30 Ağustos 1924’te, Atatürk Dumlupınar’da…

Meçhul Asker Anıtı’nın temeli atılacak ve Başkomutanlık Meydan Savaşı’nın ikinci yıldönümü kutlanacak…

Atatürk 26 Ağustos - 30 Ağustos’ta yaşananları anlattığı konuşmasının sonunda şunları söylüyor:

Efendiler, Afyonkarahisar-Dumlupınar Meydan Savaşı ve onun son safhası olan bu 30 Ağustos Savaşı, Türk tarihinin en önemli dönüm noktasını oluşturur.

Hiç şüphe edilmemelidir ki, yeni Türk devletinin, genç Türk Cumhuriyeti’nin temeli burada sağlamlaştırılmış oldu.

Sonsuz hayatı burada taçlandırıldı. Bu sahada akan Türk kanları, bu gökyüzünde uçan şehit ruhları devlet ve cumhuriyetimizin sonsuz koruyucularıdır.

Efendiler, milli egemenlik öyle bir ışıktır ki, onun karşısında zincirler erir, taç ve tahtlar yanar, yok olur. Milletlerin esareti üzerine kurulmuş olan kurumlar, her tarafta yıkılmaya mahkumdur.

Yüzyıllardan beri Türkiye’yi yönetenler çok şeyler düşünmüşlerdir; fakat yanız bir şeyi düşünmemişlerdir, Türkiye’yi!

Bu düşüncesizlik yüzünden Türk vatanının, Türk milletinin uğradığı zararları ancak bir şekilde giderebiliriz: O da artık Türkiye’de Türkiye’den başka bir şey düşünmemek! Ancak bu düşünceyle hareket ederek her türlü kurtuluş ve mutluluk hedeflerine ulaşabilriz.

Son sözlerimi özellikle memleketimizin gençliğine yöneltmek istiyorum:

Gençler! Cesaretimizi destekleyen ve devam ettiren sizsiniz. Siz almakta olduğunuz eğitim ve anlayış ile insanlık yüksek karakterinin, vatan sevgisinin, düşünce hürriyetinin en kıymetli örneği olacaksınız.

Ey yükselen nesil! Gelecek sizindir. Cumhuriyeti biz kurduk, onu yükseltecek ve devam ettirecek sizsiniz!

Hayatımda okuduğum en iyi ama en iyi serilerden Yarının Adamı kitap serisinin yazarı Lord Sinov’un yorumuyla 30 Ağustos Zafer Bayramı’nın bizzat Mustafa Kemal’in dehasıyla ve savaş alanındaki başkumandanlığıyla nasıl kazanıldığını hatırlayalım;

30 Ağustos’u Atatürk’ün yaveri Muzaffer Kılıç anlatıyor:

“Düşman topçusunun mermileri çok yakınlara düşüyordu. Başkumandan sigarasını içiyordu. Güneş guruba yaklaşıyordu. Bir aralık başını çevirerek:

- Güneş topçumuzun görüşünü engelliyor… Fakat biraz sonra süngülerimize vuracağı akisleriyle düşmanın görüşünü tamamen kesecek, dedi.

Az sonra Allah! Allah! sesleri işitilmeye başladı. Hücum eden piyadelerimizin süngüleri, güneşin kızıl huzmeleri altında yalımlar yapıyordu. Hayret ediyordum… Her şey sanki onun iradesine bağlıymış gibi, ne derse o oluyordu. Bu anda Başkumandanın yüzünde görülür bir ıstırap ifadesi vardı. “Allah! Allah!” diyerek çığ gibi düşmanın üzerine devrilen binlerce askerin ölümü hiçe sayışları, onun insan kalbini tesiri altına almıştı. Yanan sigarasını yere attı ve düşman ateşine aldırmadan siperde doğruldu.

Bu kalkış sevdiği ve üzerine titrediği askerlerinin manevi huzurunda bir saygı vazifesi idi. Askerlik sanatının büyük dahisi, büyük stratejist, harpten ve kandan açıkça nefret ediyordu. Gözleri nemlenmişti. Güneş ufukta kaybolmak üzereydi. Eliyle muharebe sahasını göstererek,

- Hacıanesti! Mağrur kumandandın! Neredesin? Gel, ordularını kurtar! diye bağırdı.”

Atatürk’ün Başyaveri Salih Bozok, esir düşen Yunan Generallerinin Mustafa Kemal ile görüştürüldükten sonrasını anlatıyor:

Generallerden birisi kendilerine sorulan suallerin tamamlanmasının ardından, kiminle tanışmakta olduğunu sordu.

- Mustafa Kemal Paşadır! dedik.

Hayretle gözlerini açtı, inanmak istemiyordu. Sorusunu tekrarladı:

- Fakat bu Mustafa Kemal Paşa, bizim bildiğimiz Mareşal Mustafa Kemal midir? dedi.

Görüştüğü zatın hakikaten Başkumandan Mustafa Kemal Paşa olduğunu öğrendikten sonra,

- Dün burada mıydı? diye sordu.

- Başkomutanlık Meydan Savaşı’nı bizzat kendisi idare etmiştir, cevabını verdik.

Düşman generali bir müddet sustu. Sonra bakışlarını hürmet ve takdirle Gazi Paşa’ya yöneltti ve dudaklarından şu sözler döküldü:

- Zafer, galibiyet, şeref ve bu topraklar… Her şey sizin hakkınızdır. Bizim Hacıanesti İzmir’den kıpırdanamadı…

26 Ağustos’ta başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharabesi’yle kesin bir zafere dönüştü.

Mustafa Kemal ve komutanları 1 Eylül’de Eşme’ye (Uşak) geldiler. Eşme’de yanmamış ev yoktu. Yunan ordusu kaçarken her köyü, her kasabayı kendilerini tanımlayan barbarlık ve zalimlikle ateşe vermişti.

Mustafa Kemal bakışlarını duman tüten yıkıntıların üzerinden ayırmadan emrini yazdırdı:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Orduları!”

Afyonkarahisar-Dumlupınar Büyük Meydan Muharebesi’nde zalim ve mağrur bir ordunun asıl unsurlarını, inanılmayacak kadar az bir zamanda imha ederek, büyük ve necip milletimizin fedakarlıklarına layık olduğunuzu ispat ediyorsunuz…

Sahibimiz olan büyük Türk milleti istikbalinden emin olmaya haklıdır.

Bütün arkadaşlarımın, Anadolu’da daha başka meydan savaşları verileceğini göz önünde tutarak ilerlemesini ve herkesin akıl kuvvetini ve yiğitlik gücünü ve çalışmasını yarışırcasına esirgemeden vermeye devam eylemesini talep ederim.

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir*, ileri!”

O yıllarda, bugün Ege Denizi denilen bölgeye de Akdeniz deniyordu. Ege Denizi adı sonraki yıllarda kullanılmaya başlandı.

Bu emir üzerine bütün birlikler hedef İzmir olmak üzere görevlendirildi.

9 Eylül’de hedefe ulaşıldı.

Ölüm bizim için değil Binbaşı

1938 yılında Eskişehir’de Edebiyat öğretmenliği yapan, ak saçlı, iri gövdeli, sol bacağı aksayan, malulen emekli olmuş bir Kurtuluş Savaşı gazisi subayın öğrencilerine anlattığı hikaye şöyledir;

“… 30 Ağustos sabahı, şafakla gürleyen top sesleriyle düşman bozguna uğramış, perişan dağılıyordu. Tepeleri arka arkaya düşmandan alıyor kendi bayrağımızı dikiyorduk. Siperlerden taşmış sel gibi İzmir’e doğru akıyorduk…

Fakat birden sevinç komutlarım dudaklarımda donup kaldı. Serseri bir kurşun kalçama saplanmış, sol bacağımı perişan etmişti.

Subay ve erlerimin moralini bozmadan, aldığım emirleri sonuna kadar yerine getirmeye çabalıyordum.

Bir an geldi ki her şey gözlerimin önünde kıpkızıl kesildi. Yere düşmemek için sırtımı bir kayaya dayadım. O anda çevremde bir koşuşturmaca olduğunu fark ettim. Konuşmalar, fısıltılar birbirine karıştı.

Onun bize doğru gelmekte olduğunu görmüştüm. Kesik kesik “ Geliyor… O… Paşa Hazretleri…“ diyebildim.

Yakınımda topraklar kaydı, taşlar yuvarlandı, mahmuzlar şakırdadı…

Dayandığım kayadan yere yuvarlanmak üzereydim ki, çelik bir pençe omuzuma yapışarak beni hafifçe sarstı. Güçlükle gözkapaklarımı açabildim.

Oydu. Evet. Mustafa Kemal karşımdaydı… Gür kaşlarını birbirine yaklaştırmış bana bakıyordu. Dilim ağzımda birkaç kez dolaştı ama bir şey söyleyemedim.

“Neyin var binbaşı?” diye sordu.

İki yanımda cansız sarkan kollarım kendiliğinden kıpırdandı. Kana bulanan bacağımı işaret ederek,

“Beni bıraktı Paşam… İstediğim yere kadar gidemeyeceğimden korkuyorum…“ dedim.

Tunç çehresinin gerilmiş kasları yumuşadı. Acıtmaktan çekinerek parçalanmış bacağımı birkaç kez sıvazladı ve dedi ki:

“Ölüm bizim için değil binbaşı, galibiz… Gayret et, uzaklarda yolumuzu gözleyenler var. Onlara müjde götürebilmen için bu bacak seni atsan bile bırakmaz…”

Gözleri dolu dolu eliyle aksayan bacağını tutan edebiyat öğretmeni konuşmasını şöyle tamamldı:

“Çocuklar… Bu benim her zaman üzerimde taşıdığım onur madalyamdır! Her zaman onun üzerinde Atatürk’ün sihirli eli dolaşıyor sanırım…”

30 Ağustos Zafer Bayramı’mız kutlu olsun!

Bu yazıda paylaştığım hikayelerin çoğunu Büyük Atatürk’ten Küçük Öyküler isimli Süleyman Bulut’a ait muhteşem kitaptan alıntıladım.

Mustafa Kemal’i hatırlayınız.

Bize okuduğumuz okullarda ya da ev içinde aldığımız eğitimde çok da öğretilmediğine inandığım “dünyada varolmak için bilinmesi gerekenler” başlığı altındaki en önemli konulardan biri zor diyalogları yönetebilmek…

Harvard Müzakere Projesi’nden çıkan Zor Konuşmalar (Difficult Conversations) kitabını bu yüzden okumaya başladım. Yazarlardan Sheila Heen ve ekibi, binlerce çatışmayı inceledikten sonra çok çarpıcı bir şey fark etmiş; Konusu ne olursa olsun, her zor diyalog aslında aynı iskeletin üzerine kurulu...

Yataktan kalkmadan önce içmem gereken sıvılar var. Kan şekerimi düzenlesin diye aç karnına ılık su içine elma sirkesi, belki elektrolit. Ama asla ilk iş kahve içmemeliyim, kortizolüm için iyi değil. Uyanır uyanmaz güneşe çıkmam lazım, on beş dakika kadar. Almam gereken vitaminler var, sırası çok önemli: bazıları aç karnına alınmalı, bazıları kahvaltıdan sonra, bazıları ise gece yatmadan önce. Cildimde en büyük farkı yaratacak kremler var, hangi sırayla süreceğim de ayrı bir mesele. Kalorimi takip eden uygulamam, adımlarımı sayan saatim, uykumun evrelerini ölçen yüzüğüm...

Bir de alarm meselesi var. Zart diye çalan bir alarmla şok içinde uyanmamalıymışım. Odaya yavaş yavaş güneş doğuyormuş gibi ışık veren bir cihaz almalıymışım. Bunu da bir podcast’te duydum.

Hiçbirini yapamadığım sabahlar var. Uyanıp direkt telefonumu açtığım ve yatağın içinde dakikalarca ekran kaydırdığım hafta sonlarım mesela. O günlerde işte, sırf bunu yaptığım ve “mükemmel sabah rutinim”deki diğer adımları yapmadığım için kendimi kötü hissederek başlıyorum güne.

Sosyal medyada karşılaşmışsındır mutlaka, görünüşünü maxle, bakışını maxle, sabahını maxle, pazar gününü maxle, yaz mevsimini maxle... (İngilizceleriyle looksmaxxing, eyemaxxing, morningmaxxing, sundaymaxxing, summermaxxing…) Bombardıman halinde geliyor bunlar. Her şeyi max’lemem gerekiyor çünkü herkes max’liyor ve herkes benden daha iyi?

Hepimiz kendimizi bir startup sanıyor olabilir miyiz?

Ben bu maxxing çabasının, sürekli performans gösterme halinin sebebinin şu olduğunu düşünüyorum; hepimiz kendimizi “startup” sanıyoruz.

Sürekli iterasyon halinde olan, sürekli metrik ölçen, sürekli büyümesi gereken bir şirket sanıyoruz kendimizi… Sürekli performans göstermek zorunda olan bir startup…

Bir startup’ın yatırımcıları vardır, o yatırımcılar sayesinde büyür. Peki bizim yatırımcılarımız kim? Kim için bunca performans?

Bizi izleyen var, değerlendiren var, dışarıdan bakıp eleştiren var. Ama sermaye koyan bir yatırımcımız yok. Sen görünüşünü maxlediğinde kimsenin getirisi artmıyor. Sabah rutinini en optimize haline getirdiğinde kimse temettü almıyor. Sadece sen, çok yoruluyorsun.

Ve şu çok önemli: startup’lar burnout olmuyor. İnsanlar oluyor.

Bir startup tükendiğinde kapanır, kurucular başka bir şey kurar, hikâye devam eder. Sen tükendiğinde başka bir sen kurulmuyor.

Bir de her maxxing hareketinin sonunda bir ürün mutlaka oluyor. Işıklı alarm cihazı, elektrolit tozu, serum, uygulama aboneliği, yüzük, takviye gıdalar... Optimizasyon kültürü tam olarak burada devreye giriyor, seni sürekli eksik hissettiriyor ve eksikliğinin her adımında seni bir ürünle tanıştırıyor. Sen ne kadar çok yetemediğini düşünürsen, o kadar çok satın alıyorsun. Bu yüzden hedef çizgisi hiç sabit durmuyor, maxxing asla bitmiyor; durursa ürün satılamaz çünkü…

Ne maxlemek ne salmak…

Sana neyi söylemeye çalışmadığımın altını çizmek istiyorum. Sana “bırak, hiçbir şey yapma” demiyorum. Savunacağım şey, ne her şeyi performans haline getirip maksimize etmek ne de her şeyi olduğu gibi bırakıp salmak. Savunacağım şey, en çok katkıyı sağlayan eforu, zamanı, parayı ya da direkt kaynağı önceliklemek...

Her gün onlarca kritik karar vermesi gereken bir CEO düşün. Ömrünü hayatının her alanını maxlemeye harcayamaz, önceliklemek zorundadır. Ya da olimpik bir sporcu; vücudunun her parametresini aynı anda zirveye çıkaramaz, yaptığı spora katkısının ağırlığına göre seçer. Bunlar performansın gerçekten önemli olduğu insanlar ve onlar bile her şeyi maxlemiyor.

Biz ise ne için maxlediğimizi bile bilmiyoruz.

O yüzden maksimize etmek değil, optimali bulmak lazım. Ve optimali bulmanın en tembel, en az çabalı ama en güçlü prensibi 80/20 prensibi. Yani diğer adıyla Pareto prensibi.

80/20 nedir?

Pareto prensibi der ki, sonuçların %80’ini aksiyonların %20’si oluşturur. Oran her zaman tam 80/20 olmaz ama kesinlikle 50/50 de değildir. Hayatında her zaman büyük bir çoğunluğa etki eden küçük bir kısım vardır.

Her gün konuştuğumuz kelimeleri düşün. Sir Isaac Pitman, henüz daha Vilfredo Pareto, Pareto yasasını keşfetmeden önce, İngilizcedeki günlük kelimelerin kullanım sıklığını incelemiş ve 700 yaygın kelimenin günlük konuşma ve yazışmaların %80’ini oluşturduğunu fark etmiş. Bu 700 kelime, bir sözlükteki kelimelerin %1’inden daha azı demek bu arada. İngilizceyi bilirsin, kelimelerin okunuşu ve yazılışı arasında çok farklılık olduğundan Isaac Pitman bu karmaşayı sadeleştirmek için 700 yaygın kelimeyi tek bir nokta veya çizgiye indirgemiş ve bu şekilde bu kelimelerin yazımını kolaylaştırmış.

Gardırobunda da aynı yasa uygulanıyor çok büyük bir ihtimalle. Zamanın %80’inde gardırobundaki kıyafetlerin %20’lik seçkin bir kısmını giyiyorsun. Belki bu seçkin kısım toplam kıyafetlerinin içinde çok daha az bir yüzdeye bile sahip olabilir.

80/20’nin uygulandığı başka örnekler:

• Toplam satışların %80’ini satışçıların %20’si sağlar.

• Toplam gelirin %80’ini müşterilerin %20’si oluşturur.

• Kullandığın bir uygulamadaki çökmelerin %80’ini en çok raporlanan %20’lik hatalar oluşturur.

• Tüm dünyadaki 6700 dilden sadece 100 tanesi (%1,5) dünyanın %90’ı tarafından konuşuluyor.

• Bir konsere gidersen — ne konseri olursa olsun, jazz, rock, pop ya da klasik — konser zamanının %80’inde eski şarkıların çoğunlukla bilinen %20’si çalacaktır.

• Yüzyıllardır sürekli yeni teknolojiler ve yenilikler üretiliyor ama bu buluşların çok küçük bir kısmı diğerlerinin toplamından kat be kat daha çok etki ediyor hayatımıza: AI, internet, bilgisayar, nükleer enerji…

Hayat böyle 80/20 örnekleriyle dolu. Ve eğitim konusu bambaşka bir konu olsa da eklemek istedim; biz bu hayata, lisede, Pareto dağılımı yerine normal dağılım öğrenerek başlıyoruz. Hayatla ilgili en önemli şeyleri okulda değil, hayatta öğrenmeye devam ediyoruz…

Hayatındaki bu asimetrileri fark ettiğinde, sonuçlarını daha az efor, zaman, stres ve parayla maksimize edebilirsin.

%20’yi bulmak

Şimdi asıl mesele şu ki, bu en önemli %20’yi ben senin yerine bulamam.

Bunu senin bulman lazım. Ve pat diye bulamayacaksın, kafa yorman gerekecek. Otomatik olarak cevabı bildiğini hiç düşünme; kendine düşünmek için zaman ver, biraz yaratıcılığın konuşsun.

Bu arada, dünyada yaratıcı olan ve olmayan diye iki tip insan yoktur. Doğuştan yaratıcı olmak diye bir şey de yoktur. Sadece yaratanlar ve yaratmaya karar vermeyenler vardır.

Nasıl bakacaksın peki?

Hayatını alanlara böl ve her alanda tek bir soru sor: bu alandaki sonuçlarımın %80’ini hangi %20 üretiyor?

Bir şirket sahibiysen, gelirinin %80’ini hangi %20’lik müşteri kitlesi getiriyor?Max’lemen gereken segment o. Hepsi değil.

Freelance çalışıyorsan, bugüne kadar sana en çok getiriyi sağlayan işlerin %20’si hangileriydi? Hangi konuydu, hangi tür içerikti, hangi tip müşteriydi?

Görünüşünü maxlemek istiyorsan (ki bu meşru bir istek, sonuçta güzellik primi gerçek bir şey…) şunu sor, kendimi kötü hissettiren şeylerin %80’ini hangi tek problem üretiyor? Belki akne. Belki dişler. Buna odaklan. Burnunu, çeneni, kaşını, hepsini aynı anda değil.

Ve en önemlisi, yeteneklerini fark et, diğerlerinden daha kolay, daha iyi yaptığın o küçük yetkinlikler neler? Seni sen yapan, seni diğerlerinden ayıran şeyler hangileri?

Çünkü her şeyi maxlemeye kalkarsan, hiçbir zaman diğerleri kadar iyi olamayacağın alanlarda tükeneceksin. Ve o tükeniş sadece seni yormayacak, gerçekten iyi olduğun şeylere karşı da seni küstürecek…

Ah o “Atomik Alışkanlıklar”

James Clear’ın Atomik Alışkanlıklar‘ını okudum, alışkanlıklarımı baştan kurmaya çalıştım. Yetmedi, çalışma kitabını da aldım. Sonra sabah beşte kalkıp meditasyonla güne başladığım bir dönem oldu. Meditasyon biter bitmez hazırlanıp evle iş arasındaki bir buçuk saatlik yolun üzerindeki spor salonuna gidiyor, 7:30 WOD’una yetişiyordum. CrossFit sevenlere selam olsun…

Teoride kusursuz bir sabahtı. Uyanış, zihin, beden, sonra iş. Anlatınca da kulağa çok iyi geliyor.

Pratikte ise sorun spor salonunun soyunma odasında hazırlanıp ofise gittiğim o günlerde, kendimi “harika hissetmem” gerekirken masada yorgunluktan gözlerimin kapanmasıydı.

Ama asıl bedeli o bile değildi.

O dönem ailemi ihmal ettiğimi çok net hatırlıyorum. Öyle yoğun, öyle benmerkezci bir rutindi ki, hayatımın belki de en önemli ilişkisini ikinci plana attım. Her şeyi maxlemeye çalışırken, gerçekten %80’imi taşıyan %20’yi elimin tersiyle ikinci plana attım.

İşin acı tarafı şu, o rutindeki her adımı tek tek savunulabilirim. Meditasyon iyidir. Spor iyidir. Erken kalkmak çok iyidir. Hiçbirine “bu saçmalık” diyemem. Ama hepsi bir aradayken, toplamı benim için iyi değildi. Çünkü ben o listeyi öncelikleyerek değil, üst üste yığarak kurmuştum…

Sen bir startup değilsin. Shareholder’ın yok, sadece seni izleyip yorum yaptıklarını düşündüklerin var. O yüzden her şeyi değil, sadece seni sen yapan %20’yi maxle…

Hayatının hangi %20’si, kalan %80’ini yönetiyor? İlişkilerinde, işinde, sağlığında, kendini geliştirdiğin alanlarda neyi önceliklendirmek istersin?

Cevabını zaten bildiğini düşünme. Otur, üzerine düşün, uzun uzun yaz. Bu, hayatının en önemli sorularından birisi. Cevabın zaman alması şart…

Ülkemizin güzelliğinin ne kadar övülse az olduğunu düşündüren o "şükür anlarını" yaşadığım Assos'tan ulaştırıyorum bu sayıyı.

Assos’ta tarihe bakmaya doyamadım. Sabah Kadırga Koyu'nda serinleyip tüm gün Antik Kent'te gezindikten, güneşi de Athena Tapınağı'nda batırdıktan sonra, kaldığımız butik otelin terasındaki o muhteşem Çanakkale esintisinde bu topraklardan geçenleri düşündüm. Gidenleri. Geçemeyenleri…

Çanakkale geçilmez.

Bu sayıda Assos Antik Kenti'nden birkaç fotoğraf da bulacaksın. Henüz gitmediysen "git" diye, gittiysen "yine git" diye iştahını kabartmak için ekledim; umarım beğenirsin.

📚 Okuduklarım

Her tatilin baş vazgeçilmezi olarak kitap okuma eylemlerimi sürdürebilmek adına yanıma her güne iki kitap düşecek şekilde kitap istifledim. (Kişinin okuyabileceğinden çok daha fazla kitap satın alıp bunları evde yığınlar halinde biriktirmesi ve okumadan bekletmesi durumunu ifade eden Japonca Tsundoku hakkında daha fazla bilgi edinmek istersen, buraya tıklayabilirsin.)

Martin Luther King Jr. tarafından Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterilmiş Zen Budist rahip, öğretmen, yazar, şair ve barış aktivisti Thich Nhat Hanh’ı okumak istedim. 22 Ocak 2022’de kaybettiğimiz Nhat Hanh’ın muhteşem kitapları var.

Ben Öfke isimli kitabını okumak istedim.

Kitabın arkasında şunlar yazıyor;

Buda, tüm mutsuzluğumuzun kaynağının üç zihin evresi olduğu içgörüsüne, bodhi ağacının altında, yirmi beş yüzyıl önce ulaştı: Yanlış bilgi, takıntılı arzu ve öfke. Hepsi zor süreçler ama en güçlü duygulardan biri olan bir anlık öfke yüzünden, hayatlar mahvedilebilir, sağlık ve ruhani gelişim yok edilebilir.

Budist rahip ve Vietnamlı mülteci Thich Nhat Hanh; ilişkileri dönüştürmek, enerjiyi odaklamak ve benliğimizin öfke yüzünden boşa harcanan kısımlarını yeniden kazanabilmek için araçlar ve tavsiyeler sunuyor. Onun olağanüstü bilgeliği, yaşamınızı ve sevdiğiniz insanların yaşamlarını dönüştürebilir ve Thich Nhat Hanh’ın sözleriyle, okuyucusuna “her şeyi değiştirme” gücü verebilir.

Thich Nhat Hanh’ı mutlaka ama mutlaka en az bir kere okuman gerektiğini düşünüyorum.

Öfke kitabının en sonunda yer alan “öfkeyi dönüştürme” meditasyonlarından birisini paylaşmak istedim;

Öfkemizi dışa vurmak ve ebeveynimizle olan ilişkilerimizi iyileştirmek

1. Nefes alırken; “Kendimi beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşındaki çocuğa gülümsüyorum.”

2. Nefes alırken; “Beş yaşındaki çocuğu kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki beş yaşındaki çocuğa sevgiyle gülümsüyorum.”

3. Nefes alırken; “Babamı beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan babama gülümsüyorum.”

4. Nefes alırken; “Beş yaşındaki babamı kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan babama sevgi ve anlayışla gülümsüyorum.”

5. Nefes alırken; “Annemi beş yaşında bir çocuk olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan anneme gülümsüyorum.”

6. Nefes alırken; “Beş yaşındaki annemi kırılgan ve savunmasız olarak görüyorum.”

   Nefes verirken; “Beş yaşında bir çocuk olan anneme sevgi ve anlayışla gülümsüyorum.”

7. Nefes alırken; “Babamı çocukken ısdırap çekerken görüyorum.”

   Nefes verirken; “Annemi çocukken ısdırap çekerken görüyorum.”

8. Nefes alırken; “Babamı içimde görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki babama gülümsüyorum.”

9. Nefes alırken; “Annemi içimde görüyorum.”

   Nefes verirken; “İçimdeki anneme gülümsüyorum.”

10. Nefes alırken; “İçimdeki babamın zorluklarını anlıyorum.”

    Nefes verirken; “Hem babamın hem de kendimin serbest kalmamız üzerine çalışmaya karar veriyorum.”

11. Nefes alırken; “İçimdeki annemin zorluklarını anlıyorum.”

    Nefes verirken; “Hem annemin hem de kendimin serbest kalmamız üzerine çalışmaya karar veriyorum.”

🎧 Dinlediklerim:

Bir şeyler okurken ya da yazarken müzik dinlemeyi sevenlerdensen, seni akışa sokacağına inandığım Interstellar'ın müziğini bırakıyorum buraya.

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim:

“Bir başkası sana acı çektiriyorsa, bunun nedeni onun kendi içinde derin bir acı çekiyor ve acısının taşıyor olmasıdır. Onun cezaya değil, yardıma ihtiyacı var. Aslında gönderdiği mesaj budur.”

Thich Nhat Hanh

🌅 Assos:

Dönüşmeyi bırak, kitabın sonunu getiremedim.

Bazı cümleler vardır, seni çok etkiler ama başkasına hiçbir anlam ifade etmez.

Bazen de hayatındaki bazıları senin diyemediklerini bilir, anlatamadıklarını çözer, tüm hislerine tercüman olur.

Birileri sayfaların ötesini okumaya başlar çünkü; yazılmayanları da görür, anlatılmayanları da hisseder. Kitaptaki karakterin söyleyemediklerini de bilir, karşısındaki insanın anlatırken inkâr edip bastırdığı her şeyi sezer.

Konuştuğumuz dil, okuduğumuz ya da duyduğumuz sözcüklerin düz anlamının ötesine geçer çünkü; kendi duygularımızı, anılarımızı ve hayal gücümüzü işin içine katmayı gerektirir.

Bilinç akışımızın esas olarak içsel bir monologdan, belki bazen karşılıklı bir sesin de eklenmesiyle bir diyalogdan oluştuğunu, ama mutlaka sözcüklerden kurulu olduğunu varsaymıştım önceleri. Bazıları için düşüncenin sözcükten ziyade imge olarak belirdiğini okudum sonra. Ama düşüncelerimin büyük kısmının, sözcükten önce çoğu zaman imge ya da kavram olarak belirdiğini biliyorum şimdi. Sözcükler ise sonradan, bir tür ek düşünce olarak arkadan sürükleniyor. Neredeyse geç kalınmış bir şekilde yerleşiveriyor sözcük oraya.

Hani dilinin ucuna gelen bir sözcük olur, bir türlü diyemezsin onu ama bilirsin zihninde nedir o. İşte böyle bir geç kalınmışlık hissiyle geliyor zihnime sözcükler.

Buna karşılık ChatGPT, Claude ve Grok gibi bugünün büyük dil modelleri (LLM’ler) metni anında üretiyor. Çünkü devasa miktarda metnin insanlar tarafından toplanmasına, hazırlanmasına ve gerekli algoritmik ön işlemden geçirilmesine dayanıyorlar. Ve her bir token için yapılan istatistiksel tahminlere göre, düşünmeden ya da anlamadan, kusursuz bir dizilimle akıcı metinler döküyorlar önümüze.

O kadar iyiler ki bu modeller, işin nereye gideceğini bilemiyorsun, biraz insanlık için endişeleniyorsun; dediği her şeyin doğru olduğuna eminsin çünkü.

Ama sevgili okur, düşünce sözcüklerden oluşmuyor. Düşünme eylemini biz insanlar da sözcüklerle yapmıyoruz. Bu yüzden yapay zekânın hiçbir zaman düşünemeyeceğini anlatacağım bugün sana.

Seni ikna etmek için de filozoflardan yardım alacağım. Bugün konuğumuz Wittgenstein olacak.

Wittgenstein’ın Dil Oyunları Kuramı

Yirminci yüzyılın başında, mühendislik öğrencisi olan Ludwig Wittgenstein, Cambridge’de ünlü matematikçi ve filozof Bertrand Russell’ın öğrencisi olduktan sonra felsefeye yönelir. Russell onu daha ilk anda “tutkulu, derin, yoğun ve baskın” bir dâhi olarak tanımlar.

Wittgenstein, kendisinden önceki felsefe geleneğinin tümüyle dışında kalan özgün ve derin düşünüşüyle tanınır. İlk felsefi kitabı, 32 yaşındayken yayımlanan 75 sayfalık Tractatus Logico-Philosophicus (Mantıksal-Felsefi İnceleme) olur. Bu kitapla birlikte felsefeye dair tüm sorunları çözdüğüne inanır ve felsefeyi bırakır.

Köy öğretmenliğine başlar ve Avusturya’nın ücra köylerinde yaklaşık altı yıl ders verir. Ama Wittgenstein bir öğretmen olabilecek kadar sabırlı ve sakin değildir. Şikâyetler alınca öğretmenliği bırakır ve Cambridge’e geri döner; yıllar sonra da orada felsefe profesörü olur. İkinci başyapıtı olan ve ancak ölümünden sonra, 1953’te yayımlanan Felsefi Soruşturmalar, dilin gerçekte ne olduğuna ve nasıl işlediğine dair çok keskin bir kavrayış sunar.

Temel savı şudur: dilin anlamı, insanların onu gündelik hayatta kullanışı yoluyla, paylaştıkları bağlamlar ve pratikler içinde aktarılır. Dilin aynı zamanda bir kafes olduğuna inanır; hiçbirimizin kaçamadığı bir kafes...

Wittgenstein’a göre dil, doğası gereği bulanıktır, sınırları belirsizdir; bir kavramın eksiksiz tanımını veremez. Wittgenstein şöyle ekler:

69. Birine oyunun ne olduğunu nasıl açıklardık? Sanırım ona oyunları betimlerdik ve betimlemeye şunu eklerdik: “Bu ve buna benzer şeylere ‘oyun’ denir.” Peki kendimiz bundan fazlasını biliyor muyuz? Yalnızca başkalarına oyunun tam olarak ne olduğunu söyleyemiyor muyuz? Ama bu bir bilgisizlik değildir. Sınırları bilmiyoruz, çünkü hiç çizilmemişler. Yineleyeyim: Bir sınır çizebiliriz — özel bir amaç için. Kavramın kullanılabilir olması buna mı bağlı? Hiç de değil! Belki yalnızca o özel amaç için.

Ayrıca sözcükleri benzer örneklerle ilişkilendirerek düşündüğümüzü ya da anladığımızı belirtir. Wittgenstein bunlara “aile benzerlikleri” adını verir ve bu aileler çoğu zaman birbirleriyle örtüşür:

66–67. … karmaşık bir benzerlikler ve kesişmeler ağı görürüz: büyük ölçekte ve küçük ölçekte benzerlikler. Bu benzerlikleri nitelemek için “aile benzerlikleri”nden daha iyi bir ifade düşünemiyorum; çünkü bir ailenin üyeleri arasındaki çeşitli benzerlikler — yapı, yüz hatları, göz rengi, yürüyüş, mizaç vb. — tam da böyle örtüşür ve kesişir. — Ve diyeceğim ki: “Oyunlar” bir aile oluşturur.

Erdem, adalet, iyilik ya da güzellik gibi kavramların Platon’dan bu yana iki bin yılı aşkın süredir tartışılıp bir türlü sonuca bağlanamamasının nedeni budur. Wittgenstein bunların imkânsız görevler olduğunu savunur; çünkü “… nedir?” sorusu, bağlamından koparılarak en baştan yanlış sorulmuştur ve filozoflar aslında var olmayan mutlak bir tanımın peşinde koşmaktadır.

Bu nedenle Wittgenstein dili “oyunlar” olarak adlandırır. Metni üreten ya da alan oyuncuların onu nasıl oynadığına bağlı oyunlar. Farklı hayat ve eğitim geçmişlerinden gelen insanlar, bu oyunları toplumsal ve kültürel bağlamlara göre farklı oynar. Burada “kanıt” kelimesini örnek verir: kanıt kelimesini bir polis, bir hukukçu ya da bir doktor tamamen farklı şekilde kullanabilir, der.

“Aslanlar konuşabilseydi, dediklerini anlamazdık,” der Wittgenstein. Aynı şekilde aslanlar da bizi anlamazdı.

Ruhi Çenet bir belgeselinde Hadza kabilesinin hayatını konu edinmişti. Kabilede yaşayanların kullandığı dil daha çok seslerden ve ıslıklardan oluşuyor. Bir tercüman yardımıyla kabileden küçük bir gence hayallerinin ne olduğunu sordu. “Hayal”in ne anlama geldiğini bilmeyen genç, soruyu anlamakta çok zorlandı. Dillerinde hayal kelimesinin olmayışı beni o kadar sarstı ki idrak edemedim. Beni en çok etkileyen de şuydu: kelimenin tanımı kendisine yapıldığında bile hiçbir anlam ifade etmemesi, “hayal diye bir şeyi neden düşüneyim ki” demesi. Hayal etmeye ihtiyaç duymamışlar. Anlamı mı olmamış, yardımı mı dokunmamış bunun onlara?

İnsanların bitmek bilmeyen, verimsiz tartışmalara girip birbirlerinin üstüne konuşmasının bu kadar yaygın olmasının nedeni de budur. Aynı dili konuşsalar da farklı oyunlar oynamaktadırlar. Ağlayan bir çocuğa annesinin “merak etme, iyi olacaksın” demesi bundandır; iyi olup olmayacağını bilemez ama “sakinleştirme oyunu”nu oynuyordur. (Ayrıca zor diyalogların üstesinden gelmekle ilgili bir rehber istersen: https://akilmodelleri.substack.com/p/zor-diyaloglar-yonetme-rehberi)

Daha da önemlisi Wittgenstein, dil oyunlarını sıradan “yaşam biçimlerimiz” içinde; jestlerimiz, yüz ifadelerimiz, duygularımız, duyumlarımız ve eylemlerimiz aracılığıyla oynadığımızı söyler. Başka bir deyişle dil oyunları, sözcüklerin ve cümlelerin ötesinde, bedenlenmiş insan etkinliklerinin hepsini kapsar.

Wittgenstein insan zihninin daha derinlerine indiğinde, dilin birçok durumda zihinsel halleri betimleyecek ya da birbirinden ayıracak sözcüklerden yoksun olduğunu da bulur. Örneklerinden biri “kahvenin kokusu”dur:

610. Kahvenin kokusunu betimle! — Neden yapılamıyor bu? Sözcüklerimiz mi eksik? Peki ne için eksik? — Ama böyle bir betimlemenin nihayetinde mümkün olması gerektiği fikrini nereden çıkarıyoruz? Hiç böyle bir betimlemenin eksikliğini duydun mu? Kokuyu betimlemeyi deneyip başarısız oldun mu?

Pek çok koku için doğru sözcüklerden yoksun oluşumuz gerçekten şaşırtıcı. Tek yaptığımız, kokuyu ya nesnenin adıyla tanımlamak ya da başka duyulardan ödünç almak: taze, çiçeksi, baharatlı vb. Yine de kahve içenler “kahvenin kokusu” ifadesini kendi geçmiş deneyimlerine dayanarak anlar.

Aynı sözcük, kişiden kişiye farklı düzeyde bir anlayış ve buna eşlik eden farklı zihinsel haller uyandırır. Wittgenstein ayrıca çoğu zaman dille düşünmediğimizi de doğrular. “Umuyorum, hissediyorum, inanıyorum…” gibi bir şey söylemeden önce bunun düşüncelerimizde bir his olduğunu, nihayet kurulan cümleden çok daha az somut olduğunu belirtir:

(Felsefi Soruşturmalar, II. Kısım, 102) Şöyle düşünüyorum bunu: İnanmak bir zihin halidir. Sürüp gider; üstelik bunu örneğin bir cümlede dile getirme sürecinden bağımsız olarak.

Çağının çok ilerisinde olan Wittgenstein, dilin yarattığı yanılsamayı delip geçer. Felsefi Soruşturmalar‘da dilin sabit ve kesin bir iç yapıdan yoksun olduğuna dikkat çeker. Dil bir kafestir, der; ondan kurtuluş yoktur.

Cümlelerin doğruluğu ve düzeni, insanda dilin derinliğine dair bir yanılsama yaratır. Bu da filozofları, dilin kendisinde altta yatan bir öz ve gizli bir düzen keşfedebilecekleri inancına sürükler; oysa Wittgenstein böyle bir şeyin yanılsama olduğunu anlatır. Aynı şekilde, bugünün LLM’lerinin akıcılığı da tam da Wittgenstein’ın uyardığı yanılsamayı yaşatır bize. Bu sistemler tümüyle dilin içinde işler ve çeşitli dil örüntülerine ve kurallarına fazlasıyla iyi uydukları için anlamlı görünen cümleler üretirler.

Dil, insan bilincinin ve deneyiminin yalnızca küçük bir parçasıdır. Amaçladığımız anlamı, onu iletmek üzere dili kurmadan önce belirleriz. Dilimizin ucuna gelmeyen o kelimelerden anlayabiliyoruz bunu. Ya da aklımızdakini anlatmaya başladığımızda zihnimizde kurduğumuz gibi aktaramadığımızda gelen hayal kırıklığını da bu sebeple yaşarız.

Wittgenstein’a göre insanlar dil oyunlarına gerçek bir anlayışa sahip olarak katılır ve yeni deneyimlerden yeni fikirler edinir. Dilin hakiki yaratıcılığı ve özgünlüğü insana aittir.

LLM’ler ise dil oyunlarını taklit eder ama onları yaşamaz. Çünkü duyumlardan, içgüdülerden, duygulardan ve niyetlerden yoksundurlar. İnsan üretimi saf metnin uzayıyla sınırlıdırlar. Dolayısıyla insanların yarattığının ötesinde yeni sözcükler ya da karmaşık his ve duyguların özgün ifadelerini üretemezler. Yalnızca var olan insan üretimlerini kopyalayabilir ya da taklit edebilirler.

Örneğin bir insan “acı” sözcüğünü acıyı deneyimleyerek öğrenir. Bir LLM ise “acı”yı, sözcüğün metinde nasıl kullanıldığını okuyarak öğrenir. İnsanlar kahvenin kokusunu daha önce kokladıklarını hayal ederek anlar; bir LLM bunun nasıl bir his olduğunu anlayamaz.

Hakikat ve anlam, insanın gerçek dünyayla etkileşiminden doğar. Bu çerçeveden baktığımızda LLM’ler bir tehdit değil, yalnızca yararlanılacak bir araç olur. Özünde hesap makinelerinden ya da uçaklardan farklı değildirler. Belirli işleri insanlardan çok daha iyi yapabilirler ama yine de insanın denetimindeki aletlerdir. Onları insanlarla kıyaslamak yerine, uygun koşullarda ve doğru beklentilerle en iyi nasıl kullanılacaklarını belirlemeye odaklanmalıyız; çünkü hep dediğimiz gibi aslolan insan yargısıdır.

Dil beni büyülüyor.

Her ne kadar bir kafes olsa da, seçilen kelimelerin yetersizliği bir yana, güzelliği de çok şey değiştiriyor.

Bir cümle duyduğumuzda “daha iyi ifade edilemezdi” deyişimiz bundandır. Kelimeler her ne kadar düşüncelerimizin temelini oluşturmasa da, düşüncelerimizin aktarım biçimi olarak elimizde henüz daha iyisi yok.

Dili iyi kullanmak, iyi sözcükler seçebilmekten geliyor. Bu sözcükler oynadığımız dil oyununu belirliyor ve Wittgenstein’ın da belirttiği gibi insanlar bu oyunlara gerçek bir anlayışa sahip olarak katılıyor, yeni deneyimlerden yeni fikirler ediniyor. Dilin hakiki yaratıcılığının ve özgünlüğünün insana ait olduğunu biliyor ve bir adım öteye taşıyarak, Lao Tzu’ya atfedilen şu güzel döngüyle sonlandırıyorum bu yazıyı:

“Düşüncelerinize dikkat edin, kelimelerinize dönüşürler. Kelimelerinize dikkat edin, eylemlerinize dönüşürler. Eylemlerinize dikkat edin, alışkanlıklarınıza dönüşürler. Alışkanlıklarınıza dikkat edin, karakterinize dönüşürler. Karakterinize dikkat edin, kaderinize dönüşürler.”

Galaksi Rehberi pazar kahvene eşlik etsin diye e-postana taze taze ulaştı!

Bu hafta beni etkileyen, bana ilham veren her şeyi bulacaksın burada.

Senin de çok keyif alarak tükettiğin bir ürün ya da bir içerik varsa benimle paylaşır mısın? İlham almayı çok isterim.

Eğer kahvenden kocaman bir yudum aldıysan, başlayalım.

📚 Okuduklarım

Bir kitapçıya gidiyorsam en çok zaman harcadığım kategori biyografi/anı oluyor.

İnsanların hayatlarını okumaya bayılıyorum. Hele ki o hayat acıyla, tatlıyla, pişmanlıklarla doluysa ve üstüne bir de —müthiş bir klişeyle— başarısızlıklardan doğan bir başarı hikâyesi barındırıyorsa, değmeyin keyfime.

İyi bir biyografi bulmak zor bu arada, kolay bulunmuyorlar.

Şu zamana kadar en keyifle okuduğum biyografilerin başında -otobiyografi ve iş kitabı da diyebileceğimiz- Ayakkabı Gurusu geliyor. Sonra Jeff Bezos, Elon Musk, James Dyson, Steve Jobs, Bill Gates…

En sevdiğim biyografilerin neredeyse hepsi yabancı, çoğu da Amerikalı. (Con Sinov’un yazdığı “Yarının Adamı” serisini ayrı bir yere koyduğumu belirtmek isterim sevgili okur.)

Biraz canım sıkıldı bu duruma…

Kitapları kötülediğim ve hiç beğenmediğim bir yerden söylemiyorum bunu. Hepsini keyifle okudum, altlarını çizdim, bazı söylemleri beğenmeyip satır sonuna soru işareti bıraktım, yazarla tartıştım, dersler çıkardım. Ama bu toprakların çıkardığı yeteneklere daha çok vakit ayırmak istediğimi fark ettim.

Nesrin Topkapı’nın Otobiyografisi’ni gördüğümde bunları düşünüp kitabı hemen aldım. Şu anda keyifle okuduğum kitap bu. Müzeyyen Senar’ın repertuarındaki binlerce şarkıdan, Zeki Müren’in aynı zamanda çok iyi bir desinatör (tasarımcı) olduğundan ve tüm sahne kıyafetlerini kendisinin diktiğinden ilk kez bu kitap sayesinde haberim oldu.

Bu rehberde çokça “Amerika menşeli” kitap ya da anlatı görmeye devam edeceksin sevgili okur; çünkü bir şeyden ders çıkarıyorsam ve beni etkiliyorsa mutlaka paylaşmak istiyorum. Ama yerli kahramanlarımıza daha fazla yer ayıracağımı da belirtmek isterim.

Nesrin Topkapı’nın hayatından eski Türkiye ve yeni Türkiye ile ilgili çok şey öğreniyorum; sana da çok tavsiye ediyorum.

📺 İzlediklerim

Bu hafta HBO’da yayınlanan The Dark Wizard’ı izledim. Nasıl anlatsam nereden başlasam?

"The Dark Wizard", Dean Potter hakkında bir belgesel. Kariyerine önce tırmanıcı olarak başlıyor, sonra paraşütçülüğe geçiyor. Ardından kendi deyimiyle "free basing"e —yani tırmanıp sonra paraşütle atlamaya— ve en sonunda wingsuit'e uzanıyor bu başarı.

Dört bölümlük seri, Dean’in ruh sağlığı mücadelelerini, yüksek dopaminli hallerini nasıl olağanüstü performanslara kanalize edebildiğini ve düşüşlerini nasıl dengelediğini anlatıyor.

Belgeselin en ilgi çekici kısmı bence, son zamanlarda üzerine çok düşündüğüm bir konu olan “enerji”. Bu dünyaya belli bir miktar enerjiyle geliyoruz ve bunu genelde zaman ve uzun ömür olarak düşünüyoruz. Ama enerji dediğimiz şeyden daha fazlasına sahip görünen insanlar var ve onu odaklayabildiklerinde performansı akıl almaz seviyelere taşıyorlar. Filmde bu enerjinin zaman zaman ona geri dönüp onu neredeyse yok edişini de görüyorsun, zaman zaman da onu bir şekilde dizginleyip bu inanılmaz başarılara dönüştürüşünü de...

Ama filmin en önemli tarafı şu, Potter, başka insanlarla rekabet halindeyken bu enerjiyi yanlış kullanmış oluyor ve bu ona zarar veriyor. Onun deyimiyle sadece “güzelliğin peşinden gittiğinde”, yani o hissin, o saf deneyimin peşine düşüp enerjisini gerçekten sevdiği bir şeye akıttığında gerçekten etkileyici işler ortaya çıkıyor ve onu ileri taşıyor.

Enerjimizi bizi en iyi halimizle yansıtan şeylere mi akıtıyoruz -Dean’in deyimiyle güzelliğe mi kanalize ediyoruz- yoksa rekabete mi?

Dean’in hikayesinden anlaşılan şu ki -spoiler vermeden yazmaya çok çabalıyorum gerçekten- insanı yok eden şey rekabet. Rekabet sayesinde çıtayı sürekli yükselttiğimizi düşünebilirsin. Ama dört bölümü de izlediğinde fark ediyorsun ki, rekabet bir yanılsama. Rekabete kapıldığında kendi çıktını, kendi performansını sınırlıyorsun. Filmde ayrıca Alex Honnold’un konuk olduğu birkaç bölüm var ve Dean ile aralarındaki rekabet son derece ilginç.

Uzun bir fragman oldu ama insan psikolojisine ve enerjiye dair gerçek bir içgörü şöleni.

🔬 Denediklerim:

Chrome’da yeni yayınlanan dikey sekmeler ve okuma modunu kullanmaya başladım.

Yan yana duran sekmeler bir yerden sonra karınca duası halini aldığından, hangi sekmede ne olduğunu sıklıkla takip edemiyordum. Chrome'un yeni yayınladığı dikey sekme seçeneği bu sorunumu çözdü.

Chrome'un güncel olduğundan emin olup sekme çubuğuna sağ tıklaman ve "Sekmeleri Dikey Olarak Göster" seçeneğine tıklaman yeterli. Sekmelerini tarayıcı penceresinin kenarına taşıyarak, sekme sayın iki haneli sayılara ulaştığında bile sayfa başlıklarını tam olarak okuyabilir ve sekme gruplarını kolaylıkla yönetebilirsin.

Aynı şekilde okuma modu da bu yeni dikey sekmelerle birlikte kullanılınca gürültüsüz bir Substack keyfi yaşamamı sağlıyor. Herhangi bir sayfada sağ tıklayıp "Okuma Modu'nda Aç" seçeneğine tıkladığında tam sayfa bir arayüz göreceksin.

✍️ Haftanın akıl modeli

Temel ilkelerle düşünmeyi yani First Principles’ı bu hafta baktığım her yerde gördüm.

Temel ilkelerle düşünmek, karmaşık bir sistemi parçalarına ayırıp onu tartışılamaz, temel ham maddelerine indirgeme ve sonra onu yeniden inşa etme yöntemidir.

Ozan Varol’un “Roket Bilimci Gibi Düşün” kitabında temel ilkelerle düşünmek için verdiği analoji ise şöyle;

“Analoji yoluyla akıl yürütmek veya başkalarının ne yaptığını kopyalamak, başkasının müziğini çaldığınız bir cover grubu olmak gibidir; oysa temel ilkelerle düşünmede müziğin temel ham maddeleri olan notalara geri döner ve sıfırdan özgün bir şarkı inşa edersiniz.”

Temel ilkeleri baz aldığım taze yazıyı henüz okumadıysan;

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim

"Sen gökyüzüsün. Geri kalan her şey sadece hava durumu."

-Pema Chödrön

Pema Chödrön’ın Sıçrayış isimli kitabı muhteşem bir kitaptır. Aldığım notları paylaştığım yazıyı şurada bulabilirsin.

Hande.

Ödevininin neyi nasıl çözdüğünü bile bilmeden ama ortaya çıkan sonuca gülümseyerek ve ne kadar iyi bir ödev hazırladığına emin olarak öğretmenine gönder. Çünkü herkesin AI kullandığını bildiğin bu ödevde onlar yüksek not alacakken sen neden düşük not alasın? Öğrenmenin doğası gereği ortalama bir cevapla ortalama bir not alacağına neden bu öğrenme eğrisine karşı gelip AI ile en yükseğinden not almayasın? Neden ortalama notun sebebini araştırıp öğrenme seviyeni bir üste çıkarmakla uğraşasın?

Bir iş başvurusunda mülakat için gönderilen soruları AI ile çözdüğüne emin ol.

Soruları hazırlayının bile farkında olmadığı ayrıntıları fark edip muhteşem doğrulukla ve kimsenin bilmediği varsayımları içeren yanıtlarla soruları çöz. Kendi araştırmanı, kendi varsayımlarını, kendi düşünme şeklini ekleme o yanıtlara. AI’ı mutlaka kullan çünkü işveren kendisi AI kullanamadığından, onun yerine kullanabilecek birisini arıyordur muhtemelen. Otantik, parlak ve kıvrak bir zekâ değil, hatasından ders çıkaran, önemli olanı bilip eforunu ve saatlerini buna harcamaktan çekinmeyen birini değil.

Tatile gittiğin o küçük kasabada akşam nerede ne yiyelim sorusuna yanıt vermek için kesinlike AI’ı kullan bence.

AI en yüksek puanlı restoranları sana hızlıca listeler. Kasaba yerlisine sorduğunda konuşma uzayabilir, sana hayatını anlatabilir, dertlerinden bahsedebilir, yeni evlendirdiği oğlundan, yendiği kanserinden konuşabilir uzun uzun. Tatilin amacı bu değil ki oysa, Instagram’da paylaşacak güzel mekanlar, yenecek çok güzel yemekler, deniz, kum ve güneş...

Olması gereken bunların hiçbiri değil.

Doğan gereği hata yapacaksın. Doğan gereği ortalama bir yerden başlayacaksın. Doğan gereği o kasabanın yerlisiyle konuşacak, dertleşecek, o ömürden belki bir ders çıkaracaksın.

Şimdi elinde tertemiz bir ödev, kusursuz bir mülakat yanıtı ve dört buçuk yıldızlı bir restoran var.

Peki ne kaybettin? Bu sorunun yanıtını en iyi Hank Green verdi sevgili okur.

Yıllarca insanlara “nasıl düşünülür”ü öğreten Youtube’un amcası, tek bir cümleyle izleyicisinin güvenini kaybetti.

Hank Green, yaklaşık 20 yıldır kardeşiyle birlikte youtube videoları çeken, anlaşılması karmaşık konuları çok temel düzeyde çok anlaşılır şekilde açıklayan CrashCourse isimli ayrı bir kanalı olan, kendisine ait Complexly isimli kanalda da izleyicilerinden gelen soruları yanıtlayan bir “youtube öğretmeni.”

Peki ne yaşandı?

Kendi kanalında, izleyiciler tarafından önceden gönderilmiş bir soruyu kamera karşısında yanıtlarken bir anda şunu söyledi; “I appreciate the push back.” Yani “itirazın için teşekkürler.”

Küçük bir cümle bu ama o cümlenin ait olduğu yer çok belli; bir sohbet penceresi. Cümle, siz bir yapay zekâya karşı çıktığınızda onun size söylediği cinsten. Bir konuşmanın ikinci turunda anlamlı olan bir cümle, birisi itiraz etmiştir, siz de o itirazı takdir edersiniz.

Ama Hank kameraya konuşuyordu. Karşısında kimse yoktu. Kimse itiraz etmemişti. Soru haftalar önce gönderilmişti.

Yani o cümlenin orada olması, tek başına kanıttı. Hank soruyu AI’a sormuş, AI’ın yanıtına itiraz etmiş, AI da ona “itirazın için teşekkürler” demişti. Hank de bunu kamerada okuyordu.

Peki Hank neden böyle bir şey yaptı? Çünkü daha hızlı, daha çok video üretmek istiyordu. Yirmi yıllık bir üretici için bu, dünyanın en anlaşılır isteği.

Hank’in takipçileri tabii ki ortalığı ayağa kaldırdı. Hank’i suçladılar, ihanete uğramış hissettiler, takipten çıktılar, başka dijital patformlarda ona saldırdılar. Hank bir açıklama yayınladı ve video üretmeye ara verdiğini duyurdu.

Bir soruya yanıt verirken AI’i kullanmak Hank’e neden bu kadar pahalıya mal oldu diyebilirsin.

Yıllardır Hank’i izleyen takipçileri, Hank’in onlara verdiği cevaplarla tatmin olanlar, onun hazırladığı videolarla karmaşık kavramları kolaylıkla öğrenenler konuşanın Hank değil de AI olduğunu fark ettiğinde ihanete uğramış hissetti. Hank’e sormak yerine onlar da AI’a sorabilirdi. Hank’in verdiği yanıtta onun tecrübesi, onun yaşanmışlıkları onun geçmişi vardı ve takipçileri onu istiyordu.

İnsanlar AI’ın yeterince doğru olan cevabını değil, Hank’in kendi filtresinden geçmiş gayet ortalama ama tamamen otantik, Hank’e ait bir yanıt duymak için Hank’in kanalını izliyordu.

Tüm bunların üzerine Hank Green temel ilkelere geri döndü. Youtube kanalındaki videoların tartışmasız sahip olması gereken çekirdeğe yani “Hank’in kendi sesine” odaklandığı prensipler listesi yayınladı:

1. Hiçbir metnin hiçbir bölümü bir büyük dil modeli tarafından yazılmayacak, düzenlenmeyecek veya taslak haline getirilmeyecek.

2. Bir videonun ana fikri her zaman bir insandan çıkacak.

3. Videolardaki hiçbir görsel veya müzik yapay zekâ tarafından üretilmeyecek.

Hank acıyı doğru teşhis etti, izleyicisinin ondan istediği tartışmasız tek şey kendi sesiydi.

Ama çizgiyi olması gerekenden çok geriye çekti. Bir fikri araştırırken, bir kaynağı tararken, “acaba atladığım bir açı var mı” diye sorarken AI kullanmak Hank’in sesine hiçbir şey yapmaz. Birinci madde bunu da yasaklıyor. Bu anlaşılır bir refleks. Güven kaybeden insan hep gereğinden fazla önlem alır.

Ve zaten asıl mesele de bu; çizgi tam olarak nerede?

Bu çizgi ayrımını daha iyi anlayabilmek için, temel ilkelerle düşünme yöntemini kullanalım istedim.

Temel ilkelerle düşünmek, karmaşık bir sistemi parçalarına ayırıp onu tartışılamaz, temel ham maddelerine indirgeme ve sonra onu yeniden inşa etme yöntemidir. Burada yeniden inşa için sistemsel düşünme çok kıymetlidir ve kendi başına bir yazıyı çok hakeder ki bununla ilgili bir yazı yazmıştım. Bir sistemin önemli aktörü parçalarına ayrılmış bileşenleri değil, bu bileşenlerin birbiriyle olan ilişkisidir. Detay için buraya bakabilirsin.

Ozan Varol’un “Roket Bilimci Gibi Düşün” kitabında temel ilkelerle düşünmek için verdiği analoji şöyle;

Temel ilkelerle düşünebilmek zordur çünkü hayatta yaptığımız şeylerin çoğu sadece daha önce yaptıklarımızdan değil, çevremizdeki diğer insanların yaptıklarından da beslenir. Ayrıca temel ilkelerle düşünmeyi aşırıya kaçırırsan gerçekten verimsiz de olabilir; çünkü her şeyi başkalarına öykünerek öğreniriz. Yürümeyi, konuşmayı ve pek çok diğer şeyi başkalarını kopyalayarak ve modelleyerek sağlarız. Bu yüzden zorluğun bir kısmının neyi sorgulayacağını seçmekten kaynaklandığını düşünebiliriz çünkü hayatın boyunca yaptığın her şeyi sorgulayarak ilerleyemezsin. Neyi sorgulayacağını seçmek ve aynı zamanda bilgiyi kısıtlayacak değil, bilgilendirecek şekilde kullanmak gerekir.

Bilgi elbette gerçekten yararlıdır; başkalarının ne yaptığını bilmek, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını bilmek önemlidir ve bilgiyi tamamen görmezden gelemezsin. Bu nedenle, temel ilkeleri kullanmanın püf noktası, bilgiyi yaptığın işi kısıtlamak yerine seni bilgilendirmek için nasıl kullanacağındır.

Temel ilkeler diyince aklımıza gelen ilk ismi de anmadan geçmek olmaz. Elon Musk da SpaceX’i kurarken bu ilkeyi kullandı. Elon Musk’ın Tesla ve SpaceX’de kullandığı algoritmasının tüm adımlarını merak ediyorsan şurada bayılarak okuduğum The Algorithm kitabından notlar bulacaksın; birinci bölüm, ikinci bölüm.

Hayatımızın her anında her noktasında her kararda temel ilkelerden faydalanamayacağımızı biliyoruz. Atalarımız attıkları her adım üzerinde bu kadar detaylı düşünüp zaman harcasalardı muhtemelen bugün biz olmazdık.

Ama iş yapış şeklimizde, genel olarak prensiplerimizde ya da içinden çıkamadığımız bir problem için temel ilkelerin kullanılması çok önemli.

Hank Green’e geri dönecek olursak, yıllardır bu işi yapan biri, ürettiği içeriklerin tartışılmaz temel ham maddesinin ne olduğunu biliyor olmalıydı diye düşünebilirsin. Ben de önce öyle düşündüm.

Ama sanırım işin en rahatsız edici kısmı burada, kendi değiştirilemezini genellikle onu kaybedene kadar bilmiyorsun.

Hank de bilmiyordu. İzleyicisinin ondan aldığı en tartışılmaz şeyin bilgi değil, kendi sesi olduğuna bence en çok Hank şaşırdı. Kimse ona yıllar boyunca “biz aslında senin cümlelerin için buradayız” demedi. Bunu ancak o cümleler kaybolduğunda söylediler.

Ve çoğumuza kimse söylemiyor bile. Ödevin düşük not alıyor, sebebini bilmiyorsun. Mülakattan geri dönüş gelmiyor, sebebini bilmiyorsun. Kasabadaki adamla konuşmadın, neyi kaçırdığını hiç öğrenemeyeceksin.

Hank’in şansı, izleyicisinin onu, yüksek sesle tepki verecek kadar çok sevmesiydi. Bu yüzden onun hikâyesi hepimize ders oldu…

Bir projede ya da günlük hayatta yapay zekâ kullanımını kontrol altında tutmak için önce temel ilkelere in ve şunu sor; “Bu yaptığım şeyde değişmez, tartışılmaz en önemli şey nedir?”

O şeyi belirledikten sonra en önemli adım, orada senin emeğinin, senin katkının olmasını sağlamak. Yapay zekâ ise senin göremediğin tüm durumları görmende yardımcı olmalı. Kararı sen alırsın, o karara giden yoldaki her tartışmayı, her “acaba şu açıdan baksak mı” sorusunu bir takım arkadaşıyla konuşur gibi onunla konuşabilirsin.

Emin olamadığın zaman şu üç soruyu sor kendine:

- Bu iş bittiğinde geriye kalan şey benim yargım mı, yoksa bir format mı?

- Birisi “bunu yapay zekâ mı yazdı” dese utanır mıyım?

- Bu işte yanılırsam, hatamdan bir şey öğrenir miyim yoksa içinde benim emeğim olmadığı için hiçbir şey değişmez mi?

Üçüncüsü en önemlisi. Çünkü kestirmeden gittiğinde sadece işi devretmiş olmuyorsun, yanılma hakkını da devretmiş oluyorsun. Ve seni bir sonraki sefere hazırlayan tek şey o.

Şimdi yazının en başındaki sahnelere dönelim:

Ve en önemlisi hâlâ insan olabilmekte.

Son kullanıcıyla buluştuğun her noktada senin yargın olmalı.

İnsanlarla konuşmayı, muhabbet etmeyi, fikir alışverişinde bulunmayı da yapay zekâya kaptırırsak insan olmanın temelindeki değiştirilemez, tartışılamaz o temel şeyi kaybetmiş olmaz mıyız?

Hande.

📚 Okuduklarım

Bahse Var Mısın? — Annie Duke

“Poker Düşesi” ismiyle anılan Annie Duke aslında psikoloji mezunu, bilişsel psikoloji alanında doktora yaptı. Biz kendisini poker masalarındaki başarılarından tanıyoruz. Uzun yıllar poker oynamış, bolca unvan ve para kazanmış olan Annie, belirsizlik ortamında çok kısa sürede alınması gereken kararlar üzerine çok başarılı bir kitap yazmış.

Poker oyuncularının sıklıkla maruz kaldığı stresi iyi yönetmek, bilinmezliğin ve karanlığın ortasında yönünü bulabilmek üzerine yazılmış strateji kitaplarının başında geliyor.

Bende bu kitabın 2018 Türkçe baskısı var ve nedense yeni baskısı yapılmamış; bu yüzden bulunması oldukça zor. Ancak İngilizcesini okumak isterseniz onun baskıları mevcut.

Bahse Var Mısın?‘dan aldığım notlarla bir yazı mutlaka gelecek!

Kevin Kelly — 88 Prompts for Long Term Thinking

Akıl Modelleri, Kevin Kelly’den çok beslendi sevgili okur. Yazdığı her tavsiye, her cümle en az üç kez tarafımdan okundu, not alındı, üzerinde meditasyon yapıldı…

Bundan 6 yıl önce, Kevin Kelly’nin yeni yaşına girdiğinde torunlarıyla paylaşmak için hazırladığı iyi yaşam rehberini çevirmiştim. Sonra bir liste daha paylaştı ve bir liste daha…

Kevin Kelly bu yeni yazısında “uzun dönem düşünmenin” kıymetini o kadar güzel anlatıyor ki… Sadece bu yazıdaki maddelerden ilham alarak hazırladığım uzun bir yazı mutlaka ama mutlaka gelecek. Yine de birkaç önemli maddeyi şimdiden paylaşmak istiyorum:

• “Medeniyet, en çok sayıda insan için en çok sayıda fırsat yaratma sürecidir.”

• “Yarın biz yardım etmesek de gelecek; bizim işimiz yarını olabildiğince büyük kılmak olmalı.”

• “Bileşik değer (ya da bileşik getiri) evrendeki en güçlü şeylerden biridir.”

• “Medeniyet çok tempoludur: hızlı öğrenir, yavaş hatırlar.”

• “Faydasının %90’ı hepimiz öldükten sonra ortaya çıkacak bir sistem tasarlamamız lazım.”

• “İyi atalar olmayı hedefliyoruz.”

• “İyi bir ata olmak, atalarının yapmasını dilediğin şeyleri yapmaktır. Büyük-büyükbabalarımızın ve büyük-büyükannelerimizin ne yapmış olmasını dilerdik?”

🎧 Dinlediklerim

My First Million — Rory Sutherland

Benim dinlediklerim genelde podcast yayınları oluyor. My First Million’ı da uzun süredir dinliyorum, hem eğlenmek hem de trendleri takip etmek isterseniz mutlaka listenize ekleyin.

Rory Sutherland’ın konuk olduğu bölümü yolda dinledim. Anlattığı birkaç fikri günlerce düşünmeye devam ettim. Dinlediğimiz bir şeyin iyi olup olmadığına sanırım böyle karar verebiliriz, duyduktan sonra hâlâ üzerine düşünüyorsak, o fikir bizi etkilemiştir…

Özellikle şu fikri çok beğendim, bir ürün ya da hizmet geliştiriyorsanız, sektördeki tüm rakiplerin yaptığının aynısını yapıp onların arasında kaybolmak yerine, sizin ürününüz için önemli olan ama rakiplerinizden hiçbirinin pek önemsemediği birkaç özelliği geliştirmek her zaman işe yarar.

Bölümde bir otel örneği verdi. Her otelin kahvaltı sunması, her gün odayı temizlemesi ya da fiyatını olabildiğince düşük tutması onu rakiplerinden ayırmaz. Ama çamaşır hizmeti gerçekten iyi olan bir otelde muhtemelen hiç konaklamamışsınızdır. Çamaşır hizmeti hepsinde vardır, ama oldukça kötüdür, bir form doldurmanız gerekir, çamaşırlarınızı poşete yerleştirmeniz gerekir, sonra yeni işlem için aynı poşeti geri alırsınız… Rory, çamaşır hizmetini gerçekten iyi yapan bir otel hiç görmediğini söyledi. Ben de görmedim.

Bir otel için asıl iyileştirilmesi gereken metrik “çamaşır hizmeti” midir, emin olamadım. Çünkü bir ürün geliştirirken müşterilerin en çok kullandığı ana modülleri mükemmele yakın hale getirmek hep önceliğim olmuştur. Ama buradaki fikir rakiplerden ayrışmaksa, “çamaşır hizmeti muhteşem olan o otel” gerçekten bir seçim kriteri olabilir belki?

📺 İzlediklerim

The Art of Life

Matematik dünyasında genç yaşından itibaren yükselen bir yıldız olan Michael, bir noktada tüm bunları geride bırakıp Hawaii’ye yerleşiyor. Onun oradaki hayatını anlatan bu ödüllü belgeseli izledikten sonra anlata anlata bitiremedim…

Michael’ın Budizm’e olan tutkusu, yaşadığı evin etrafındaki minik orman, yunuslarla birlikte yüzme seansları beni çok etkiledi. Evini kendisi yapmış, evde ne elektrik var ne su… Muhteşem bir geometriyle şekillendirdiği güzeller güzeli bahçesinde bir duş yer alıyor sadece.

Matematik, geometri, yunuslar ve Budizm’le bezeli bu belgeseli vaktiniz olursa mutlaka izleyin!

✍️ Haftanın akıl modeli

Jevons Paradoksu

1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons, Kömür Sorunu adında bir kitap yayımladı. O zamanlar herkeste şu düşünce vardı: Buharlı makineler kömürü artık çok daha verimli kullanıyor, daha az kömürle daha çok iş yapılıyor; demek ki kömür kullanımı azalacak.

Jevons ise tam tersini söyledi: Bir kaynağın kullanımı verimlileştikçe o kaynağın tüketimi azalmaz, artar.

Ve haklı çıktı. Kömür ucuzlayınca, daha önce maliyeti yüzünden giremediği sektörlere de girdi, devasa miktarda kömür tüketen trenler üretildi, birden çok sektöre hizmet eden fabrikalar çoğaldı… Verimlilik arttıkça kömür tüketimi patladı.

Jevons Paradoksu’nun günümüze, yani AI dünyasındaki insana uyarlanmış hâlinin ne olabileceğini merak ediyorsanız ve henüz okumadıysanız mutlaka bakın:

🧠 Bar sürekli yükseliyor; herkes 10x üretirken ne yapmalı? (Jevons Paradoksu)

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim

“If one only wished to be happy, this could be easily accomplished; but we wish to be happier than other people, and this is always difficult, for we believe others to be happier than they are.” — Montesquieu

“İnsan yalnızca mutlu olmak isteseydi bunu kolayca başarırdı; ama biz başkalarından daha mutlu olmak istiyoruz ve bu her zaman zordur, çünkü başkalarını olduklarından daha mutlu sanıyoruz.”

Yeni yazıda görüşmek üzere!

Hande

“Ölüyorum. Fazla çalışmaktan…”

Kache’ye ait bu cümleyi okuduğumda acısını hissettim ve aklıma gelen şey yakılmamış tokenlarım oldu.

Claude’a ödediğim para ve henüz yakılmamış tokenlarım geceleri peşimi bırakmıyor. Tüm o yapılması gerekenler, tüm o hayaller, tüm o ihtimaller rüyalarıma giriyor. Ve yalnız olmadığımı biliyorum.

Ortada o kadar fazla ihtimal var ki; YouTube’da beş dakikada uygulama yapanlar, sekiz dakikada sinematik film çıkaranlar… İnsan nereden başlayacağını şaşırıyor. Ne yapması gerektiğini bilemiyor. Bilemediği her saniye de o muhteşem geleceğinden saniyeler çalıyor.

Tokenlarını çatır çutur yakanlar da kurtulmuş değil, onlar da saniyelerinin peşine düşmüş durumda. Çünkü o saniyelerin birkaçı yan yana geldiğinde, bir anda her şeyi değiştirebilecek bir ürün ihtimali orada öylece duruyor.

Kache şöyle devam ediyor cümlesine:

Saniyelerim değersizleşmedi, tam tersine, artık o kadar değerliler ki uykuya, öğle yemeğine, oyuna ayıracak saniyem kalmadı.

Sana bir şey söyleyeyim değerli okur, bunlar daha önce de yaşandı. Hem de neredeyse birebir.

1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons, “Kömür Sorunu” adında bir kitap yayınladı. O zamanlar herkeste şu düşünce var; buharlı makineler kömürü artık çok daha verimli kullanıyor, daha az kömürle daha çok iş yapılıyor, demek ki kömür kullanımı azalacak. Jevons ise bu düşüncenin tam tersini söyledi; bir kaynağın kullanımı verimlileştikçe o kaynağın tüketimi azalmaz, artar.

Ve haklı çıktı. Kömür ucuzlayınca daha önce pahalılıktan hiç girmediği sektörlere de kömür girdi; devasa miktarda kömür tüketen trenler üretildi, birden çok sektöre hizmet eden fabrikalar çoğaldı… Verimlilik arttıkça kömür tüketimi patladı.

Küçük bir parantez; buna Jevons paradoksu denmiş ama aslında bu bir paradoks değil. Paradoksun biraz kafa yakması gerekir, Back to the Future’daki gibi örneğin; geçmişe gidip annenin babanla evlenmesini yanlışlıkla engellersen, sen hiç doğmamış olacağından geçmişe de gidememiş olursun. İşte bu çelişkidir. Çelişki de paradoks yaratır. Jevons’unki ise çelişki değil, sezgilere aykırı ama gayet rasyonel bir ekonomik gerçek. Çünkü biz insanlar böyle çalışıyoruz, bir kaynağın suyunu çıkarana kadar sömürmek istiyoruz. Saatte 100 iplik üreten fabrika buharla 200 üretmeye başladığında makineyi kapatıp dinlenmiyor, “peki 300’ü nasıl üretiriz?” diyor. Bugünün startup dünyasının tek sorusu da bu değil mi zaten; “biz bunu nasıl scale ederiz?”

Ama Jevons’un şiddetle uygulanmaya devam ettiği ya da doygunluğa ulaşıp artık uygulanmadığı durumları ayırt edebilmek için her kaynakta durumun böyle olmadığını bilmek gerekir.

Sıcak su ucuzladığında insanlar daha sık duş aldı, bulaşık makineleri icat edildi, sonra talep durdu. Kimse bahçesini sıcak suyla sulamıyor, bir noktada “bu kadar sıcak su kullanımı yeter” dedi insanlık. Buna karşılık Gutenberg matbaası kitabı ucuzlattığında talep hiç doymadı; dergiler, broşürler, gazeteler çıktı, bilginin o güne dek hayal edilmemiş formları doğdu. Fark şu, sıcak suyun kullanım alanı sınırlı, bilginin ise sınırsız. Bilgi ve enerji gibi her şeye dönüşebilen kaynaklarda “yeterlilik” seviyesi ve “doygunluk” yoktur.

Aynı durum insanlarda bile yaşandı. Amerika’da pamuğu bitkiden ayıran makine icat edildiğinde köleliğin azalacağı düşünüldü; tam tersi oldu; makineyle işlenecek pamuk arttıkça daha fazla köle getirildi.

Şimdi günümüz sorusu ise şu; kod ve zeka hangi kategoride? Sıcak su mu, bilgi mi? Kod her alana uygulanabilen bir alt katman; biyolojiden hukuka kadar her yerde her sorun için kullanılabilir. O yüzden iddia şu, Jevons paradoksu burada tarihteki her örnekten daha sert çalışacak. Ve bu sefer paradoks fabrikada değil, senin kafanın içinde bile çalışıyor; birisi 10x üretebiliyorsa 10x yeni taban demek oluyor. Bar, sen çalışırken yükseliyor…

Peki bu hikâye nasıl bitmeli? Jevons “Kömür sorunu” isimli kitabını yazdığında asıl korkusu İngiltere’nin kömürsüz kalmasıydı, yanıldı. Talebi durduran şey hiçbir zaman kaynağın bitmesi olmadı. Kömür bitmedi, makinelerin kullanımının kolaylaşması sayesinde madenlerden kömür çıkartılması da kolaylaştı.

Yine de talep şiddetle artıyorken asla bitmez diyebilir miyiz? Diyemeyiz. Talebi bitiren hep beklenmedik başka bir kısıt daha olabilir; fiziksel kapasite, altyapı, politikalar…

Peki günümüzde AI token’larının kısıtı nedir? Elektrik mi, su mu, çip kısıtları mı? Belki. Ama asıl kısıt daha yakında duruyor; sen. İnsan yargısı. AI ne kadar ucuzlarsa ucuzlasın “ne yapmaya değer?” sorusuna cevap veremiyor, amaçları ona hâlâ insanlar veriyor. Kod yazmak ucuzladıkça en pahalı beceri, neyin yapılmaya değer olduğuna karar verebilmek oldu.

Şunu kabullenmek gerekiyor, makine durmayacak. Jevons dalgası gelecek, talep patlayacak, bar yükselmeye devam edecek; tarihte hep böyle oldu, olmalı da. Kaçmak çözüm değil; AI’dan kaçan, matbaayı “şeytan işi” diye yaftalayan rahiple aynı geleceğe sahip olacaktır. Ama durmadan koşmak da çözüm değil. Yıllar önce Kırmızı Kraliçe’yi yazmıştım;

Alice ne kadar hızlı koşarsa koşsun aynı ağacın altında kalır, çünkü herkes koşuyor. “Bulunduğun yeri korumak için olabildiğince hızlı koşman gerekiyor” der Kraliçe. Token çağının özeti bu cümle; herkes 10x üretiyorsa, 10x koşmak seni ileri götürmüyor, sadece aynı ağacın altında tutuyor.

O yazıda marifetin, aranın verilmesi gerektiğini fark etmekte olduğunu söylemişim. Bugün ekliyorum; o ara kendiliğinden gelmiyor, limiti senin çizmen gerekiyor. Benim limitim “durmak ve yazmak”. Token’a dokunmadan önce deftere yazıyorum; ne yapmak istiyorum, neden istiyorum, yapmaya değecek olan o önemli şey ne? Bu soruya zaman ayırmadan açtığım her Claude penceresi, beni umarsız token yakmaya, o sonu bucağı olmayan akışa geri götürüyor. Plan önce, prompt sonra. Ve mümkünse arada insanlar yer almalı… Çünkü kod ucuzladıkça düşünmek, yazmak ve bir masa etrafında tartışmak pahalandı. AI’ın yardımcımız kalması, yönlendiricimiz olmaması bu üçünü korumamıza bağlı...

Bugünün darboğazı koddan bilişe (cognition) taşındı. Sınırlayan şey artık execution (yapmak) değil ideation (fikir üretme) ve karar verme. Örüntü eşlemede iyi olan, hangi problemin gerçekten çözmeye değer olduğunu hızla bulabilen insanlar yüksek bir etki yaratabilecek; vizyonları boyunca çok hızlı ilerleyebilecekler. Vizyonu olmayanın hızı ise Kırmızı Kraliçe'nin koşusu haline gelecek, yani yerinde saymanın hızlısı. Tüm bu yeni yetenekler mevcut sistemlere, var olan dünyaya bir şekilde eklenmek zorunda, asıl iş de, asıl heyecan da orada. Makinenin üretebildiği ile dünyanın ihtiyacı arasındaki köprüde yani. O köprüyü kuran şey de yine insan yargısı…

‘in bir sohbette anlattığı bir sahne aklımdan çıkmıyor; 13 yaşındaki bir çocuğa defter kalem vermiş, “aklına geleni yaz” demiş. Çocuğun ilk cümlesi “bildirimler gelmiyor” olmuş… İşte defter bu yüzden çalışıyor, orada talep üreten makine yok. Bildirim yok, ihtimal seli yok, yakılacak token yok. Sadece sen ve o soru varsınız.

Defterimizi açtık. Sorumuz ortada; yapmaya değecek o önemli şey ne?

Cevabını ben veremem, AI hiç veremez. Ama bir ipucu var. Gözlerini kapat ve şunu düşün; ruhunu yükselten varoluşuna anlam katan şeyler neler? Benim duyduğum cevaplar değişmiyor; kan, ter ve gözyaşıyla bitirilmiş bir maraton, küçük bir butik otelde beklenmedik bir misafirperverlik, YKS’ye girecek öğrenciler yanlış okulda zaman kaybetmesin diye yanlış okulun önünde nöbet tutan amca... Kimse “ruhumu yükselten ve varoluşuma anlam katan şey 8 dakikada ürettiğim sinematik film” demedi henüz…

Joan Didion, Kendine Saygı Üzerine isimli metninde dediği gibi;

Kendine saygıdan yoksun olmak ise, insanın kendi kusurlarını -gerçek ya da hayali- belgeleyen ve her gösterimde araya yeni görüntüler eklenen bitimsiz bir belgeselin gönülsüz tek seyircisi olmaktır…

Kendine saygı olmadan yaşamak, bir gece uyanık kalmaktır; sıcak sütün, uyku ilacının ve yorganın üstündeki uyuyan elin erişemeyeceği bir yerde — işlenmiş ve ihmal edilmiş günahları, ihanet edilen güvenleri, sessizce tutulmamış sözleri, tembellik, korkaklık ya da dikkatsizlik yüzünden bir daha geri gelmemek üzere çarçur edilmiş armağanları tek tek sayarak... Ne kadar ertelersek erteleyelim, eninde sonunda o meşhur rahatsız, kendi ellerimizle yaptığımız yatağa tek başımıza uzanırız. Orada uyuyup uyuyamayacağımız ise elbette kendimize saygı duyup duymadığımıza bağlıdır.

Girişte geceleri beni uyutmayan yakılmamış tokenlarımdan bahsetmiştim. Didion’ı okuyunca anladım, beni uyutmayan tokenlar değil. Yargımı kullanmadığım, neyin önemli olduğuna karar veremediğim projeler...

Şunu da unutmamalı, konu hiçbir zaman çıktı olmadı. Konu hep bu çabanın etrafında toplandığımız masaydı, o masadaki insanlardı. Makine durmayacak. Bar hep yükselecek. Talep patlayacak. Hepsi olacak ve olmalı da. Senin işin koşuya yetişmek değil; limitlerini belirlemek, defteri açmak, soruyu sormak ve masaya oturmak.

Belki de yeni sistemdeki en akıllıca hamle, acımasızca ve özür dilemeden kendin olmaktır?

Ortalama insan ömrü 80 yıl.

80 yıl.

Aşırı kısa ve aşırı saçma değil mi sadece 80 yıl olması?

80 yaşınıza kadar yaşarsanız dünyada yaklaşık dört bin haftanız var.

4000.

İşte insanlığın en büyük sorusu geliyor tam bu anda gündeme;

Dört bin haftayı en iyi şekilde nasıl kullanmalıyız?

Bu sorunun yanıtı için, Oliver Burkeman’ın Dört Bin Hafta isimli kitabında beni en çok etkileyen bir bölümü alıntılamak istiyorum size.

Oliver Burkeman anlatıyor;

Evrenin Mânâsızlığı Terapisi

Jungcu psikoterapist James Hollis, danışanlarından birinin hikâyesini anlatır. Danışanı, bir medikal cihaz şirketinin başarılı genel müdür yardımcısıdır.

Bir iş seyahati için Amerika’nın orta batısı üzerinde uçarken, elinde kitabı, bir düşünce yakalayıverir onu: “Hayatımdan nefret ediyorum.”

Yıllardır içinde büyüyen o huzursuzluk, tek bir cümlede netleşir: Günlerini, artık hiçbir anlam taşımayan bir şekilde geçiriyordur. İşinden aldığı keyif çekilip gitmiş, peşinden koştuğu ödüller değersizleşmiştir. Tüm bunların günün birinde bir mutluluğa dönüşeceğine dair gittikçe solan bir umutla artık hayat, ona biçilen rolünü oynamaktan ibarettir…

Belki siz de biliyorsunuzdur bu hissi. Herkes böyle ani bir aydınlanma yaşamaz tabii. Ama çoğumuz, elimizdeki dört bin haftayla yapabileceğimiz daha zengin, daha dolu, daha heyecanlı olabileceğinden şüphelenmenin ne demek olduğunu biliriz. Ya da şu deneyim tanıdık gelebilir, doğada ya da eski dostlarla geçirilmiş, alışılmadık ölçüde doyurucu bir hafta sonunun ardından günlük rutine dönerken aklınıza düşen o düşünce; hayatın daha fazlasının böyle hissettirmesi gerektiği...

İnsanı gerçekten içine çeken o anların nadir istisnalar olmaktan çıkmasını beklemek, hiç de mantıksız değildir…

Modern dünya, bu tür hislere iyi cevaplar üretmekte artık yetersiz. Din, bir zamanlar herkese hazır sunduğu o amaç duygusunu artık sağlamıyor; tüketim kültürü ise bizi anlamı bulamayacağımız yerlerde aramaya yönlendiriyor.

Kendinizi hayatınızla ilgili ne yaptığınızı sorgularken bulmak, derinden sarsıcıdır. Ama aslında kötü bir şey değildir bu çünkü içsel bir dönüşümün çoktan gerçekleştiğini gösterir. Bu şüpheleri aklınızdan geçirebiliyorsanız, hayatınıza yeni bir noktadan bakmaya başlamışsınız demektir. O noktadan, bir gerçekle yüzleşmişsinizdir bile; tatmin, hayatınızı yoluna koyduğunuz ya da dünyanın başarı kriterlerini karşıladığınız uzak bir gelecekte kendiliğinden gelmeyecek. Mesele şimdi ele alınmayı bekliyor. Bir iş seyahatinin ortasında hayatınızdan nefret ettiğinizi fark etmek, nefret etmediğiniz bir hayata atılmış ilk adımdır çünkü şunu kavradığınız anlamına gelir: Sonlu hayatınızın bir anlam taşıması için değerli bir şeylerle geçirilmesi gereken haftalar, işte bu haftalar. Zaman yönetiminin en temel sorusu, ancak bu perspektiften sorulabilir: Sahip olacağınız yegâne zamanı, gerçekten değerlendirdiğinizi hissettirecek şekilde geçirmek ne demek olurdu?

Büyük Duraklama

Bu algısal sarsıntı bazen bütün bir toplumu aynı anda yakalar. Bu bölümün ilk taslağını, koronavirüs pandemisi sırasında New York’ta, karantina altında yazdım. O günlerde, yasın ve kaygının ortasında, insanların yaşadıklarına dair buruk bir minnettarlık dile getirmesi olağanlaşmıştı. Ücretsiz izne çıkarılmış, kira derdiyle uykuları kaçıyor olsa da, çocuklarını daha çok görmek, çiçek ekmenin ya da ekmek yapmanın keyfini yeniden keşfetmek, sahici bir sevinçti. İşin, okulun ve sosyalleşmenin zorunlu duraklaması, zamanımızı nasıl geçirmemiz gerektiğine dair sayısız varsayımı askıya aldı. Mesela ortaya çıktı ki birçok insan, kasvetli bir ofise bir saatlik yolculuk yapmadan ya da sırf çalışkan görünmek için akşam 6.30’a kadar masasında oturmadan da işini gayet iyi yapabiliyordu. Yine ortaya çıktı ki, hayatımı zenginleştirdiği varsayımıyla alıştığım restoran yemeklerinin ve paket kahvelerin çoğundan, hiçbir kayıp hissi yaşamadan vazgeçilebiliyordu. Sağlık çalışanlarına yapılan ritüel alkışlardan, evden çıkamayan komşular için yapılan market alışverişlerine kadar sayısız cömertlik gösterisinden çıkan sonuç şu ki insanlar birbirini sandığımızdan çok daha fazla önemsiyordu. Görünen o ki virüsten önce, bunu gösterecek zamanımız yoktu sadece.

İşler daha iyiye gitmemişti elbette. Ama virüs, yol açtığı yıkımın yanında, bizi de değiştirdi; en azından geçici olarak, en azından bazı açılardan iyi yönde. Karantina öncesi günlerimizde neyin eksik olduğunu ve isteyerek ya da istemeyerek hangi takasları yaptığımızı daha net görmemizi sağladı. New Yorklu yazar ve yönetmen Julio Vincent Gambuto, benim “olasılık şoku” diye düşünmeye başladığım bu hissi çok iyi yakaladı.Yeterince istersek, işlerin büyük ölçekte farklı olabileceğine dair o sarsıcı kavrayış. Gambuto şöyle yazdı:

“Travmanın bize gösterdiği şey, görülmemiş sayılamaz artık. Arabasız bir Los Angeles’ın gökyüzü masmavi; çünkü kirlilik durdu. Sessizleşen New York’ta, Madison Bulvarı’nın ortasında kuş cıvıltısı duyabiliyorsunuz. Golden Gate Köprüsü’nde çakallar görüldü. Bunlar, gezegene daha az ölümcül bir etki bırakmanın yolunu bulabilseydik dünyanın nasıl görünebileceğinin kartpostal görüntüleri…”

Kriz elbette başka şeyleri de açığa çıkardı: yetersiz finanse edilen sağlık sistemleri, çıkarcı politikacılar, derin ırksal eşitsizlikler, kronik ekonomik güvencesizlikleri... Ama bunlar da aynı hisse katkıda bulundu; artık gerçekten neyin önemli olduğunu, neyin ilgimizi hak ettiğini görüyorduk ve aslında bir düzeyde, bunu zaten hep biliyorduk.

Gambuto uyardı, karantina bittiğinde şirketler ve hükümetler, pırıl pırıl yeni ürünler, hizmetler ve dikkat dağıtan kültür savaşlarıyla, gördüğümüz olasılıkları bize unutturmak için iş birliği yapacaktı. Biz de normale dönmeye o kadar aç olacaktık ki buna uymak cazip gelecekti. Oysa bu tuhaflık hissine tutunabilir, hayatımızın saatlerini nasıl kullandığımıza dair yeni seçimler yapabilirdik:

“Yaşananlar açıklanamayacak kadar inanılmaz. Şimdiye dek açılmış en büyük hediye bu. Ölümler değil, virüs değil; Büyük Duraklama... Lütfen pencereden süzülen o parlak ışıktan irkilip kaçmayın. Gözlerinizi acıttığını biliyorum. Benimkileri de acıtıyor. Ama perde ardına kadar açık... Amerika’nın Büyük Normale Dönüşü geliyor... Ama size yalvarıyorum; derin bir nefes alın, o sağır edici gürültüyü görmezden gelin ve hayatınıza neyi geri koymak istediğinizi derinlemesine düşünün. Bu, normalin yeni bir versiyonunu tanımlama şansımız. Saçmalıklardan kurtulmak ve yalnızca bizim için işe yarayanı, hayatlarımızı zenginleştireni, çocuklarımızı mutlu edeni, bizi gerçekten gururlandıranı geri getirmek için nadir ve gerçekten kutsal bir fırsat.”

“En Önemli Şey” Tuzağı

Ancak hayatta “en çok neyin önemli olduğuna” dair her tartışmanın bir tehlikesi var; bir tür felç edici azamete yol açma eğilimi. Zamanınızla gerçekten mühim bir şey yapmak için, ofis işinizi bırakıp yardım gönüllüsü olmak ya da bir uzay şirketi kurmak gibi bir şey yapmanın göreviniz olduğunu hissetmeye başlarsınız. Böyle büyük bir jest yapacak konumda değilseniz de, derin anlamlı bir hayatın sizin için bir seçenek olmadığı sonucuna varırsınız. Siyaset ve toplumsal değişim düzeyinde, yalnızca en devrimci, dünyayı dönüştürecek davaların uğruna savaşmaya değer olduğunu düşünmek cazip gelir, küresel ısınma ve gelir eşitsizliği çözülmemişken, demans hastası yaşlı bir akrabaya bakarak ya da yetim evinde gönüllü çalışarak zaman geçirmenin anlamsız olacağını düşünürsünüz. New Age çevrelerinde bu aynı azamet, başka bir kılığa bürünür; her birimizin, evrenin keşfetmemizi ve yerine getirmemizi dört gözle beklediği, kozmik öneme sahip bir Yaşam Amacı olduğu inancı...

İşte bu yüzden, yolculuğumuzun bu son aşamasına, kaba ama beklenmedik ölçüde özgürleştirici bir gerçekle başlamak faydalı olacak; hayatınızla ne yaptığınız, o kadar da önemli değil. Ve sonlu zamanınızı nasıl kullandığınız konusunda, evrenin zerre kadar umurunda değilsiniz…

Mütevazı ve Anlamlı Bir Hayat

Geçtiğimiz yıllarda kaybettiğimiz İngiliz filozof Bryan Magee, şu çarpıcı noktayı dile getirmeyi severdi; insan uygarlığı yaklaşık altı bin yaşında ve biz bunu akıl almaz derecede uzun bir süre olarak düşünmeye alışığız. İmparatorlukların kurulup yıkıldığı, “klasik antikite” ya da “Orta Çağ” gibi etiketler yapıştırdığımız tarihsel dönemlerin birbirini izlediği devasa bir zaman dilimi; “ancak bir buzulun hareket ettiği türden yavaş hızla akan bir zamanda.”

Şimdi meseleye bir de şöyle bakalım. Her kuşakta, ortalama yaşam süresinin bugünkünden çok daha kısa olduğu zamanlarda bile, yüz yaşına (yani 5.200 haftaya) ulaşan en az birkaç kişi hep vardı. Ve bu kişilerin her biri doğduğunda, o sırada hayatta olan ve yüz yaşına çoktan ulaşmış başka birkaç kişi de olmalıydı. Yani tarih boyunca, aralarında hiç boşluk olmadan uzanan bir yüz yaşındakiler zinciri hayal edebiliriz; gerçekten yaşamış, tarihsel kayıtlar yeterince iyi olsaydı her birini adıyla anabileceğimiz somut insanlar…

Şimdi çarpıcı kısım; bu ölçüye göre, çoğumuza kendi çağımızdan imkânsız derecede uzak görünen Mısır firavunlarının altın çağı, topu topu otuz beş ömür önce yaşandı. İsa yaklaşık yirmi ömür önce doğdu; Rönesans yedi ömür geride kaldı. Magee’nin gözlemiyle, uygarlığın tamamını kapsamak için gereken hayat sayısı — ki bu sayı altmış — “bir davet verdiğimde oturma odama sığdırdığım arkadaş sayısıydı.” Bu perspektiften bakınca insanlık tarihi buzul hızında değil, göz açıp kapayıncaya kadar akmış. Ve bundan şu çıkıyor elbette; sizin hayatınız da büyük resimde, hiçliğe yakın minicik bir parıltı olacak. Küçücük bir nokta; iki yanında, kozmosun geçmişi ve geleceği olarak uzanan, kavranamayacak kadar uçsuz bucaksız iki zaman düzlüğüyle…

Evrenin Umurunda Değilsiniz

Böyle düşünceleri ürkütücü bulmak doğal. Edinburgh’un eski piskoposu Richard Holloway’in yazdığı gibi, “evrenin devasa kayıtsızlığını” düşünmek, “sık bir ormanda kaybolmak kadar yön şaşırtıcı ya da kimse gittiğimizi bilmeden denize düşmek kadar korkutucu” hissettirebilir. Ama başka bir açıdan bakınca, tuhaf biçimde teselli edici bir yanı da var. Buna “kozmik önemsizlik terapisi” diyebilirsiniz; her şey fazla geldiğinde, biraz uzaklaşıp bir adım geriden bakmayı kabul ederseniz hepsinin hiçten farksız olduğunu hatırlamaktan daha iyi bir avuntu olabilir mi? Ortalama bir hayatı dolduran kaygılar, ilişki sorunları, statü yarışları, para dertleri bir anda önemsizleşir. Pandemiler ve başkanlıklar da öyle… Kozmos, sakin ve sarsılmaz şekilde hiç de umursamadan yoluna devam eder.

Ama bu rahatlama hissini biraz daha yakından incelemeye değer; çünkü bir şeye işaret ediyor; geri kalan zamanlarda çoğumuz, kendimizi evrenin akışında epey merkezî bir yerde görerek dolaşıyoruz. Öyle olmasaydık, gerçekte durumun böyle olmadığını hatırlamak da bir rahatlama yaratmazdı. Bu, megalomanlara ya da patolojik narsistlere özgü bir durum da değil; insan olmanın çok temel bir parçası. Her şeyi bulunduğunuz noktadan yargılamak gibi anlaşılır bir eğilim bu; tesadüfen etrafta olduğunuz o birkaç bin hafta, kaçınılmaz olarak, tüm geçmiş zamanın hep kendisine doğru aktığı tarihin kilit taşı gibi hissettirmeye başlar. Psikologların “benmerkezcilik yanlılığı” dediği şeyin bir parçası bu yargılardır ve bu durum evrimsel açıdan da gayet mantıklıdır. Evrenin zaman ölçeğinde kendi mutlak önemsizliğinize dair daha gerçekçi bir algınız olsaydı, hayatta kalmak ve genlerinizi aktarmak için mücadele etme motivasyonunuz muhtemelen azalırdı.

Çıta Neden Bu Kadar Yüksek?

Üstelik şöyle düşünebilirsiniz; kendi tarihsel önemine dair böyle gerçekdışı bir algıyla yaşamak, her eyleminize, hak edilmemiş de olsa, kozmik bir önem duygusu yükleyerek hayatı daha anlamlı hissettirir. Ama gerçekte olan şu: varlığınıza biçtiğiniz bu abartılı değer, sonlu zamanınızı iyi kullanmanın ne demek olduğuna dair gerçekdışı bir tanım doğuruyor. Çıtayı fazlasıyla yükseğe koyuyor. “İyi geçirilmiş” sayılması için hayatınızın son derece etkileyici başarılar içermesi ya da gelecek nesiller üzerinde kalıcı bir etki bırakması gerektiğini söylüyor ya da en azından, filozof Iddo Landau’nun sözleriyle, “sıradan ve gündelik olanı aşması” gerektiğini... Sıradan olamaz, orası kesin, sonuçta, hayatınız büyük resimde inandığınız kadar önemliyse, onunla gerçekten olağanüstü bir şey yapma yükümlülüğü hissetmemeniz mümkün mü?

Bu, “evrende bir çentik bırakmaya” kararlı Silikon Vadisi patronunun zihniyeti… Miras bırakmaya saplanmış politikacının, eseri Tolstoy’un zirvesine ve şöhretine ulaşmadıkça hiçbir şey ifade etmeyeceğini içten içe düşünen romancının zihniyeti. Aslında inandıkları şey, neredeyse hiç kimsenin ulaşamayacağı bir anlamlılık standardı benimsemiş olmaları. Landau’nun işaret ettiği gibi;

“Bir sandalyeyi, güzel bir çay demlemek için su kaynatmakta kullanılamıyor diye kusurlu bulmayız. Sandalye, su kaynatma kapasitesine sahip olması gereken türden bir şey değildir; kaynatamıyor olması bir sorun değildir. Aynı şekilde, “neredeyse tüm insanlar için, kendilerinden bir Michelangelo, bir Mozart ya da bir Einstein olmalarını talep etmek makul değildir... İnsanlık tarihinin tamamında bu türden yalnızca birkaç düzine insan olmuştur.”

Başka bir deyişle evrende bir çentik bırakamayacaksınız, bu neredeyse kesin. Hatta kriterlerinizin katılığına bağlı olarak, o lafın sahibi Steve Jobs bile böyle bir çentik bırakamadı. Belki iPhone, sizin ya da benim başaracağımız her şeyden daha fazla nesil boyunca hatırlanacak ama gerçekten kozmik bir bakıştan, o da yakında unutulacak. Her şey gibi…

Yükü Yere Bırakmak

Önemsizliğinizin hatırlatılmasının rahatlama getirmesine şaşmamalı. Bu, bunca zamandır kendinizi, makul olarak karşılamanız beklenemeyecek standartlara bağlı tuttuğunuzu fark etmenin hissi. Ve bu fark ediş yalnızca sakinleştirici değil, özgürleştirici de. Çünkü “iyi geçirilmiş bir hayat” tanımının bu gerçekdışı yükünden kurtulduğunuzda, çok daha geniş bir yelpazedeki şeylerin, sonlu zamanınızı anlamlı kılmanın yolları arasında sayılabileceğini düşünmekte özgürsünüz. Şunu düşünmekte de özgürsünüz; zamanınızla halihazırda yaptığınız birçok şey, sandığınızdan daha anlamlı olabilir ve belki de şimdiye dek onları, yeterince “önemli” olmadıkları gerekçesiyle bilinçaltınızda değersizleştiriyordunuz.

Bu yeni perspektiften bakınca çoğu şey görünür hale geliyor. Çocuklarınıza besleyici yemekler hazırlamak, hiçbir yemek ödülü kazanmayacak olsanız da, herhangi bir şeyin önemli olabileceği kadar önemli olabilir. Romanınız, Tolstoy olmadığınızı bilseniz bile, bir avuç insanı duygulandırıyor ya da eğlendiriyorsa yazılmaya değerdir. Ve hizmet ettiği insanların hayatını birazcık iyileştiren her meslek, bir çalışma hayatını geçirmeye değer bir yol olabilir. Dahası şu anlama da geliyor, koronavirüs pandemisinden öğrendiğimiz şey, komşularımızın ihtiyaçlarına birazcık daha duyarlı olmaksa, “Büyük Duraklama”dan değerli bir şey öğrenmişiz demektir. Toplumun kökten dönüşümü ne kadar uzakta kalırsa kalsın biz bir şey öğrenmişiz demektir…

Kozmik önemsizlik terapisi, büyük resimdeki önemsizliğinizle ilgili gerçekle yüzleşmeye bir davet. Onu, elinizden geldiğince kucaklayın.

Hayat denen bu birkaç bin haftalık bu şaşırtıcı hediyenin hakkını gerçekten vermek, onunla “olağanüstü bir şey yapmaya” karar vermekten geçmiyor. Aslında tam tersini gerektiriyor, hayatı, soyut ve aşırı talepkâr bir olağanüstülük standardına bağlamayı reddetmeyi… Hayatı kozmik önem taşıyan tanrısal fanteziler yerine somut, sonlu ve çoğu zaman tam olarak böyle olduğu için harikulade gerçekliğinde kabul etmeyi…

Galaksi rehberimizde bu hafta ilgimi çekenler;

📚Okuduklarım:

Kendinle Savaşma Sanatı

Bu kitabı ne kadar övsem az…

Her pazar epostalarınıza gelen uzun yazılarımın çoğunda kullandığım “Adler’in dediği gibi” referanslarının çoğunun bu kitaptan olduğunu söylemeliyim.

Kitapta bir filozof ve genç bir adamın, Freud ve Jung’la birlikte olmak üzere ama en çok Adler’in önünü açtığı yolda deneyimledikleri bir beyin fırtınası anlatılıyor. Gencimiz aklında binlerce soruyla, hayatta uğradığı tüm “haksızlıklarla”, suçladığı tüm insanlarıyla filozofumuzun kapısını çalar ve konuşmaya başlarlar. Gencin sorduğu soruların çoğunda kendimi gördüm. Filozofun yanıtlarını tekrar tekrar okumak için kitabı hep elimin altında tutuyorum.

Duygularınızdan korkmadan yaşamak, geçmişinizin zincirlerinden kurtulmak, kendiniz olmak için önünüzdeki en büyük engele karşı yani kendinize karşı savaşınızdan galip çıkmak için muhteşem fikirler sunuyor.

Filozofumuzdan bir cümle:

“Adler psikolojisi cesaret psikolojisidir. Mutsuzluğunu geçmişine ya da çevrene yıkamazsın. Aslında beceriksiz değilsin. Sadece yeterli cesaretin yok. Mutlu olma cesaretin eksik de denebilir.”

🎧 Dinlediklerim:

Kitaplarımı okumaktan müthiş bir zevk alıyorum. Sade ve sadece saatlerce kitap okuyabilirim mesela.

Ama hayat bu değil dostlarım… Köşeme çekilip sadece kitap okuyarak kendimi yaşamaktan alıkoyamam. Okunacak çok kitap var ve zaman çok az. O yüzden seçtiğim ve beni çok etkileyen bazı kitapları tekrar tekrar hatırlamak, durmak, üzerine düşünmek, neredeyse o fikir üzerinde meditasyon yapmak için uzun süredir hayatıma kattığım bir uygulama daha var. Storytel’de seçtiğim, bu “benim için özel” kitaplarımı dinleyebiliyorum.

Kendinle Savaşma Cesareti isimli kitabı da fırsat buldukça Storytel’de de dinlemeye devam ediyorum. Yolculuk ederken, yürüyüş yaparken ya da el oyalayıcı bir işle meşgulken bile dinleyebiliyorum. Storytel’deki seslendirmesi de oldukça başarılı. Sadece bu kitap için değil genel olarak Storytel’i de hayatınıza bir rutin olarak ekleyebilirsiniz.

📺 İzlediklerim:

Netflix’de Chef’s Table Legends isimli bir belgesele denk geldim. Jamie Oliver’ın konuk edildiği ilk bölümü izledim. Jamie Oliver’ın kimseyi umursamadan, kendi “doğru bildiği” yolda ilerlemesini ve bu yolda başardığı müthiş projelerini çok sevdim.

Pek mini de olmayan baya baya bir spoiler:

• Jamie Oliver çocukluğunda teşhis edilememiş disleksi nedeniyle okula büyük zorluklar yaşamış, 33 yaşına kadar kitap okuyamamış bugün hala bu konuda farkındalık yaratan bir aktivist olarak tanımlıyor kendisini. Evet aşçı değil de önce aktivist.

• Okuldaki sorunları sebebiyle yemek yapmaya tutunmuş.

• Fifteen isimli bir restoran açmış. Kendisi gibi “okulda sorunları olan”, alkol, uyuşturucu problemleri olan ve ikinci bir şansa ihtiyacı olan 15 genç bularak, onlara yemek yapmayı öğretmiş ve sadece onların çalıştığı bu restoran 14 yıl boyunca müşterilerinden tam not almış.

• Fifteen devam ederken Jamie Oliver isminde kaliteki malzemelerle pahalı olmayan yemekler yapmayı hedefleyen restoran zincirleri kurmuştur.

• Restoran zincirleri devam ederken Jamie Oliver okuldaki yemekhanelerin yemeklerinin sağlıksızlığına kafayı takıp, 18 ay boyunca bir okulun yemekhanesindeki menüyü kendisi oluşturmuş, sadece kızartma isteyen çocuklara sağlıklı yemek yemeyi sevdirmiş, dönemin başbakanı Tony Blair’le görüşerek okul yemekhaneleri için fon ayrılmasının peşine düşmüştür ve bunu başarmıştır.

• Tüm restoranlarını krizde kaybetmiştir ama hala bugün çocuklar için, yetişkinler için yemek yapmaya ve öğretmeye devam etmektedir.

Belgeselleri bu yüzden seviyorum. Jamie Oliver şüphesiz muhteşem bir insan değildir, hatta hangimiz öyleyizdir ama belli ki bir davası olan, bunun peşinden koşan ve bu yolda ilerlerken ilham olan bir insan... İlham almak için ve ilham olmak için izleyebilirsiniz.

🔬 Denediklerim:

Higssfield AI

Bu nedir ya? Kabul edelim, gelecek biraz korkunç olacak.

Higssfield AI profesyonel kullanım için tasarlanmış, pazarlama ekiplerinin, Fortune 500 şirketlerinin, stüdyo ve film yapımcılarının sinematik kalitede video oluşturduğu bir platform.

Girip baktığınızda bu nedir demeniz çok mümkün, fazla uyaranlı, kullanıcı deneyimi çok da basit olmayan bir platform ama minik bir video ile nasıl muhteşem sonuçlar alındığını görebilirsiniz.

🧘🏻‍♀️ Üzerine düşündüklerim:

Yukarıda da bahsettim ya, sürekli okumak sürekli tüketmek sürekli telefona bakmak değil de bazen bir söz, bir alıntı, bir kitap cümlesi üzerinde düşünmek gerekiyor diye, bu hafta üzerinde düşündüğüm bir alıntı paylaşmak istedim:

Daniel Kahneman;

“Nothing in life is as important as you think it is, while you are thinking about it.”

“Hayatta hiçbir şey, onu düşündüğünüz an size göründüğü kadar önemli değildir.”

Hatta belki daha sade bir çeviri şu olabilir:

“Hiçbir şey onu düşündüğünüz andaki kadar önemli değildir.”

Henüz 8 yaşındasınız. Sadece misafirler geldiğinde açılan salonda top oynarken bir vazoyu yere düşürüp kırdınız. Anneniz koşarak geldi, “Ne oldu?” dedi. Vazo yüz parçaya ayrılmış vaziyette yerde ölümünü ilan ederken annenize cevap verdiniz: “Hiçbir şey?!”

Konu duygularımızı fark etmeye ve onlarla ilgili konuşmaya geldiğinde, hâlâ 8 yaşındaymışız gibi davrandığımızı düşündüğünüz oluyor mu? İple çektiğiniz o cumartesi buluşmasının son anda iptal edildiğini öğrendiğinizde, saatler harcayarak hazırladığınız yemeğe eşinizin işi uzadığı için geç kalacağını duyduğunuzda ya da özenle saatlerinizi verdiğiniz projenize kimseden yorum gelmediğinde...

Tüm bunlara ilk anda verdiğiniz tepki “hiçbir şey” değil mi?

Zor Konuşmaların Temelinde Duygular Vardır

Duygularımız çoğunlukla yüzeyde değil, derinlerde yer alır. Ama zor konuşmaların temelini duygularımız oluşturur. Problemi çözmek, duygulardan bahsetmekten daha kolay görünse de problemin kalbinde çoğu zaman duygular bulunur.

Duygulardan bahsetmeden problemi çözdüğümüzü sadece sanırız. Gerçekte duygular ne kadar bastırılırsa, gün yüzüne çıkacak yeri ve anı o kadar bulurlar. Pasif agresiflik, konuşulmamış ya da fark edilmemiş duygular yüzünden yaşanır. Duygularınız sesinizin tonundan sızabilir, titremesinden anlaşılabilir, yüz ifadenizden belli olabilir; vücut diliniz sizi ele verebilir. Sarkastik, agresif, sabırsız ya da defansif şekilde konuşabilirsiniz. Tüm bunlar problemi çözmek yerine çoğunlukla daha da karmaşıklaştırır.

Saklamak Değil, Saklayamamak Sorun Olduğunda

Bazılarımız için sorun duyguları saklamak değil, saklayamamaktır. Gözyaşlarına boğulmadan anlatamayız, öfkemize yenik düşmeden durumu yönetemeyiz... Ancak gözyaşı dökmemizin ya da öfkelenmemizin sebebi, duygularımızı çok fazla yaşıyor olmamız değil, onları çok nadir ifade ediyor olmamız olabilir. Uzun zamandır hissettiğiniz duyguları açıklamak yerine bastırmayı seçiyorsanız, bir gün patlamalarına tanık olmak çok da şaşırtıcı olmaz.

Her ne kadar bu görüşe çok katılıyor olsam da tam burada psikolog Adler’in ısrarla savunduğu aksi bir görüşten de bahsetmek isterim. Adler der ki: Geçmişte ne yaşanmış olursa olsun -herhangi bir anı, travma ya da ne derseniz deyin- bunların hiçbiri şu anki davranışlarınızın açıklaması olamaz. Geçmişiniz bugününüze karar veremez; bunu siz yaparsınız. Yapma sebebiniz de travmanız değil, aksine sizin belirlediğiniz bir hedeftir.

Şöyle örnekleyelim: Bir restorana gittiniz, garson yemeğinizi getirdi ve masaya koyarken takılıp tüm tabağı üzerinize boca etti. Tertemiz, ışıl ışıl kıyafetiniz mahvoldu; bir anda öfkelenip garsona bağırdınız. İşte Adler der ki, bu öfkeli bağırışın asıl amacı garsonu cezalandırmak, onu ezmek, sizin emrinize sokmaktır. Bunu bir düşünce deneyiyle bir adım ileri götürür: Garson yerine patronunuz üzerinize bir şey dökseydi, ona da öfkeyle bağıracak mıydınız? Cevabınız hayırsa, “bir anda öfkelendim, parladım işte” demekten daha derin bir şeyler yaşamış olabilir misiniz? Garsona öfkelenmeyi bilinçaltınızda seçmiş olabilir misiniz?

Öfkelenmeden ya da ağlamadan kendimizi ifade edemediğimize inanıyorsak, bu eylemleri seçmemizin bir amacı olabilir mi? Kendi adıma, “asla olamaz” diyemem.

Duygular Sarmalını Çözmek

Çoğu zor konuşmanın temelini duygular oluştursa da duygularımızı keşfetmek basit değildir. Aslında sadece öfke hissetmeyiz; duygular bundan daha karmaşıktır. Kendimizi değersiz hissettiğimiz için karşımızdakine öfkelenirken aynı zamanda utanmış, güveni sarsılmış, ihanete uğramış ve hatta bir yanımız “gerçekten değersiz” olabileceğimize inandığı için üzülmüş de hissedebiliriz. Tüm bu duyguları belirlemek zordur; ancak kendinize biraz zaman verirseniz bu duygular sarmalını açmanız ve gerçekte ne hissettiğinizi görmeniz, nasıl aksiyon alacağınızı da belirleyecektir.

Duygular düğümünü çözerken hangi duygularınızı ifade etmeye izniniz olduğunu da fark edeceksiniz. Örneğin “erkek adam ağlamaz” mı dersiniz; ağlarsanız utanır mısınız? Öfkenizi göstermek çok olağanken utancınızı ya da başarısızlığınızı paylaşmaktan çekinir misiniz? Kime hangi duygularınızı gösterebilirsiniz? Neden diğerlerini göstermekten çekinirsiniz? Duygular meselesini irdeledikçe tüm bunlar size görünür olacaktır.

Suçlamadan Dile Getirmek

Zor konuşmaları yönetebilmek için duygularımızı fark ettikten sonra onları dile getirmemiz gerekir. Ancak dile getirirken “suçlayıcı” bir tavır asla işe yaramaz. “Umursamazın tekisin” yerine “kendimi değersiz ve yalnız hissettim” demeniz, karşınızdakinin defansif olmasını önler.

Duygularımız, Kendimize Anlattığımız Hikâyeden Beslenir

Hepimiz hissettiğimiz duygunun tartışılamaz, statik ve doğru olduğuna inanırız. Ancak bir önceki yazıda belirttiğimiz gibi; bizim sahip olduğumuz bilgi, onu yorumlama şeklimiz ve ulaştığımız sonuç ile karşımızdaki kişinin bilgisi, yorumu ve sonucu farklı olabilir. İkimiz de merdivenin bambaşka yerlerinde duruyor ve birbirimize inandığımız hikâyenin kendi versiyonlarını fırlatıyor olabiliriz. Bir önceki yazıyı henüz okumadıysanız;

Konu duygularımız olduğunda, hangi duygumuzun kendimize söylediğimiz hangi hikâyeden beslendiğini fark etmemiz önemlidir. Okyanusta yüzdüğünüzü hayal edin. Karşınıza bir köpek balığı çıktığını gördüğünüz an şok içinde kalıp korkuyla dolabilirsiniz. Şimdi aynı durumdaki sizin, su altı canlılarını çok iyi bilen bir bilimci olduğunuzu varsayalım. Gördüğünüz köpek balığının, insanlardan çekinen hatta neredeyse korkup kaçan Karayip resif köpek balığı olduğunu fark ettiğinizde, korkunuzun bir anda yok olup yerini meraka bıraktığını görmek sizi şaşırtmayacaktır. Yani o anda hissettiğiniz duygu da kendinize söylediğiniz hikâyeden besleniyor…

İlk Adım: Hikâyenin ve duyguların farkına varmak

Ne oldu konuşmasında da bahsettiğimiz gibi, ilk adım kendimize söylediğimiz hikâyenin farkında olmak olmalıdır. Bu hikâyeyle birlikte neler hissediyoruz? İnandığımız hikâyeye hangi duygularımız eşlik ediyor? Karşımızdaki kişinin inandığı hikâye ne olabilir? O, bu hikâyeyle birlikte hangi duygular içinde olabilir? Sadece kendi hikâyemize ve duygularımıza değil, karşımızdakinin hikâyesine ve duygularına da yer verdiğimizde, onları merak ettiğimizde, zor konuşmaların üstesinden gelmenin ilk adımını tamamlamış oluruz.

Sonraki Adım: Varsaydığımız “niyetleri” fark etmek

Sonraki adımımız, karşımızdaki kişiye atfettiğimiz niyetleri fark etmek olmalı. Hangi duygularımız, bizim varsaydığımız niyetlere dayanıyor? Hangi varsayımlar bizi hangi sonuçlara, hangi duygulara yönlendiriyor?

Burada en sevdiğim ilkelerden biri olan Hanlon’un Usturası’ndan bahsetmek istiyorum: Aptallıkla veya yetersizlikle açıklanabilecek bir şeyi asla kötü niyetle ilişkilendirmeyin. Bir insan size zarar veren ya da saçma gelen bir şey yaptığında, hemen size karşı komplo kurduğunu veya fesatlık düşündüğünü varsaymayın. Çoğu zaman mesele sadece beceriksizlik, cehalet veya saf dikkatsizliktir.

Son Adım: Kendi katkımızı görmek

Son olarak, bu anlaşmazlığı besleyen kendi katkımızı görebilmeliyiz. Soruna olan kendi katkımızı görebiliyor muyuz? Bu katkımızı, karşımızdakini suçlamadan dile getirebiliyor muyuz?

İnsan olmak zor, bunu hep dedik. Duygularla baş etmek çok zor. Ama insan olmanın güzelliği de tüm bu zorlukların üstesinden gelebilmekte, gelebilecek adımları birlikte atabilmekte…

Yeni yazıda görüşmek üzere!

Dilerim muhteşem bir hafta geçiriyorsunuzdur.

Bu haftanın önerileriyle geldim ve hemen başlıyorum!

📚Okuduklarım:

Nasıl daha iyi soru sorulur?

Tyler Cowen’in “Conversations with Taylor” isimli podcast’ini kendimi daha “akıllı” hissetmek istediğim zamanlarda mutlaka dinlerim. Tyler’ın sorularının berraklığı, yorumlarının netliği, bir başka konuya geçişindeki ustalığı beni hep etkiler. Öykünürüm yetkinliğine.

Kendisinden daha iyi soru sormak için tavsiye istenmiş, cevabını paylaşıyorum;

• Yüksek seviyede spesifik olan soru sormak, ortalama bir soru sormaktan daha iyidir.

• Bir soruyu sormadan önce soruyla ilgili bir tür itirafla ya da kendinizden bir bilgiyle başlamak çoğu zaman daha iyidir. Bu durum yanıt verecek kişi için bir standart belirler. O standardı yüksek tutun!

• Gerçekten dinlediğinizi ve cevabı önemsediğinizi inandırıcı bir şekilde gösterin.

• Aklınızdaki her soru için önceden kendinize şunu sorun; soruyu yönelttiğiniz kişi çok kolayca muğlak ve pek de işe yaramayan bir cevap verebilir mi? "Neden Napolyon hakkında bir kitap yazdınız?” sorusuna “Eee, Fransız tarihi beni her zaman büyülemiştir" gibi cevap verilmesini istemezsiniz… Karşılığında alabileceğiniz cevap bu tür bir laf kalabalığıysa, soruyu daha sivri ya da daha spesifik hale getirmeyi deneyin.

• Yüksek statülü insanlar, düşük statülü insanlardan daha iyi cevaplar alır. O yüzden yüksek statülü olun. Ya da en azından yüksek statülüymüş gibi “inandırıcı bir şekilde- davranın.

• Gregory Stock'un The Book of Questions (Sorular Kitabı) adlı kitabını öneririm.

• "Diğer röportajcıları dinleyin" diyebilirsiniz. Olabilir, ama çok da fazla dinlemenizi önermem? Sizi herkesin sorduğu aynı soruları sormaya teşvik edeceklerdir. Ayrıca elinizdeki kaynakların çoğu, sorularının önemini şöhretleriyle artıran mega ünlü insanlar. (Oprah'ın bana soracağı herhangi bir şey, sırf o sorduğu için ilginç olurdu örneğin.) Bu yüzden bu standart ipucunu az ve dikkatli kullanın.

✍️ Yapılacaklar listem:

Yapılacaklar listemi hazırlarken, şu anda bulamadığım bir kaynaktan (bir tweet olduğuna eminim) faydalanıyorum uzun zamandır. Üçe ayrılıyor listem;

1. Yapmam gerekenler

2. Yapmayı istediklerim

3. Başka insanların benim yapmamı istediği şeyler

“İnsanlara sınırlar koyabilme” yeteneğinin en hızlı şekli olabilir bu üç liste adımı.

📺 İzlediklerim:

Apple Tv’nin yaptığı her diziye ba-yı-lı-yo-rum!

Hiç de “akıl modeli” olmayan, zamanı en eğlenceli şekilde boşa harcamak için size birkaç dizi önereceğim;

• Ted Lasso (IMDb 8.8)

Bu kadar naif, sıcak, iyi hissettiren ve eğlenceli bir dizi yakın zamanda izlemedim. Bir futbol dizisi gibi görünse de asla öyle değil. Eğer izlemediyseniz bir şekilde şans verin mutlaka. Ayrıca dizideki Rebecca Welton isimli kurgu kişisinin gerçek hayattaki rol modelim olduğunun altını çizerim.

• Widow’s Bay (IMDb 8.2)

Bu dizide öncelikle başroldeki Matthew Ryhs’ı çok takdir ettiğimi belirtmek isterim. Ben böyle güzel bir oyunculuğu çok daha fazla izlemek isterim. Dizi bir korku-komedi. Böyle bir kategoride bir dizi nasıl iyi olabilir diyebilirsiniz, ama bu muhteşem bir şey! Hem gerim gerim gerildiğim, hem de çok güldüğüm çok iyi bir dizi. Bunu da yine muhtelif platformlardan bir şekilde edinin derim.

Dizi önerilerim asla bitmedi bitmez, bende o kadar fazla “çok iyi” dizi önerisi var ki, hepsini tek seferde yazıp gözünüzdeki “Akıl Modelleri Hande” imajını yerle bir etmek istemediğimden zamana yayıyorum önerilerimi.

🔬 Denediklerim:

Boş sayfaya bakmak, uzunca bakmak ve nereden başlayacağını bilememekle hepimiz savaşıyoruzdur. Bir emaili yanıtlarken, bir toplantı notu oluştururken ya da aklınızdaki bir hikayeyi yazıya dökerken kullanabileceğiniz ve sizi hızlandıracak müthiş bir hack’im var.

Tabii ki AI içeriyor bu hack.

Wispr Flow, aklınızdaki şeyleri, tüm bildiklerinizi anlatabileceğiniz müthiş bir platform. 10 dakika boyunca konuşup içinizi dökebilirsiniz kendisine. Daha sonra text halindeki çıktıyı alıp Claude, ChatGPT ya da Gemini tercih ettiğiniz birine verip temizlettiğinizde, elinizde boş sayfa yerine, bir yerden başlayacak bir kanvas oluyor.

Sizin bana önerileriniz varsa, bilmeyi çok isterim. Bu bültenin en önemli amacı öğrendiklerimi paylaşmak ve bilmediklerimi öğrenmek…

Yeni yazıda, çook yakında görüşmek üzere!

Bu hafta, uzun zamandır yazmak istediğim bir konuya nihayet sıra geldi; konumuz rahatsız edici konuşmalarda ustalaşmak…

Bize okuduğumuz okullarda ya da ev içinde aldığımız eğitimde çok da öğretilmediğine inandığım “dünyada varolmak için bilinmesi gerekenler” başlığı altındaki en önemli konulardan biri zor diyalogları yönetebilmek…

Harvard Müzakere Projesi’nden çıkan Zor Konuşmalar (Difficult Conversations) kitabını bu yüzden okumaya başladım. Yazarlardan Sheila Heen ve ekibi, binlerce çatışmayı inceledikten sonra çok çarpıcı bir şey fark etmiş; Konusu ne olursa olsun, her zor diyalog aslında aynı iskeletin üzerine kurulu.

Yani yaşadığımız her diyalog aslında bu üç diyalogtan biri ya da birileri:

• “Ne Oldu?” diyaloğu: En görünür katman. Kimin ne dediği, kimin haklı olduğu, kimin suçlu olduğu üzerine, herkesin kendi gerçek versiyonunu savunduğu tartışmalar...

• Duygular diyaloğu: Yüzeyin hemen altında akan duygusal enerji diyebiliriz bunlara. Kırgınlık, öfke, ihanet hissi… Çoğu zaman açıkça konuşulmaz ama konuşmanın her cümlesine sızar. Hatta pasif agresif dediğimiz “yöntemin” tam olarak cümlelerimizden ya da davranışlarımızdan sızan duygular olduğunu biliyor muydunuz?

• Kimlik diyaloğu: En derin katman. Tartışmanın içimizde tetiklediği bizim kişiliğimizle ilgili o sessiz soru: "Bu durum benim hakkımda ne söylüyor? Ben iyi bir insan mıyım, yetkin miyim, sevilmeye değer miyim?"

İş yerinde bir proje kavgası da olsa, eşinizle bulaşık tartışması da olsa, altta yatan yapı hep bu üçlüden biri ya da bunların kombinasyonları.

Bugün bu serinin ilk katmanına, yani en görünür olanına odaklanacağız: “Ne Oldu?” diyaloğu. Hani şu “sen öyle dedin”, “hayır ben öyle demedim” diye başlayan, herkesin kendi gerçeğini masaya koyduğu katman...

“Gerçekler” hakkında tartışmıyoruz aslında

İlk önemli farkındalık şunu anlamakla başlıyor bence; zor bir diyalogda gerçekleri tartıştığımızı sanırız ama aslında kendi inandığımız hikâyeleri tartışırız. Ne olduğuna, ne olmakta olduğuna ve bundan sonra ne olması gerektiğine dair kendi anlattığımız hikâyeleri...

Peki iki insan aynı olayı yaşayıp nasıl bambaşka iki hikâyeyle çıkıyor oradan? Kitapta bunu açıklamak için merdiven yapısından bahsediliyor;

Çıkarım Merdiveni (Ladder of Inference).

Beynimiz bilgiyi şu basamaklardan geçirerek işliyor:

1. Mevcut veri: En altta, o an deneyimleyebileceğimiz bütün bilgi duruyor.

2. Veri seçimi: Bu devasa havuzdan her birimiz minicik bir dilim seçip sadece ona dikkat ediyoruz. Neye göre? Rolümüze, geçmiş deneyimlerimize, o gün canımızı neyin sıktığına göre...

3. Yorumlama: Seçtiğimiz o dilimi, dünyanın nasıl işlemesi gerektiğine dair yazılı olmayan iç kurallarımızla yorumluyoruz.

İç kurallarımız meselesine biraz daha yakından bakmak istedim. Çünkü çoğu tartışmanın sebebi de bu bizden başka kimsenin bilmediği iç kurallarımız. Birisi bir buluşmaya 5 dakika geç kaldığında sizin iç kuralınız “gecikmek bekleyene çok büyük kabalıktır, geciken insan sizi umursamıyordur” ise ve bu kuralı karşınızdaki kişi bilmiyorsa tüm o buluşma boyunca yaşadığınız gerginliği bu sefer “kendisine yapılan bir kabalık” şeklinde yorumlayabilir. İçinden çıkılmaz döngüleri görebiliyor musunuz? İnsan olmak gerçekten zor…

4. Sonuç: Ve tepede bir sonuca varıyoruz: “Bu toplantı tam bir zaman kaybıydı.” “O beni umursamıyor.”

Sorun şu: Zor diyaloglarda karşılıklı olarak kendi merdivenimizin en tepesinden konuşuyoruz. Yazarlar buna “sonuç takası” diyo; sen kendi sonucunu bana fırlatıyorsun, ben kendiminkini sana. Ama merdivenin alt basamaklarını, yani hangi veriyi seçtiğimizi ve onu nasıl yorumladığımızı hiç açmıyoruz tartışma boyunca.

Yazarlardan Heen’in kendi hayatından bir örnek var ki bayılıyorum: Trafikte ilerlerken oğlu Ben arka koltuktan “yeşil yandı anne!” diyor, Heen ise kırmızı olduğuna emin. İkisi de haklı. Çünkü Ben oturduğu yerden karşı yönün ışığını görüyor, Heen ise bir gün tesadüfen arka koltuğa oturduğuna farkediyor bunu. “Nerede oturduğun, ne gördüğünü belirler.” Bu cümleyi bir kenara yazın derim.

Hikâyemizi sabote eden üç tuzak

“Ne Oldu?” katmanında anlattığımız hikâyemiz ise, üç zihinsel tuzakla sabote oluyor:

1. Doğruluk varsayımı: Her birimiz haklı olduğumuz noktaya kilitlenir, kendi perspektifimizin tek doğru olduğunu varsayarız. Tartışmaya girerken cebimizdeki gizli inanç hep aynıdır: “Ben gerçekleri görüyorum; o görmüyorsa ya bilgisi eksik ya da art niyetli.” Bu yüzden bütün enerjimizi karşımızdakini ikna etmeye harcarız, onun merdiveninden dünyanın nasıl göründüğünü ise hiç merak etmeyiz. Hâlbuki ikimiz de gerçeğin değil, kendi seçtiğimiz veri diliminden kurduğumuz hikâyenin savunuculuğunu yapıyoruzdur.

2. Suçlama çerçevesi: Enerjimizi “bu kimin hatası?” sorusuna harcarız. Suçlamanın altında iki gizli varsayım yatar: Birileri bir standardı ihlal etti, “yanlış” yaptı ve bunun için cezalandırılmalı. Bazen resmen (kovulmak gibi), bazen gayriresmî olarak (küskünlük köşesine gönderilmek, özür dilemeye zorlanmak gibi)... Ama kimse bu etiketi kabul etmez; çünkü hiçbirimiz kendimizi tek sorumlu hissetmeyiz, kendi davranışımızı hep karşı tarafın yaptığına verilmiş bir tepki olarak görürüz.

Burada iki tanıdık karakterden bahsetmekte fayda var:

Suç yönlendiriciler: Herhangi bir tartışmada parmağıyla hep dışarıyı gösterenler; durum, teknoloji, diğer insanlar... Anlık olarak rahatlatıcı olsa da uzun vadede felç edici, çünkü kendilerini dünyanın kurbanı olarak görüp kendi değiştirebilecekleri şeyleri hiç göremiyorlar.

Suç emiciler: “Tamam, benim hatam” demeye hazır olanlar. Liderlik erdemi gibi görünse de, karşı tarafı kendi payından tamamen muaf tutuyorlar. Ve bu rol zamanla yorucu ve ilişkiyi kemiren bir şeye dönüşüyor.

3. Niyet spekülasyonu: “Neden bu kadar imkânsız biri?” diye içimizden sorar, karşımızdakinin motivasyonu hakkında hikâyeler uydurur ve bu görünmez varsayımları kanıtlanmış gerçekler gibi kullanırız. Hâlbuki bir insanın gerçek niyeti, kendisinden başka kimseye görünmez. Birinin “neden” öyle davrandığını bildiğimizi sandığımız anda, aslında onun karakteri hakkında bir hikâye uyduruyoruzdur ve tam olarak birini savunmaya geçirip öfkelendirmenin en garantili yolu da budur. İşin mekaniği çok net; Kendimizi niyetimizle, başkalarını üzerimizdeki etkileriyle yargılarız. Ben geç kaldıysam trafik yüzündendir; o geç kaldıysa saygısızdır...

Tanıdık geldi mi?

Peki ne yapacağız?

Kitabın önerdiği dönüşümler aslında birer zihniyet değişimi:

• “Haklıyım”dan meraka: Amaç karşımdakini yanıldığına ikna etmek değil, durumu neden bu kadar farklı gördüğünü anlamak. Merak, kibarlık olsun diye takınılan bir poz değil; elimde yapbozun sadece birkaç parçası olduğunu samimi olarak kabul etmek. Karşımdakinin merdivenini keşfe çıkmak: “Sen hangi veriyi gördün? Onu nasıl yorumladın? Benim kaçırdığım ne var?” Bu sorular sorulduğu anda konuşmanın hedefi değişiyor artık bu savaşı kazanmaya değil, resmin tamamını birlikte kurmaya çalışıyoruz.

• Suçlamadan ortak katkıya: Yüzde elli-elli olması gerekmiyor ama ikimiz de bu duruma gelinmesinde bir şey yaptık ya da yapmadık. Soru “suçlu kim?” değil, “hangi davranış kombinasyonu bizi buraya getirdi?“ Bu sorunun sihri şurada; problem nesneleşiyor. “Problem sen misin, ben miyim?” kavgasından çıkıp, problemi ikimizin de karşısına koyuyoruz. Artık masanın karşı taraflarından birbirimize parmak sallamıyoruz; aynı tarafa geçip önümüzdeki soruna birlikte bakıyoruz. Suçlama geçmişe ve cezaya dönükken, probleme yapılan ortak katkıyı görebilmek geleceğe ve çözüme dönük.

• Kendi payını önce sen üstlen: Yazarlar buna “çıkarına aykırı beyan” diyor. Hatanı, o an işine gelmese bile kabul etmek, güven inşa etmenin en hızlı yollarından biri. Neden bu kadar güçlü? Çünkü karşındaki, senden tam tersini bekliyor: savunma, bahane, karşı saldırı... Sen tam o anda “şurada benim de payım var” dediğinde, bütün savunma senaryosu boşa düşüyor. Üstelik insanlar ayna gibidir; sen payını üstlenince karşındakinin de üstlenme ihtimali ciddi biçimde artıyor. Tek dikkat edilecek şey dengeyi kaçırmamak, her şeyi tek başına üstlenirsen, yukarıda bahsettiğim “suç emici” rolüne kayar ve karşı tarafı kendi payından tamamen muaf tutmuş olursun.

• Niyet ile etkiyi ayır: Kendimizi niyetimizle, başkalarını ise üzerimizdeki etkileriyle yargılarız. Üstelik kötü etkiyi, kötü niyetin kanıtı sayarız: “Madem canımı yaktı, demek ki beni umursamıyor.” Hâlbuki bu iki şeyi ayırmak gerekiyor. “Bencilsin” demek yerine, “bu kararı bensiz almana şaşırdım ve üzüldüm“ diyebilmek... İlki bir karakter suçlaması, ikincisi ise duyulabilir bir cümle çünkü kimse karakterini savunmak zorunda kalmıyor, sadece somut bir etkiyi duyuyor.

  Burada kitabın önerdiği “ve duruşu” çok kıymetli: Karşındakinin iyi niyetli olması VE davranışının seni kırmış olması, aynı anda doğru olabilir. Aynı şey senin için de geçerli, özür dilerken niyetini savunmak yerine, iyi niyetine rağmen yarattığın kötü etkiyi kabul etmek, konuşmayı bambaşka bir yere taşıyor. Haklısın AMA yerine haklısın VE ben de kötü hissettim gibi bir cümle yapısından bahsediyoruz. Arada hep “ve” olmalı, “ama” değil…

Buzdağının görünen kısmı

Şunu da ekleyelim: “Ne Oldu?” katmanı buzdağının sadece görünen kısmı. Altında Duygular diyaloğu var, konuşulmayan kırgınlık ve hayal kırıklığı, yüzeye suçlama olarak sızıyor. Daha da derinde Kimlik diyaloğu var: “Ben iyi bir insan mıyım?” sorusu. Basit bir “ne oldu” tartışmasının neden bu kadar yüksek gerilimli hissettirdiğinin cevabı da işte burada. Bu iki katmanı önümüzdeki yazılarda tek tek açacağız.

Ben bu modeli öğrendiğimden beri, tartışmanın ortasında kendime şunu sormaya çalışıyorum: “Şu an merdivenimin hangi basamağındayım ve karşımdaki hangi veriyi görüyor da ben görmüyorum?” İtiraf edeyim, her zaman beceremiyorum. Ama çalışıyorum. Tüm mesele de bu değil mi?

Bugün yeni bir şey başlıyor.

Pazar yazıları derin yazılar; bu ise cuma günleri size açacağım not defterim. O hafta okuduklarım, izlediklerim, dinlediklerim, denediklerim ve hepsinin hayatımın neresine denk geldiği. Adı neden Galaksi Rehberi? Douglas Adams okuyanlar bilir ki galaksi büyük, kafa karıştırıcı ve harika şeylerle dolu. Panik yapmayın, ben not alıyorum.

Başlayalım.

📚Okuduklarım:

Yardım istemek bir beceri

How to Ask for Help from People Who Don’t Know You — Pradyumna Prasad

Yardım istemeyi çoğumuz karakter meselesi yani doğuştan gelen bir özellik sanırız; ya çekinir hiç istemeyiz, ya da istemeyi başarırız ama çok da yanıt alamayabiliriz. Bu yazı yardım istemenin öğrenilebilir bir beceri olduğunu tek bir ilkeye indirgeyerek anlatıyor; kendinizi karşındakinin aklında yer edecek konuma yerleştirin. Hani sizi bir yerlere koysun aklında. Ciddi bir insan olduğunuzı kanıtlayın (söyleyerek değil, işi göstererek), bağlamı daha fazla özetlenemeyecek kadar kısa anlatmak, talebinizi kabul etmesi kolay olacak şekilde küçültmek en önemli şeylerden. En sevdiğim kısım ise en sondaki tuhaf tavsiye; hayır demeyi kolaylaştırmak… Çünkü alabileceğiniz en kötü cevap “hayır” değil; suçluluk duygusuyla, dişlerini sıkarak verilmiş bir “evet”. Çünkü öyle yardım eden bir daha etmez muhtemelen.

“Onlar sayılardan yapılmış”

They’re Made Out of Weights — Max Leiter

Terry Bisson’ın efsanevi “They’re Made Out of Meat” öyküsünü bilenler için muhteşem bir uyarlama; bu kez uzaylılar bizi değil, biz yapay zekâyı keşfediyoruz. “İçini açtık, sadece ağırlıklar var. Sözlük yok, gramer kuralı yok, içeride küçük bir adam yok. Sadece çarpılan sayılar.” Bisson’ın orijinalini daha önce Akıl Modelleri’nde çevirip yazmıştım; o yüzden bu yazıyı okurken ayrı bir keyif aldım. İki öyküyü art arda okuyun, düşünen etin, düşünen sayılara bakıp “yok canım, bunlar düşünemez” demesi... İnsanın aynaya bakması gibi…

Yazarken elimin altında: Orwell’in 6 kuralı

Orwell’s 6 Rules of Writing

George Orwell’in “Politics and the English Language” denemesinden altı kural. Basılı metinlerde görmeye alıştığın hiçbir metaforu kullanma, kısası varken uzun kelimeyi seçme, çıkarabileceğin her kelimeyi çıkar, edilgen çatıdan kaçın, jargon yerine gündelik dili seç ve altıncısı en güzeli; barbarca bir cümle kurmaktansa bu kuralların hepsini çiğne…

🎧 Dinlediğim

Peter Thiel, ve tozlu raftan inen bir kitap

Founders Podcast — Peter Thiel

Founders, tek bir şeyi çok iyi yapan bir podcast; kurucu biyografilerini okuyup bilgiyi özetlemek. Bu bölümde David Senra, Peter Thiel’i anlatıyor. Bölüm bitince kendimi kitaplığın önünde buldum ve Zero to One’ı tozlu rafından, yıllar sonra tekrar okumak için indirdim. Bir podcast’in en büyük başarısı bence bu bu arada; seni bir kitaba geri yollaması. “Rekabet kaybedenler içindir” cümlesi ilk okuduğumda da rahatsız etmişti, bakalım bu sefer ne yapacak?

📺 İzlediğim

Hi Ren

Hi Ren — Ren

Bunu gerçekten anlatmak zor, izlemek lazım. Ren, yıllarca teşhis konulamayan bir hastalıkla boğuşmuş bir müzisyen; bu şarkı da o dönemin içinden çıkmış. Kendisiyle, kafasının içindeki karanlık sesle yaptığı bir düello. Sözleri hem çok eğlenceli hem tüyler ürpertici. Bir gitar, iki kişilik tek adam. Dokuz dakika uzun gelebilir, gelmesin. Sonuna kadar izleyin, sondaki monolog her şeyi yerine oturtuyor.

🔬Denediğim

Polsia — “uyurken şirketini yöneten AI”

İsmi çözünce gülümsüyorsunuz: Polsia, “AI slop”un tersten yazılışı. Yani “AI çöpü” diye dalga geçilen şeyi tersine çevirip ciddi bir ürün yapmışlar; planlayan, kodlayan, pazarlayan otonom bir sistem. Ne kadarı vaat ne kadarı gerçek, zaman gösterecek ama beni heyecanlandıran kısmı şu; bir kişinin yapabileceği işin tanımı gözümüzün önünde değişiyor. Gerçekten çok ilginç zamanlardan geçiyoruz…

Bu ilk sayıydı. Her cuma burada olacak. Bu hafta sizi durduran bir şey varsa yazı, video, şarkı, ne olursa, bana önermeyi unutmayın olur mu? Rehber hepimizin katkısıyla büyüsün.

Panik yapmayın, pazar günü yeni yazıyla görüşüyoruz!

Hande

Richard Hamming’in 1986’da Bellcore’da yaptığı “You and Your Research” konuşmasının ikinci bölümüyle devam ediyoruz. İlk bölümde şans, cesaret, bileşik faiz etkisi ve önemli problemler üzerine konuşmuştu. Bu bölümde ise daha az konuşulan tarafa geçiyor; yaptığın işi satmak, yöneticini yönetmek, sistemle çalışmayı öğrenmek ve egonun bedeli.

Yine cümlelere dokunmadım; başlıklar dışında okuyacağınız her şey Hamming’in ağzından, olduğu gibi. Söz kendisinde.

Yaptığın işi satmak

Şimdi konuşmamın biraz tatsız olan bölümündeyim. Sadece işi yapmanızın yetmediği, bunu satmanızın da gerektiği gerçeğinde. “Satmak” bir bilim insanı için fazlasıyla garip bir fiildir. Çirkindir. Dünyanın sizi bekliyor olması gerekli halbuki. O işi ortaya koyduğunuzda koşarak gelip sizi alkışlaması, kutlaması gerekiyor tüm insanların. Ama gerçek böyle değildir, gerçekte herkes kendi işiyle meşguldür ve kimse sizi görmez. Ama yaptığınızı öyle güzel sunmalısınız ki, herkes yaptığı işi bırakmalı, yazdığınızı okumalı, size dönüp, “Evet, bu güzeldi.” demeli. Önerim, bir dergi aldığınızda, kendinize neden bazı makaleleri okuyup, bazılarını okumadan geçtiğinizi sormanız. Makalenizi öyle iyi yazmalısınız ki, “Physical Review”de yayımlandığında, okuyucular sizin sayfanızı okumadan geçememeli.

Satabilmek için yapmanız gereken 3 önemli şey var. Açık ve net şekilde yazabilmek, resmi konuşmalar yapabilmek ve resmi olmayan konuşmalarda da iyi olmak zorundasınız. Çok fazla “arka oda bilim insanları”na sahibiz. Herhangi bir konferansta sessizce otururlar, toplantı bittikten 3 hafta sonra yazdıkları bir raporda önerilerini sunarlar. Tamam, ama çok geç. Ateşli bir konferansın ortasında ayağa kalkıp, “Bunu bu şekilde, tam olarak şu sebeplerden ötürü yapmalıyız!” diyemezler. Bu tarz konuşmaları yapabilmelisiniz ve ayrıca bir konuşma için hazırlık yapıp, muntazaman sunumu gerçekleştirebilmelisiniz.

Konuşmaya ilk başladığım zamanlarda, kelimenin tam anlamıyla hastalanıyordum, fazlasıyla gergin hissediyordum. Daha sonra anladım ki, ya adam akıllı konuşabilmeyi öğrenmeliyim ya da kariyerimi baltalamaya devam etmek ile ilgili bir sorunum olmamalı. IBM, New York’ta konuşma yapmamı istediğinde, bu konuşmaya öyle iyi hazırlandım ki, sadece teknik olmamasına, daha genele hitap edebiliyor olmasına özen gösterdim. Bu korkumun üzerinden çalışarak, öğrenerek geldim.

Toplantılara giderken, neden bazı makalelerin hatırlandığını, bazılarının unutulduğunu biliyordum. Teknik bir insan, fazlasıyla teknik bir konuşmayı, kısıtlı bir biçimde yapmak ister. Dinleyiciler ise, biraz daha uzun bir giriş ve anket çalışmalarının dahil olduğu daha genel bir konuşma bekler. Bu sebeple çoğu sunum verimsiz olur. Konuşmacı, konudan bahseder ve aniden çözümlerine getirir konuyu. Dinleyicilerden sadece birkaçı takip edebilir bunu. Genel bir resim çizerek, anlattığınız konunun neden önemli olduğunu ve çözümünüzün ne ifade ettiğini belirtmeniz gerek. Böylece dinleyiciler, neyden bahsettiğinizi, nasıl çözdüğünüzü ve adınızı hatırlar. Verimli konuşma böyle yapılır. Yaptığınız işi satmak fazlasıyla önemlidir.

Hedefin ile aksiyonların aynı yönde mi?

Şimdi toparlamama izin verin, önemli problemler üzerinde çalışmalısınız. Tamamen şans diye bir şey yoktur, ama şansın payı vardır. Pasteur’ın “Luck favors the prepared mind.” “Şans, yalnızca hazırlıklı olan zihinlere güler.” sözünü unutmayın. Her cuma, “Büyük Düşünme Zamanları”mda, büyük şeyler düşünmeye gayret ettim. Bu zamanımın %10’unu, alanımdaki önemli problemleri düşünmeye ayırdığım anlamına gelir. Daha önceleri, inandığım tek bir şey olurdu ve tüm aksiyonlarım bu doğrultuda olurdu. Bu biraz aptalca. Eğer gerçekten yapılacak şey buysa neden başka doğrultuda ilerliyorum? Ya hedefimi ya da aldığım aksiyonları değiştirmeliyim. Bunlardan birisini değiştirdim ve asıl önemli olanı buldum, bu doğrultuda ilerledim.

Yöneticini yönetmek

Şimdi bana, yaptığınız iş üzerinde pek kontrol sahibi olmadığınızı söyleyebilirsiniz. Başlarda bu doğrudur. Siz bir şeyleri başardıkça, daha fazla insan sizden bir şeyler ister ve bu isteklerin bir kısmına bazen hayır diyebilirsiniz, her zaman diyemezsiniz. Paylaşmak istediğim bir anım var. Yöneticinizi yönetebilmek ile ilgili bir hikaye. Schelkunoff isimli bir yöneticim vardı, iyi bir arkadaşımdı, hala öyle. Bir gün, birkaç askeri personel, Cuma’ya kadar birkaç problemle ilgili cevap bulmamı istedi. Ancak zaten elimde çözmem gereken başka problemler vardı ve bunlarla uğraşıyordum. Cuma’ya kadar değil, hafta sonu da çalışarak Pazartesi günü sonuçları verebileceğimi söyledim. Yöneticime, Schelkunoff’a gittiler. Schelkunoff, Cuma’ya kadar çözümü askerlere vermemi istedi. “Neden?” dedim, “Zorundasın çünkü.” dedi. “Peki” dedim, “Cuma günü sonuçları vereceğim”. Cuma günü, sonuçları ulaştırdım. Askerler de bu sonuçlarla ilgili bir şey yapmadan, ofisten çıkıp evlerine gittiler. Pazartesi günü Schelkunoff, askerleri çağırarak, hafta sonu sonuçlar üzerinde çalışıp çalışmadıklarını sordu. Askerler “Hayır.” dedi. Bu olaydan sonra Schelkunoff bana, “Kendi önceliklemeni kendin yapacaksın, kimseden emir almayacaksın.” dedi. Yöneticilerinizi eğitebilirsiniz, bu zordur ama, bunu yapabilmeniz gerekir.

Peki, değer mi?

Şimdi konumuza dönelim. “Büyük bir bilim insanı olabilmek, bu yolda harcanan efora değer mi?” Bunu başaranlara sormalısınız. “Evet, birinci sınıf iş yapmak, ve bunu bilmek, iyi bir şarap, güzel bir kadın ve eşliğinde güzel bir şarkı kadar iyidir.” diyeceklerdir. Ya da kadınsa sorduğunuz; “İyi bir şarap, yakışıklı bir adam ve güzel bir şarkı kadar iyidir.” diyecektir. Başaramamış insanlara sormanızı önermem. Tabii ki bu, adil bir anket olmayacaktır. Ancak, yine de ben, büyük bir bilim insanı olabilmek için harcanan eforun buna değdiğini düşünüyorum. Birinci sınıf bir iş yapmaya çabalamanın, bir şeyler başarmaya çalışmanın fazlasıyla değdiğini düşünüyorum. Çünkü çabalamanın yarattığı değer, sonuca ulaşmaktan daha değerli. Başarı ve ün bu değerin yanında gelen bonuslar.

Neden bunca yetenek başarısız olur?

Peki, size nasıl yapılacağını söyledim. Neden bunca insan, bu kadar yetenek başarısız olmaya devam ediyor peki? Bell Laboratuvarı’nda benden daha yetenekli, daha parlak insanların olduğunu düşünüyorum. Ancak benim kadar üretken olamadılar. Neden böyle? Neden gelecek vaad edenlerin çoğu başarısız olur?

Cevaplardan ikisi, tutku ve adanmışlık. Daha az yetenekle harika işler yapan, ancak bu işe bağlı olan insanlar vardır. Çok daha yetenekli ancak gün içinde çalışan ve eve gidip başka şeyler yapan ve ertesi gün işe gelen insanlar da vardır. Ancak bu insanların gerçekten birinci sınıf işler için gerekli olan derin bir bağlılıkları yoktur. Çok iyi işler çıkarırlar, ama birinci sınıf işten bahsediyoruz biz. Bir fark var. İyi insanlar, çok yetenekli insanlar, neredeyse her zaman iyi işler çıkarırlar. Olağanüstü işten, Nobel Ödülünü alan ve tanınan işten bahsediyorsak eğer, bu tutku ve adanmışlık gerektirir.

Sistemle çalışmayı öğrenmek

Başarısızlığın ikinci nedeni, sistem ile çalışmayı öğrenememektir. Yani bence, kişilik kusurları sorunudur. Şimdi Irvine’de tanıştığım bir adamdan bahsedeceğim. Bir bilgi işlem merkezinin başkanıydı ve geçici olarak üniversite başkanına özel bir asistan olarak görevlendirilmişti. Harika bir geleceği olan bir işi olduğu belliydi. Beni bir kez ofisine götürdü ve mektup yazma yöntemini ve yazışmalarıyla nasıl ilgilendiğini gösterdi. Sekreterin ne kadar verimsiz olduğuna dikkat çekti. Bütün mektuplarını odasında yığılmış halde tutuyordu; her şeyin nerede olduğunu sadece kendisi biliyordu. Sekreterin müdahalesi olmadan ne kadar muhteşem olduğunu ve çok daha fazla işi nasıl yapabileceğinden bahsetti. Arkasından sekreteriyle konuştum. Sekreteri, “Tabii ki ona yardım edemem; postalarını alamıyorum. Bana herhangi bir yetki vermiyor. Postalarını nereye koymam gerektiğini bilmiyorum. Ona yardımcı olmamı istemiyor.” Ben de ona gittim ve şöyle dedim: “Bak, eğer şu andaki yöntemi benimsiyorsan ve tek başına yapabileceğin şeyi yaparsan, tek başına yapabileceğinden çok daha fazlasını yapamazsın. Sistemle çalışmayı öğrenmen gerekli, sistemin seni destekleyebileceği kadar ileri gidebilirsin.” Ve asla daha ileri gitmedi. Tam kontrol sahibi olmayı isteyen bir kişiliği vardı ve sistemin desteğine ihtiyacı olduğunu kabul etmeye istekli değildi.

Bunu tekrar tekrar görürsünüz; iyi bilim insanları sistemle çalışmayı öğrenmek yerine sistemle savaşır ve sistemin sunduğu avantajlardan faydalanamaz. Sistemi nasıl kullanılacağını öğrenirseniz size vereceği çok şey var. Sabır gerektirir, ancak öğrenebilirsiniz. Sonuçta, bir “Hayır’‘ cevabı istiyorsanız, sadece patronunuza gidin ve “Hayır’‘ı basitçe elde edin. Bir şey yapmak istiyorsanız, sormayın, yapın. Onu başarılı bir sonuç olarak sunun. Patronunuza size hayır demesi için bir şans vermeyin. Ancak bir “Hayır’‘ istiyorsanız, bir “Hayır’‘ almak kolaydır.

Egonun bedeli

Başarısızlığa sebep olan bir diğer kişilik sorunu da egodur. Kendi deneyimlerimden bahsedeceğim burada. Los Alamos’tan gelmiştim ve ilk günlerde New York’ta 590 Madison Avenue’da kiraladığımız bir makine kullanıyordum. Hala batılı kıyafetler giyiyordum, büyük cepleri olan geniş paçalı bir pantalon vs. Diğer insanlar kadar iyi hizmet alamadığımı bir şekilde fark ettim. Böylece dikkat etmeye başladım. İçeri giriyorum ve sıramı bekliyorum, adil bir şekilde davranılmadığımı fark ettim. Kendi kendime dedim ki, “Neden? IBM’in hiçbir Başkan Yardımcısı “Hamming’e kötü bir slot verin’‘ demiş olamaz. Bunu yapan sekreterler. Bir slot göründüğünde, içeri girecek birini bulmak için acele ediyorlar, ama dışarı çıkıp başka birini buluyorlar. Neden ben değil? Onlara kötü bir muamele de yapmadım. Cevap: Bu durumda birinin giyinmesi gerektiği gibi giyinmiyordum. Karar vermek zorunda kaldım; egomun desteklediği gibi yani istediğim gibi giyinmeye devam mı etmeliydim yoksa duruma uygun görünecek şekilde mi giyinip avantaj elde etmeliydim? Uygun şekilde görünmek için çaba göstereceğime karar verdim. Bunu yaptığım an çok daha iyi hizmet aldım. Ve şimdi, bir de biraz renkli karakterim sayesinde diğer insanlardan daha iyi hizmet alıyorum.

Konuştuğunuz kitlenin beklentilerine göre giyinmelisiniz. MIT bilgisayar merkezinde bir ders vereceksem, bir bolo ve bir kadife ceket ya da benzer şeyler giyinirim. Kıyafetlerimin, görünüşümün ya da davranışlarımın yapmam gereken şeylerden rol çalmasına izin vermeyecek kadar biliyorum oyunu. Çok sayıda bilim adamı egolarını savunmaları ve işlerini kendi yollarıyla yapmaları gerektiğini düşünüyor. Bunu yapabilirsiniz, ancak bedelini de ödersiniz.

John Tukey neredeyse her zaman çok rahat giyinmiştir. Önemli bir ofise girdiğinde ve konuşmaya başladığında diğer insanların onun birinci sınıf bir insan olduğunu ve daha iyi dinlemeleri gerektiğini fark etmesi uzun zaman alırdı. John uzun zaman boyunca bu tür bir düşmanlığın üstesinden gelmek zorunda kaldı. Ne boşuna bir çaba! Nefsinizi, herhangi bir şekilde iddia etmeyi seçtiyseniz, “Ben kendi tarzımla yapacağım” diyorsanız, tüm profesyonel kariyeriniz boyunca küçük de olsa bir sabit bedel ödersiniz. Ve bu, tüm yaşamınız boyunca, muazzam miktarda gereksiz sorun yaratır.

Sistemi kendine uyarlamak

Sekreterime şakalar yapma ve biraz arkadaşça davranma gibi çabalarımın bana katkısı çok oldu. Örneğin, bir zamanlar saçma bir nedenden ötürü Murray Hill’deki tüm hizmetler durdu. Nasıl oldu bilmiyorum, ama her şey durdu. Bir şekilde çözülmesini istedim. Sekreterim Holmdel’den birini aradı, şirket arabasına atladı, bir saatlik yolculuk yaptı ve sorunu çözdü ve sonra geri geldi. Onu neşelendirmek, şakalar yapmak ve arkadaşça davranmak için çaba harcadığım zamanlar benim için bir kazançtı; daha sonrası için ödenen küçük ekstra işlerdi bunlar. Sistemi kullanmanız ve sistemin işinizi nasıl yapacağını öğrenmeniz gerektiğini fark ederek, sistemi isteklerinize nasıl uyarlayacağınızı öğrenirsiniz. Ya da hayatınız boyunca küçük bir kayıtdışı savaş ilan ederek istikrarlı bir şekilde bir şeylerle savaşmayı seçebilirsiniz.

Kütüphaneyi Murray Hill’in ortasından uzak ucuna taşıdıklarında, bir arkadaşım bisiklet talebinde bulundu. Organizasyon aptal değildi. Bir süre beklediler ve “Bu haritada hangi yolları izleyeceğinizi belirtebilir misiniz, böylece sizi kapsayan bir sigorta poliçesi yürürlüğe alabiliriz” diyerek gerekçesiyle bir harita gönderdiler. Birkaç hafta daha geçti. Daha sonra, “Bisikleti nerede saklayacaksınız ve nasıl kilitleneceksiniz?” diye sordular. Sonunda elbette bürokrasi ile uğraşmak istemediğini fark etti ve vazgeçti. Kendisi sonra Bell Laboratuvarlarının Başkanı oldu.

Birçok ikinci sınıf iş yapan arkadaşım, sistemin küçük bir bükülmesine kapıldı ve bunu savaşa taşıdı. Enerjilerini böyle aptalca projeler için harcadı. Şimdi bana birisinin sistemi değiştirmesi gerektiğini söyleyeceksiniz. Katılıyorum; birileri yapmak zorunda. Ama siz hangisi olmak istiyorsunuz? Sistemi değiştiren kişi mi yoksa birinci sınıf bilim yapan kişi mi? Sistemle savaşırken ve onunla mücadele ederken, ne yaptığınızın, durumun ne kadar uzayabileceğinin ve sistemle mücadele çabalarınızın sizin vaktinizden ne kadar çalacağı konusunda net olun. Benim tavsiyem, bunu başkasının yapmasına izin vermek ve birinci sınıf bir bilim insanı olmak ve bunun için çabalamak. Maalesef çok azınız hem sistemi reform etme hem de birinci sınıf bir bilim adamı olma yeteneğine sahipsiniz.

Öte yandan, her zaman pes edemeyiz. Belli bir isyanın mantıklı olduğu zamanlar vardır. Hemen hemen tüm bilim insanlarının sistemi, yaptıkları iş aşkı uğruna belirli bir miktar bükmekten hoşlandıklarını gözlemledim. Temel olan, diğerlerinden özgün olmadan bir alanda orijinal olamayacağınızdır. Özgünlük farklı olmaktır. Başka özgün özelliklere sahip olmadan orijinal bir bilim insanı olamazsınız. Ancak birçok bilim insanı, başka alanlardaki tuhaflıklarının, aldığı ego memnuniyeti için kendisine gerekenden çok daha fazla bedel ödetmesine izin verdi. Ben tüm ego iddialarına karşı değilim, bazılarına karşıyım.

Başka bir hata ise öfke. Genellikle bir bilim insanları öfkelenir ve bu bir şeylerle başa çıkmanın bir yolu değildir. Eğlence, evet, öfke, hayır. Öfke yanlış yönlendirilmiştir. Her zaman, sisteme karşı mücadele etmek yerine sistemi takip etmeli ve işbirliği yapmalısınız.

Eksikliği varlığa dönüştürmek

Aramanız gereken bir diğer şey, olumsuz taraftan ziyade bir şeylerin olumlu tarafıdır. Size zaten birkaç örnek verdim ve çok, çok daha fazlası var; durum göz önüne alındığında, ona bakış açımı değiştirerek, görünüşte eksik olanı kendim için bir varlığa dönüştürdüm. Size başka bir örnek vereceğim. Ben egoist biriyim; buna hiç şüphe yok. Bir kitap yazmak için bir kafa izni alan çoğu insanın, kitabını zamanında bitirmediğini biliyordum. Bu yüzden izne ayrılmadan önce tüm arkadaşlarıma geri döndüğümde bu kitabın bitmiş olacağını söyledim! Evet, bitirmeden geri dönmek için utanırdım! Egomu, bana faydası olacak şekilde davranmak için kullandım. Bir şey hakkında övünüyordum, bu yüzden performans göstermeliydim. Birçok kez öğrendiğim gibi, gerçekten kapana kısılmış bir fare gibi kendimi sıkıştırdığımda şaşırtıcı derecede yetenekliydim. Nasıl yapılacağına dair hiçbir fikrim yokken, “Ah evet, Salı günü size cevabı ileteceğim.’‘ dedim. Pazar gecesi Salı gününe kadar nasıl teslim edeceğimi düşünmekle geçerdi. Gururumu sık sık ortaya koydum ve bazen başarısız oldum, ama dediğim gibi, köşeye sıkışmış bir fare gibi, ne sıklıkla iyi bir iş yaptığımı gördüğümde, şaşırırdım. Kendinizi, kendiniz için kullanmayı öğrenmeniz gerekli.

Kendinize dürüst olun

İnsanlarda, kendini yanıltmak çok, çok yaygın. Bir şeyi değiştirmenin ve başka bir şekilde görünmesini sağlamanın sayısız yolu vardır. “Neden böyle ve böyle yapmadın?” diye sorduğunuzda, kişinin bin tane mazareti vardır. Bilim tarihine bakarsanız, genellikle o şeyi düşünen on kişi vardır ama biz ilk önce yapmış olanı biliriz. Diğer dokuz arkadaş, “Eh, bir fikrim vardı ama şu oldu bu oldu, vb.” der. Çok fazla mazaret vardır. Neden ilk sen değildin? Neden doğru yapamadın? Bir mazeret bulmayın. Kendinizi kandırmaya çalışmayın. Diğer insanlara istediğiniz tüm bahaneleri söyleyebilirsiniz. Umurumda değil. Ama kendinize dürüst olmaya çalışın.

Gerçekten birinci sınıf bir bilim insanı olmak istiyorsanız, kendinizi, zayıflıklarınızı, güçlü yanlarınızı ve bencillikleriniz gibi kötü taraflarınızı bilmeniz gerekir. Bir eksikliği sizin için pozitif bir şeye nasıl dönüştürebilirsiniz? Tam olarak yapmanız gereken bir şey olduğunda, ama hareket etmek için yeterli insan gücüne sahip olmadığınız bir durumu nasıl dönüştürebilirsiniz? Tarihi çalıştığımda, başarılı bilim insanlarının bakış açısını değiştirdiğini ve kusurlarını nasıl pozitif bir şeye dönüştürdüklerini gördüm.

Artık büyük bilim insanları olun!

Özetle, çok yetenekli birçok insanın başarılı olmama nedenlerinden bazılarının size aktarabildiğimi düşünüyorum; alanlarında gerçekten önemli sorunlar üzerinde çalışmıyorlar, yaptıkları işe tutkuyla, duygusal olarak bağlı olmuyorlar, değişmeye çalışmıyorlar, bir şeyi yapmadıklarına kendilerine mazeret sıralamaya devam ediyorlar. Bunun bir şans meselesi olduğuna inanmaya devam ediyorlar. Size başarmanın ne kadar kolay olduğunu söylediğimi düşünüyorum; ayrıca size nasıl reform yapacağınızı da söyledim. Artık büyük bilim insanları olmak elinizde!

Hamming’in sözleri burada sona eriyor. Benim eklemek istediğim küçük bir not var.

Lindy effect diye bir kavram vardır, bilir misiniz? Lindy effect, yok olmayan şeylerin, mesela bir teknolojinin ya da bir fikrin, gelecekteki ömrünün bugünkü yaşıyla orantılı olduğunu söyler. Yani bir şey ne kadar uzun zamandır varsa, o kadar uzun süre daha var olmaya devam edecektir. Bir fikir bunca zamana, değişime ve rekabete direnebildiyse, gelecekte de var olma ihtimali yüksektir.

Hepimizin en büyük hayat ödevi olan bu Büyük Arayış da bir Lindy effect bence. 40 yıl önce de vardı, bugün de üzerine birçok kitap, birçok yazı bulabilirsiniz, 40 yıl sonra da olacak. Hep olacak.

Umarım kendi arayışınız size neşe verir. Hamming’in de dediği gibi, başarılı olmak için yapılması gerekenler burada ve çok net :) henüz okumadıysanız, birinci bölüme de mutlaka bakın;

Başarılı bilim insanları olamasak bile, yaşadığımız topluma bir katkımız olmalı. Arayışımız boyunca en önemli şey bu olmalı.

Hande

Bazı konuşmalar vardır, üzerinden kırk yıl geçse de önemini korur. Richard Hamming’in 7 Mart 1986’da Bellcore’da yaptığı “You and Your Research” konuşması benim için onlardan biri. Hamming, hata düzelten kodlarıyla bilgisayar bilimi tarihine geçmiş bir bilim insanı. Bu konuşmasında ise algoritma kurgulama yöntemleri anlatmıyor, yıllar sonra bile aranmaya devam edecek olan “Neden bazı insanlar muazzam işler başarır da diğerleri başaramaz?” sorusunun peşine düşüyor.

Bu konuşmayı 2020 yılında Türkçeye çevirip yayınlamıştım. O yazıma çok fazla yorum gelmişti, çok fazla cümlenin altı çizilmişti. Şimdi o çeviriyi başlıklar altında, iki bölüm halinde burada yeniden paylaşıyorum. Bu ilk bölüm. Cümlelere dokunmadım; başlıklar dışında okuyacağınız her şey Hamming’in ağzından, olduğu gibi. Söz kendisinde.

Muazzam Arayış

Konuşmanın başlığı “Sen ve Arayışın.” Muazzam Arayış’tan söz etmemiz gerek. Sizin kendinize olan muazzam arayışınızdan.

Peki bu arayışa ben nasıl denk geldim? Los Alamos’a, diğer bilim insanlarına yardımcı olmak için geldiğimde oldu bu. İçlerinde acemi olan bendim. Fiziksel olarak aynı olsak da, aslında hiç aynı değildik. Kıskandım. Neden benden farklı olduklarını öğrenmem gerekliydi. Feynman’ı yakından tanıdım, Fermi ve Teller ile çalıştım. Oppenheimer’ı gördüm. Hans Bethe, benim patronumdu.

Bell Laboratuvar’ına geldiğimde, çok çalışkan bir ekibe denk geldim. Ve “Neden?” diye sormaya devam ettim, “Farklarımız neler?” Biyografileri, röportajları okumaya başladım, yetmedi, sordum; “Nasıl böyle oldunuz?” Farkları bulmaya ve anlamaya çalıştım. İşte bugün anlatacaklarım bununla ilgili.

Şimdi, bu konuşma neden önemli? Bence bu konuşma çok önemli çünkü, her birinizin önünde uzunca bir hayat var. Reenkarnasyona inansanız dahil, sizi bir hayattan diğerine taşımada kolaylık sağlamayacak bu. “Muazzam” kelimesinin tanımı size ait, ancak neden bu hayatta muazzam işler başarmayasınız? Ben genel olarak bilimden bahsedeceğim size. Çünkü hayatım boyunca bu alanda çalıştım. Ancak şimdi söyleyeceğim her şey, diğer tüm alanlara da uygulanabilir olacak.

Toplumumuz, muazzam işler başarmanın bir ön koşulu olarak, “şanslı olmayı” kullanır, yani mükemmel işler, şans yüzünüze güldüğünde olur. Bu denebilecek en aptalca şey. Başkaları desin diye de değil, kimseye söylemeyin. Neden sizin için muazzam denebilecek işler başarmayasınız? Neden kendinize “Evet, gerçekten muazzam bir şeyler yapmak istiyorum ben.” demeyesiniz?

Şans mı, hazırlıklı zihin mi?

Rasyonel olarak değil, psikolojik olarak başlamama izin verin bu konuşmaya. İnsanların, bilimsel buluşların sebebinde, “büyük bir şans” olduğuna inandıklarını biliyorum. Einstein’ı ele alalım. Kaç farklı şey yaptığını biliyorsunuz. Bunların hepsi de şans mıydı? Biraz da olsun, tekrar eden, sürekli bir çalışma yok muydu işin içinde?

Pasteur’un dediği gibi, ”Luck favors the prepared mind.” “Şans, yalnızca hazır olan zihinlere güler.” Buna inanıyorum. Ancak şansın bir etkisi varsa da, çok bir etkisi yok. Hazır olan bir zihin, bilimsel anlamda bir şey bulacaktır. Bu bulduğu şey şanstır. Ama bu zihnin yaptığı şeyin şans ile ilgisi olmaz. Newton’un da dediği gibi, ”If others would think as hard as I did, then they would get similar results.” “Herkes benim kadar düşünseydi, herkes benzer sonuçları elde ederdi.”

Normların dışında düşünme cesareti

Muazzam işler başarmış bilim adamlarının ortak özelliklerinden biri, gençken sahip oldukları normların dışındaki düşünceler ve bunların peşinden koşabilme cesareti. Örneğin Einstein, 12–14 yaşlarındayken şu soruyu merak etti; “Işığa bakmak için ışık hızında gitseydim, ışık nasıl görünürdü?” Elektromanyetik teoriden bildiği şey, sabit bir lokal maksimum olamayacağıydı. Ama eğer ışık hızı ile hareket edebilseydi, bir lokal maksimuma sahip olabilirdi. Bu çelişkiyi 12–14 yaşlarında görmüş, bir şeylerin pek de doğru olmadığını sezmiş ve özellikle de ışık hızıyla ilgili özel bir şeyler olduğunu düşünmüştü. Yerçekimi teorisini bulmuş olmasını şansa bağlayabilir miyiz?

Zeki olmak yetmez

Fazlasıyla zeki olmak kısmını ele alalım. Bu yazıyı okuyan her birinizin, birinci sınıf iş yapacak kadar zekaya sahip olduğuna eminim. Ama muazzam bir iş ortaya çıkarmak, sadece zeki olmakla olmuyor. Zekayı ölçen çeşitli yöntemler var. Matematikte, fizikte, astrofizikte, zeka, sembolleri manipüle edebilmekle ilgilidir. Bu yüzden tipik IQ testleri, bu alanlarda uzmanlaşmış kişiler için kolaydır. Ancak başka alanlar için durum farklıdır. Bill Pfann isimli bir dost, bir gün bir fikri olduğunu, bunu denemek için bir takım denklemlere ihtiyacı olduğunu söyledi. Kendisinin pek fazla matematik bilmediği ve kendisini pek iyi ifade edemediği ortadaydı. Ancak yardım istediği sorunu, fazlasıyla ilginç geldi, evde biraz çalıştım üzerinde. Sonunda, ona bilgisayarın nasıl çalıştığını gösterdim ve kendisinin cevaplar bulabileceğini anlattım. Ona hesaplayabilme gücü verdim. Kendi departmanında tanınmakla kalmadı, alanındaki tüm ödülleri topladı. Başladığındaki çekingenliği, ifade edemezliği, garipliği gitti ve çok daha üretken ve düşünen birisi haline geldi.

Cesaret

Başarılı bilim insanlarının bir diğer özelliği de, cesur olmaları. Cesur olduğunuzda ve önemli bir problemi çözebileceğinize inandığınızda, gerçekten yaparsınız. Eğer yapamayacağınızı düşünüyorsanız, dünyanın tüm yardımları bir araya gelse, yapamazsınız.

Yaşın ve Nobel Ödülü’nün Etkisi

Muazzam işler başarmada yaşın önemi var mıdır peki? Einstein, çok erken yaşta başardı bir şeyleri, tüm kuantum mekaniği çalışan arkadaşlarım, çok genç yaşta başardılar çoğu şeyi. Çoğu matematikçi, fizikçi, astrofizikçi genç yaşta başarıya ulaştı. Yaşlandıklarında iyi iş çıkaramadılar demek değil bu, ancak çoğunlukla genç iken başarmış oldukları bir gerçek. Bilimde böyle iken, diğer yandan, müzikte, politikada, edebiyatta ya da sanatta genellikle en iyi işleri, geç yaşlarda başarır insanlar. Hangi alanların hangi yaş diliminde iyi olmaları ile ilgili net bir şeyler söyleyemem ancak yaşın bir etkisi olduğunu düşünüyorum.

Ama yaşın neden etkisi olduğunu söyleyebilirim. Eğer iyi işler başarırsanız, iyi insanların olduğu ortamlarda çalışırsınız ve bir süre sonra iyi işler yapamamaya başlarsınız. Bunun bir örneğini Brattain’de gördüm. Nobel Ödülü kazandıktan sonra, konuşmasını yaparken gözyaşlarını tutamadı ve şunu söyledi; “Nobel Ödülü Etkisi’ni biliyorum ve benim üzerimde etkili olmasına izin vermeyeceğim. Walter Brattain olarak kalmaya devam edeceğim.” Bu iyi dedim, ancak bir süre sonra bunun onun üzerindeki etkisini gördüm. Sadece büyük problemlerde çalışmaya başlamıştı.

Eğer ünlü iseniz, küçük problemler üzerinde çalışamazsınız. Büyük bilim insanları genellikle bu hataya düşer. Büyük bir ağacın büyüyebilmesi için gerekli olan küçük tohumları ekmeyi bırakırlar. Büyük ağaca bir anda ulaşmaya çalışırlar. Ama hayat böyle değildir. İnandığım şey şu, The Institute for Advanced Study in Princeton, çoğu muazzam aklı harcamıştır. Buraya gelmeden önce çoğu bilim insanı, muazzam işler başarırken, buradan sonra sadece iyi denebilecek işler çıkarmışlardır.

İdeal olan, sizin için ideal olmayabilir

Bu durum şu soruyu akla getirir, çalışma ortamının iyi işler ortaya çıkarmaktaki etkisi nedir? İyi çalışma koşulları, iyi sonuçlar ortaya çıkarır gibi düşünülür ancak, tersidir. Şartlar kötü iken insanlar daha fazla üretir. Cambridge Fizik Laboratuvarı’nın en iyi zamanları, şartların en kötü olduğu zamanlardı. Bu şartlar altında yapılan fizik en iyisi idi.

Kendi hayatımdan bir örnek vermek istiyorum. Bell Laboratuvarları’ndan, yaptığım hesaplamalara devam edebilmek için, bunların kodunu yazacak insanlar istedim. Vermediler. Ama herkes bu şekilde çalışırdı. Kod yazan insanlara ihtiyacım vardı. Bu durumda, West Coast’a gidip bir uçak şirketinde işe çok kolay girebilirdim. Üzerinde çok düşündüm. Gitmeli mi kalmalı mı? Bu uzun düşüncelerden sonra, bu iki potansiyel dünyada, en iyi sonucu nasıl elde ederim diye düşünmeye başladım. Kendime şunu söyledim; “Hamming, makinelerin hemen hemen her şeyi yapabileceğini düşünüyorsun. Neden bu hesaplamaları yapması için otomatik bir program yazmıyorsun?” Otomatik programlama bu şekilde gündemime geldi. Soruna olan bakışınızı değiştirebilecek kadar üzerinde düşünmek, ve sonunda bakış açınızı değiştirmek, başınıza gelebilecek en muhteşem şeydir.

Buna benzer birçok hikaye var. Grace Hopper için de böyle. Dikkatli baktığınızda, büyük bilim insanlarının problemi biraz evirip çevirdiğini ve bu şekilde çözdüğünü görürsünüz. Yani, ideal çalışma ortamı biraz ilginç bir durum. İdeal olan, sizin için ideal olmayabilir.

Bileşik faiz etkisi

Şimdi motivasyon meselesini ele alalım. Büyük bilim insanlarının içinde muazzam bir tutku vardır. John Tukey ile 10 yıl boyunca Bell Laboratuvarları’nda çalıştım. Öyle çok çalışırdı ki John. Bir gün, John Tukey’in benden daha genç olduğunu öğrendim. Nasıl benden çok daha fazla şey bilebilirdi? Bode’nin ofisine gittim ve bunu sordum. Sandalyesinde geriye yaslandı ve “Yıllar boyunca, onun kadar çok çalıştığında neler bilebileceğini bilsen çok şaşırdın Hamming!” dedi. Uzaklaştım odasından.

Bode’un demek istediği şuydu, bilgi ve üretkenlik bileşik faiz etkisine sahiptir. Hemen hemen aynı yeteneğe sahip iki insandan biri, %10 daha fazla çalışıyorsa diğerinden, iki katı daha fazla şey üretecektir. Bildikçe, öğrenirsin, öğrendikçe yaparsın, yaptıkça daha çok fırsat çıkar önüne. Her gün bir saat daha fazla düşünen, çalışan insanın, bu durumun hayatına olan etkisi muazzam olacaktır.

Bode’un bu dediğini kendime rehber edindim. Çok çalıştım. Bunu karımın yanında söylemem ama, çok çalışmam gerektiği için, onu ihmal ettim. Yapmak istediğinizi yapmak için, bazı şeyleri ihmal etmelisiniz. Bu tartışmaya açık değil.

Edison’un motive olmak ile ilgili şu sözleri önemlidir, “Deha, %1 ilham, %99 çok çalışmaktan meydana gelir.” Abartmış olabilir, ancak akıllı ve devamlı çalışmak, çok çalışmak, sizi şaşırtacak kadar ileri taşır. Akıllı çalışmak önemlidir. Hep, Bell Laboratuvarları’nda benden daha çok ve daha uzun çalışan arkadaşlarımın neden çok büyük işler ortaya koyamadığını merak etmişimdir. Çok çalışmak yetmez, akıllı ve çok çalışmak önemlidir. Sadece motivasyon ve çok çalışmak ile bir yere varamazsınız. Enerjinizi doğru yere harcamanız gerekir. Bu önemli.

İnanç ile şüphe arasındaki denge

Belirsizlik üzerinde konuşalım biraz da. Büyük bilim insanları belirsizliğin önemini bilir. Teorilerine, üzerinde çalışmaya başlayacak kadar inanırlar, teorilerinden, hatayı fark edecek kadar şüphe duyarlar. Eğer çok inanırsanız, hataları fark etmezsiniz. Eğer az inanırsanız, başlayamazsınız. Denge önemlidir. Büyük bilim insanları, teorilerinin doğruluğundan emin oldukları kadar teorilerindeki çatlakları da gözlemler ve akıllarında tutarlar. Darwin, otobiyografisinde yazdığı gibi, inandığı doğrulara ters düşen her bilgi kırıntısını not ettiğini, aksi halde bunların aklından uçup gideceğini bildiğini söyler. Çatlakları bulduğunuzda, bunların peşine düşmelisiniz. Bunları nasıl açıklayıp, üzerine nasıl daha iyi bir teori kurabileceğinizi düşünmelisiniz. İyi işler, sadece yeni bir kanıt daha eklenerek açıklanmaz. İyi işler, duygusal bir adanmışlık gerektirir.

Bilinçaltını çalıştırmak

Şimdi, duygusal adanmışlık yeterli değil. Bu gerekli şüphesiz, ama yeterli değil. Yaratıcılık üzerinde çalışan herkesin ulaştığı sonuç şudur, “yaratıcılık bilinçaltından gelir.” Bir anda ortaya çıkıverir, oradadır artık. Bilinçaltı ile ilgili çok az şey biliyoruz. Ama bildiğimiz bir şey var, rüyalarımız da bilinçaltından gelir. Ve siz de biliyorsunuz ki rüyalarımız, gün içinde düşündüğümüz şeylerden etkilenirler. Eğer bir konuya yeterince adanmışsanız, sürekli bunu düşünüyorsanız, bilinçaltınızın bu konu üzerinde çalışmaktan başka çaresi kalmaz. Bir gün uyandığınızda, ya da bir öğle vakti ansızın, cevap oradadır. Aniden ortaya çıkmıştır. Bir konuya ya da soruna adanmamış insanların akılları, diğer küçük şeylerin arasında gider gelir. Büyük sonuçlar üretemez. Yani, kendinize yapabileceğiniz en iyi şey, gerçekten önemli bir probleminiz olduğunda, dikkatinizi dağıtacak başka şeylere izin vermemektir. Düşüncelerinizi probleminizin üzerinde tutun. Bilinçaltınızın bu problemi çözmekten başka çaresi kalmasın, ve bir sabah uyandığınızda cevap orada duruyor olsun. Bedava.

Alanınızdaki önemli problemler neler?

Alan Chynoweth daha önce bahsetti, ben fizikçilerle birlikte yemek yerdim. Matematikçilerle birlikte yediğim olmuştu öncesinde, ama matematiği az biraz bildiğimden, bu masada bir şey öğrenemediğimi fark ettim. Fizikçilerin masası çok daha heyecanlıydı benim için. Shockley’i, Brattain’i, Bardeen’i, J.B.Johnson, Ken McKay’i dinlemek harikaydı ve fazlasıyla öğreniyordum. Ancak maalesef Nobel Ödülü geldi sonrasında, ve bu konuşmalardan arda kalan sadece bilimin posası oldu.

Yemek alanının diğer tarafında kimyacılar yerdi. Dave McCall arkadaşımdı ve yanlarına gittim, “Size katılmamın bir sakıncası var mı?” dedim, evet diyemediler ben de oturdum. Bir süre kimyacılarla yemek yedim. Ve onlara “Alanınızdaki önemli sorunlar neler?” diye sormaya başladım. Bir hafta sonra, “Üzerinde çalıştığınız önemli sorunlar neler?” diye sordum, biraz daha sonra dedim ki, “Eğer yaptığınız şey önemli değilse, neden Bell Laboratuvarları’ndasınız?” Hoş karşılanmadım.

Bir süre sonra, Dave McCall yanıma geldi ve “Hamming, o dediğin şey gerçekten beynime kazındı, tüm yaz düşündüm, alanımdaki önemli problemler neler? Şu an üzerinde çalıştığım problemi değiştirmedim ancak bu gerçekten düşünmeye değerdi.” dedi. Birkaç ay sonra kendi departmanının başına geçti Dave. Başarılara imza attı. O masadaki diğer hiçbir arkadaşın ismini duymadım, onlar kendilerine “Alanımdaki önemli problemler neler?” diye sormayanlardı.

Eğer önemli bir problem üzerinde çalışmıyorsanız, önemli bir şeyler ortaya çıkaramazsınız. Büyük bilim insanları, alanlarındaki önemli problemler üzerinde detaylı düşünür ve onları çözebilmenin yöntemlerini arar. Uyarmama izin verin, “Önemli problem” üzerinde düşünülmeli. Ben Bell Laboratuvarları’ndayken, fizikteki 3 önemli problem üzerinde kimse çalışmadı. Nobel Ödülü ve bir dolu para kadar önemli problemdi bunlar;

1. Zamanda yolculuk,

2. Işınlanma,

3. Yerçekimine karşı durma.

Bunlar, üzerinde çalışılacak kadar önemli problemler değillerdi çünkü, nasıl çözeceğimizi bilmiyoruz. Bir problemi önemli yapan çözüldüğünde elde edilen sonuçlar değildir, problemi önemli yapan, çözmenin rasyonel bir anlamı oluşudur. Çoğu bilim insanının önemli problemler üzerinde çalışmadığını söylerken bundan bahsediyorum. Ortalama bir bilim insanı, ya önemli olmadığını düşündüğü problem üzerinde ya da daha önemli problemleri ortaya çıkarmayacağını düşündüğü problemler üzerinde çalışıyor.

Eğer mükemmel işler başarmak istiyorsanız, önemli problemler üzerinde çalışmalısınız ve çözmek için bir fikriniz olmalı.

Büyük Düşünme Zamanı

“Büyük Düşünme Zamanı” diye bir şey ortaya attım zamanında. Bunun amacı, her Cuma, sadece büyük fikirlerden bahsetmekti. “Bilgisayarlar bilimi nasıl değiştirir?” gibi fikirler bunlar. O zamanlar, 10 deneyden 9’u laboratuvarda, yalnızca 1 tanesi bilgisayarda gerçekleştirilirdi. Bunun tersi olması gerektiğini savundum. 10 deneyden 9’unun bilgisayarda, 1 tanesinin laboratuvar ortamında yapılmasını önerdim. Çılgın bir matematikçi olduğumu ve gerçeklik ile hiçbir ilgimin olmadığını düşündüler. Onların tamamen yanlış düşündüğünü, ve bunu kanıtlayabileceğimi düşündüm. Böyle de oldu. Bilgisayarların bilimi tamamen değiştireceğini biliyordum çünkü sürekli kendime, “Bilgisayarların bilime katkısı ne olur? Ben bunu nasıl gerçekleştiririm?” diye sordum. “Bell Laboratuvarları’nda değişenler ne olur?” diye sordum sürekli. Ben ayrılmadan önce, Bell Laboratuvarları’ndaki insanların yarısından daha fazlası bilgisayarlar ile birebir çalışmaya başladı. Hepiniz bilgisayarlara sahipsiniz şimdi. Ben, dünya nereye gidiyor, önemli problemler neler, fırsatlar neler diye çok düşündüm. Buralara ulaşabilmeliyim ki, büyük işler başarabileyim dedim.

Fırsatı gördüğünde peşinden git

Çoğu büyük bilim insanı birden fazla önemli problem üzerinde çalışır. 10 ile 20 arası önemli problemleri vardır. Ancak bir tane en önemli bir problem bulduklarında, diğer her şeyi bırakıp, bunun üzerinde yoğunlaşırlar. Bir kere bir havalimanında, Los Alamos’tan bir arkadaş ile konuşuyordum. “Avrupa’nın fizyon üzerinde çalışması, bizim burada atom bombası üzerinde düşünmemizi sağladı.” dedim, “Berkeley’de elimizde fizyon ile ilgili birçok data vardı, ancak bu dataları anlamlandırmaya zaman ayıramadık, başka işlerle uğraşıyorduk.” dedi. Ellerinde bir şans vardı, yalnızca devam etmeleri gerekiyordu ancak etmediler! Bunun büyüklüğünü göremediler. Bu zannımca duyduğum en korkunç korku hikayesidir.

Büyük bilim insanları, fırsatı gördüklerinde peşinden gider. Diğer her şeyi bırakır. Bu büyük fikrin peşinden gider çünkü, bunun üzerinde düşünmüştür. Ne yapacağını bilir. Tabii ki çoğu zaman başarı gelmez, ama büyük işler başarmak için, tüm önemli sorunları çözmek zorunda değilsiniz. Birkaçını çözmek için biraz uzun yaşamanız yeterli olacaktır.

Kapısı açık çalışmak

Dikkatimi çeken diğer önemli şey ise, kapısı açık ve kapısı kapalı çalışanlar arasındaki fark. Eğer kapınız kapalı ise, bugün ve yarın yapmanız gereken her şeyi tamamlamış oluyorsunuz. Ama 10 yıl sonra, üzerinde çalıştığınız problemlerin önemi hakkında çok bir fikriniz olmuyor. Çalıştığınız her şey, yüzeysel kalmış oluyor. Kapısı açık çalışanlar, tüm bölünmelere maruz kalır ancak dünyanın nereye gittiğinin ve üzerinde çalışmaya neyin değecek kadar önemli olduğunun farkına varır. Kapısı açık çalışanlar ile başarıları arasındaki ilişkiyi gösteren veriler bulunmaktadır. Kapısı kapalı olanlar çok çalışsa da, çoğu zaman yanlış şeylerin üzerinde çalıştıkları ortaya çıkmıştır, tamamen yanlış şeyler değildir belki bunlar ama, onları ünlü edemeyecek kadar yanlış şeylerdir.

Ne yaptığın değil, nasıl yaptığın

Bir başka konudan bahsetmek istiyorum. Çoğunuzun bildiği bir şarkı, “It ain’t what you do, it’s the way that you do it.” -Ne yaptığınız önemli değildir, nasıl yaptığınız önemlidir.- Bir zamanlar dijital bir bilgisayar ile analog makinelerin çözemediği bir problem üzerinde çalışıyordum. İstediğim sonucu da elde ettim. Sonra düşündüm. “Hamming, bu sonucu elde ettikten sonra, raporlaman gerekecek ve tüm analog makine kurulumuna sahip herkes, bir hata bulup bulamayacaklarını görmek için sadece, raporunu okuyacak.” Farkettiğim şey şu oldu, önemli olan cevabı almak değildi, önemli olan, ilk defa, bir cevabı almak için analog makineler yerine dijitalleri kullanıyor oluşumdu. Çözüme giden metod üzerinde çalıştım, temiz ve anlaşılır bir teori sundum. “Hamming’in Diferansiyel Denklemleri Entegre Etme Yöntemi” olarak bilinen bu teori şu anda kullanılmıyorsa da zamanında çok problemin çözümünde işe yaradı. Problemi biraz değiştirerek, daha önemli ve daha büyük bir problem üzerinde çalıştım.

Gelecek yılın problemleri

Aynı şekilde, bir problemden sonra başka bir problem çözdüğüm dönemde, birkaç başarı ve birkaç başarısızlık yaşadım. Bir Cuma günü, bir problemi çözmüş olduktan hemen sonra hissettiğim şey mutluluk değildi. Depresyondaydım. Hayatımın bir problemden başka bir probleme doğru akıp giden halini görebiliyordum. Biraz düşündükten sonra dedim ki, “Hayır, çözmem gerekenler şu anda önümde duran problemler değil, çözmem gerekenler gelecek yılın, bir sonraki yılın problemleri.” Soruyu değiştirerek, biraz daha iyi olacak şekilde ama hemen hemen aynı sonuçları elde ettim. Ama önemli bir iş yapıyordum artık. Büyük problemi çözüyordum. “Nasıl olur da, gelecek yılın problemlerini bilmeden, onları çözebilecek makineler bulabilirim? Bunun için nasıl bir hazırlık yapmalıyım? Newton’un, “Eğer daha ilerisini görebildiysem bunun sebebi devlerin omuzları üzerinde durmamdır” dediği kurala nasıl uyarım?” O günlerde birbirimizin ayağına basıyorduk sadece. İşinizi öyle bir biçimde yapmalısınız ki, diğerleri bunun üzerinde yükselsin. Bilimin merkezinde ortak çalışma vardır.

Bu bölümü sonlandırırken size hatırlatmak istediğim, “Başarısız insan, çevresini suçlar, başarılı insan elinde olanlarla, elinden gelenin en iyisini yaparak sonuca ulaşır.” Size önerim, problemi değiştirmeniz. Biraz daha farklı bakarak, çok daha büyük sonuçlar elde edebilirsiniz. Ya bunu siz yaparsınız, ya da diğer önemli bilim insanları, bu yaptığınız işin üzerine eklerler, omzunuzda yükselirler, herkes kazanır…

Hamming’in anlattıkları burada bitmiyor. İkinci bölümde yaptığın işi satmak, yöneticini yönetmek, sistemle çalışmak ve egonun bedeli üzerine konuşuyor. Bunları içeren ikinci bölümü okumak için Akıl Modelleri’ni takip etmeye devam edin!

Her okuduğumda farklı notlar aldığım bu konuşma hakkında sizin de görüşlerinizi duymayı çok isterim!

Hande

Geçtiğimiz günlerde okuduğum bir kitaptan gerçekten çok etkilendim. Adler psikolojisine odaklı Mutlu Olma Cesareti isimli kitap tam olarak şu soruya odaklanıyordu: şu andan itibaren, tam bu andan itibaren, ben ne yapmalıyım?

İnsanın hem kendi sözlerine ve tutumuna bakarken, hem de başka insanların sözlerine ve tutumuna bakarken, bunların ardında ne türden hedeflerin gizlendiğini düşünmek lazım. Bu, Adler psikolojisinin temelini oluşturuyor. Buna da teleoloji deniyor.

Ne demek teleoloji? Geçmişte ne yaşanmış olursa olsun, hiçbir şey bunlar tarafından belirlenmiyor demek. Bu şeyler isterse travmalar olsun, önemi yok. Çünkü insanlar geçmişteki nedenlerin güdümünde değildir. İnsanlar şimdiki hedeflere göre yaşarlar.

Örneğin şunu diyen birini düşünelim; “Benim yetiştiğim çevre kötüydü, o nedenle karanlık bir kişiliğim var.” Adler bunun koccaman bir hayat yalanı olduğunu savunur. Aslında bu kişinin daha en baştan şöyle bir hedefi vardır; “İnsanlarla ilişki kurup incinmek istemiyorum.” Bu hedefi gerçekleştirmek için de insanlarla ilişki kurmasını engelleyen karanlık bir kişilik seçmiştir. Kendine böyle bir kişilik seçmesine bahane olarak da geçmişte yetiştiği koşulları öne sürer.

Başka bir ifadeyle, bizler geçmiş olaylar tarafından yazgısı belirlenmiş varlıklar değiliz. Aksine, yaşadığımız olaylara verdiğimiz anlamlarla kendi hayatımızı kendimiz belirliyoruz.

Şimdiye kadar ne yaşamış olursan ol, bunların hayatının devamının nasıl yaşayacağına dair hiçbir bağlayıcılığı yoktur. Burada ve şu anda yaşayan biri olarak kendi hayatında nasıl bir yol izleyeceğine kendin karar veriyorsun. Yani biz insanlar, geçmiş travmaların insafına kalacak kadar kırılgan değiliz. İşte Adler’in fikirlerinin temelinde, insanın kıymetine ve potansiyeline dair güçlü bir inanç vardır dostlarım.

“İnsanlar değişemez”in asıl nedeni

İnsanlar, kendi hayatlarını her an kendileri belirleyebilir. Tekrar ediyorum, bizler, her an kendi hayatını belirleyebilen varlıklarız. Yani, yeni benlikler seçebilen varlıklarız. Ama yine de bir insanın kendini değiştirebilmesi, değişmek istese bile, çok zordur. Kolay değildir. Neden sizce?

Bunun temeline gitmek için “değişim nedir?” sorusuna biraz derinlemesine inmemiz gerekecek.

Biraz risk alıp aşırı bir ifade kullanacak olursak, değişimi gerçekleştirmek ölmek demektir. Farz edelim ki şu anda hayatınla ilgili sıkıntıların var. Kendini değiştirebilmek istiyorsun ama kendini değiştirmek demek, şimdiye kadarki kendinden vazgeçmektir. Şimdiye kadarki benliğini inkar etmek ve şimdiye kadarki yüzünü bir daha göstermemektir. Adeta onu mezara göndermektir; çünkü bunu yaptığında artık yeni benliğine yeniden doğacaksın.

Peki, şu anki durumuna dair memnuniyetsizliğinden bağımsız olarak ölümü seçebilir misin? Uçsuz bucaksız karanlığın içine atabilir misin kendini? Söylemesi kolay ama buna cüret etmek zor. İnsanlar bu yüzden değişmeye çalışmaz. Hayat ne kadar zorlaşsa da her şey olduğu gibi kalsın ister. Nihayetinde mevcut durumlarını korumak için, “böyle de iyiyim” diyebilecekleri şeyleri seçerek yaşarlar.

Peki, bir insan “şimdiki ben”ini aktif bir şekilde olumlamaya çalıştığında, o kişinin geçmişine nasıl bir renk verir bu? Kişi, geçmişini şöyle özetler: “Çok şey yaşadım ama bununla barışığım”… Tanıdık geldi mi?

Şimdi’yi kabul etmek için geçmişteki mutsuzlukları da kabul etmek gerekiyor. Hepsi de bir şekilde “şimdiki ben”i olumlamaya çalışıyor. Bununla barışığım diye hissetmek istediğimiz için, geçmişi güzel anılara dönüştürüyoruz.

Bunun bir de aksi tarafını düşünelim, tam olarak buna ters yönden yaklaşalım. Ben bu modele hiç uymuyorum diye düşünebilirsiniz. Ortaokulu ve lisedeki bütün baskıcı ve mantıksız öğretmenlerinize hâlâ öfke dolu olabilirsiniz. “Okul hayatının benim için iyi yanlara dönüşmesine imkan yok, onları çok kötü hatırlıyorum” diye düşünüyor olabilirsiniz.

Bunun nedeni, “şimdiki ben”den memnun olmamanız... Düz ifade etmek gerekirse, idealden uzak bir şimdiki beni aklamak için bütün geçmişini grinin aynı tonuna boyuyoruz. Okul yüzünden ya da o hoca yüzünden diye görmek istiyoruz durumu, çünkü böylece ihtimallerde yaşıyoruz. Eğer ideal okula gitmiş olsaydım, ideal öğretmene denk gelmiş olsaydım, bugün asla bu durumda olmazdım...

Çünkü mesele, geçmişte yaşananlar değil; “şimdiki ben”in, geçmişe nasıl bir anlam verdiği. Yani şimdin, geçmişini belirler.

Bunu tarih kitaplarında da görebiliyoruz aslında. Tarih, zamana tabi güçlerce sürekli değiştirilir. “Haklı olan benim” diyen iktidar sahiplerince, kendi mantığına uygun olarak, büyük bir maharetle manipüle edilir daima. Tarihteki doğrular daima şimdiki zamanca belirlenir. Örneğin, diyelim ki bir ülkede silahlı bir grup darbe planlıyor. Bastırılırlar ve girişimleri başarısızlıkla sonuçlanırsa, tarih kitaplarına vatan hainleri olarak geçeceklerdir. Ama olur da bu darbe başarıya ulaşır ve hükümet devrilirse, bu kişiler tarihte zorbalığa karşı çıkmış kahramanlar olarak da anılacaktır. Tarih, zafer kazananlar tarafından daima yeniden yazılan bir şeydir…

Bireyler olarak bizim için de durum böyle. Her insan, kendince bir “ben” hikayesi oluşturur. Şimdiki beninin meşruiyetini kanıtlamak için kendi geçmişini yeniden yazar. Kişi, geçmişindeki sayısız olaydan yalnızca şimdiki hedefleriyle uyumlu olanları seçer; onları anlamlandırır ve anıya dönüştürür. Öte yandan, şimdiki hedefleriyle ters düşenler silinir.

“Şu kötü insan” ve “zavallı ben”...

Dertsiz bir hayat yaşayan hiç kimse yoktur muhtemelen. Her insan üzücü deneyimler, aksilikler, katlanılmaz acılar ve büyük hayal kırıklıkları yaşar. O halde, neden bazı insanlar bu acıklı olayları ders ya da anı diye adlandırırken, bazıları da bunları takılıp kalıp mutlak travmalar olarak görür?

Aslında, onlarınki geçmişe takılı kalmak değildir. O mutsuzluk rengine bürünmüş geçmişe ihtiyaçları vardır. Biraz sert bir ifade olacak ama, trajediden doğan acıya bağlanıp, şimdideki mutsuzluğun acısını unutmaya çalışırlar.

Adler, bunu bir piramitle daha iyi anlatıyor aslında. Bu piramit, bizim ruhsal yapımızı temsil eden bir piramit. Piramidin bir tarafında “şu kötü insan” yazar, diğerinde ise “zavallı ben.”

Danışmanlık almaya gelen çoğu insan genellikle bu ikisinden biriyle başlar konuşmaya. Ya gözyaşları içinde başlarına gelen mutsuzluktan yakınırlar, ya da canlarını yakan insanlara öfkelerinden ya da onları çepeçevre kuşatmış toplumdan söz ederler. Bu sadece danışmanlıkta olmaz; aile ile ya da arkadaşlarla konuşurken ya da fikir alışverişi yaparken de, o an söylediğimiz şeyin bilincinde olmak kolay bir şey değildir. Ama bu şekilde görselleştirildiğinde, bahsettiğimiz şeyin aslında bu ikisinden ibaret olduğunu net bir şekilde görebiliriz.

“Şu kötü insanı” suçlamak ve “zavallı beni” savunmak, eminim tanıdık gelmiştir... Ama birbirimize konuşmamız gereken şeyler bunlar değil. Şu kötü insanın kötü olduğunu ne kadar doğrulamaya çalışırsan çalış, zavallı ben hakkında ne kadar yakınırsan yakın, bunları dinleyen biri olsa bile, anlık bir rahatlama yaşasan bile, bu seni gerçek bir çözüme götürmeyecektir.

Ne yapılabilir o halde? Piramidin üçüncü köşesine, göremediğimiz o soruya geliyoruz: “şu andan itibaren ne yapmalıyım?”

Konuşmamız gereken şey gerçekten de bu. Şu kötü insan gibi şeylere ihtiyacımız yok, zavallı bene de gerek yok. Şu andan itibaren, tam bu andan itibaren, ben ne yapmalıyım?

Hâlâ bu sorunun cevabını arıyorum aslında. Bulduğumda değil ama sorduğum her an, değişime biraz daha yaklaştığımı hissediyorum. Siz de son zamanlarda böyle bir “şu andan itibaren” anı yaşadınız mı? Görüşlerinizi duymayı çok isterim!

Çok önemli not: Bu yazıya, Adler psikolojisinin detaylandırıldığı “Mutlu Olma Cesareti” isimli kitap ilham olmuştur. Okuyun, okutun dostlarım.

Hande

Acilen başarıyı yeniden çerçevelememiz lazım. Şart.

Başlamadan önce mini güncelleme: Akıl Modelleri podcast’in son bölümünde detaylıca bu konuyu anlattım, dertleştim. Dinlemek isteyenlere;

Beynimizi nasıl yeniden çerçeveleriz? Dilbert karikatürünün yaratıcısı Scott Adams’a göre üç şekilde:

• Odaklanarak

• Tekrar ederek

• Duygularla (korku, nefret, hırs, öfke vs.)

Beynimizi en kolay ve en hızlı şekilde duygularla yeniden yapılandırabiliriz. Ölümden dönen insanların ya da buna tanıklık edenlerin hayatlarındaki değişimlerin neden bu kadar ansızın olduğunu bununla açıklayabiliriz belki. Ama odaklanmak ve tekrarlamak da oldukça etkili iki yöntem.

Odak ve tekrar, bir fikri fikir aşamasından çıkarıp fiziksel bir forma dönüştürür.

Buna duyguyu da eklemek isterseniz; gerçekten başarmak istediğiniz şeyin sonunda size ne katmış olacağını düşünün. Bu düşünce sizi heyecanlandırsın, hırslandırsın, hatta öfkelendirsin. Bu hisse odaklanın, bu düşünceyi ve hissi tekrar edin. Bu duygusal enerji istediğiniz sonuçları elde etmenize gerçekten çok katkı sağlayacak. Evrene istek yollamak ya da bu enerjiyi toplamak belki de bu yüzden önemli.

“Enerjiii” demenin bile küçük bir faydası vardır herhalde.

“Başarı”yı Yeniden Çerçevelemek

İnsanların kendi başarılarını tahmin etmekte ne kadar kötü olduğunu fark ettiniz mi? Başarılı olmuş biriyle her röportaj yapıldığında “hiç beklemiyordum” derler. “Bunu çok hak ettim, başaracağımı zaten biliyordum” diyenlerden çok daha fazlası başarısının kendisine de sürpriz olduğunu söyler.

Kendi başarımız bizi şaşırtıyor, hatta şok ediyorsa, neden gönül rahatlığıyla aklımızdaki çoğu şeyi denemiyoruz?

Konfor alanımızdan uzaklaşmak artık o kadar zor değil, çünkü neyin başarılı neyin başarısız olacağını zaten bilmiyoruz.

Hırsla ve tutkuyla yaklaştığınız her işte başarılı olacaksınız demek de değil bu. Denediklerinizin çoğunda başarısız olacaksınız zaten. Ama iyi haber şu; denediklerimizin sadece %10’unda başarılı olmamız yeterli.

Geleneksel inanış: “Denediğim çoğu şey başarısızlıkla sonuçlanır. Neredeyse %90’ında başarı elde edemem.”

Yeniden çerçeveleme: “Denediklerim arasında sadece %10’unda başarıya ihtiyacım var.”

Hayat baştan sona bir deneyim değil mi? Bir yaşayış, bir muhteşemlik… Her şey denemek için değil mi?

Neyin başarılı olacağını bilemeyeceğimize göre, deneme sıklığımızı artırmak yani volume’ü, sayıyı artırmak; her şeyden önemli.

Hala ikna olmayanlarınız için, buna ait bir akıl modeli de var;

Price Yasası

1963’te fizikçi Derek J. de Solla Price’ın aklına bir soru düştü. Yayınlanan bilimsel makalelerin bir kısmı büyük yankı yaratırken bir kısmı fark edilmeden sessizce kayboluyordu. Bu ayrımın sebebini anlamaya çalıştı.

Dağılımın bildiğimiz normal dağılım (Bell Curve) gibi olmadığını fark etti, hatta bununla uzaktan yakından ilgisi yoktu. Price Yasası buradan çıktı.

Price Yasası: bir alandaki veya sistemdeki toplam insan sayısının karekökü, o sistemdeki işin yarısını (%50’sini) yapar.

Örneğin 100 kişilik bir şirkette; 100’ün karekökü olan 10 kişi işin %50’sini yapar. Kalan 90 kişi diğer yarısını tamamlar.

Bu kural, üretkenlik ve katkının eşit olmayan dağılımını açıklamak için kullanılır (Pareto İlkesi’ne benzer şekilde).

Benzer şekilde; 10.000 bilim insanının çalıştığı bir alana en çok katkı sağlayan kişi sayısı 100’dür.

Formülümüz çok basit: n kişilik bir alanda yüksek potansiyelli kişi sayısı, n’nin karekökü kadar.

Bu yasayı her yerde kullanabiliriz.

Yaptıklarınızın sadece %10’u işe yarasa zaten yeterli, Price Yasası da bunu söylüyor. 100 post paylaşırsanız bunlardan 10 tanesi toplam görüntülemenin yarısına ulaşabilir. Bu 10 tanesinden de yaklaşık 3 tanesi en belirgin farkı yaratır. Yani önce volume’ü artırmak, sayıya odaklanmak en önemli şey.

Sizi siz yapan bir sürü yeteneğiniz var, ama 100 karakteristik özelliğinizden sadece 10’u alanınızdaki başarınızın yarısını oluşturur.

Sistem size “zayıflıklarınıza odaklanın, onları geliştirin” der çünkü sizi normalize etmek ister, çok başarılı olmanızı istemez. Halbuki yapmanız gereken, en güçlü olduğunuz bu 2-3 yeteneğe odaklanmak. Gerçekten güçlü olduğunuz 2-3 yeteneğe çok odaklanıp bu kombinasyona sahip %1’in içinde olmak size müthiş bir avantaj sağlar.

Beyaz yakalı dostlarım için mini bir tavsiye; kurumsal bir şirkette mühendisseniz, hitabete ve konuşma becerinize önem verin. Sizi kariyer basamaklarında yükseltecek olan bu yetenektir; tek başına iyi bir mühendis olmak asla yetmez.

Price Yasası’nı zaman yönetiminde de görürüz. Haftada 40 saat çalışıyorsanız, bunun yaklaşık 6 saati gerçekten sonuca etki eden kısımdır. Geri kalan 34 saat toplantılar, tekrarlı işler, mailler gibi şeylerle geçer.

Ama!

Ama hangi 10 postun en değerli olacağını bilmiyoruz. Hangi 3-4 yeteneğimizin en kıymetli olacağını bilmiyoruz. Hangi insanların hayatımızda en önemli hâle geleceğini bilmiyoruz. Bunun için en iyi yöntem denemek; sürekli, çoklukla, bollukla denemek.

Önce deneyeceğiz: sayıyı artırarak, kendimizi maruz bırakarak, deneyerek hangilerinin en çok kıymet yarattığını göreceğiz.

İkinci aşama değerlendirmek: denemelerden hangilerinin en çok görüntüleme aldığını, hangi insanların hedeflerinize en çok katkı sağladığını, hangi yeteneklerin sonuca ulaşırken hep yanınızda olduğunu fark edeceksiniz.

Son adım ise, bu kazananların üzerine oynamak. En çok bu kazanan yeteneklerinize, postlarınızdaki konuya ya da insanlara odaklanacaksınız.

İşte hayatın en önemli oyunu ve kuralları. Başarmanın blueprinti.

Gerisi sizde.

Mini Not: Başlıktaki hesap şöyle yapılmıştır:

2026 yılı tahmini dünya nüfusuna göre Price Yasası uygulandığında, dünya nüfusunun %0,001098’i başarılı (en üretken) kabul edilir.

Birleşmiş Milletler verilerine dayanan Worldometer projeksiyonlarına göre, 2026 yılı ortalama dünya nüfusu 8.300.678.395 kişi (yaklaşık 8,3 milyar) olarak öngörülüyor. Bu nüfus üzerinden yapılan hesap şöyle:

• Toplam nüfus (N): 8.300.678.395 kişi

• Başarılı kişi sayısı (√N): √8.300.678.395 ≈ 91.108 kişi

• Yüzdelik oran (√N/N × 100): %0,001097597

100 denemenin sadece 10'unun fark yarattığını, asıl meselenin az ama doğru denemek değil çok denemek olduğunu konuşuyoruz.

Daha fazlası için: https://akilmodelleri.substack.com/