisa ku bineeyay, taas oo ah; si aynu u garanno sida uu qofku u noolyahay, waxaa lagama maarmaan ah in aynu ogaano halka uu asal ahaan ka yimid aadanaha innaga oo Ka eegayna waxa ay tilmaameen culimada sayniska, iyo waxa ay inoo tibaaxday diinta.

1. Qaar kamid ah culimada sayniska ayaa aaminsan in insaanku uu ka yimid dabeecadda oo uu kasoo tadawuray/ kobcay meel hoose, iyadoo aanay jirin wax Kala soocaya insaanka iyo xayawaanaadka, marka laga reebo tilmaamo maaddi ah, sida in istaagga lagu socdo, ama lagu wada xiriiro luuqad lagu dhawaaqo.

2. Diintu waxay inoo sheegaysaa in insaanku uusan ahayn hawl dabeecaddu samaysay, ee uu yahay ficil Eebbe sameeyay, sidoo kale uusan ahayn wax soo kobcay, balse uu yahay wax mar qura la sameeyay.

Su’aalaha ugu muhiimsan ee Cali is weydiinaya ayaa ah, insaanku ma wax dunida qayb ka ahbaa, mise walax ka duwan?

Qolyaha maadiyiinta, waxa ay qabaan in insaanka iyo xayawaanku aanu jirin farqi sidaa u weyn oo u dhaxeeya, waxay leeyihiin insaanku markasta waxa uu u hoggaansami jiray qawaaniinta dabeecadda, balse Cali Ciset si xooggan ayuu uga horyimid aragtidaasi.

Cali Ciset waxa uu qabaa in insaanku uu Ka duwanyahay xoolaha. Insaanku waa ficil ilaahey, ee ma aha wax dabeecaddu samaysay, xoolaha wax uu kala simanyahay waa ay jiraan, laakiin inta uu Kaga duwanyahay ayaa ka badan.

Nolosha xayawaanku way ka duwantahay tan bani’aadanka, waana nolol aan mas’uuliyad lahayn, akhlaaq lahayn, fan aan lahayn, xilkasnimana aan lahayn.

In isku miisaan la saaro insaanka iyo xayawaanku waxay ka dhigantahay in la degsado caddayn xadaaradeed oo aan insaanku mas’uuliyad saarayn, marka dambena laga soo qaado dagaallada basharka iyo musiibooyinka in wax caadi ah oo dhici kara markasta, taas waxa looga gol leeyahay in marmarsiiyo loo helo dhibaatooyin loo geystay qaar basharka kamid ah.

Waxa uu qoraagu duray aragtida ah in insaanku ka dhashay dabeecadda, waxa uu isweydiiyay, haddii uu insaanku ka dhashay dabeecadda siduu u diidi karaa amarkeeda? illayn xoolaha hooyadii dhashay amarkeeda ma diidaane!.

In uu qofku naftiisa u huro qaddiyad, ama rabitaankiisa uu xaqiijiyo, kama imaanayso caqliga, ee waxay ka timaada rumeynta iyo waxa uu qofku gudihiisa ku ictiqaadsanyahay, taasina xiriir lama laha aragtida Darwin ee tadawurka.

Muddo aan sii fogayn aragtida Darwin waxay ahayd aragtida ugu dambaysa ee fasiraysa asalka insaanka, balse aragtidaasi waxay ku guuldarraysatay oo ay ka gudbi weyday in fasir lagu qanci karo Ka bixiso sababta uu qofku u dareemi waayo kaaftoomid kolka ay noloshiisa kasii horumarto intii hore, sidoo kale sababta ay u bataan isdilka, xanuunada nafsiga, iyo kuwa caqliga ahba, iyadoo la la qabo in heerka nololeed uu meel fiican ka gaaray?

Falsafadda nololeed; “In la raadaceeyo helidda raaxo iyo ka cararidda xanuun” kalmaddaas waxaa mabda’a asaasiga ah ee nolosha ku fasiray laba nin oo kamid ahaa falaasifadii ugu waayeynayd ee maadiyiinta oo kala ah, Epicurus iyo Holbach. Ayagu taas u lama jeedaan nolosha insaanka oo kaliya, sidoo kale waxay qabaan in xayawaankuna lamid yahay.

CUTUBKA 2AAD: SAQAAFO IYO XADAARAD

Begovij waxa uu qabaa in dadku isku khaldaan aragtida saqaafada, iyo tan xadaaradeed.

Saqaafada waxa uu ku tilmaamay fanka uu qofku ku noqdo insaan jira, xadaaraduna waa fanka la tacaamulka, maareynta iyo samaynta waxyaabo badan.

Insaanku waa kan saqaafada xambaarsan, halka bulshadu ay xadaaradda xambaarsantahay. Saqaafadu waa awood qofeed oo la kasbado lana kobciyo, halka xadaaraddu tahay in la la falgalo dabeecadda iyadoo la marayo waddada aqoonta, fekerka, luuqadda iyo qoraalka.

Xadaaraddu waxay u baahantahay waxbarasho, saqaafaduna u fiirsasho. Waxbarasho kaliya ma kaafinayso qofka, aqoontu waxay insaanka ka dhigtaa mid awood badan, isku filnaansho badan, iyo in uu dadka anfaco, isla waqtigaa waxa uu qofku u adeegsan karaa dhinaca sharka.

Mar uu Cali Ciset ka warramay horumarka aqooneed ee basharku gaaray, iyo adeegsiga dhinaca sharka waxa uu tusaale u soo qaatay hadal uu yiri Julius Rober Oppenheimer oo ahaa ninkii ikhtiraacay bambada haydrojiin, waxa uu yiri: Jinsiga basharka waxa uu xaqiijiyay horumar aad u weyn oo xagga teknoolojiyadda iyo maadigaba ah, afartankii sanno ee la soo dhaafay, in ka badan intii uu xaqiijiyay afartankii qarni ee hore. Halkaas Cali waxa uu tusaaleeyay saamaynta taban, iyo mida togan ee ka dhashay horumarka. Kaddib wuxuu isweydiiyay:

Haddii horumarkan la gaaray ma waxay ka dhigantahay in aan ku noolaan doono nolol qani ah oo insaanku dareemayo farxad?

CUTUBKA 3AAD: FANKA IYO AQOONTA

Cutubkan waxa uu Cali kusoo bandhigayaa kaalinta fanka ee aqoonta, waxa uu qabaa in fanka uu yahay garashada insaanka, halka aqoontu tahay garashada dabeecadda. Halka aqoonta laga galo waa feker, falanqayn, fankana halka laga galo waa in la dhugto waxa ku qarsoon gudaha qofka.

Sawir-gacmeedka uu qofku samaynayo waxa uu ku cabbirayaa waxa gudihiisa ka guuxaya, ha noqoto waxa uu rumeysanyahay, jecelyahay, ama danaynaya.

CUTUBKA 4AAD: AKHLAAQDA

Waxa uu Cali cutubkan ku faaqidayaa akhlaaqda iyo sida ay tahay in ay bulsho u dhisto, waxa uu isbarbardhig ku samaynayaa waajib iyo maslaxad, isaga oo qaba in waajibku uu yahay eray aasaas u ah akhlaaqda, sidoo kale maslaxad ay tahay eray sees u ah siyaasadda.

Waajibka iyo maslaxadda waa laba awoodood oo si weyn u dhaqaajin kara insaanka. Waajibku markasta waa uu ka sarreeyaa maslaxadda, maslaxad iyo akhlaaqna meel ay iska soo galaan ayaaba iska yar.

Waxa uu Cali rumeysan yahay, haddii uu qofku aaminsanyahay jiritaanka Alle, kolkaa dhaqanka akhlaaqeed ee qofkaasi waxa uu noqon mid macno yeesha.

Akhlaaqda iyo diinta ayuu sidoo kale cutubkan kaga warramayaa, waxa uu leeyahay Cali Ciset;”suurtogal noqon mayso in akhlaaq la dhiso diin la’aan, akhlaaqdu waxay ku dhisantaa kaliya diin.

Horumarka sayniska meeshii la rabo hadduu gaaro, suuragal ma aha in la kala saaro diin iyo akhlaaq, sayniskuna ma tibaaxayo sida ay dadka u noolaan karaan, qiyamka, iyo heerarka nololeed lama fahmi karo diin la’aan, diintu waa duni kale oo ka sarraysa caalamka caqlaaniga ah ee maadiga, akhlaaqduna diinta ayay la socotaa.

Haddii uu qofku yaraantiisa barto ixtiraamka dadka waaweyn, run sheegga, amaannada, iwm, akhlaaqdaas qurxoon waxay kamid noqon doontaa tilmaamihiisa shakhsiyadeed marka loo eego waxa uu rumeysanyahay iyo falsafaddiisa nololeed.

Diintu waxay nagu boorinaysaa akhlaaqda iyo la dhaqanka suuban, iyo wanaajinta xiriirka bulshada dhexdeeda ah.

Maadiyiintu waxay isku dayeen in ay dhisaan nidaam akhlaaqeed oo la xiriira damiirka qofka, in uu keligii is canaanto, halkii uu Alle kaga baqi lahaa, laakiin damiirka iyo wacyiga qayb miyay ka ahaayeen caalamka maadiga?

CUTUBKA 5AAD: TAARIIKH IYO SAQAAFO

Si aynu dunidan faham dhab ah uga qaadanno, waxaa lagama maarmaan ah in aynu garanno ilaha xaqiiqiga ah ee afkaarta adduunka xukunta iyo micnahooda.

Saqaafadu waxay miiska soo dhigaysaa su’aal ah: Maxaynu u noolnahay? Xadaaradduna waxay keentaa su’aal ah: sidee baan u noolaan karnaa. Su’aasha koowaad waxay khuseysaa macnaha nolosha, tan labaadna sida loo noolaan karo.

Inta ugu badan mashaakilka akhlaaqeed ee maanta la yaqaano, waxay soo jireen ka hor labo kun oo sano.

Maclimiinta basharka wax bari jiray hadday ambiyo yihiin(sida: Muuse, Ciise, iyo Muxammad scw) ama dad wanaagsan(sida: konfoshiyos, Buda,iyo Arasto), dhammaantood waxay basharka bareen akhlaaqda. Xaqiiqada akhlaaqeed waa mid, dardaaranka akhlaaqeed marna isma beddelayo si kasta oo ay duruufta iyo goobta isu bedesho.

CUTUBKA 6AAD: DRAMA IYO TOBIA

Waxa uu cutubkan ubbo-fur uga dhigayaa su’aal ah: Sharku ma wuxuu ka yimaadaa gudaha nafteenna, mise dibedda ayuu nooga yimaadaa?

Cali Ciset isagoo su’aashaa ka jawaabaya, waxa uu basharka u qaybiyay labo koox oo kala ah: mu’miniin, iyo maaddiyiin. Mu’miniintu waxay rumaysanyihiin in kheyrka iyo sharkaba laga helo insaanka. Aragtida tilmaamaysa in sharka laga helo meel insaanka ka baxsan, insaankuna uu sharta dhexgalo iyadoo duruuftu saamaysay, waa aragti ay qabaan maaddiyiinta. Waxa uu qoraagu qodobo falsafadeed uu kaga doodayaa cutubkaan.

Waxa uu tooshka ku ifinayaa qoyska iyo ahmiyadda uu bulshada u leeyahay, waxa uuna qoraagu qabaa in mabda’a isku xira qoyska uu yahay gacaltooyo iyo caadifad, in uu qoysku sii jirana waxay maslaxad ugu jirtaa bulshada.

Diimaha guud ahaan waxay ka simanyihiin mudnaanta hooyada, iyo in hooyadu tahay macallinka koowaad ee bulshada kaas oo aan jirin wax lagu beddelo, laakiin xadaaradda galbeedka waxay marwaliba ku dooddaa waxbarashada mujtamaca iyo in la furo goobaha xanaanada, goobahaasi waxay ka simanyihiin in hooyo ay ka maqantahay goobta, caruurtana waxay la korayaan shaqaalaha xarunta, hooyada wax dhasha; waxay xil iska saartaa barbaarinta iyo tarbiyaynta ubadka, halka xarumaha xanaanada ay u diyaariyaan ubadka in uu bulshada iskala noolaadaan.

Qaybta 2aad

Cutubka koowaad, waxa uu kaga warramayaa diimaha samaawiga la isku yiraahdo isagoo tusaaleynaya mid kasta raadka ay ku reebtay nolosha.

Marka uu soo gaaro Islaamka waxa uu leeyahay: Nabi Muxammad SCW waxa uu ku cibaadaysan jiray godka Xiraa, markastana wuxuu u soo laaban jiray Makka si uu u guto risaalada, kolkii islaamku saldhigtay Madiina waxa uu Nabi Muxammad ahaa mid islaamka ugu yeero bulshooyinka kale, ayada oo islaamku markii dambe dowladnimada ka gaaray heer aad u sarreeya, taa oo ka dhigan in diinta iyo waaqica ay isla jaanqaadeen, waqti kastana islajaanqaadi karaan.

Masjidku waa goob ay ku kulmaan bulshada, hawlahooda iyo danahooda ay kaga hadlaan, kaniisaduse waa goob macbad ah oo aan hawlo kale loo oggolayn. Qur’aanka waxa uu inoo tilmaamay in aadanaha loo abuuray in uu sayid ka noqdo kawnkan, iyadoo loo sakhiray wixii dunida yaallo in uu kusoo dhacsado macrifo iyo in uu hawl qabto, taas waxaa kasoo horjeeda qaar kamid ah Bayballada maanta yaalla.

Cutubka labaad: Diinta islaamka

Salaadda ayuu aad uga warramay qoraaga markii uu cutubkan marayay, asiga oo tilmaamay in salaadda, sakada, soonka, shahaadataynka iyo in la faro wixii-san, wixii xuna la iska reebo in ay udub dhexaad u yihiin diinta.

Qur’aanka kariimka ah waxa uu kulansaday diin iyo cilmiba, waxa uu dunida u gudbinayaa aragti cilmiyeed aad u qurxoon oo aan diimaha kale laga helin, waxa uu Qur’aanka na faray cilmi iyo akhrisba inaynu deris la ahaanno.

Islaamka iyo nolosha ayaa kamid ah cinwaanada buugga ku xusan, waxa uu islaamku na faray in aynu u shaqaysano nolosha aakhiro, haddana nagama reebin adduun ee wuxuu na faray inaan isaguna raacdeyno oo aan raadinno. Islaamku waxa uu kulansaday dheelitirnaanta ruuxda iyo jirka, waxa uu doonayaa islaamku in uu soo saaro bani’aadan jira oo ka dhisan nolosha labada daarood.

Cutubka saddexaad: Qaanuunka Islaamiga ah

Waxaynu la soconaa in nidaamka qaanuuniga ah uu maslaxad u yahay aadanaha oo idil, haddana waxaan arkaynaa in nidaamka shuuciga ah uusan ku wacnayn qaanuun. Diin iyo masaalxda shakhsi(daneysi) meel ma wada galaan, shuuciyad iyo xuquuqna meel ma wada galaan. Nidaamka shuuciga ah marka la joogo insaanku fidra ahaan wuxuu leeyahay xuquuq aan xaddidnayn waase xuquuq ay dowladdu u oggolaanayso kaliya.

Qodobka kale ee cutubkani ka hadlaayo waa Ciqaabta iyo ilaalinta bulshada. Waxaa jirta laba aragtiyood oo ciqaabta ku kala qaybsan. Mid waxay qabtaa in ciqaabtu aanay muhiim ahayn ee loo baahanyahay ka hortag in la sameeyo, halka aragtida kale ay tibaaxayso in ciqaabtu ay ilaaliso bulshada. Cali Ciset waxa uu qabaa in ciqaabta looga gol leeyahay in ay soo celiso dheelitirnaanta akhlaaqeed ee bulshada.

Cutubka afaraad: Afkaaro hadda jira

Mowduucyada uu cutubkan kusoo qaadanayo waxaa kamid ah Nabi Ciise CS iyo sooyaaalkiisa, iyo sidii wax-ka-baddel(taxriif) loogu sameeyay Injiilka ee Nabi Ciise loo soo dhiibay. Waxa uu sidoo kale lafagurayaa aragtida maadiga ah ee Maarkis.

Dhanka kale guurka ayuu qayb kaga hadlay cutubkan, waana goob loollan badani ka jiro. Maadiyiintu waxay qabaan waxa ay ku magacaabeen xorriyad jinsi, guurka iyo gurigana waxay u arkaan gumeysi. Waxa uu soo bandhigayaa aragtida islaamku ka qabo guurka iyo in gurigu yahay qaybta ugu muhiimsan ee bulshada. Ugu danbeyn waxa uu kusoo gabagabaynayaa buuggiisa in qofku u hoggaansamo Alle weyne SW.

ORAAHYO KU JIRA BUUGGA

Walaxowga waxay sugtaa waxa ay wadaagaan xayawaanka iyo aadamuhu, diintuna waxa ay sugtaa oo muujisaa waxa ay Ku kala geddisanyihiin.

Hiigsiga akhlaaqda, hindisaha iyo diintu waa isla hal, waana soo saaritaanka dadnimo baraxtiran.

Fekerka islaamku waxa uu ku dhex dhibaatoonayaa fekrada bariga iyo galbeedka, sida uu dhulka islaamkuba bari iyo galbeed ugu dhaxeeyo.

Aqoonta waxa xambaara kaliya qof, ilbaxnimaduna waxaa xambaara bulsho weyn.

Soonka bisha ramadaan waxa uu muslimiinta uga dhiganyahay astaan muujineysa isku duubni iyo wada jir ummadeed. Soonkaasina waa mid kamid ah qaababka waxbarasheed ee ugu mudan, uguna awoodda badan ee uu aadane tijaabiyey ilaa maanta tani.

Haddii waayaha nololeed ay dadka kala geeyaan, masjidku waa uu kulmiyaa, waana dugsiga maalinlaha ah ee isa soo dhawaynta, is-jeclaanta, is-weheshiga, iyo gacaltooyada la isugu qaado.

Mowqofka islaamka ee ilbaxnimda waxaa loo daliishan karaa in uu tixgelin weyn siiyay akhriska iyo qoraalka, isagoo ku tiriyay dhaqaajiyaha ugu xooggan ee xadaaradda”

Xeerka Qoysku (Family Law) waxa uu ahaa sharci uu soo saaray Kacaanku bishii Janaury 1975, oo qayb ka ahaa dadaalkiisa "hantiwadaagga cilmiga ku dhisan" (scientific socialism).

Waxyaabihii ugu muhiimsanaa ee xeerkaasi dhigayay waxa kamid ahaa;

inuu dumarka siinayay xuquuq dhaxal oo la mid ah ta labka, taasina ay diinta si cad uga hor imanaysay.

Markii la arkay in kacaanku uu soo doolinayo wax mabda’ diinta ka hor imanaya culimadii iyo dadkii waxgaradka ahaaba aad bay uga hor yimaaddeen, Siyaad wadaaddadii wuxu ka dhigay wuxu xidho wuxu xukumay xukun dheer iyo kuwo uu toogtay.

Subaxdaa ayaan daranta ah wadaaddadii la toogtay waxay kala ahaayeen;

1:sh cali jaamac

2:sh muuse yuusuf

3: Axmed liibaan

4: Maxamed siciid xirsi

5:Aadan cali muuse

6: Cismaan jaamac

7: Yaasiin cilmi cawl

8:sh axmed sh max’ed

9:Cali Xusseen Warsame

10:Ciise Xassan Axmed

Alle ha u naxariisto shuhadadaas tobanka ah.

Haddaba ma la odhan karaa dalkii SOMALIA¹la odhan jiray maalintaas ayay lacnadi ku habsatay.

Ma se' laga yaabaa in maalintaas laga bilaabo illaa hadda aynu wali ku jirno mid lamida wareerkii/ dayowgii ku dhacay reer banii israa’iil?

Waxuunbaa hubaal ah in cawaaqibkii ka dhashay Taliskii Siyaad Barre aynu wali dambarsanayno.

Markii dawladdii Siyaad Barre burburtay waxa iyana dhacay wax aanu inna caqliga fayow aanu malaysan karin hadday tahay dil,dhac iyo kufsi.

taasi iyana waa mid aan innaga hadhayn jeer Alle cid walba wixii ay maalinkaas gaysatay ku ciqaabo.

Siyaad Barre wuxu lamid ahaa ruuxii dumarka ahayd ee alle Qur'aanka ku sheegay ee intay gelinka hore xadhigga soohdo ama tidacdo gelinka dambena furfuri jirtay,waxan uga socdaa Siyaad wuxu ahaa ninkii dhidibada u taagay dawlad Soomaali ah haddana isagu burburiyay wixii uu in badan ku tabcay.

Xasan Sh Muumin aya wuxu ku maansooday sidan;

“Ruux haddii la doortoo

Darajadii la saariyo

Xilkii daryeeli waayaa

Dab dhaxamooday weeye”

Cajiib!!.

Dab maxaad ku taqaannay? dee kulayl!!. hadduu dhaxamooday wixii aad kulaylka ku taqaannay kawaran?

Abwaaanku dabka wuxu uga jeeday askartii dalka qabsatay ee haddana ka dhibka iyo musmaasuqa badnaa dawladdihii rayidka ahaa.

Alle ha u naxariisto dadkii dulmiga, tacaddiga iyo dilku ku dhacay intii uu jiray macangaggii taliska ahaa.

¹ Dadku inta badan waxay isku khaldaan Somalia iyo Soomali-wayn hadda se' anigu waxan u jeedaa Somaaliyadii Koonfurta iyo Waqooyiga ka koobnayd.

Ruuxa sidaa u wacan,dadka iyo fikii kusoo hirtaan,gurigooda wuxu kayahay qof la yaso,marar gooddi iyo handadaad ayaa nafta looga qaadaa, xitta lamasiiyo xaqqii iyo xuquuqdii uu mudnaa.

Waa ruux markuu meel ka hadlo uu mic-ga 🎤 qabsado qofka la dhashay ee goobta la joogaa iskaga baxo meeshaas,isagoo hoos isula hadlaya oo leh eeg waa tiiye/kiiye😂.

mushkiladdu ma isagaa oo dadkan bulshada ah ee jecel si bay u yaqaanaan, qoyskooduna si bay u yaqaanaan?

Marar Badan waxa jira dad agteena nacnowayn ku leh haddana aan xaafaddoodu siin wax ixtraam ah,qaddarin iyo danayn ah, lama yaqaan sababta.

In qaddarin lasiiyo iskadhaafe ruuxan isagaaba lagu xadgudbaa, ogow ruuxa sidan loola dhaqmayaa waa ruuxii bulshada uu la noolyahay jeclayd!!.

Dhibtani badiyaa waxay kala haysataa hablaha iyo innamada wada dhashay.

Haddaba qoyska soomaaliga ah ma dhaqan ayay u leeyihiin inay iyagu dhexdooda aanay is ixtraamin, mudnaanna haboyaraate’e isasiin halka ay u riyaaqaan dadka kale?

W/Q ———Aidrous Hussein muhumed.

————Mahadsanidiin.

——— July 02 2026

——— khamiis

Haddii uu hal gef ka dhaco, kumannaan ciqaabood iyo dilmo ayaa la mariyaa, hadday tahay waalidka iyo hadday tahay macallinkaba,Illeen noloshan kadeedka ah ,dhibaabuhu uga buuxaan sida dhibcaha roobka ah,naxariistuna ay naadirka uga tahay ayuu ku dhex ababay,misana ku korayo lamaba yaabbana .

waa deegaan aan u qaabaysnayn inuu soo saaro wiil korran wacyi ahaan, akhlaaq ahaan iyo ubixii ay baahnaayeen,diinta, dalka iyo dadkuba.

Deegaankiisa marar waxa ka dillaaca abaaro saameeya nolosha xoolihii uu ku noolaa,maya’e marar kale waxa ka dhaca fatahaado iyo roobab galaafta hoygiisa,naftiisa iyo nafaha dadka ku hareeraysan sida ehelka,jaarka IWM.

Waa wiil marar ay ku habsadaan,nolol bilaa aabbo ah,oo ka madhan daryeel aabbo iyo doorkii uu aabbuhu noloshiisa kulahaa noloshiisa.

Wakhtiyada qaar kamida waxa ku dhacda musiibooyin ay kamid tahay,hooyo la’aan taasoo u sababta inuu noqdo wiil arxan daran,aan cidna u tudhin,tusinna wax naallo iyo rayn rayn ah waayo waa qof aan haboyaraate arag doorkii iyo barbaarintii hooyannimo.

Iskuulkii haddii uu tagayna,waa maalin macallinku si arxan daran u dilo iyo maalin mid kawayni dilo oo isba naf lacaari ah,maalinta uu ugu wanaagsan yahay waa maalinta uu gurigana waxyar oo uu cuno ka helo, Qur'aankana garto,iskuulkana uu u hulleelo waxbayaanu wax macno leh dhiganbee.

Midi waa mid bandar(magaalo) joog ah oo u dayacan dhamaan balwadaha hadday noqoto Qaad,Sigaar,Xashiishad,badeecad,feeb,xabag,khamri iyo baadroolka, marka uu la koro deegaan ay ku baylahsan yihiin dhammaanba balwadahaasi ,marar cid iyo ciirsi ka celisa mahayee meelahaas ayuu kula dhuuntaa,mararna intay ka tan bataan ayuu faras magaalaha ula soo baxaa isaga oo ah wiil dhalinyar ah, jooga wakhtigii uu la baxsan lahaa naftiisa iyo ta reerkoodaba.marar wuxu naf kadayaa haasaawaha hablaha,marku la haasaawayo wuxu kula haasaawaya nolol ay qurxoonaan lahayd inuu haysto laakiin mabahayo,gayaankiisii wuxu kuwadaa madadaalo iyo riyooyin uu maan kiisa ku yabyabay laakiin aan waaqaca habayaraata’e waxba ka ahayn.

Wiilkaas bandarka ku jaanjaamay,ee jaantaa roganta ah, aan la barin qiyam iyo habdhaqanka togan ayaa waxa layska odhanayaa waa ubixii wadanka iyo kan buu yahay iyo keer.

Waa unug ka dhex baxay xashiish'

Wiil kale isagu waa miyi joog u dhexeeya salliga habeenkii uu janbiga dhigo iyo midhadh riyo ah, barbaarintii yaraantiisii kama mid ahayn wax la dhaho jajabnaan,il naxariis leh door hooyannimo iyo mid aabbonimoba aan ka ahayn awrta soo dabar iyo sidaa iyo sidaa yeel,garashadiisu ma dhaafsiisna tuldaha baas iyo adhiga waa halkii MAAXAMED KAAHIN FEEDHOOLE lahaa;

“Tacliin aabbahay wuxu i baray;Tooyyo soo godol’e

Tiska oodda iyo baan aqaan;Tirada xoolaaye!!”.

Yaraan wuxu la kacaamay iyadoo la dilo haddii midhadhka neefaf ah ka baxsadaan, waliba jidh dil ba’an ayaa loo gaystaa,kamaba qasna oo dilmadu waa hadhimadiisa .

Muuqaal ahaan waa wiil nafaqo darro daashatay,caato ah oo saxariir iyo silac adduun u dhanyahay.

Wiilkaas gegida holaca, qabyaaladda iyo dilka ku koray ayaa haddana cidi naxariis ka sugaysaa.

Waalidkii oo aan ku ababin ilmihiisa rejo,naxariis laakiin ka fikiri jiray inanka dharki uun ayaa maanta naxariis ka sugayaa.

Inantii jeclayd Wiilkaas markay iscalfadaan,waxa kala qabsanaya balanbal bilaa naxariis mararna way kala tagaanba tan waxa ugu wacan isagoon helin doorkii naxariista waalidka iyo barbaarintii akhlaaqiga ahayd ee macallinka.

Hadda wiilkaas dadbaa mustaqbal ka sugaya,gashaanti baa eeganaysa, deegaankiisa ayaa ku indho kuusha se' miyay ka helayaan waxay ka sugayaan inta badan maya,waa lagu hungoobaa.

Ilmaha ka sug wixii aad gashatay ,hana ka sugin waxaanad kuba barbaarin.

Akhriste xalku muxu yahay?

W/Q Aidrous Hussein muhumed.

‎

‎1.islawaynida Ninka, waxa ay qayb tahay qodobada sababa Burburka qoyska, ruuxa dumarka ah waxay jeceshahay in lamanaheeda, wax badan u sheegto, ka saxdo, hadii ninku siin waayo Space ay ku so gudbiso  dareenkeeda ay isaga la jeceshahay, ama ay aragto in aanu tix galinayn aragtiyaheeda , waxa ku abuurma niyad xumo.

‎

‎2. Dulqaad la, aan ,Nolosha waxay leedahay dhib iyo dheef, inta aduunka la joogana waa la maraya inatas, qoyska aan lahayn awood ay ku dulqaadaan dhexdooda iyo waxa waayaha ay keenaan , way burburaan.

‎

‎3. Rajada. Dumarka marka la guursanayo waxay qabaan Rajo wayn, marka ay waayaan Rajadaas waxa abuuranta cadho, Hadaan ninka lahayn awood xidhiidh oo joogto ah, Lana samayn gorfayn, xog waran , madadaalin, waqti siin, waqtiga qoyska waa so gaabta.

‎

‎4. Ninka Haduu marwada uu guursaday ka waayo gabadhnimadeedi, wuu qabi kara, waxase si Dabeeci ah Ninka uga lunta kalsoonida, hadiise uu ka helo si Samaawi ah, baa  ninka qalbiga ugu dega, waxana ku abuurma naxariis, waa qodob qayb ka ah in inanta suuqa so gashay ee gefka ka dhacay uu saameeyo gurigeeda, ma ahan in ninka danaynayo in ay cusubtahay iyo in kale, ee wa wax Rabaani ah oo raga ay maraan marka ay ka waayan gabadhnimada.

‎

‎4. Dhaqaale xumada, waa qodob qayb ka Burburka qoyska , waayo ruuxa dumarka ah in la quudiyi Quraanka xikmad bay ugu jirta, marka ninka uu gacan sareeyo waxa kordha kalsoonida marwada ay ku qabto ninkeeda.

‎

‎5. Qoyska ama bulshada, waa qodob kale oo la diwaan galiyay, qoyska is qaba marka ay taladooda qayb ka noqdaan cid kale waxa so gaadhay dhaawac ,kaas oo ay u burburaan.

‎

‎6. Qalbi xumaanta. Ninka guriga leh , hadii uu yahay shaqsi qalbi xun , waxa u dhaxla dhib badan, deganaansho la, aan taas ayaa keenta in guriga dhaawacmo.

‎

‎7.ujeedo la, aan. Qofka marka ujeedo leeyahay, waxa ka tanaasula wax badan, waxana u qiimeeya wax yaabo kale, qoyska aan u jeedo lahayn waxay ku kala tagaan hal kalamad .

‎

‎8. Ixtiraam daro, ninka Haduu gabadha ka arko in aanay ixtiraam u hayn, waa hubaal ninkaas qalbigiisu waa jeestay, waana qodob wayn oo qayb ka ah wada noolaanshaha."

‎"Waagaan guurka doonka ahaa ayaa nin aaan sxb nahay Muqdisho isku kaaya baray, gabadh gole joog leh, oo qurux saayid Ah wadata, waxay ahdy shaqsiyad shaqaysa oo meel fiican joogta, sxb kay wuxuu Iso bandhigay in aan ka faa, idaysto quruxdaa iyo dhaqaalahaba.

‎

‎Waxaan sxb kay u sheegay in aanay aniga i anfacin gabadhu, waxaan iri way qurxoontahay, way ladantahay, wayna qiyam wanaagsantahay, lkn aniga ujeedkayga Iyo halka aan u socdo waxa anfaca qof awood u leh in dhinacyo badan wax ka fiisrho., Hantida iyi magaca, waxaasi aniga buugayga Kuma qorna, ee wxa ku qoran yaa fahmad badan, yaa waxa lafa guri kara, waqtigan la joogo masiibooyinka nololeed Aya badan waxna ka baxa dadka garashada sare leh, ee adkaysanka badan.

‎

‎Waxaan uga socdaa nolosha qofka aan awoodin in uu wax rogrogo mar danbe ayuu ka shaleeya wuxuu diiday in uu rog rogo."

W/Q : MUUSE HASSAN ABDI.

Mahadsanidiin.

‎

‎Taas lidkeeda, dhaqanka beeraleeyda deggani waa mid negi. Geeddi la ma lallabo. Inkastoo ay iyaguba dabeecadda magan u yihiin haddana waxaa wax u ah dhulka inta ay ka deggan yihiin. Ma hayaamaan, xooggooda iyo xeeshoodana waxay isu gu geeyaan degelkooda iyo tacabkooda waxsoosaar.

‎

‎Maansada reerguuraaga:

‎

‎"Gocorka iyo liitaagi baa goob xun yuurura e

‎Nin rag ahiba guuriyo ku dhaaf galabcarrawtiin!"

‎

‎Maansada beeraleeyda:

‎

‎"Cirka meel dushaada ah illeen dooxid la ma gaadhid

‎Illeen loo ma doogdhabo hadhuudh roob an ku gu daadan

‎Illeen meel aan dani kaa wadayn ka ma dalxiisootid!"

‎

‎Dhulka aad baratay wuxuu kuu leeyahay dareenka kamidahaanta, waa sokeeye aadan ku qaloonayn. Ciiddiisa, dhirtiisa, dabayshiisa, dadkiisa iyo duunyadiisuba way ku salaamayaan. Aqoonsi ayaad ku leedahay, maamuusna waad ku dhex joogtaa. Marka aad ka salkacayso waxa aad luminaysaa dareemmadaas haybta iyo ahaanta ku qotoma oo macnawi ah. Sidaas darteed baad u jeclaysataa in aad is ka sii joogtid meeshii aad la qabsatay ha ba nolol xumaatee.

‎

‎Taas lidkeeda, dhulka ku gu cusubi wuxuu kuu leeyahay dareenka cabsida, qalada iyo garanwaaga. Waxa aad ku tahay galti. Wax walba si ugub ayaad u eegi doontaa. Dhulkaasi waxa uu ku gu ridayaa wareer dhaqameed, dib ayaadna isu baadidooni doontaa, ha ba kuu nolol samaadee.

‎

‎Halkan waxa aan ku soo gudbinayaa gabayga Hoos-ka-olol. Waxaa tiriyay gabyaa reer Marqaan ah oo la gu magacaabo Siciid Cabdijabane. Waxa uu ku la hadlayaa hal la yidhaahdo Dhuux. Waa xilli kaliil iyo kalaguur ah. Roobkii ayaa seejiyay degaankii Dhuux ku beerrayd. Waxaa loo naqraacinayaa Haradii Doollood. Markii muddo la sii waday, hashii waxay diidday in ay hore u socoto oo boholyow daran ayay u qaadday degaankeedii abaarta ahaa. Waxay bilawday saddex xaalo; olol, hamaansi iyo reen. Waxay doonaysaa in ay ku laabato dhulkii ay u baratay ee hadda abaarta ah, ma na rabto in ay horay u gu sii socoto dhulka roobsaday ee barwaaqada ah. Taasi waxay gabyaaga ku noqotay halxidhaale adag: neef naq diiddan oo abaar doonaya!

‎

‎Gabayga "Hoos-ka-olol" waa caqlicelin. waxa uu ka kooban yahay afar qodob: garawshiinyo, xogwarran, samirsiin iyo doorsiin. Marka hore wuxuu u ga garaabayaa boholyowgeeda iyo in ay tabayso dhulkii ay taqaannay. Marka labaad wuxuu u ga warramayaa xaalka runta ah ee ka jira arladii, kaas oo ah harraad iyo kulayl. Marka saddexaad wuxuu ku samirsiinayaa hayaanka oo waxa uu garwaaqsiinayaa in weligeedba geeddigu soo jiray. Marka afraadna wuxuu ka la doorransiinayaa in ay naqraacdo iyo in ay abaartii ku laabato midkood.

‎

‎Gabaygani wuxuu anfacayaa Soomaaliga debadgaloobay ee xiisaha iyo boholyowgu ku garaacayaan dal shisheeye, kaas oo laabta hoose ka raba in uu mar uun ku laabto dalkii iyo dadkiisii uu garanayay. Wuxuu daawadsiin karaa xaaladda dhabta ah ee hadda ka jirta Soomaaliya iyo sida aysan suuragal u ahayn in la gu laabto, isaga oo ku calooladaygsiinaya in uu qaayibo halka uu nolosha ku haysto. Sidoo kale wuxuu dhiirrigelin u noqon karaa kuwa digadaajoogga ah ee wixii horay u soo daashaday u adkaysanaya iyaga oo u gu xilanaya in ay la soo qabsadeen oo qudha, ka na cabsanaya qalalaasaha isbeddelka iyo in ay nolol horseedaan. Sidaasi waa dan, in kastoo dhaqankii reerguuraagu si baraadla'aan ah i noo gu shubay in aynu dalkeennii ka cararno innaga oo rajaynayna in aynu mar kale ku soo guryanoqon doonno isaga oo barwaaqoobay. Waynu se malahabawnay ee dawladnimadu ma aha degaan hogosha roobku hagaajiso ee waa dhaxalka halgan ummadeed iyo midhaha lexejeclo dhismaheeda la gu mintido.

‎

‎Magacyada degaaneed ee maansada ku jiraa waa Toomihii Marqaan Weyne iyo dhulkii carrasanka ahaa, halkii waalid i gu dhalay. Waa kan gabaygii Hoos-ka-olol, bogasho wanaagsan:

‎

‎Dhuuxeey hamaansigan fog iyo hooska-olol-kaaga

‎Iyo hawsha aad maaggan tahay hadimo weeyaan

‎Hunguufta iyo hadhkii Dhagaxgurka iyo hooskii Rugunbaaley

‎Haddii aad hareerigi baxay iyo hadhaci doonaysid

‎Amaad himircadkiyo goosaygii u hinbilyoonaysid

‎Hongorriyo kaliil mahadha ah oo holocu duulaayo

‎Harraad iyo kulayl baa ka jiray hogobki Ceelow

‎Halkaad baratay iyo Toomo waa lagumahoydaan

‎Haaraancadkii Jiririqo iyo hilinki Saynsaable

‎Hareerihii Dhurwaayaale baan hali ka kooryayn

‎Halqiga iyo uunkii kaleba waa ka haajiray

‎Hayaan baa adduunyada ka jiray tan iyo Haabiil

‎In badan buu hiyiga kaa onkoday wax aan habboonayne

‎Hillaacii inaad tiigsatiyo Harada guudkeeda

‎Iyo inaad halkii aaddo oon kaa la hadho geela

‎Hoji talada waataad wax badan heeganka ahayde!

W/Q .

Mad-year 2024 and 2026.