Daha önce Yunanistan’da hiç uzun süreli kalmamıştım. Açıkçası hiç gidesim de yoktu: Akdeniz’in ortasında, Kıbrıs’ın cehennem yazını düşünerek, “kendi paramla eziyet çekmek” hevesinde değildim. Sahil, yüzme, güneşlenmeden zaten hiç haz etmem, kalabalıktan da nefret ederim. Benim mekanım dağlar.

Gel gör ki, ev ahalisi deniz sevdalısı. Beraber tatil yapmak için sözleştiğimiz çok samimi dostumuz olan üç aile de olumlu oy kullanınca, bize emredersin(!) demek düştü.

Bir insan bu kadar yanılır mı? Cezire-i Girit bir cennet. Hayatımın en güzel tatillerinden birini geçirdim.

Meğer Girit’te sıcaklık 30’u geçmezmiş. Sürekli, ama gerçekten non-stop, 7/24 durmaksızın, kuzey rüzgarı esiyor. İsmi ne bu hoş rüzgarın bilir misiniz? Meltemi! Evet, pek çok denizcilik teriminde olduğu gibi, bu da bize komşudan geçmiş. Daha doğrusu İtalyanca kötü hava demek olan mal tempo, Grekçe aracılığıyla bize gelmiş.

Deniz? Nefis. Kumsal, yüzme sevmem dedim ama şnorkel tutkunuyumdur. Denizin altının üstünden daha hayırlı olduğunu düşünenlerdenim. Her taraf küçük kayalıklar, koylarla dolu; sualtı da bir Mallorca kadar olmasa da çok güzel.

Kalabalık? Yok.

İnsanlar? Harika.

Yemekler? Size Yunanca isimlerini vereyim de güzel mi siz karar verin: Musakka, dolma, baklava, çeşit çeşit meze, caciki mesela… Taze balıklar. Fiyatlar çok ucuz.

Ve de en güzeli: Her taraf kedi dolu. Cennet.

Bizim Girit

Kaldığımız otelin Wi-fi şifresi xxxx_1821 olunca, fakirin eski amatör muvarrih damarı depreşti tabii. Sordum bizim tatil cemaatına, “neden 1821 bilir misiniz?”. Maalesef (aslında ne mutlu ki) yanılmadım, bilen çıkmadı.

Girit’in başkenti Heraklion (Araplar İkritiyye, Venedikliler Candia, Osmanlılar da Kandiye demişler).

Deniz kıyısındaki Osmanlı’nın ancak yirmi senede ele geçirebildiği muazzam Venedik kalesinden tarihi şehir merkezine götüren, mağazalar ve şık kafelerle dolu en meşhur caddesinin ismi: 25 Ağustos.

Caddeden yukarı çıkarken biraz ileride solda, Aya Titu Katedrali ( Αγίου Τίτου, , St. Titus) var. Kapısı cami gibi. Belli ki sonradan katedral yapılmış.

Birkaç yüz metre ilerleyince, yine bir cami avlusuna rastlıyoruz: Aya Marko (Αγίου Μάρκου, Basilica di San Marco) kilisesi. Çok güzel bir sanat galerisi olmuş.

Dikkatlica baktığınızda, yıkılmış minarelerin kaidelerini hem bu iki kilisede, hem de Vanedik kalesi surlarında görmek mümkün.

Türk-Yunan Düşmanlığı Cinneti

Harp Okulu’nda iken, İtalyanca kursundaki hocam “Yunanlar hakkında ne düşünüyorsun?” diye sorduğunda, “Düşman olarak görmem gerektiğini düşünüyorum” gibi garip bir cevap verdiğimi hatırlıyorum.

Bulunduğum yurtdışı görevlerde ise en iyi dostlarım genelde hep Yunan subaylardan çıktı. Ben yalnız değilim bu konuda, sorsanız Türk zabitlerinin %80’i aynı şeyi söyler.

Daha ilk mektepten itibaren pompalanan zalim Rumlar teranesinin üstüne, en ince detayına kadar Yunanlarla harbin anlatıldığı Mekteb-i Harbiye’yi ekleyin, onu bir de iki yıl her satır aralığının değerlendirildiği ve harp planlarının yapıldığı Kurmay Mektebini koyun.

Erkan-ı Harp Zabiti olarak gittiğim ilk yurtdışı görevinde amirim, Albay (sonra Korgeneral) Bikos’tu ve çalıştığım en iyi komutanlardan biriydi. Bizim harekât şubeyi oluşturan fıkra kadrosu subaylara (Bir Türk, bir Amerikalı, bir İtalyan, bir İskoç…) “My boys” (benim çocuklar) derdi.

Üsteğmenken, Monterey’de bir Yunan lokantası vardı. Sanırım Petro’ydu sahibinin adı. Kadıköylü, galiba 70’lerde Amerika’ya göçmüştü. “Bunlar bizim çocuklar gibi değil” derdi, Naval Postgraduate School’daki Yunan subaylar için. “Onun” çocuklarıysa, Türkler, yani bizdik. Fanatik Fenerbahçeliydi.

Karşılıklı Zulmün Kısa Tarihi

Girit’e dönelim. Adanın her tarafında Yunan bayrağı dalgalanıyor, Türkiye gibi milliyetçilik yüksek. Türk düşmanlığı sembolik olarak çok yaygın ama insanlar size karşı inanılmaz sıcak. Çok şükür eski saf milliyetçi günlerimden çok uzağım. Yunanlara karşı sevgi dışında hiçbir duygu beslemiyorum. Tarihi, ideolojimi desteklemek için değil de gerçekleri anlamak için okumaya başlayalı da çok oldu.

Bizim kuşak belki hatırlar: Otelin internet şifresindeki 1821, meşhur Mora İsyanının başlama tarihi. 1829’da Yunanistan’ın bağımsızlığıyla sonuçlanıyor. Girit ise o zaman hala Osmanlı. Dünya tatlısı otel sahibimizin şifre tercihini tabii ki Yunan halkının da bizim gibi ideoloji pompalanmasıyla büyümüş olmasından başka bir sebebe vermek anlamsız.

Milli hafızadaki “hain Rum” imajı ve “Yunan mezalimi” imgesinin sembol olayı muhtemelen 1821’de başlayan Mora isyanı. “Biz o kadar iyi davranırken nasıl isyan ederler?” sorusu ve Tripolitsa’yı ele geçiren isyancıların (on) binlerce Müslüman ve Yahudiyi katletmesi. Tam bir kıyım.

Avrupadaki filhelenizm ve devrin hadiseleri konusundaki en güvenilir akademisyenlerden William St. Clair’in tabiriyle, kıyım “öldürecek Türk kalmadığı için” durmuş.

Peki bu mezalim, ilk hadise mi? Tabii ki hayır.

Eylül ayındaki bu vahşet öncesinde; 2. Mahmud, Alexander Ipsilantinin isyanı yüzünden Patrik V. Gregorios’un idamını emrediyor; cemaatini padişaha sadakate çağırmış olmasına rağmen. Patrik Paskalya yortusunda Fener Rum Patrikhanesi’nin kapısında asılıp cesedi günlerce patrikhane kapısında asılı bırakılıyor. Bazı metropolitler, eski patriklerden biri ve Rum cemaatinden başka ileri gelenler de farklı yerlerde öldürülüyorlar. Misillemeler İstanbul’la sınırlı kalmıyor ve Ayvalık, Kıbrıs ve Ege adalarında Rum siviller öldürülüp, köyler yakılıyor; kadınlar ve çocuklar esir alınıyor. Kurtuluş savaşı sırasında Ege’deki Yunan mezalimi de acaba 1821’in intikamı mı diye düşünmeden edemiyor insan.

Tripolitsa mezaliminin doğrudan intikamı ise esas 1822’de Sakız’da alınıyor. Kaptan-ı derya Nasuhzade Ali Paşa —Avrupa’lılara göre Kara Ali Paşa— yaklaşık 46 gemi 7.000 asker ile adada kıyım yapıyor. Erkekler katledilirken, kadınlar ve çocuklar esir alınarak köle pazarlarına gönderiliyor. William St Clair’in aktardığı resmî gümrük kayıtlarında yaklaşık 41 bin köleden söz ediliyor.

İstanbul’a 5000 civarı köle gönderildiği, köle pazarı küçük geldiği için bazılarının balık pazarında satıldığı söylenir. Osmanlı’da köle pazarı olduğuna şaşırdıysanız söyleyeyim: İstanbul’daki pazarın kapatılması 1847. Köleliğin tamamen yasaklanması ise, İngilizlerin baskısı ile 1890.

Heraklion’daki 25 Ağustos caddesinin eponimi de enterasan. 21 isyanı sonrası halâ Osmanlı’ya bağlı kalan Girit, doğal olarak ana vatanına bağlanmak ister. 1897-98 Türk-Yunan Savaşı sonrası Düvel-i Muazzama devreye girer ve Girit’te bir özerk yönetim mekanizması kurarlar. 25 Ağustos 1897’de ise adadaki Türkler 500 kadar Yunan ve 18 İngiliz askerini katleder ve sonrasında başlayan isyan önce Girit’in özerkliğine ve 1913’te de bağımsızlığına giden yolu açar. (Tabii ki bu, Girit’teki anlatı. Tarihsel olarak baktığınızda ise, o tarihte anlaşma imzalanmış. Gerçekleri kim ne yapsın?)

Şu kiliseye dönüştürülen camiler mi? Onlar da zaten önceden kiliseymiş, Osmanlı ele geçirince Cami yapmış. Çan kuleleri yıkılmış, minare yapılmış. Daha doğrusu, önce Ortodoks kilisesi iken, 4. Haçlı Seferi sonrası adayı ele geçiren Venedikliler Katolik Katedrali yapmış. Kısır döngüyü görüyor musunuz?

Başkasının zulmünü çok kolay görüyoruz da kendimize bakasımız dahi gelmiyor. Osmanlı hayranı kundaktaki bebeğin katlini emreden Fatih’i, Yavuz’un katlettiği alevileri görmez. Atatürk, Cumhuriyet belki de laikliği kutsal addedden ; İstiklal Mahkemelerini, Dersim’i, İskilipli Atıf’ı duymak istemez.

Devletler zalim. Türk devletleri de bunun istisnası değil. Kiminden az kiminden çoktur zulmü ama önceliği bekası.

Kendini seçilmiş, kusursuz; başkalarını hain, zalim görmek bizim topraklarda pek yaygın. İdraklerimize giydirilen deli gömleği olan (milli) ideolojileri, kanseri besleyen şeker gibi, tek taraflı tarihi üsturelerle beslemekte devletlerimiz pek mahir. Mahalleler de kendinde bir olağanüstülük, ötekinde bir hainlik görme konusunda geri kalmıyor. Olguları zamanın şartları içinde değerlendirmek yerine, kendi hikayelerimizi yaratıp inanıyoruz.

Son Söz Niyetine

Nereden girdim bu işlere yine? Güzel güzel Girit’i anlatıyordum.

Sözün özü şu: Girit’e gidin kardeşim, o güzel insanlarla kaynaşın, nefis yemeklerini yiyin, pazarındaki bolluğu görün.

O düşmanmış, bu hainmiş tevatürlerini bırakın. İşi çözen Z kuşağına takılın: Millet, ırk, sınıf hikaye. Güzel güzel kaynaşıyorlar.

Hadi bugün de bir şarkıyla bitirelim.

Birkaç İngilizce postumda değinmiştim aslında bu konulara. Anadilimde de yazayım dedim. 15 Temmuz sonrası “Ordu dağıldı.” söylemleri bugün için bana biraz indirgemeci geliyor. Tabii ki ihraçların çok menfi etkisi olmuştur, bu söylemlerin duygusal kaynağını da anlıyorum, ihracın acısını tartışmayacağım burada — o ayrı bir konu. Maksadım, mütekait bir Kurmay Zabit olarak bir muhakeme yapmak; benim penceremden 10 yıl sonra olayın nasıl göründüğünü olgulara ve hatıralara dayanarak anlatma denemesi.

1999 yılında Bolu Komando Tugayı’nda Teğmen olarak göreve başladım. Türkiye’nin en iyi birliğiydi, adını anınca hâlâ yüreğim kıpırdar. Kayseri, Siirt, Tunceli ve Hakkâri’de diğer Komando Tugayları vardı; Özel Kuvvetler’le birlikte memleketin esas vurucu gücüydü bunlar. Gerçekten çok iyi birliklerdi — o zaman bile dünyanın en seçkin birlikleriyle kıyaslamaya cesaret ederim.

Ama en büyük gücü, Subay ve Astsubayların vatan sevgisi, fedakârlığı ve savaşçı ruhundan geliyordu. O zaman çoğunlukla mükellef erler vardı; ne kadar eğitimli olabileceklerini düşünün. Teçhizat Türkiye şartlarına göre iyiydi ama mesela NATO ülkelerine göre geriydi. İstihkak teçhizatın kalitesi iyi olmadığı için, bazı birlikler para toplayıp kendilerine hücum yeleği yaptırırdı, imkânı olan parayla kamuflaj alır, hemen herkes ise Yakupoğlu’ndan iyi bot alırdı.

Tüfekler HK33’tü — Alman mühendisliğinin bence en kötü örneği. Makinalı tüfek olarak BKC (Biksi), keskin nişancı tüfeği olarak Kanas kullanırdık; çok dayanıklı, güvenilir Rus silahlarıydı ama eski teknolojiydi. Neyse, uzatmayayım.

TSK o yıllarda ciddi modernleşme çalışmalarına başlamıştı aslında ama hız istenen düzeyde değildi. Zamanla bu tempo arttı. 2012’de Yüksekova Tümen Karargâhı’nda görev yaparken çok önemli bir ilerleme olduğunu her yerde görebiliyordum. Komando Tugayları tamamen profesyonel olmuştu. Bu müthiş bir kuvvet çarpanıdır: eğitim ve tecrübenin geometrik olarak artması anlamına gelir. Kamuflaj ve teçhizat çok daha iyiydi, Avrupa ve Amerikan standartlarındaydı. Hafif silahlar, optik sistemler, muhabere araçları, komuta kontrol sistemleri gerçekten iyiydi. Harp tecrübesi ise, Amerika’yı bir kenara bırakırsak, NATO ülkeleri arasında bana göre rakipsizdi. Müşterek Harekât, yani Kara, Deniz ve Hava unsurlarının ortak muharebesi, çok gelişmişti.

Ağır silah ve diğer teçhizat da çok daha ileri ve en önemlisi “yerli” olmuştu. Fırtına obüsleri dünyanın en iyisi denebilir; intikaller mayına dayanıklı, Jammer’larla mücehhez mükemmel araçlar olan Kirpi ve Kobra’larla İHA’ların nezaretinde yapılıyordu. İHA kullanılıyordu ama henüz Heron’du. Akıllı Modüler Üs Bölgeleri kuruluyordu, bunları tasarlayan mühendisler de sürekli sahadaydı.

Bir sürü modernizasyon çalışması da hala devam ediyordu. Ben EDOK’ta bir süre Proje Yönetim Şube Müdürlüğü yaptım; 200’den fazla modernizasyon projesi vardı portföyümde — Altay Tankı’ndan füze ve roket sistemlerine, helikopterden yeni zırhlı muhabere araçlarına uzanan devasa bir yelpaze. 10 Piyade Tugayı, Komando Tugayı’na dönüştürülmüştü, tamamen profesyonel olacaktı.

2015’te Katar’a gönderildim, Türkiye’nin ilk kalıcı yurtdışı üssünü kurmak üzere. Yurtdışında konuşlanma imkân ve kabiliyetleri ve karşılaşılan güçlükler konusunda ilk elden tecrübem var.

Bütün bu süreç boyunca ordumuz her zaman ciddiye alınan bir güçtü. Ama kabul edelim, her zaman söylenen “NATO’nun ikinci büyük ordusu”; harp etkinliğini değil sayısal istatistiği ifade ediyordu. Bugünse Türkiye gerçekten NATO’nun en etkin ikinci ordusu. Açık söyleyeyim, beklemiyordum.

Son NATO zirvesi bu gerçeği çok çıplak bir şekilde ortaya çıkardı. NYTimes, BBC, Le Monde başta olmak üzere batı basını Türkiye’nin ne kadar “vazgeçilmez” bir konumda olduğunu vurguluyor. Kendisine dahil olabilmek için, bütün teçhizatını Amerikalıların verdiği birliğimizi Kore Savaşı’na gönderdiğimiz günleri düşününce, NATO’da geldiğimiz konum gerçekten inanılmaz.

Türkiye Nasıl Bu Ayrıcalıklı Konuma Geldi?

Bence önemli bir kaç konu var:

Savaş tecrübesi ve harbe hazırlık: Türk Ordusu’nda çok yüksek. 40 yıldır sürekli bir çatışma ortamında olan ve giderek sınır ötesi muharip varlığını artıran bir ordu var karşımızda. NATO çerçevesinde, şu andaki tecrübesinin bazı konularda ABD ordusundan bile daha iyi olduğu söylenebilir. Zira Amerika bir süredir büyük çaplı operasyonel faaliyet yürütmüyor; combat readiness’in gerilemiş olması muhtemel.

Savunma sanayisi: Avrupa’yı kıskandırıyor. Üretim kapasitesi, ürün kalitesi ve çeşitlilik yüksek. Alamet-i farikası -unique selling point (USP)- sistemlerin doğrudan çatışma ortamlarında kullanılıp gerçek ihtiyaçlara göre geliştirilip denenmesi. Avrupa ise üretimde ciddi sorunlarla karşı karşıya; kapasiteyi artıramıyorlar, artırabilseler bile hiçbir üretici Türk sanayisinin harp ortamında geliştirme/deneme imkânına sahip değil. Türkiye, Aselsan’ın kuruluşundan beri savunma sanayisini bu mantıkla inşa etti; bu know-how belki de gerçek avantaj.

İHA’lar: Bazı konularda Türkiye gerçekten dünyanın en iyisi oldu. İHA, İkinci Dünya Savaşı’ndaki tank ve bombardıman uçaklarının günümüz muharebe sahasındaki karşılığı denebilir. Türkiye de bu konuda dünya lideri, Ukrayna-Rus Savaşı da bunun en önemli kanıtı. Leonardo-Baykar ortaklığı bir devrim; Avrupa’nın realiteyi kabul etmek zorunda kalmasının en önemli belgesi.

Akıllı mühimmat, füze ve roketler: Eskiden Türkiye bazı sahalarda hiç yoktu — mesela güdümlü füze, roket, akıllı mühimmat konularında. Almanya veya Amerika tarafından uygulanan ambargoları hatırlayın. Türkiye’de kaç Hellfire füzesi olduğunun Generaller tarafından bilindiği ve her kullanımın takip edildiği günleri hatırlıyorum. Şimdi neredeyse her türlü akıllı füze Türkiye’de yapılıyor.

Bölgesel ve sınır ötesi varlık: Türkiye sadece bölgede değil, sınır ötesi kritik bölgelerde de önemli bir mevcudiyete sahip. Suriye ve Irak’ın yanı sıra Katar, Somali, Azerbaycan, Libya, Çad, Bosna-Hersek, asker bulundurulan ülkelerden sadece birkaçı. Gerçek bir bölgesel güç.

Jeopolitik konum: Türkiye hem Ukrayna’ya İHA satıp hem Rusya’yla görüşebilen bir ülke. Aynı zamanda Rusya’dan S-400 almasına rağmen (bu karara baştan beri şiddetle karşıyım), NATO’nun en kritik üyesi konumuna yükselmeyi başaran bir ülke de aynı zamanda.

Avrupa’da Rus tehdidi gündemin ilk maddesi; evlere savaş durumunda ne yapılması gerektiğine dair broşürler dağıtılıyor, insanlara stok yapması tavsiye ediliyor. İkinci madde ise NATO’nun konumu, ABD’nin güvenilmezliği ve savunmadaki inanılmaz açık. Bunların doğal sonucu, Türkiye’nin Avrupa için vazgeçilmezliği. Hem savunma gücü, hem stratejik önemi hem de sanayi kapasitesi Türkiye’yi dokunulmaz kılıyor.

(Mülteci konusundan daha bahsetmedim bile)

Komuta heyeti?

Sadece silah, teçhizat, teknoloji tabii ki yetmez, o zaman körfez ülkelerine dünyanın en iyi orduları denirdi. Gazi’nin dediği gibi, ordunun esas kıymeti komuta heyeti belirler. 15 temmuz sonrasında yapılan geniş çaplı tasfiyelerin menfi tesiri olduğu muhakkak, hiç bir ordu böyle büyük bir olaydan zarar almadan çıkamaz. Bununla birlikte 10 yıl geçti. Şu andaki durumu değerlendirmem abes olur, uzun yıllardır yakından takip etmediğimi de belirteyim. Bununla birlikte tanıdığım bazı Generaller için bir kaç kelam etmek isterim.

Levent Ergün ve İrfan Özsert Paşaları çok iyi tanırım. Harp Okulunda bölük komutanlığımı yapmışlardı, sonrasında da beraber çalışma imkanı buldum. Fevkalade iyi yetişmiş, tecrübeli ve entelektüel subaylardır. Devrelerinin en iyi Generallik yapabilecek Subayları olduğunu herkes kabul eder.

Devre arkadaşlarımdan kimler General oldu diye bakmıştım. Aklımda üç isim kaldı1: Nail Türe, Özkan Şenol ve Oğuzhan Şimşek. Üçünü de iyi tanırım. Mükemmel Subaylardır. Bütün devre sever, sayar. Memleket için büyük kazançtır. Kılıçları keskin olsun.

Son olarak, şahsen tanımadığım ama iyi bildiğim Emre Tayanç Paşa. Komando camiasında bir efsane. Ben Bolu’ya gittiğimde o tayin olmuştu ama herkes onun ne kadar fanatik bir komando olduğunu anlatırdı. Şimdiki görevini bilmiyorum, ama Hakkâri Komando Tugay Komutanlığı’na atandığında, belki de tarihte o zorlu göreve getirilen en yetkin subay olduğunu düşünmüş ve sevinmiştim.

Sonuç niyetine

Johnson Mektubu sonrası ilk ambargolara maruz kalan ve şimdiki savunma sanayisinin nüvesini çok mütevazı adımlarla atan, Özal zamanında “Millî Savunma Sanayii”ni kurma kararı alan Türkiye, uzun yıllar TAI ve Aselsan’dan başka ciddi bir aktör üretmeyi başaramadı. 2000’lerden itibaren daha ciddi hamleler yapıldı, 2010’lardan sonra ivme arttı. Ben ilerlemenin devam edeceğini biliyordum; ancak ayrıldığım 2016 yılında bir tahmin yapmam istense, bugünkü seviyeye ulaşılacağını kesinlikle düşünemezdim.

Soros’un bir dönem alaycı bir tonda söylediği “Türkiye’nin en iyi ihraç ürünü ordusudur” sözü, bugün hiç olmadığı kadar gerçek. Ancak bugün alay etmek kimsenin aklından dahi geçmiyor.

Ama demokrasi, otoriterlik, insan hakları?

Belki bazılarınız bu soruyu soruyor. Ben size batıdan bakınca görünen tabloyu anlatıyorum. “Artık savaş olmaz” diyerek zamanında tanklarını satan Hollanda’da bugün evlere “acil duruma hazır olun” broşürleri dağıtılıyorsa, kusura bakmayın ama cümledeki “ama”nın yeri değişiyor: “Demokrasi konusunda ciddi problemleri var, ama güvenliğimiz için…”

Son zamanlarda rahmetli Birand’ın yakın tarih belgesellerini tekrar izliyorum. Dinliyorum demek daha doğru olur, Youtube premium büyük nimet. Günde iki saatim bisiklet üzerinde geçtiğinden, kadim tutkum podcast dinlemek için çok vaktim oluyor. Benim galiba 4. turum, bir kaç senede bir seriyi baştan hatmederim. İzlemeyenlere şiddetle tavsiye olunur. Özellikle gençler, işi gücü bırakın bunları izleyin derim.

Subscribe now

Demirkırat belgeseli çıktığında ortaokul son sınıftaydım. Soluksuz izlerdim. Okulda da arkadaşlarla tartışırdık. (O zamanlar cep telefonu yoktu, böyle lüzumsuz işlerle uğraşırdık.) Devamı da geldi tabii; 12 Mart, 12 Eylül, Özallı yıllar, 28 Şubat… Müthiş bir bilgi kaynağı.

Bu uzun girizgahtan sonra sadede geleyim. Mevzumuz yine komplo teoriciliği. Gizli eller, dış güçler, projeler. Tanıyanlar okuyanlar bilir, bunları duyunca fakir kırmızı görmüş boğaya döner. (şu ve şu yazılarıma bakabilirsiniz) Bu sefer de öyle oldu. Sebep ise, yakın tarih ilgimden mütevellid olsa gerek, Yotube’un önüme düşürdüğü bir video: gazeteci Levent Gültekin, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 22 yıllık bir “proje” olduğunu iddia ediyor; Asım Yıldırım ve Mahmut Akpınar da onu destekliyorlar.

Sonda söyleyeceğimi başta tekrarlayayım: Sağlam analizlere, gerçeklere dayanmayan, yanlışlanamayan ve her şeyi her koşulda açıklayan yaklaşımların; insanları atalete sevk ettiğini, sağlıklı bir demokrasinin de en büyük düşmanı olduğunu düşünüyorum.

Saygı duyduğum bir gazeteci olan Sayın Gültekin’in argümanları özetle şöyle: Türkiye’yi Erdoğan’ın bile üstünde, hem iktidar hem muhalefete rol dağıtan gizli bir yapı yönetiyor; amaç ülkeyi tek adam rejimine götürmek, muhalefet liderleri de bu senaryoda toplumsal itirazı söndürme rolünü oynuyor — 2002’den bugüne (Siirt seçimleri, AYM kararının bekletilmesi, 2015 erken seçim çağrısı, 2017 referandumu, İnce’nin adaylığı, Bahçeli-Öcalan görüşmesi) hepsi bu 22 yıllık senaryonun parçaları.

Çok şey söylenebilir ama birisi bana şunu anlatırsa çok sevinirim: 22 yıl önce bu senaryo yazılmış ve mesela 2017’de referandum yapılacağı mı belirlenmiş? Bu nasıl bir kudrettir? Peki bu gizli el kim? Birileri. Her kimse.

Kanıtlar? Zayıf.

Örnek: Gültekin’in bir iddiası tek kaynağa dayanıyor; eski AYM Başkanı Haşim Kılıç’tan “duyduğu” bir anlatı — “bir el devreye girdi, karar çekmecede yıllarca bekletildi, yasağı kalkana kadar açıklanmadı.” Çok cazip iddialar. Ben böyle şeylere hemen inanmam, önce bir teyid ederim. Allah Perplexity ve Claude’dan razı olsun.

Gerçekten böyle bir AYM kararı var: 9 Ocak 2002 tarihli, 8/9 sayılı bir ihtar kararı — Erdoğan’ın 1998 Siirt mahkumiyeti nedeniyle Siyasi Partiler Kanunu’nun 11. maddesine göre parti kurucu üyesi olamayacağını tespit ediyor. Ama bu karar “çekmecede” durmamış — aynı yıl içinde, önce ilgili kanun maddesi değiştirilmiş, sonra Aralık 2002’de (CHP’nin desteğiyle) Anayasa’nın 76. maddesi değiştirilerek milletvekilliğinin önündeki ayrı bir engel de kaldırılmış. Yani “yıllarca gizli tutulan karar” yok; aylar içinde, kamuya açık şekilde, meclis oylamalarıyla çözülen bir hukuki süreç var. Gültekin’in anlatısı olayı bilinçli bir gizliliğe çeviriyor; oysa mesele hızlı ve görünür bir kanun/anayasa değişikliğiydi — muhalefetin (CHP’nin) aktif desteğiyle.

Sayın Akpınar ise Levent Bey’i görüyor ve artırıyor: 22 yıl yetmez, diyor, bu en az 100 yıllık — belki 1909 İttihat-Terakki’ye kadar giden bir çark. Bugün Erdoğan’ın oynadığı rolü dün CHP oynadı, ordu ve yargıyla ittifak halinde. Postkolonyal bir çerçeve ekliyor: önce İngiltere, sonra ABD/NATO, çekildikleri coğrafyalarda ordu bırakarak kontrolü sürdürdü — ikinci dünya savaşı sonrası Ürdün’den Körfez’e piyon hanedanlar, Türkiye’de 1980 sonrası PKK’nın “bir el tarafından” üretildiği. Tarihi döndüren ve oyunu bozan ise Özal. Dindarlara devlette hiç hayat hakkı tanınmazken oyunu bozmuş.

ABD’li senatör Daniel Patrick Moynihan’ın çok beğendiğim bir sözü var: “Everyone is entitled to his own opinion, but not to his own facts.” “Herkesin kendi fikrine sahip olma hakkı vardır, ama herkesin kendine göre hakikati olamaz.” diye çevirebiliriz.

Sağ-Sol farketmez, memleketin bütün evlatlarının sevdalısı olduğu Anglo-Sakson üst akıl hikayesinin bu videodaki versiyonunda da bolca “hakikat” (maddi) hatası mevcut. Mesela Akpınar’ın 2. Dünya Savaşı sonrasına bağladığı körfez hanedanlıkları. Trucial States olarak 1853’te kuruyor İngiltere. 100 yıllık küçük bir sapma.

İtalya’da ve İspanya’da Gladyo benzeri yapılar ve temizleme operasyonlarından bahsediyor. Gladyo tamam da, İspanya’da böyle bir temizlik operasyonu asla olmadı. GAL operasyonu yapılmıştı ancak bu NATO’nun stay behind yapısıyla tamamen alakasız ve çok küçük çaptaydı. Temizlik falan diye de lanse edilmedi.

PKK’nın bir el tarafından üretildiğine ilişkin kanıt? Yok. APO’nun Siyasal’dan itibaren yaptıkları, örgütün ilk toplantısı ve eyleminden itibaren her şey kayıtlı, yazılmış iken, asırlık kürt meselesi ortada olduğu halde, bunları bir kenara bırakıp gizli bir elin kurduğuna mı inanacağız?

CHP, ordu ve yargı ittifakı iddiası ise, 100 yıllık nüansları inkar eden ve şu anda açarsak kapatamayacağımız bir mevzu. Sonraya kalsın.

Memur Yapılmayan Müslümanlar Meselesi

Beni çok işkillendiren bir başka konu da, Akpınar’ın da üstüne basa basa söylediği, “devlette hayat hakkı tanınmayan müslümanlar” savı. Kısaca, Türkiye Cumhuriyeti’nde dindar olan, namaz kılan asla yüksek yerlere gelemedi. Bunun alıcısı çok ve bu “varsayım” Türkiye’deki iç ayrışmaların bana göre tam da göbeğinde yatıyor. Sol cenahta da benzer “varsayımlar” var ama konu şimdilik o değil. Soru şu: Bu varsayımda hakikat payı ne kadar? Tamam, Subaylarda, özellikle üst rütbelerde belli bir dönem bu bir engeldi. Hariciye, belki. Ama diğer kurumlar? Aksini gösteren çok çarpıcı bir kaç örnek göstermek mümkün.

Mesela Süleyman Demirel. 1955’te en önemli devlet kurumlarından DSİ’nin başına geldi. Said Nursi’nin talebelerinden Kur’an dersi almış muhafazakar bir adam. Defalarca, Başbakan ve en sonunda Cumhurbaşkanı oldu. 60’lardan sonra sağ kolu ise kendisine abi diyen Turgut Özal. DPT’nin kuruluşunda görev alıyor, 67’de müsteşar oluyor. Özal ve ekibinin lakabı? Takunyalılar, zira abdest alıp namaz kılıyorlar. Özal’ın bürokratlığı sırasında önemli kararları şeyhine danıştığı da biliniyor. Nakşibendiler devlette gayet etkili yerlerde çalışabiliyorlar. Bakınız, yıl 67! Bu adam, 70-80 arası askerlerin her şeyi kontrol ettiği dönemde ekonomiden sorumlu başbakan yardımcısı, 12 Eylül sonrası Başbakanlık müsteşarı oluyor, sonra da Başbakan ve Cumhurbaşkanı. Sayısız örnek bulup çıkarmak mümkün. Müslümanlar gerçekten devlette yükselemiyorlar mıymış?

Tekrar Erdoğan’ın proje olması meselesine gelelim. Bir kesimin hiç ağzından düşürmediği Ali Bulaç, Abdurrahim Karslı’nın ifadelerine dayanan ustûre. Amerikalılar Erdoğan’la görüşmüş, o yüzden Erdoğan proje imiş. Halkın yarısının Erdoğan’a oy vermesini Amerika mı sağladı?

Evvela, kusura bakmayın ama, bu fiziken imkansız. Hayatında ufacık bir plan yapmış herkes bilir ki, en basit planlar bile ilk günden sapar. Planlamanın mektebinde okuduk biz. Hayatımda planlandığı gibi giden bir yıllık operasyon bile görmedim. 22 yıl ülkenin her şeyini planlamışlar adamlar!

Ayrıca, Amerika her ülkeyle görüşür. Türkiye de etki alanındaki ülkelerle görüşür, etkilemeye çalışır. Buna biz proje değil (uluslararası) siyaset diyoruz. Şunu kaçırmayalım: siyaset pistir, ayak oyunları döner. Dün de vardı, bugün de var, yarın da olacak. Ecevit’in Güneş Otel olayına bakın. Menderes’in 1955 sonrası otoriterliğine. Menfaat karşılığı parti değiştiren milletvekillerine. Bugünkü siyasi gelgitlere bir daha bu gözle bakın. Unutmayın, Recep Tayyip Erdoğan, Cumhuriyet tarihinin en mahir siyasetçilerinden. Bu oyunu en iyi şekilde oynuyor ve kendini zafere götürecek her türlü hamleyi tereddüt etmeden yapıyor. Doğru buluyor muyum? Asla. Ama inkar da etmiyorum. Ortada bir proje var ise, o da olanlar bir proje olarak yutturup insanları ümitsizlik ve atalete sevk etmektir.

Hadi diyelim Erdoğan proje. O zaman Özal ne?

Özal 1952’de Amerika’ya gönderildi — bir yıl kaldı, elektrik enerjisi ve mühendislik ekonomisi okudu. 1971 muhtırasından sonra görevden alınınca yine Amerika’ya gitti, bu sefer Washington’da, Dünya Bankası’nda — sıradan bir danışmanlık değil, Banka Başkanı McNamara’nın (Vietnam Savaşı’nda ABD Savunma Bakanlığı yapmış olan aynı adam) özel danışmanlığına kadar yükseldi. 1973’te, hâlâ orada çalışırken, Demirel’e bir mektup yazdı: Türkiye’nin serbest piyasa ekonomisine geçmesi gerektiğini anlattı. O mektuptaki fikirler, yıllar sonra 24 Ocak Kararları’nın — 12 Eylül’ün ekonomik programının — temelini oluşturdu.

1982’de istifadan sonra kilo verme gerekçesiyle yine Amerika’ya gitti, aylarca kaldı, 25 kilo verdi, parti kurma kararını orada netleştirdi. Sonra geldi, Evren’den parti kurmak için müsaade istedi. Olayı anlatan Evren diyor ki: “…Amerika’ya gitti zayıfladı, orada bazı şeyler bilgiler mi aldı bilemiyorum, Amerikalılarla temas mı etti o tarafını bilemem.” 1983 seçim kampanyasında da televizyonu o güne kadar görülmemiş, Amerikanvari bir performansla kullanarak seçimi kazandı.

Tekrar soruyorum: Amerikalıların görüştüğü Erdoğan “proje” ise, Özal ne?

Tabii ki ikisi de proje değil. Bir siyasetçinin yurt dışı teması, eğitimi, sağlık geçmişi normaldir. Beğenin veya beğenmeyin, siyasi güç elde etmek için iç-dış bağlantılar kurmaya çalışır — bunu “proje” kanıtına çevirmek için ise ayırt edici bir şey lazım: talimat, finansman, kontrol mekanizması. Yani biri kime, ne zaman, ne yapmasını söylemiş, karşılığında ne vermiş, bunu nasıl denetlemiş — somut, izlenebilir bir zincir.

“Bunun kanıtı mı olur?” demeyin. Tabii ki olur ve vardır. Bakınız 1953 Operation Ajax, Musaddık’ın devrilmesi — CIA 2013’te kendi arşivinin gizliliğini kaldırdı, operasyonun planlama belgeleri, bütçesi, kimin kime ne kadar ödediği yazılı. Ya da 1973 Şili: ABD Kongresi’nin Church Committee raporu, Allende’ye karşı harcanan destabilizasyon bütçesini resmen belgeledi. Bunlar duyum değil, arşiv ve mahkeme kaydı. Nicaragua, Guatemala… Örnek çok.

Ne Gültekin’de ne Akpınar’da böyle bir zincir var. Var olan tek şey: sonucu bilip (Erdoğan güçlendi, tek adam oldu) geriye doğru bir senaryo kurgulamak. Aynı yöntemle Özal için de bir senaryo yazılabilir — yukarıdaki serencâmeye bakın. İkna edici mi? Değil, çünkü hâlâ mekanizma yok, sadece kronoloji ve temas var.

Nitekim bu anlatının kendisi tam da klasik komplo teorisi hastalığıyla malul: öyle kurulmuş ki hiçbir olay onu çürütemiyor. Bahçeli erken seçim isterse senaryo, istemese de “planın bir ara sekmesi” diye yine senaryo — nitekim Özgür Özel’in kongre zaferi tam bunu yapıyor, teoriyi bozan veri “çarka giren demir çekirdek” diye teoriye geri monte ediliyor. Popper’ın çürütülebilirlik ölçütüne göre bu bir tez değil, hiçbir gözlemin reddedemeyeceği bir yorumlama kalıbı. Bir “kesin inanç”.

Ciddi olalım lütfen. Siyasetten bahsederken, siyaset biliminin kavramlarını kullanalım.

Bu neden önemli?

Çünkü komplo teorileri beyinleri ve vücutları uyuşturuyor. Sorunlarımızı gizli ellere atınca kendi eksiklerimizi görmüyor, harekete geçmiyoruz.

Büyük düşmanlarla karşı karşıya olduğuna inanınca, “harpte her şey mübahtır” diyorsun. “Namaz kılan memur olamaz” diye büyüyen ve bu yüzden devlete girmeyi kutsal bir vazife addeden bir dindar nesil var. Bilmiyor ki Nurcuların eğittiği köylü Süleyman, İskenderpaşa’cı Takunyalı Özal başta olmak üzere sayısız dindar muhafazakar devletin en yüksek makamlarına gelebildi. Cumhuriyette Din Derslerini kim getirdi bilir misiniz? Tek parti döneminde, Başbakan Şemseddin Günaltay, namı diğer “molla”. İmam hatip kurslarını açtı, Ahmet Hamdi Akseki’nin din dersi kitabını okullarda okuttu, Ankara İlahiyatı açtı vesselam. Menderes öncesi oluyor bunlar, CeHaPe döneminde. Yani, bu ülke öyle son bilmem kaç yılda tekrar İslam’la tanışmış falan değil.

Erdoğan’dan memnun değil ama “zaten bir proje” diyerek kendi çaresizliğini “vehmediyor” ve eylemsizliğine bahane ediyor. Halkın yarısı öyle veya böyle Beyefendi’yi destekliyor, haklı buluyor. Proje olduğu için mi? Muhalefet paramparça, kafasını kaldırana tokmak iniveriyor. Cemaatin imajı ortada. Bütün bunların faili “gizli eller” diyip komplo teorilerine sarılmak ve videolar çekmek bir alternatif. Modern sivil toplum ise tabii ki böyle işlemiyor. Eğer birşeyleri değiştirmek istiyorsan, hadiseleri soğukkanlı ve gerçeklere dayalı olarak değerlendirmek ona dayalı aksiyon almak gerek.

Demokrasi tribünden izlenecek bir spor değil. Sahaya girip oyunu kurallarına göre oynamayanın kaybetmesi mukadder.

Son söz

Videoyu kafamdan bir türlü atamıyorum. En az dört kere “Türkiye'yi yöneten gizli el ya da eller kime ait bunu biz sizden inşallah konuşalım dinleyelim” benzeri diyalog geçiyor.

El-Cevap: Türkiye 100 yıldır Anglosakson dünyanın bir vesayeti altında ve bu "gizli eller" dün CHP ve orduyu kullanırken bugün Erdoğan ve AKP eliyle bu kurguyu yürütüyor.

Basitçe şöyle yani:

Soru: Gizli eller kim?

Cevap: Gizli eller.

Fesüphanallah…

Beraber yaşayageldiğimiz bu garip ve acılı zamanlardan nasıl çıkılır üzerine düşüncelerim olduğundan kaleme sarılmıştım. Masum erler ve harbiyelilerin hapisten çıkması bu yolun hem hedefi hem de simgesiydi. Bunun için bir şeyler yapılmalı, harekete geçilmeliydi. Kafamdaki yol haritasına göre bir şeyler karaladım; bu sayede çok farklı insanlarla etkileşime geçme imkanı doğdu. Farklı bakış açıları yeni düşünceleri, arayışları, okumaları tetikledi.

(Bu arada, beraber düşünme çağrıma cevap veren, dünyanın dört bir köşesinden insanlarla güzel bir görüşme yaptık. Bunun üzerine detaylı bir şeyler yazma niyetim var, ama bu yazı o yazı değil.)

Çözüm konusunda altı ay önce durduğum yerden farklı bir noktaya evrildim. Önceden temel harekât hattının siyasetin, kurumsal yapıların, elitlerin harekete geçmesini sağlamak olduğunu düşünüyordum. Şimdilerde ise sorunun halk ve mağdurlar düzeyinde birbirimizle uzlaşmak olduğunu düşünüyorum. Ve bu sadece 15 Temmuz mağduru masum erler ve harbiyeliler veya KHK mağdurları odaklı değil; herkesi kapsayan bir inisiyatif olması gerektiğine inanıyorum. Hepimiz bir kavga ve ayrışmanın mağduruyuz.

Sevmediğimin acısı benim sorunum değilse, benim acım da kimsenin sorunu değil.

Dolayısıyla mesele hangi mağduriyet olduğu değil. Kimi için bu cinsiyet özgürlüğüdür, kimi için laik hassasiyetler, kimi için dini yaşam hakkı. Hepsinin altında aynı soru yatıyor: Sevmediğimizle nasıl bir arada var olacağız? Buna cevap veren bir toplumsal sözleşme inşa edebilirsek, tek tek konuları çözmek zorunda kalmayız — prensipleri çözmüş oluruz. Herkes biraz verir, biraz alır. Sevmez ama saygı gösterir. Bu bir günde olmaz. Ama en azından konuşmaya niyetlemek, başlangıç için yeterli.

İlk ve en önemli adım, bir gelecek tahayyül etmek. Martin Luther King’in “I have a dream” i.

Kökü anın ve geçmişin yaşanmışlık, zorluk ve şiddet sarmallarında, henüz var olmayan barışçıl bir gelecek. En nefret ettiğimiz, bize en çok acı veren, bize göre en kötü insanlarla güven içinde bir arada var olabileceğimiz bir ülke. Nasıl bir ülke olacak bu? Ne tür sözleşmeler yapmamız gerekecek birbirimizle? Anlaşmazlıklarımızı nasıl çözeceğiz? Çözemediğimiz konularda ne yapacağız? Nasıl özür dileyecek, nasıl affedeceğiz?

Tahayyül kelimesini bilerek kullandım. Bir plan, proje veya tasarım ihsas eden “tasavvur” değil. Bize gereken daha çok sezgi, hayal gücü; belki ilham. Bunu tahayyül edemiyorsak, şiddet ve kavgadan başka bir alternatifimiz kalıyor mu sizce?

Fisas’ın dediği çok doğru:

Şiddet, sorunlara başka bir çözüm hayal edemeyen insanın davranışından başka bir şey değildir.

Bunun için, barış ve uzlaşı süreçleri için geliştirilen teknikleri, süreçleri, uzlaşma metodlarını, arabulucuları vesaire evvel emirde bir kenara bırakmak lazım. Bunlar hiç şüphesiz faydalı araçlar, yeri geldiğinde kullanırız, ancak sorunun temeline inmekten uzak. Tepeden inmeci, başkalarının mağdurlar adına tasarladığı, dikte ettiği ve yürüttüğü süreçlerle yol alınamadığını tarih bize defalarca gösterdi. Dayton coğrafyayı çizdi ama toplumları onarmadı. Oslo liderler arasında imzalandı, insanlar arasında değil. Kendi Çözüm Sürecimiz de aynı tuzağa düştü. Hepsinde mağdurlar nesne olarak görüldü. Çözüm ise bizim, halkın, mağdurların özne olması. Ruanda’daki köy komisyonları gibi.

Sorunu bütün kabuklarından sıyırıp en özüne, çekirdeğine bakalım: Mesele; akrabamla, komşumla benim aramdaki münasebetin kopması; Ahmet’in Mehmet’e hain demesi, Ayşe’nin Elif’e ahlaksız demesi, birbirimizi, akrabamızı, dostumuzu terörist, dinsiz, düşman görmemiz. Neden? Birileri kavga etti, “O sana düşman” dedi, ben de O’nu düşman belledim. Veya öyle büyüdüm; irticacılar öcü, laikler düşman, Ermeniler hain dendi; sorgulamadım. Bu bağları başkaları bozdu, düzeltmek ise bizim elimizde.

Sadece “bizim gibi düşünenlerle” değil, “düşman(!)”la birlikte aynı ağın içinde olduğumuzu hayal edebilmek. Her şeyi iyi/kötü, doğru/yanlış, dost/düşman ikiliğine sıkıştırmayı reddedip, hepimizin farklı renkleri olduğunu, hayatın çok karmaşık olduğunu anlamak ve bunu kabullenmek.

Bu kolay mı? Değil, ama beklenmeyenin mümkün olduğuna inanmak lazım. Bu yolda çözümün bir garantisi olmadığının farkında olmalıyız, ama yine de bu riski almalı ve adım atmalı.

Bu işi biz, sokaktaki adam, yaparız derken soyut bir potansiyelden bahsetmiyorum. Zaten bildiğimiz ama bastırdığımız şey: birlikte yaşamanın gündelik pratiği. Türkiye’de onlarca yıl boyunca farklı ideolojilerden insanlar aynı mahallede, aynı okulda, aynı kışlada yaşadı. O bilgelik hâlâ orada, silinmedi. Bunu canlandırmak lazım.

Zannımca Nazım’ın hayali de buydu

Peki bunu kim yapacak? Biz.

“Hz. Peygamber üç gün birbiriyle küs kalmayı yasaklıyor” diye anlatıyorduk ,

“Gelin tanış olalım, işin kolayın tutalım” dır bizim özümüz diyorduk,

“İncinsen de incitme” dir benim geleneğim diye övünüyorduk,

Hadi bakalım, er meydanı, lafının arkasında durma zamanı.

Çarığı giyip yola çıkmak.

“Şunlar süreç başlatsın, bunlar birbiri ile görüşsün, bir şeyler yapılsın” dan, “ben bir şeyler yapayım”a gelmek.

Ufacık adımlar atmak. Başkalarına “yürüt şu dağı” diye bağırmak yerine, her seferinde bir avuç çakıl taşı doldurmak cebime.

Sonucun ne olacağını düşünmeden, sadece doğru ve ahlaki olduğu için yapmak.

Bunun için devasa bir organizasyon, gizli görüşmeler, büyük siyasi süreçler gerekli değil; bilakis çıtayı o kadar yüksekten koymanın zararı bile olabilir, insanların gözü ürkebilir. En basitinden başlamalı. Birbirimizle tekrar konuşmakla mesela. Avrupa’da görüyorum; eski Türkler, yeni gelen Türkler ayrımı var. Birbirleriyle anlamlı temasları neredeyse sıfır. Halbuki “gel abi bir çay içelim” demenin önünde ne engel var? O anlatır, sen dinlersin; sen anlatırsın, o dinler.

İlk adımı atmayı göze almak gerek, karşı taraf hazır olmasa dahi. Bir maya olmak. Birkaç kişi bu işi başlatır, yavaş yavaş şişer hamur. Bizler birbirimizle konuştukça birbirimizi anlayacak, herkesin acılarını duyacak, herkesi olduğu gibi kabul etmeye başlayacağız. Sonunda göreceğiz ki karşı taraf da yok, düşman da.

Bu da belki siyasi süreçleri tetikleyecek.

Unutmayın: Siyaset kavgadan ve ayrışmadan beslenir.

Halbuki sen ve ben için,

Sevgi varken nefret niye? Barış varken savaş niye? Kardeşlik varken didişmek niye,? Dostluk varken düşmanlık niye?

Bu yazı için bu kadar yetsin.

Bir sonraki tefrikada, dünyanın dört bir yanından insanlarla yaptığımız çok güzel bir görüşmeden bahsedelim.

Siz de bu arada harekete geçin. Varsa yakınınızda uzak durduğunuz birisi, gidin bir çayını için. Tanış olun. Helalleşin.

Film izlemeyi o da çok severdi. Her hafta sonu sinemaya giderdik.

İkimiz de Harp Okulunu dereceyle bitirdik.

Beraber master yaptık, Akademiye gittik Kurmay olduk.

15 Temmuz’da benim hiçbir rolüm yok. Onun da yok. Ben Avrupa’dayım; o hücrede. Müebbet…

Oğlu oğlumun kankasıydı, beraber büyüdüler. Benimki -Allah’a çok şükür- hayatını yaşıyor, güzel eğitim alıyor; onunki okulu bırakmış.

Onlarca örnek sayarım. Yüzlerce.

Cüzzamlı muamelesi gören, ömrü mahpus yollarında çürüyen eşler, aklını yitiren babalar, kederinden ölen analar…

Adım gibi eminim; hücresinde iken “Ali benim serbest kalmam için her şeyi yapıyordur. Dünyanın altını üstüne getirmiştir.” diyordur. Ben olsam derdim.

Ne yapıyoruz?

Ben hiçbir şey yapmıyorum.

Peki sen sevgili okur, bu “süreç” denilen şeyin bitmesi için sen bir şeyler yapıyor musun? Askerleri, bürokratları geçtim; hayatında devlet dairesi görmemiş o ihtiyarların, kadınların, çocukların çektiği eziyeti bitirmek için ne yapıyorsun?

Mağdurlara yardım ediyorsun, Allah ne muradın varsa versin, ama bununla süreç bitmeyecek.

Hukuki mücadele ediyorsun, eyvallah, şart; ama onunla da süreç bitmeyecek. Gök kubbenin altındaki her mahkemeden beraat kararı alan Osman Kavala’yı serbest bırakmayanların, Ayşe teyzeyi salıvereceğini mi düşünüyorsun?

“Erdoğan gitmeden süreç bitmez” diyorsun; ama gidince de bitmeyecek. Her şeyin tek bir insan yüzünden olduğunu, ülkenin geri kalanının kucağını açıp seni beklediğini mi düşünüyorsun?

Kendi kendine hiç bitmeyecek. Sen akl ve cehd etmedikçe, Hâlık’ın kendi kurallarını tersine çevireceğini mi düşünüyorsun?

Düşünün ki kuyuya düşmüş, boğazına kadar suya batmış birisi var. Sen yemek veriyorsun, ölmesin diye; dışarıda da bağırıp duruyorsun “bu kızın kuyuya düşmesi çok haksız” diye. Bir merdiven uzatmak yok mu?

Düşünün ki kızınız 16 temmuz 2016’da bir Harbiyeli olarak hapse girdi. Siz de dışarıdasınız. 10 yıl geçti, kızınız 30 yaşında ve hala hücrede. Ne yapardınız? Veya imkanı olanların ne yapmasını isterdiniz?

“Birileri bir şey yapıyordur” mu derdiniz?

“Yapacak bir şey yok zaten” mi?

“Sabretsin”…

“Yapılacak bir şey olsa yaparlardı”…

Benim sabrım kalmadı. Dostlarıma ve Allah’a hesap vereceğim. En önemlisi vicdanıma. Ben ülkemi ve insanlarını seviyorum. Siyasilerle kavga, insanlardan nefret, başkalarını kötüleme, senin mağduriyetlerini görmüyorlar diye kınama, ah vah etme… "Bu işi şunlar çözsün”, “bunlar çözsün”, “ama önce onlar şunu yapsın”, “Ben ne yapabilirim ki”. Bunları kendime yakıştıramıyorum.

Ne yapacağız azizim?

Sadece benim arkadaşlarım, senin mahallen değil mağdur olan.

Alın size örnek. “Balyozcu” (!) Komutanım. Haza beyefendi, vatansever, çalışkan, dürüst dört dörtlük bir subay. Mart 2003’te İstanbul’da yapılan Balyoz seminerinden dolayı 10 yıl hapse çarptırdılar. Halbuki 2001-2003 Nisan arasında ABD’de master’da beraberdik. Adam o sırada Türkiye’de bile değildi yani, ben şahidim. Eşi hanımefendi ve oğlunu da iyi tanırım. 3 yıl yattı, çok şükür çıktı, sonra da Orgeneral oldu. Eşi ve evladının o süreçte yaşadığı travmayı iyi bilirim.

Kürdü, Alevisi, Laiki, Dindarı, Cemaatçisi, Ulusalcısı — bu memlekette ötekinin sopasını yemeyen de, ötekine sopa atmayan da kimse yok. Dün o ötekiydi, bugün ben, yarın da sen.

İdeolojisinin kulu olmamış her insan bu deliliğe hayır der. Demem odur ki aidiyetlerimizi reddetmeden ancak ideolojilerin bizi esir alıp atalete sevketmesine de müsaade etmeden, doğru olanda, insanlık ortak paydasında buluşmanın yolunu aramak lazım.

Peki ne yapalım?

Tam olarak bilmiyorum ama üzerinde uzun süredir kafa patlattığım düşüncelerim var. Sizlerin de vardır. Kat’i olarak bildiğim tek şeyse, böyle sorunların ancak işin ehillerinin profesyonel bir şekilde ortak akıl üretmesi ile çözüleceği.

Siyasi ve kurumsal yapılar çözüm getir(e)miyor. Ya nefret ve çatışmadan besleniyorlar, ya da kabiliyetleri yok. Ya da ikisi birden.

Bizim ise hiç değilse bu konuda yeni yöntemler belirleme kabiliyetimiz var. Gelin şu işe beraber kafa yoralım: Kurmaylar, Diplomatlar, Generaller, Akademisyenler, Bürokratlar… “Ben de beynimi çatlattım” diyen diğer meslek erbapları…

Ben sizlerle kafa patlatmak istiyorum. Bir yol buluruz. Bakarsınız yavaş yavaş düzelmeye başlar işler.

Zoom toplantısı yapalım

Dar katılımlı bir Zoom toplantısı yapmak istiyorum. Bu bir çözüm toplantısı değil. Bir seriye dönüşmesini umduğum, her kesimden insanların fikirlerini olgunca paylaşabileceği oturumların ilki. Bakalım ne fikirler üreteceğiz.

Toplantı sırasında kayıt alınmayacak, ben modere edeceğim. En fazla 10 kişi. Bir buçuk saat. Toplantıya anonim katılabilirsiniz ama ben katılımdan önce katılımcıların gerçek şahıslar olduğunu bir şekilde teyit etmek istiyorum. Bunun için bir Google form hazırladım. Başvuruları alıp değerlendirecek ve sizlerle temasa geçeceğim.

Eğer diyorsanız ki ben katılmak isterim ama endişelerim var, doldurun formu, söyleyin endişelerinizi, ben gidermeye çalışayım. Konuşuruz.

Tek bir şey vaat ediyorum: Medeni, iyi düzenlenmiş, düzgün yönetilen ve seviyeli bir tartışma. Kurmay usûlü. Ortak aklı, bulguları ve diğer çarpıcı/ilginç fikirleri paylaşma.

Sonra? Sonrasına sonra bakarız.

Zoom toplantısına katılmak, çözüm adına fikirlerinizi paylaşmak için lütfen aşağıdaki linke tıklayın.

Zoom toplantısına katılım formu

Yazımı mümkün olduğu kadar fazla insanla paylaşırsanız sevinirim. Ne kadar geniş katılım olursa o kadar iyi olur. Fazla başvuru olursa bir kaç toplantı da düzenleyebiliriz.

Tesadüm-ü efkardan barika-ı hakikat tecelli eder.

Then a line stopped me cold.

Losing dad was big, losing you was even bigger / Never had a father and I needed you to be the figure / We’re forgetting that we had a brother that was even bigger / We were figures just tryna figure out who could be a figure.

I don’t even remember which track it was. Doesn’t matter. What matters is I heard it. Not just the beat, not just the flow—the words.

And I realized: I’ve been listening wrong my entire life.

I’m a melody guy. Always have been. Hendrix, Clapton, Miles Davis, Paco de Lucía. I can hum you the solo from Layla note for note, but I couldn’t tell you what the song is about. Same with One by Metallica. Same with Round Here by Counting Crows—probably one of my favorites. I’ve got it memorized but have no clue what it’s talking about. I just love Adam and David going for it.

Lyrics? Just another instrument. Background noise.

If I want words, I read a book. Or listen to a podcast. Lots of them.

Or so I thought.

My son is 15. He’s going to a Dave concert this week. Up until this morning, I had no idea who Dave was. I knew of him but not really knew him. A British rapper. Grime, hip-hop, whatever. Not my world. I’m a classic rock guy. Jazz. Blues. The stuff with real instruments.

But here’s the thing I realized: my son doesn’t just listen to Dave. He reads him. He knows every line. He quotes them. He thinks about them. And it’s deep stuff—layered storytelling with ultimate craft.

And only this morning I saw that.

The Dismissal

Let me be honest about something I’m not proud of.

I’ve spent years dismissing hip-hop. Even openly. Yeah, I’m that guy. Too aggressive. Too much noise, not enough music. I said it: This isn’t music. This is just beats and shouting.

And it wasn’t just the music I dismissed. It was the generation that listens to it. I’ve got two of those at home. I love them to death and am very proud of them, but I never stop bickering:

“Kids these days don’t read.”

“They have no attention span.”

“They just stare at screens.”

Turns out, I was catastrophically wrong.

The Reckoning

It turns out, my son reads a lot.

He just doesn’t read books.

He reads lyrics.

And not just casual reading—close reading. The kind of attention I give to Hobsbawm or Huntington, he gives to Dave. He analyzes. He interprets. He catches references I’d never notice.

This morning, when I finally listened with him—really listened—I got it.

Dave isn’t just a rapper. He’s a poet. And not in the vague “all music is poetry” sense. I mean he’s doing what Dylan did. What Leonard Cohen did, or Mark Knopfler.

He’s using rhythm and rhyme to tell stories, build characters, and deliver social commentary with surgical precision.

And I almost missed it entirely because it didn’t fit my aesthetic template.

The Evidence

Let me be clear: If you didn’t get it already, I’m by no means a hip-hop scholar. I didn’t listen to Dave’s entire discography or any other hip-hop, ever. I listened to four tracks this morning with my son.

Four tracks.

That’s all it took.

Drama opens with an actual recording—his brother Christopher’s voice on the phone. Christopher is serving a life sentence for a 2010 murder under joint enterprise law.

Then Dave builds the entire track around that voice. Around that loss.

“I just lost the only fucking person that I idolised / For my entire life I copied you down to the finest line”

“Years went by I know it’s fucked, I had to hold it up for mummy on my own”

It’s not just a song. It’s a document. It’s bearing witness.

I thought about many of my own brothers in arms who are behind bars. What would they tell me if I could visit them? How would I carry that? What are they telling their wives and kids on visitation?

Dave doesn’t tell you how to feel. He just puts you there.

Heavy stuff. Brilliantly poetic.

Lesley is an 11-minute story. A girl caught in gang violence and domestic abuse. The way he tells it, I felt like I was watching from above this girl’s tragedy unfold. Her years of life compressed into a narrative arc.

What struck me wasn’t just the storytelling—it was his awareness of women’s experience in that world. It hits you right in the gut. You understand. Yet here I thought hip hop was all ‘bout machismo… Who knew, right?

At the end, after Lesley ends up in a coma—her nose gone, her jawline shattered after Jason attacks her when she discovers him cheating while pregnant—Dave shifts from narrator to advocate:

“You see this time that I’m taking out to tell you the story is more than a song or track / It’s a message to a woman with a toxic man / I’m begging you to get support if you’re lost or trapped / I understand that I can never understand and I ain’t saying that it’s easy but it must be right”

“This shit’s awful, no matter what culture it isn’t normal / Men try and twist it, make it seem like it’s your fault”

“In that train full of people that you’re taking / How many Lesleys are running from their Jasons?”

If this is not literature I don’t know what is.

Heart Attack doesn’t just start with his mother’s voice—it carries the weight of her entire migration story.

The outro is an actual recording of Dave’s mother, Juliet, a nurse, breaking down as she recounts what happened when she fled Nigeria with three babies:

“I was not even twenty when I left Africa / I was determined to survive / I didn’t have anybody, nobody was ready to help me / You was six weeks old, this is when we left from Africa / I was on the streets for three years / Nobody let me eat, nobody in this nation / I couldn’t pay my rent, gettin’ deported / I didn’t give up, I carried on everywhere”

Dave’s father -a pastor- was deported when Dave was just a few months old—wrong visa. His mother was left homeless with three babies. They slept on public transport. In hospital waiting rooms. For years.

She worked doubles and triples as a nurse. It still wasn’t enough.

Economic violence. Class displacement. Immigration trauma. But it’s not abstract. You can’t dismiss it as theory when you hear his mother’s voice breaking.

Dave told The Times: “My mum is a good person. A nurse. She don’t trouble nobody. People need to hear it, because it’s deeper than rap. All the different things behind a simple sentence like, ‘Go back to your country’? This is how it affects real people.”

Fourth track was Survivor’s Guilt. Well, I leave it to you guys to explore.

The Comparison

Bob Dylan won the Nobel Prize in Literature in 2016. For his lyrics.

The Swedish Academy called him a poet “who created new poetic expressions within the great American song tradition.”

If Dylan deserves that recognition, Dave’s in the same conversation.

The Blind Spot

Cognitive biases. Tribal certainty. Prejudices. The stories we tell ourselves to avoid uncomfortable truths is what I write in my Unlearning Project.

I spend my time dissecting how people dismiss evidence that doesn’t fit their worldview. How they cling to aesthetic preferences and call them principles. How they confuse familiarity with quality.

And here I was, doing the exact same thing.

I dismissed an entire art form—and an entire generation—because it didn’t sound like what I grew up with.

The Lesson

My son is 15. He’s going to see Dave this week. He’ll be in a crowd of thousands, rapping along to every word.

I won’t be there. It’s not my scene. And that’s fine.

But I’ll be listening differently now.

That is thanks to you, son.

Proud of you.

Canavarlarla savaşırken dikkat et, kendin canavar olmayasın. - Nietzsche

Injustice anywhere is a threat to justice everywhere. - Martin Luther King Jr.

Serde askerlik olduğundan mütevellid çatışmacı zihniyeti ve güvenlikçi bakış açısını az buçuk bilirim. “Nereden çıktı bu şimdi?” demeyin. Sürgit bir savaşta olduğumuzu düşündüren, herkesi dost-düşman diye ayıran zihniyetten bahsediyorum. Bu, akıllarımızı ve hayatlarımızı tehdit eden bir kanser.

Belki okumaya devam etmezsiniz diye söylüyorum: Bir savaşta falan değiliz. Herkes bize düşman değil. Hayat kazan-kaybet oyunu değil. Her yerde, her grupta iyi insanlar var. Hatta çoğunluk iyi. Ama vakit az, bir an önce aklı başa devşirme zamanı.

Kanser diye boşuna demiyorum. Geç fark ediliyor, metastaz oluyor. Ben de, 50 yaşına merdiven dayamış ve ömrü bu mecralarda geçmiş bir adam olarak, bu savaşçı zihniyetin sosyal dokumuzu nasıl paramparça ettiğini hatta ayrışmamızın asıl sebebi olduğunu daha yeni farkediyorum.

Vak’alara dışarıdan, uzaktan bakmak lazım hakikatleri görmek için. “Dışarı” ne demekse onun zirvesini gördüm. Mesleğimden, memleketimden, dilimden ve sevdiklerimden uzaklaşmak zorunda kaldım, hepsine dışarıdan bakabiliyorum. Hakikatleri gördüğümü iddia edemem ama eskiye göre daha objektif değerlendirdiğimi söyleyebilirim.

Ahir ömrümde geldiğim nokta şudur: Bu güvenlikçi zihniyet; milleti, partileri, toplulukları, hatta ailelerimizi dahi işgal etmiş durumda. Birey olarak hepimiz az çok bir savaşta sayıyoruz kendimizi.

Bence içinde bulunduğumuz tek bir ölüm kalım savaşı var: Bu hastalıklı zihniyeti bırakma ve kavgaları bitirme.

Güvenlikçi Zihniyetin Anatomisi

Neyi kastediyorum güvenlikçi zihniyet ile? Açmaya çalışayım.

Bu kafaya göre hep bir savaştayız. Bunu “kavga”, “mücadele”, “dava” diyerek yumuşatmaya çalışırız ama bilerek ya da bilmeyerek kastettiğimiz hep bir “savaş”. Aynen Harpte olduğu gibi dostlarımız ve düşmanlarımız var. Arada kalanlar da olabilir ama kategorize ederiz yine de: Bize mi yakın, hasma mı? Bakar, sınıflandırır ve gereğini yaparız.

“Ya bizdendir ya da değil”den, “ya sev ya da terket”e giden kaygan zemin.

Türkiye Türklerindir...

Harbi ya kazanırsın ya kaybedersin. Uzlaşma, kazan-kazan, yok. Sıfır toplamlı oyun (Zero sum game).

Birisi kazanır diğeri kaybederse, hepimiz kaybederiz.

Yağ Damlası Gibi Yayılan Zihniyet

Hadi ben askerdim, varlık sebebim buydu da, partisinin başındakini eleştirdi diye “asın bu haini” diye bağıran sakallı amcanın derdi ne?

Çünkü bu zihniyet tıpkı kumaşa düşen yağ damlası gibi, yavaş yavaş yayılır, her yere siner. Harp zamanı askerde başlar ama orada kalmaz. Tedbir alınmazsa, önce, askerin barış zamanındaki zihnini esir alır. Sonra devletin diğer aparatlarına yayılır, siyasete sızar. Orada da kalmaz, topluma yayılır. Bir de bakarsınız ki aileler dahi bu maraza kapılmış herkes kendini bir kavgada sanıyor.

Taşradaki teyze bile diyor ki “dış güçlerin maşası bunlar”. Bahsettiği kim? Komşusunun “solcu” kızı.

Milletin ordusu İstiklal Harbinde düşmanlara karşı savaştı. Harp bitti, güvenlikçi zihniyet durmadı. Sürekli bir tehdit, sürekli bir düşman arayışı. Bakınız: Tevarih-i Cumhuriyet-i Türkiye.

Siyaset de böyle evrildi. Tek parti döneminde karşı devrimci arandı jakoben devlet tarafından.

Şapka takmadı diye adam mı asılır değilse?

Demokrat Parti döneminde Vatan Cephesine katılanlar günlerce radyolarda yayınlandı, “bunlar bizden” diye. Yani halka da yayıldı bu hasım siyaseti. 1930’da Serbest Fırka’nın İzmir’de topladığı onbinlerin karşısına, 50’lerde Demirkırat’a karşı sokağa dökülen “zinde güçleri”, üniversiteli gençleri koyun. Düşmanlık, nefret giderek arttı.

Bir memlekette Başbakan mı asılır değilse?

Hâlâ vardır memlekette: “Ben CHP’liyim”, “Ailemiz Demokrat Partili”...

Bu kavgacı kafanın delilini görmek isteyen 80 öncesinde birbirini öldüren binlerce gence baksın.

Sağcı-solcu diye adam mı öldürülür değilse?

PKK çıktı, Kürtler oldu düşman. Aleviler oldu. Dindârlar (irticacılar) oldu. Atatürkçüler, AKP’liler, FETÖ’cüler, Ulusalcılar, Nurcular, Solcular, Sağcılar, Kürtler… Sayarken daral geliyor. Sanki Nihal Atsız şu mektubu oğluna değil de hepimize yazmış:

Yağmur oğlum,

Öğütlerimi tut, iyi bir Türk ol!

Komünizm bize düşman bir meslektir. Bunu iyi belle. Yahudiler bütün milletlerin gizli düşmanıdır. Ruslar, Çinliler, Acemler, Yunanlılar tarihi düşmanlarımızdır.

Bulgarlar, Almanlar, İtalyanlar, İngilizler, Fransızlar, Araplar, Sırplar, Hırvatlar, İspanyollar, Portekizliler, Romenler yeni düşmanlarımızdır.

Japonlar, Afganlılar ve Amerikalılar yarınki düşmanlarımızdır.

Ermeniler, Kürtler, Çerkezler, Abazalar, Boşnaklar, Arnavutlar, Pomaklar, Lazlar, Lezgiler, Gürcüler, Çeçenler içerideki düşmanlarımızdır.

Bu kadar çok düşmanla çarpışmak için iyi hazırlanmalı.

Tanrı yardımcın olsun.

Herkes birbirini etiketleyince, insanlar kayboluyor. “O kim?” diye sorduğunda aslında “o kimlerdendir” diye soruyorsun. AKP’li iyi insan “Tayyipçi”, Atatürkçü aydın “din düşmanı”, Cemaatçi gariban “FETÖ’cü” oldu. Yok artık karşıda bir insan. Bir grup var, bir etiket.

Her şey teferruat ya söz konusu Vatansa. Mezhepse. Partiyse. Cemaatse. Rejimse.

Zulüm, yolsuzluk, hukuksuzluk... Bu güvenlikçi sisin içinde hiçbiri görünmüyor. Çünkü ‘harpteyiz’ ve ‘harpte her şey mübah’. Karşındakinin hakkını savunmak, vatana ihanetle eşdeğer.

Bu çarpık zihniyetten dolayı oluyor şunlar:

• İmamoğlu’nun geçerli diplomasını iptal et. Hemen bir ‘suç örgütü’ kılıfı dik. Nasılsa ‘Ce-ha-pe’li’, mahallen alkışlar, olur biter. Bilmiyor mu alkış tutan bunun nasıl bir komedi olduğunu?

• Can Atalay hakkında Anayasa Mahkemesi ‘bırakın’ mı diyor? ‘Gezici’ etiketini yapıştır; hukuk da teferruat, anayasa da. Ağaçları katletmeyin diye sokağa çıkmış insanları terörist yapmanın manyaklığını görmüyor mu insanlar?

• Bir öğretmen cemaat okulunda mı çalışmış? Terörist torbasına at. Yetmez; dışarıdaki eşine, çocuğuna yardım edene bile ‘terör finansörü’ de. ‘Madem o mahalleden, ağaç kabuğu yesin’ diyecek kadar vicdanlar nasıl kurur?

• Ahmet Kaya’ya çatal bıçak fırlat,

• Merve Kavakçı’yı “çıkarın bu kadını” diye meclisten kov,

• Leyla Zana’yı anasının dilini konuştu diye hain yap…

Hangimizin ailesinde bile yok az çok bu kavgalar?

Neredeyiz? Herkes herkesle kavgalı, herkes kötü biz iyi…

Peki nereye gidiyoruz? Quo vadis? Bu yolun götüreceği tek yer yıkımımız…

Bana inanmıyorsanız, eskilere kulak verin, zira yaşadık biz bu günleri.

Mümtaz’er Hoca’nın Kaldırdığı Perde

Mümtaz’er Türköne hocanın şu videosunu izleyin. “İhtiyar kurt”un son videosu olacakmış, acı.

Zamanında birbiriyle mücadele etmiş, gerektiğinde silah çekmiş bu eski tüfekleri dinlemek lazım. Türköne, Oya Baydar, Ömer Laçiner, Şahin Alpay, Taha Akyol, Tanıl Bora, Murat Belge gibi isimleri. Yavaş yavaş gidiyorlar, Alkan, Ali Sirmen, Mete Tunçay, Aydın Engin ve niceleri terketti bile….

Her neyse, Ahmet Turan Alkan’ın vefatı üzerine, en sevdiğim kanallardan biri olan Fikir Coğrafyası’nda Tolga ve Baha beylerin konuğu olmuş hoca. Kendi neslini çok bilgece tenkid etmiş, kavgacı zihniyetin nasıl bir bela olduğunu anlatmış:

“Bizim nesil çok idealize edilecek bir nesil değil. Biz bir kavganın içinde kendimizi bulduk birdenbire. Ne için kavga ettiğimiz önemli değildi, ideallerimiz de önemli değildi; biz kavga etmeyi seviyorduk. Kavganın kendisini seviyorduk çünkü kavgada kendimizi ifade ediyorduk, kavgada var oluyorduk.”

Asıl önemlisi ise şu sözleri:

“Biz hep yaşadığımız günlerin gündemlerin sıcaklığı, kavgaların, iktidar rekabetlerinin ateşi içinde hakikati kapalı perdeler arkasına koyuyoruz, üzerine bir örtü örtüyoruz. Bu kavgalar bittiği zaman, bu taraftarlık bittiği zaman perde kalkıyor; herkes neyse o haliyle sahnede yerini alıyor.”

Tam da benim demek istediğim. Farkında mısınız bilmiyorum ama hepimiz bu kavga örtüsü ile hakikatlerin üzerini örtüyoruz. Bakmıyoruz ne doğru ne yanlış diye. Aslında örttüğümüz insanlığımız.

We don’t see things as they are, we see them as we are.” – Anaïs Nin
(Hakikati olduğu gibi değil, olduğumuz gibi görürüz.)

Savaşta dahi kadınlara, çocuklara dokunulmaz, var mı aksini düşünen? İsrail’in yaptığı soykırımı savunabilir mi kimse? Ama savunuyorlar.

Kendinize sorun: Bir bebeğin öldürülmesi için bir tane haklı, doğru, ahlaki, günah olmayan, etik senaryo olabilir mi? Tabii ki hayır.

Ancak bebek katli kanundu bu topraklarda, devlet-i ebed müdded adına.

Dersim tenkilinde çocuklar öldürüldü, analarından alınıp evlatlık verildi. Doğuda köyler boşaltıldı, çocuklar sürüldü. Bebekler FETÖ’cü diye hapislere atıldı.

Hangisini, hangimiz haklı görebilir?

Eğer burada “ama” diye başlayan bir cevap veriyorsanız, kusura bakmayın ama yağ size de ulaşmış. Gerçekleri örten o habis dava, devlet, cemaat, grup, parti, klik örtüsü sizlerin vicdanını da örtmüş.

Şapkayı ele alma, örtüyü kaldırma zamanı.

Bahane aramayı, tezkiyeyi, niyetlere bakmayı bırakma vakti.

Gemi Batıyor

Tabii ki aidiyetlerimizi reddetmeyeceğiz. Kimsenin benim kimliğime müdahalesine müsaade etmem; başkasının yaşam tarzına el uzatılmasına da aynı kararlılıkla karşı dururum. İtirazım inançlara değil; o inançları savunurken giydiğimiz yıkıcı “üniformalı zihniyete”. Kendi mahallemizi koruyalım derken, memleketi yakıyoruz. Oysa idealler düşman üreterek değil, kardeş kazanarak büyür.

We may have all come on different ships, but we’re in the same boat now. – Martin Luther King Jr.

Gemi batıyor dostlar. Hukuk, vicdan, adalet ve liyakat zemininden su alıyor. Üstelik gemi batarken birilerini “hasım” diye güverteden atıyorlar.

Bebekler hapse giriyor, eşi içeride olana yardım edene terörist deniyor, Anayasa Mahkemesi kararı dinlenmiyor, diplomalar bir gecede yok sayılıyor, belediyelere kayyumlar atanıyor, gencecik harbiyeliler ve erler hapislerde çürüyor... Bunlar “ama” denilerek geçiştirilemez.

Ya hep beraber bu delikleri kapatıp masumları o azgın dalgalardan koruyacağız ya da kendi mahallemizin filikasını yapıp, binenlere kimlik soracak “bizden değilse ölsün” diyeceğiz.

Seçim basit: Batan gemide haklı çıkmaya çalışmak mı, yoksa gemiyi hepimiz için yüzdürmek mi?

Türköne’nin dediği o perde zihnimizde. Kendi mahallemizin bayrağını hakikatin üzerine örttük, altındaki zulmü görmüyoruz. “Vatan elden gidiyor” ya da “Dava zarar görüyor” dedikçe; hukuku teferruat, merhameti zaafiyet sanmaya başladık.

Ama o perde er geç kalkacak. Siyasetin gürültüsü bitecek, kavga durulacak ve sahne aydınlanacak. İşte o gün, elinde tuttuğun o nefret etiketleriyle baş başa kalacaksın. Komşuna “hain”, bebeğe “terörist” dediğin günlerin hesabını önce kendi vicdanına vereceksin.

Eğer gemi batmazsa…

My colleague Mark sent a link to something called “Gluren bij de Buren” — roughly, “Neighbors in Concert.” The website showed bands, addresses, time slots. I didn’t really understand it first. Was this a festival? Did I need tickets? I messaged him: “Dude, how does this work? First come, first serve?”

His reply: “Just show up.”

I assumed I was going to watch my buddy’s band play in someone’s house. Like a private gig. Maybe 20 people. I’d done that before.

I was catastrophically wrong about what I was walking into.

The Living Room

The address led to a residential street in my neighborhood. No giant banners. Just a small poster on the window with a QR code. How very puritanically and beautifully Dutch.

The door was unlocked.

I walked into a stranger’s home. The living room had been cleared. A small platform where probably the couch used to be. Maybe 15 people — some on chairs, some on the couch, some standing. It looked exactly like those NPR Tiny Desk concerts — intimate, makeshift, acoustic.

The band started. Vintage 70s and 80s covers. Mark on trombone. The music was very good, but what struck me was the cosiness of it all. I was in someone’s actual living room. There were family photos on the wall. This wasn’t a venue being used as a home. This was a home being shared. I cheerfully singed along: I’m a Soul Man, Hard To Handle and finishing with a Joe Cocker classic: Summer in the City…

Listen to this beautiful interpretation of Spinning Wheel to get the feeling (special thanks to Jan de Bloois for the recording) :

After the set, I scanned the QR code and made a donation. While doing that, I overheard people talking about “the next one down the street.” I pulled up the website again.

There was a map. With pins. Dozens of them.

The coin just dropped and the structure finally dawned on me: Who would think that in my small town there would be 50 bands playing?

The Circuit

My buddy’s band was doing three shows that day. Half an hour each, 90 minutes between sets.

I checked the map. Within walking distance, there were multiple houses hosting bands that same day. Different genres. Different living rooms. All doors open.

I went to the next one. A rock band of 60+ers playing classic rock covers. Smaller crowd. The hostes stood next to me, listening. Someone was filming. I ended up singing “À Tout Le Monde” (Megadeth) back-to-back with “Nobody’s Wife” (Anouk).

After that, I had two choices for the next time slot:

• A bluegrass band (yes, Appalachian music with banjos and fiddles, here, not in Kentucky)

• A blues-rock quartet

I chose blues. Another living room. Different host. Same warmth. I couldn’t believe my luck!

By the third concert, I started grasping the scale.

The National Infrastructure

I went home and read the website properly.

1,790 bands played that day.
Nearly 6,000 concerts across the Netherlands.

Piano duos. Acapella groups. Jazz ensembles. Punk bands. All in living rooms in winter, gardens in summer. This isn’t new — it’s been running since 2008. Started in Amersfoort, now in every province.

This wasn’t a professional festival like North Sea Jazz. This was a national amateur festival on an epic scale, coordinated by volunteers.

And the coordination itself is staggering. The Netherlands is a country of volunteers. Libraries run by volunteers. Historic houses maintained by volunteers. Animal shelters staffed by volunteers. But this? This required thousands of people to open their homes, coordinate schedules, host strangers, clean up after, and do it again the next cycle.

All on the same day.

The Serendipity

Here’s what made it hit harder:

The night before, we’d had friends over for dinner. Two of them brought guitars. We spent the evening singing together in our living room — the kind of spontaneous music that happens when the right people and instruments align.

Less than 24 hours later, I discovered that exact thing happening in 1,790 homes across the country. Except it wasn’t spontaneous. It was organized spontaneity. Felt like Youtube flashmob video’s!

What This Actually Is

I come from Turkey. I’ve lived in the US, worked in Qatar, deployed to different countries.

When I was a child, we had real neighborhoods. I knew Uncle This, Aunt That. We visited each other. I could knock on any door. But as years passed, as I moved into apartments as an adult, I barely knew my neighbors. That warmth eroded.

In the US, Ring doorbells surveil the front porch. Gated communities are aspirational. “Neighborhood watch” means suspicion infrastructure.

Here, I walked into three strangers’ homes in one evening, the doors were open to anybody and everybody.

Mediterranean culture is supposedly 'warmer.' And in its way, it is. But this? This was a different register. Bescheiden. Unassuming. The kind of hospitality of that doesn't wave—it just unlocks the door. Dutch simplicity. Dutch quality. Dutch neatness. Everything arranged perfectly. Unimposing but beautiful. And somehow “the supposedly cold(!) North Europe” feels much warmer…

It’s like jamming with friends at home — except they’re not your friends, and it’s not your home or anyone’s home you know. But it’s just as welcoming. Just as fun. Just as warm.

You don’t build this with money or talent.

You build it with centuries of learning that collective action is how you survive. Polder politics — the necessity of cooperation to keep the sea out — gets baked into civic DNA.

I walked into my colleague’s concert expecting a fun half hour full of music.

I left having witnessed something I’d never seen anywhere. No wonder this country is so peaceful and quiet.

This is how you come together. This is social innovation. This is how you build a society.

The Dutch have that.

I’m still learning to stop being surprised by it. But I have no intention to stop loving it.

hüzün ki en çok yakışandır bize

belki de en çok anladığımız

HİLMİ YAVUZ

Ahmet Turan Alkan vefat etti. Hiç beklemediğim bir şekilde çok dokundu. Şu anda yazarken bile bu duygumu garipsiyorum, sanki benden çıkmıyormuş gibi. Tanıyanlar bilir, duygusal bir insan sayılmam - terapistim bile “duygularınıza ulaşamıyorum” demiştir. Alkan’ın irtihali acıttı nedense.

Daha birkaç hafta önce de hazretten bir yazıda bahsetmiştim. Tesadüfen bir videosuna denk gelmiş, görüşleri ve samimiyetinden ziyadesiyle etkilenmiş, yazmıştım; çok tanımadığımı, yazılarından da pek hazzetmediğimi kemal-i edep(sizlik)le belirterekten. Evren’in garip matematiği…

Sonra karşıma Ruşen Çakır’ın “hüzün ki bize en çok yakışandır” videosu düştü. Belli ki ona da çok dokunmuş. Bursa’da cenaze namazına gitmiş, neredeyse kimsecikler yokmuş. Mümtazer Türköne, Ali Bulaç, Beşir Ayvazoğlu’ndan başka.

“Ürküyor insanlar” dedi Çakır.

“Korkuyorlar”.

“Sadece Zaman gazetesinde yazdığı için hapis yatan ve sonrasında yalnızlığa itilen Alkan gibi isimlerin yaşadıkları, memleketteki korku ikliminin ülkenin üzerine düşürdüğü kocaman bir hüzün.”

Ağzına sağlık Ruşen Çakır.

Mehmet Akif’in cenaze törenini yıllar önce bir kitapta okumuştum. İstiklal şairi vefat edince öyle gazetelerde yazıldığı gibi devlet resmi merasim falan düzenlememiş. Beyazıt Camii’nin musalla taşında çıplak bir tabut; bayraksız, örtüsüz. Şair Mithat Cemal “Bir fukara cenazesi olmalı” diye düşünmüş. Sonra tesadüfen oradan geçen üniversite öğrencileri Akif olduğunu öğrenince omuz vermiş, yüzlerce genç toplanmış. Lokanta’dan bir bayrak kapıp getirmişler. Edirnekapı Şehitliği’ne kadar omuzlarda taşınmış.

Şükrü Kaya’nın şahsiyetinde devletin tanımadığı büyük Akif, “millet töreni”yle kaldırılmış. Gazetelerde çıkan kalabalık “merasim” görüntülerinin arkasındaki acı Türkiye gerçeği bu işte…

Memleketim…

Bir liste yapmaya çalıştım kafamda.

• Sabahattin Ali Bulgaristan’a kaçarken öldürüldü, na’şı ailesine verilmedi.

• “Anadolu’da bir köy mezarlığına gömün beni ve de buyurursa güneş tepemde bir de çınar olursa taş maş da istemez hani…”diyen Nazım’ın mezarı Moskova’da.

• Said Nursi’nin mezarını taşıdılar belirsiz bir yere gömdüler.

• Yılmaz Güney ve Ahmet Kaya Paris sürgünleri.

• İskilipli Atıf’ı Gülhane bahçesine,

• İdam sehpasındaki son sözleri “Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim. Hiç küskün değilim, hiçbir dargınlık duymuyorum” diyen Menderes’i İmralı’daki suçlular mezarlığına gömdüler

• Şeyh Sait ve Seyit Rıza’nın mezarları belli değil.

• 12 Eylül sonrası öldürülen solcuları kimsesizler mezarlığına gömdüler, bir sağdan bir soldan asarak adalet tesis edenler.

• 15 Temmuz sonrası Pendik’te bir “hainler mezarlığı” açıldı.

Sağcı, solcu, laik, islamcı, Kürt, Türk, asker, sivil, aydın, sanatçı, avam…

Gerçekten bu ülkeye hüzün yakışıyor. Ölüsüne bile üzülemiyor insan…

Memleket isterim 
Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun  
Kuşların çiçeklerin diyarı olsun 
Değirmenler dönsün  
Türküler söylensin
Orhan Veli

Hakkari’de bir mayın patlaması sonrası Kirpi Zap suyuna uçmuştu. Dalgıçlar günlerce şehitleri aradı. Bir komutanım demişti: “İnsanın ölüsünü görmesi lazım. Gayb en zor şeydir. Anası oğlunu görmeden inanamaz, oğlum diye her gördüğünün peşinden gider.”

Cumartesi annelerini o zaman biraz anlamaya başlamıştım. Plaza de Mayo analarını da.

Dedim ya, çok duygusal değilim.

2012 ya da 2013’tü, Aktütün’de Gökhan Abi’nin taburu çatışmaya girmişti. Bolu’dan (biz “Bolu” derken şehri değil, benim de yuvam olan 2’nci Komando Tugayını kastederiz) Tabur Komutanı olarak Şemdinli’ye desteğe gelmişti. Tümen Komutanı’yla birlikte çatışma sonrası bölgeye gittik, bir PKK’lı kız ölmüştü, bir de yaralı ele geçirilmişti.

Yaralı çocuktu daha, 20 yaşında. Ölen kız da en fazla 25. Öylece yatıyordu. İçim cız etmişti. O da birinin kızıydı. Bana göre yanlış tarafta, yanlış silahla, yanlış savaşta ama onun da bir anası vardı.

O yıllarda, çok sevdiğim Aydoğan Aydın Paşa da Kayseri’nin Komutanı olarak Çukurca Kavşaktaydı.

Sene 2017…

Gökhan Peker Albay Kırgızistan’da ateşeydi, 15 Temmuz sonrasında geri çağrılmış, tutuklanmıştı… Serbest bırakıp Şırnak Tümen kurmay başkanlığına tayin ettiler. 31 Mayıs 2017’de Helikopter düştü, Aydoğan Paşayla beraber şehit oldular.

Ne bileyim…

Çok cenaze törenine gitmişliğim yoktur. Unutamadığım bir tanesi ise, Turgut Özal’ın Kocatepe camisindeki cenazesiydi. Sene 93, lisedeydim, öyle Özal hayranlığım falan da yoktu ama bir arkadaşımla birlikte okuldan kaçarak cenazeye gitmiştik. Mahşeri bir kalabalık. O kadar insanın bir araya gelmesi bana çok iyi gelmişti. Birlik olduğumuzu hissetmiştim. Bir orman gibi kardeşçesine…

Cenaze böyle bir şey. Hakkıyla yaşamalı, giden canın yaşayanların yaralarına merhem olmasına izin vermeli.

Bugünden bakınca, o merasim de çok toz pembe değildi. “Dindar Cumhurbaşkanı” pankartını hatırlıyorum. Cenaze o zaman da ideolojik, dinî ve siyasi kavgaların meydanıydı.

93 yılında vefat eden bir başka kıymetimiz de Uğur Mumcu. Çakır’ın videosu tesadüfen Mumcu’nun ölüm yıldönümüne gelmiş. Onun da cenazesini televizyonda gördüğümü hatırlıyorum. O zaman çok bir şey ifade etmemişti, çocuktum. Şimdi bir de ona üzüldüm.

Ölüye saygı Antik Yunan’da dahi tanrıların kanunu. Sofokles, ölümsüz tragedyasında, Thebai’nin tahtı için birbirini boğazlayan iki kardeş Eteokles ve Polineikes’i anlatır.

Kardeşlerden biri şehri müdafaa ederken, diğeri saldıran tarafta ölür. Kral Kreon, şehri savunan Eteokles’in onuruyla gömülmesini; hain Polineikes’in cesedinin açıkta, güneşin altında çürümesini emreder. Ona ağlanmayacak, üzerine toprak atılmayacak, onu gömmeye kalkan canıyla ödeyecek.

Antigone gelir, kardeşinin üzerine üç avuç toprak atar; yakalanıp kralın huzuruna çıkarılır.

Cesur kadın kralın yüzüne haykırır: “Senin emirlerinin, Tanrıların yazılmamış ve sarsılmaz yasalarını çiğneyecek kadar güçlü olduğunu sanmıyordum. Çünkü bu yasalar bugün ya da dün konulmadı; onlar ebedidir ve kimse ne zaman doğduklarını bilemez.”

Tanrıların da kanunu geçmiyor bu memlekette, kendinden başka ilah olmayan yüce Yaradanın da.

Pişdârı “Ölülerinizi hayırla anın!” diyen dinin bir “imamı (!)”, şarkı söylerken kalp krizi geçiren kuzeyin oğlu için “sahnede gebermiş” diyor..

Alkan’ın cenazesi insanlar korktuğu için boş kalıyor…

Hukuk bile ölümde cezayı bitirir, ölü yargılanamaz. Ama biz ölüyü dahi yargılamaya devam ediyoruz. Hainler mezarlığı, cenaze yasağı, “gebermiş” dili.

Ben Alkan’ın cenazesinde olamadım. Akrabam değildi, yakınım değildi. Allah bilir, dülgerlik ve kitap sevdamızdan gayri pek ortak noktamız da yoktu. Okumazdım bile hocayı. Ama şimdi anlıyorum ki aslında biz aynı ailedenmişiz. Onun boş cenazesi, gömemediğim tüm cenazelerin timsali gibi. Akif’in, Mumcu’nun, Gökhan Abi’nin.

Oğlunun ölüsünü görmeyen anaların yaşadığı “Belirsiz Kayıp” sendromunu yaşıyor sanki ülke toptan. Cenaze ritüeli tamamlanamadığında, yas askıya alındığında, kapanıştan mahrum kalıyor insan, zihin kaybı işleyemiyor. Sonuç: anksiyete, çözülemeyen suçluluk, dinmeyen öfke.

Türkiye’nin kapanmamış yaraları, yaşanmamış yasları çok. Birleştirici olması gerekirken ayrıştıran, insanların katılmaktan “ürktüğü” her cenaze, cerahati biraz daha derinleştiriyor.

En insani duygudan korkan iktidar sahipleri bir defni bile çok görüyorlar. 3000 yıldır değişmeyen bu korkuyu en güzel Brecht ifade etmiş “Zayıf olan korkar / Sessiz kalır. Güçlü olan korkar / Yasaklar.”

Alkan merhum kubbede hoş bir sada bırakarak gitti. Kendi mahallesinden zulüm gördü, karşı mahalleden hüsnü kabul. O mahallenin bence en güzel sokağı olan Birikim’in 100. sayısında, cenazesinde kendisini yalnız bırakmayan kadim dostu Ali Bulaç ve mahallesinin “MİT”çi olmakla eleştirdiği Ruşen Çakırla birlikte yer alması da kaderin hoş bir cilvesi. Zemheride filiz veren bir kardelen.

Nereye gidiyoruz?

Geçmişi gömmek, daha güzel bir geleceğe gitmek arzumuz. Yaslarımızı doya doya tutacağımız, düşmanımız dahi ölse “Allah rahmet eylesin” diyebileceğimiz bir ati hayalimiz.

“Öldürelim, gömelim şu kirli maziyi, geleceğe bakalım” diyoruz, ama geçmişi gömeceğimiz cenaze törenine gidemiyoruz. Ritüel olmadan kapanış yok.

Ölüye saygı göstermek, belki diriye hoşgörünün başlangıcı olabilir. Yaratılanı sevmesek de, geride kalanlar hatırına saygı göstermek. Hep rakip, hep düşman, hep kavga...

Belki cenazelerde buluşsak…

Belki…

Allah rahmet eylesin üstad.

NÂZIM HİKMET

hüzün ki en çok yakışandır bize
belki de en çok anladığımız

biz ki sessiz ve yağız
bir yazın yumağını çözerek
ve ölümü bir kepenek gibi örtüp üstümüze
ovayı köpürte köpürte akan küheylan
ve günleri hoyrat bir mahmuz
ya da atlastan bir çarkıfelek
gibi döndüre döndüre
bir mapustan bir mapusa yollandığımız

biz, ey sürgünlerin nâzım'ı derken
tutkulu, sevecen ve yalnız
gerek acının teleğinden ve gerek
lâcivert gergefinde gecelerin
şiiri bir kuş gibi örerek
halkımız, gülün sesini savurup
bir türkünün kekiğinden tüterken
der ki, böyle yazılır sevdamız

hüzün ki en çok yakışandır bize
belki de en çok anladığımız

HİLMİ YAVUZ

“Dubito ergo cogito, cogito ergo sum.” (Şüphe ediyorum öyleyse düşünüyorum, düşünüyorum öyleyse varım)—René Descartes

“Şek ile yakîn zayi olmaz.” “Beyyine müdda’i içindir.” “Tevehhüme i’tibar yoktur.” —Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye

Geçen yazıda komplo teorilerinin psikolojik cazibesini incelemiştik. Bugün ise düşünme metodolojisine ve safsatalara bakacağız.

Komplo teorilerine ben dahil kimsenin bağışıklığı yok. Bu virüs her yerde kurban arıyor. Aşısı ise, sağlıklı bir doz akl-ı selim, temel düşünme yetisi.

Asıl meselem olan hapishanelerdeki Harbiyeli, er ve asteğmenlerin salıverilmesi mevzusunda ana aktörler İslamî camiadan, o yüzden bugün projektörü oraya tutalım, o terminoloji ile yazalım.

Nedir bu düşünce problemi?

Mesele, sadece bir konu üzerine uzun uzun kafa yormak değil; zihni bir disiplin ve yol haritası üzerine oturtmaktır. Descartes’ın 'Düşünüyorum, öyleyse varım' (cogito) önermesi herkesçe bilinir; ancak bu binanın temeli olan bir önceki adım, yani 'Şüphe ediyorum, öyleyse düşünüyorum' (dubito) kısmı pek bilinmez. Descartes'ın bu metodolojik yıkımı ile Gazali’nin meşhur 'Şek Krizi' akraba. Doğru soruyla başlayan bir arayış.

Akletme; şüpheyle sorulan bir soru, bu soruya eşlik eden bir gözlem, gözlemi açıklayan bir hipotez, hipotezi test eden bir deney ve nihayetinde illiyet (nedensellik) bağı kurulmuş bir teori silsilesi. Bu usûlle hadiselerin gerçek sebepleri bulunabilir, teoriler üretilebilir. Metodolojik olmayan fikir yürütme ile teşhis edilen yanlış nedensellik bağı ise komplo teorilerinin temeli. Eğer kurduğun hipotez vak’a/veriye çarptığında paramparça oluyorsa, 'ben yanılmışım' deyip onu terk etme dürüstlüğünü göstermek de akletmenin şanı.

İslam Medeniyetinin Büyük Mirası ve Yitirilen Usûl

Dinî hassasiyeti yüksek olanların —hadi kolaylık olsun diye dindarlar diyelim— zihin dünyası ilginç bir laboratuvar. Sürekli altın mazisi ile övünen, İslam rönesansını modernitenin temeline yerleştiren ve eserleri, mesela mimari yapılar, ile haklı olarak övünenler; kabaca hicri VII’nci asra kadarki o dönemi bir fetihler ve zaferler silsilesi olarak basitleştirip, asıl itici güç olan düşünme metodolojisi, şüphe ve eleştirel sorgulamayı unutmuşa benziyor.

Dindarlar, “Altın Çağ”dan kalan ve raf ömrü kendi çağı ile sınırlı “hüküm”leri adeta “nas” kabul ederken, son kullanma tarihi olmayan usûl’ü çöpe atmış gibiler. Hükmü zamanın ve mekânın şartına bağlı fıkıh hükümlerini (bkz. seferîlik) dondurup dogmalaştırırken, o hükümleri üreten dinamik akıl yürütme sistemini terk ederek bugünün karmaşık meseleleri karşısında zihinsel bir felce uğruyorlar.

Halbuki bu büyük bir mirastı. Dini ilimler, paradoksal olarak, rönesans ve aydınlanmaya kadar şarkta ve garpta sistematik düşüncenin en önemli itici gücü. Eski Yunan’dan başlayıp Bağdat, Semerkant ve Kurtuba üzerinden Paris, Padua ve Amsterdam’a varan ilim meşalesi; Aristo’yu İbn Rüşd, Gazali ve İbn-i Sina’lar ile geliştirip sistemleştirdi; Aquinas, Ockham ve Descartes’ların eline teslim ederek, Aydınlanma ve Rönesans’ın zihinsel şantiyesini kurdu. Ne yazık ki, İslamın bu düşünce yetisi çağımıza ulaşmamışa benziyor.

Düşünmek mi Dinlemek mi?

Genç bir subayken, “Çok düşünen beyinlere şeytanlar üşüşür, Komutanlarımız her şeyi düşünür” diye espiri yapardık. (Farklı) düşünen hoş karşılanmazdı, büyük mevzular Komutanlarımızın işiydi. Bazı (emekli) Orgenerallerimizin muhteşem ekonomi planları veya stratejik değerlendirmelerini duyunca da kafalarımızı adeta duvarlara vururduk. Görünen o ki bu “düşünmeyi devretme” hastalığı sadece orduya özgü değilmiş.

İslami yapıların birçoğunda, kurumsal işleyişten “dünya okumasına” kadar geniş bir alanda ağırlıklı olarak din eğitimi almış kadrolar belirleyici. Bu gruplar, dinî konularda ilahiyatçılara güvenmekte haklı. Asıl sorun; dinî ihtisasın, rasyonel uzmanlık gerektiren yönetim, dış politika veya sosyoloji gibi alanlarda da otomatik bir yetkinlik sayılması. Bu kadrolar, kendi uzmanlık alanları olmayan seküler dünyayı ve karmaşık küresel dinamikleri yorumlarken de direksiyonu bırakmıyorlar. “Bu işi ben bilmem, uzmanlarına sorun” olgunluğunu gösteren din alimi bulmak ne kadar zor!

Daha da vahimi, bu gruplardaki uluslararası ilişkiler, hukuk veya ekonomi doktoralılar, uzman bürokratlar; kendi rasyonel birikimlerini bir kenara bırakıp, uydurma dünya analizlerini ve komplo teorilerini bir hakikat gibi dinleyebiliyorlar.

Görünen o ki, “akletmeyi” emreden bir dinin inananları, önemli konularda zihinsel kapasitelerini sanki ruhbanlara devretmiş. Kendi uzmanlıklarında 1000 yıllık en basit yorumlara dahi dokunurken elleri titreyen bu figürler ise, hiçbir yetkinlikleri olmayan küresel siyaset alanında devasa hükümleri verirken hiç tereddüt etmiyor.

Fikir üretmek yerine sadece fikir yürütüyor; düşünme usûlünün en temel kaidelerini çiğneyip, en basit mantık safsatalarını “büyük oyunun şifreleri” diye pazarlıyorlar. İşte komplo teorisi salgınının patojen kaynağı tam olarak da bu: Liyakatsiz bir üst akıl kurgusuna, liyakatli bir kitlenin iradesiz teslimiyeti.

Bizzat maruz kaldığım akıllara zarar bir teori ile somutlaştıralım: Erdoğan, küresel "üst aklın" onlarca yıl önce kurguladığı, önce İhvan'ı sonra Gülen Cemaati'ni yıkmayı hedefleyen bir planın parçasıymış. Kanıt olarak Ali Bulaç'ın "AKP'yi Amerikalılar kurdu" sözleri, Erdoğan'ın 2004'teki "BOP eş başkanlığı" açıklaması, Soğuk Savaş döneminin "Yeşil Kuşak" stratejisi ve 2011 sonrası Arap Baharı…Kronolojik olayları yan yana getir, aradaki devasa sosyolojik dönüşümleri, siyasetteki kırılmaları ve rasyonel değişkenleri görme.

Muhtemelen İngilizce bir siyaset bilimi kitabı dahi okumamış, dünya algıları Necip Fazıl, Kadir Mısıroğlu ve Adnan Oktar’dan beslenen insanların; Soğuk Savaş dinamiklerini, Neo-Con strateji belgelerini ya da bölgesel güç rekabetlerini analitik bir düzlemde tartışması tabii ki mümkün değil. Üç beş kronolojik olayı birleştirip, karmaşık tarihsel süreçleri “Mason üst aklın denetimindeki Pentagon yapımı bir senaryo”ya indirgemek ise hem politik-psikolojik ihtiyaçlarını tatmin ediyor, hem de bilişsel olarak emeksiz ve cazip.

Düşünme Usûlü

Girişte bahsettiğim şüpheyle başlayan o düşünce silsilesi, İslam geleneğinde de mevcut. Elmalılı Hamdi Yazır’a göre “akletmek” fiilinin özü, duyulardan akledilir olana, yani vakıadan illiyete (nedenselliğe) intikal. İslam ansiklopedisine göre, fıkıhta re’y ve kıyasın metodolojik önemi, kelâmda nazar ve istidlâlin merkezi yeri, felsefede burhan denilen mantıkî kıyas usulü hep bu disipline işaret ediyor.

Altın kural: Arzuladığın sonuçtan (heva) değil, sabiteden (veri/olgu) başlamak. Önce "şu olmalı" deyip sonra sadece o arzunu destekleyecek delil toplamak yanlış yol. Evvela gözlem yap, hipotez kur, test et. Sonuçlar vakıayla çelişiyorsa o fikri terk et.

Metodoloji rayından çıkmış bir zihin nereye giderse gitsin, varacağı yer hakikat değil, uçurum.

İlliyet (Nedensellik)

Gerek filozof, gerek kelamcı gerekse fıkıhçıların düşüncesinde illiyet merkezî. Basitçe, ne oldu ve neden oldu sorusu. Gazali’nin "Mantık bilmeyenin ilmine güvenilmez" uyarısı, tam da bu sebep-sonuç silsilesini doğru kuramayanların inşa edeceği çarpık dünyalara işaret eder.

Usûlsüz zihinlerin en büyük tuzağı tam da bu illiyet bağının aranmaması, olayların ardışıklığını, benzerliğini veya yakınlığını o olayların birbirinin "illeti" (sebebi) sanmak.

Halbuki, hakiki bir nedensellik bağı kurabilmek için, sonucun gerçekten o sebepten kaynaklandığına dair makul gerekçeler bulunmalı ve aradaki diğer olası değişkenler elenmelidir.

Temel çekirgeyle deney yapıyormuş.

“Zıpla!” demiş, çekirge zıplamış.

Not almış: “Komut verdim zıpladı.”

Bir bacağını kesmiş. “Zıpla!” demiş, zıplamış.

Notlarına eklemiş.

Bacaklarını tek tek kesmiş, her seferinde aynı sonuç.

Son bacağı kesmiş. “Zıpla!” diye bağırmış, hareket yok

Temel sonucu yazmış: “ Bacakları kesilen çekirgenin kulakları duymuyor.”

Temel’in deneyi ne kadar gülünçse; karmaşık toplumsal hadiseleri, aradaki binlerce rasyonel, siyasî ve sosyolojik değişkeni yok sayarak tek bir “üst akıl” düğmesine veya “gizli senaryoya” bağlamak da o kadar absürd.

Safsatalar: Modern Sufestaiyye

Safsata (Fallacy), ilk bakışta doğru ve ikna edici görünen ancak derinlemesine incelendiğinde mantıksal bir kusur barındıran akıl yürütme biçimi. Grekçeden Arapçaya oradan da dilimize geçmiş. Antik Yunan’da, kişiyi sözle şüpheye düşürerek yanıltmaya, şaşırtmaya ve aldatmaya yönelik dil ve mantık cambazlığı yapan Sofist veya “Sufestai”lerden mülhem. Sadece bir “hata” değil, çoğu zaman bilinçli bir “yanıltmaca”.

Safsataları kavramak hayati önemde; zira safsata, doğru düşünme usulünün önündeki en sinsi engel. Bilginin her yerde hazır ve nazır (ubiquitous) olduğu, hakikatinse gürültüde (noise) kaybolduğu günümüzde safsata bilgisi, zihnimizi “derin analiz” kılıklı manipülasyonlardan koruyacak olan en güçlü “mantık filtresi”.

Komplo teorilerini stratejik öngörü diye pazarlayan modern Sofistlere karşı ilk savunma hattı.

En yaygın olan bazılarına bakalım…

1. İlliyet Safsataları

Yanlış Neden (Post Hoc Ergo Propter Hoc): “Bundan sonra oldu, öyleyse bundan dolayı oldu” hatası.

“Soros’un Açık Toplum Vakfı Türkiye’de ofis açtıktan üç yıl sonra Gezi olayları patlak verdi. Tesadüf mü?”

Arada geçen binlerce sosyal, ekonomik, siyasi dinamik yok sayılır. “Soros da Yahudi zaten” diyerek kestirmeden bir suçlu bulunur.

Temel’in çekirge deneyiyle aynı mantık: İki olay art arda geldi, biri diğerinin sebebi sayıldı.

Kısır Döngü (Circular Reasoning): Bir iddiayı yine o iddianın bir parçasıyla kanıtlamaya çalışmak.

“O bir ajandır çünkü gizli odaklarla çalışıyor.”

Gizli odaklarla çalıştığını nereden biliyoruz?

“Çünkü o bir ajan.”

Argüman başladığı yere döner; hiçbir yeni kanıt üretilmez, sadece mevcut inanç etrafında dönülür.

2. Argüman Safsataları

Saman Adam (Straw Man): Karşı tarafın argümanını karikatürize edip o sahte hedefe saldırmak.

“Merkez Bankası’nın faiz politikası yetersiz, verilere bakalım” dersin; “Yani Türkiye IMF’ye teslim olsun istiyorsun” derler.

“Harbiyeliler ve erler beraat ettirilsin” dersin; “Ülkeyi darbecilere mi teslim edelim” derler.

“Herhangi bir grubun devlette örgütlenmesi demokrasilerde kabul edilemez” dersin; “Müslümanlar memur olmasın mı yani” derler.

Hiçbirinde asıl argümana cevap yok.

Ad Hominem (Kişiye Saldırı): Argümanı çürütmek yerine argümanı söyleyenin kimliğine saldırmak.

"X gazetecisi cemaatçidir (veya AKP’lidir), dinlemem"

Gazetecinin ne yazdığı değil, kim olduğu ve aidiyeti önemli. Veriye bakılmaz, etiket üzerinden peşinen reddedilir.

Çağrışımla Suçlama (Guilt by Association): Bir fikri, o fikri savunan başka birinin kimliği üzerinden çürütmeye çalışmak.

Hitler vejetaryendi diye vejetaryenliği kötülemek gibi.

3. Hesaplaşmadan Kaçış Dörtlüsü

Bu dört safsata farklı görünür ama aynı amaca hizmet eder: Eleştiriyle yüzleşmekten kaçınmak, hakikati bulmak değil, tartışmayı sabote etmek.

Sen de Yaptın (Tu Quoque): Bir eleştiriye, eleştirenin de benzer bir hata yaptığını söyleyerek karşılık vermek.

“Hukuksuz tutuklamalar var” dersin.

Cevap: “Zamanında onlar da başkalarını tutuklatmıştı.”

Eleştiri doğru mu yanlış mı, tartışılmaz.

Yanlış Denklik (False Equivalence): İki farklı durumu, aralarındaki devasa ölçek veya nitelik farkına rağmen aynıymış gibi sunmak.

“Üç milyon insan terörle yargılanamaz.”

Cevap: “Balyoz ve Ergenekon’da da onlar yaptı.”

Yüzlerce kişi ile milyonları eşitlemek, Bireysel hatalarla sistematik bir tasfiyeyi aynı kefeye koymak.

Peki Ya Şu? (Whataboutism): Eleştiriye cevap vermek yerine konuyu değiştirmek.

“KHK’lılara yapılanlar insanlık dışı”.

Cevap: “Peki ya Filistin’de olanlar?”

Her iki mesele de önemli olabilir. Ama biri diğerini geçersiz kılmaz.

Hedef Saptırma (Red Herring): Tartışılan asıl konuyu, muhatabın dikkatini dağıtacak daha popüler veya duygusal bir konuya çekerek unutturmak.

“Dosyadaki somut delillere göre bu öğrencilerin masumiyeti ortadadır” dersin.

“Siz o geceki şehitlerin acısını ne çabuk unuttunuz?”

Kapatırken

Safsataları tanıyarak aşının ilk dozunu aldık ama yeterli değil.

Düşünmek bir disiplin. Her iddia karşısında kullanılması gereken bir araç. Bir teori, haber veya analiz duyduğunda verilecek ilk reaksiyon şüphe ve arkasından soru: “Delilin ne?” “Kaynak güvenilir mi?” “Bu kişi bu konuda uzman mı?”

Doğru düşünme şüpheyle başlar.

Ama dikkat: Bu sadece başkalarının iddialarını irdelemek değil. Asıl zor olan, kendi inandıklarımızı sorgulamak. “Ben yanılıyor olabilir miyim?” “Benim mahallem yanılıyor olabilir mi?” diye düşünmek.

Burada devreye giren bir başka düşman var: Kendi beynimizin tuzakları, zihinsel yanılgı, ingilizcesiyle, bias’lar.

Onaylama (Confirmation Bias) yanlılığı, ilk bilgi (anchoring) etkisi, hatırlanabilirlik (availability heuristics), ben biliyordum (hindsight) yanılgısı ve daha pek çokları...

Bir sonraki yazıda bu “içerideki düşman”a bakacağız: Bilişsel önyargılar. Ve belki de en önemli soru: Kendi kendimizi nasıl kandırıyoruz?

Share Ali's Substack

Bu abartıların sebebi, nefsin garip şeylere olan ilgisi, abartılı ifadelerin dile kolay gelmesi ve haberlerin iyice araştırılıp tenkit edilmemesidir. Kişi kendisini haberin hatalı veya bilerek yalan söylenmiş olabileceği noktasında hesaba çekmez, gerçekliği ve olabilirliği üzerinde düşünmez ve doğru olup olmadığını araştırıp kontrol etmez. Yaptığı tek şey yalan otlaklarında yemlenmesi için dilinin yularını serbest bırakmaktır.- Mukaddime, İbn-i Haldun

Şimdilerde müfredat nasıl anlatılıyor bilmiyorum ama benim kuşağım için tarih, bir “mağduriyet ve kuşatılmışlık” anlatısıydı. İlkokulda Birinci Dünya Savaşı’nı öğrenirken, “biz aslında yendik ama müttefiklerimiz yenildiği için yenik sayıldık” masalıyla büyüdük. Bu sadece basit bir teselli cümlesi değil, Türk insanının hastalıkta ve sağlıkta ömrünü beraber geçireceği komplo teorileriyle nişanı adeta.

Ömrüm boyunca bu komplo teorilerinden kurtulamadım. Harp Okulu’ndaki Türk dili hocasına göre Rumlar da aslında Türktü, Ermeniler de, Gürcüler de. Her siyasi krizin arkasında hortlatılan Sevr Sendromu; Büyük Ortadoğu Projesi, masonlar, üst akıl, Büyük İsrail Projesi, Türkiye’yi yöneten Sabetaycılar, kripto Ermeniler ve de daha önce hiç duymadığım, hepsi arasında en temelsizi olan “Pakraduni”ler... Hepsi aynı kapıya çıkıyor: Bizi bizden başka herkes yönetiyor, başımıza gelen her şey bir komplo.

Neden Bu Yazı?

15 Temmuz sonrasında hapse giren Harbiyeli, er ve asteğmenlerin beraat etmesi, Türkiye’nin normalleşmesi ve binlerce diğer masumun da hapisten çıkması adına bir şeyler yapılması gerek. Bu konuda bir hareketlilik yaratabilmek adına insanlarla görüştüğümde fark ettim ki, pek çok insan olayların sebebini ve çözümünü komplo teorilerine atarak ataletlerine bir bahane buluyor.

Kimi diyor ki “olanlar büyük bir global planın parçası, yapacak bir şey yok”; başkası ise her şeyin olağanüstü bir şekilde kendiliğinden düzeleceğine iman etmiş.

Kimine göre Tayyip Bey 30 yıl önce devreye sokulmuş global bir planın piyonu, kimine göre ise Cemaat 50 yıllık bir Amerikan kuklası.

Cumhurbaşkanı’na göre 15 Temmuz’u ‘üst akıl’ Cemaate yaptırdı; Cemaatin bazı isimsiz analistlerine göre ise devlet kendi kendine darbe’ yaptı.

Gerçek bir tartışmayı olanaksız kılan bu zihin prangasını kırmanın neredeyse imkansız olduğunun farkındayım ama en azından bu fenomeni daha iyi anlayabilmek adına uzun zamandır düşünüyor, okuyor ve izliyorum. Bulgu ve fikirlerimi kağıda dökeyim istedim.

Bu, konu üzerine birkaç yazının ilki. Önce temel atacağım. Genel bir giriş, zihinsel ve psikolojik mekanizmalar bu yazıda. Düşünsel tuzaklar, somut komplo teorilerinin değerlendirmesi ve muhtemel çözümler arkadan gelecek.

Komplo nedir? Komplo teorisi nedir?

Bir şahıs veya grubun gizlice planladığı şer eylemler komplo1; bu eylemleri kanıt olmadan varsaymak ise komplo teorisi.

Tabii ki gerçek komplolar var. Susurluk kazası, devletin içine sızmış karanlık yapıların ve “derin devlet” denen olgunun ne olduğunu bize somut bir şekilde gösterdi. Amerika’daki Watergate skandalı veya son yıllarda ortaya çıkan Jeffrey Epstein davası; gerçek komploların nasıl işlediğinin kanıtı.

Kritik nokta şu: Ortaya çıkan gerçek komplolar hep yoğun bir araştırma, cesur bir gazetecilik veya titiz bir soruşturma sonucu, yani somut kanıtlarla gün yüzüne çıkıyor. Epstein örneğinde görüldüğü gibi; yıllarca süren hukuk mücadeleleri, mağdur ifadeleri ve belgeler bu gizli ağı deşifre etti. İddiaları, adım adım, yer, zaman, kişisel tanıklıklar, belgeler ve başka kanıtlarla takip edebiliyorsunuz.

Gerçek komplolar ile “komplo teorileri” arasında çok önemli bir fark var: Gerçek komplolar sızdırır (leak), komplo teorileri ise sızdırmaz. Çünkü gerçek komplolarda insan faktörü vardır ve hata yaparlar; komplo teorilerindeki “üst akıl” ise tanrısal bir hatasızlığa sahiptir.

Komplo teorisi bir araştırmaya değil, bir ön kabule dayanıyor: gizli bir grup var, her şeyi onlar yapıyor. Gerçek komplo “kanıt” ile deşifre olurken, komplo teorisi “kanıtın yokluğunu” bile kendi doğruluğuna delil sayıyor.

Hatta komplonun failleri bile çoğu zaman net tanımlanmamış. Bu belirsizliğin en üst perdeden örneği olarak, Sayın Cumhurbaşkanı’nın 2014 yılındaki konuşması çok tipik: “Son zamanlarda yapılan operasyonlar bana değil ülkemize. Bir üst akıl tarafından organize ediliyor. Soruyorlar bana bu üst akıl kim? Dedim ki onu siz araştıracaksınız.“

Sorunun boyutu

Bu bir “aptal adamlar” meselesi değil. Evrensel bir düşünce krizi, post truth dünyasının bir alamet-i farikası.

ABD’de en az bir komplo teorisine inananların oranı %50’nin üzerinde. Dünyanın düz olduğuna inananlar %5 civarında, Brezilya’da %7. Türkiye’de durum daha da çarpıcı. KONDA’nın 2018 verilerine göre, Türk halkının %48’i “dünyayı 5 aile yönetiyor” iddiasına inanıyor. Daha da vahimi, üniversite mezunları arasında bu oran %43.

Lozan’ın gizli maddeleri olduğuna ve bunun 2023’te kaldırılacağına inananların oranı da %50’ye yakın. Muhtemeldir ki bu satırları okuyan her iki kişiden biri de yazdıklarımın ne kadar saçma olduğunu düşünüyor.

Türkiye, dünyada en çok uydurma haber üretilen ülke olarak birinci sırada. Bir bilgiyi aldığımızda “Acaba yanılıyor olabilir miyim?” diye sormanın, yani bilişsel esnekliğin komploya karşı ilk savunma olduğu dikkate alındığında, ülkemizde bu teorilerin neden bu kadar kolay alıcı bulduğuna şaşırmamak gerekir.

Neden inanıyoruz?

Komplo teorilerinin bu denli yaygınlaşmasının nörolojik (donanım) ve psikolojik (yazılım) sebepleri var.

Komplo teorileri, gerçek dünyanın kaosuna karşı zihnimize sahte ama konforlu bir güvenlik alanı sağlıyor. Bilimin “henüz bilmiyoruz” veya “tesadüf” diyerek açık bıraktığı rahatsız edici boşlukları, komplo teorileri tek bir “büyük fail” ile kapatıyor. Devasa, karmaşık ama kendi içinde şaşırtıcı derecede tutarlı bir evren kurarak belirsizlik kaygımızı dindiriyor.

Araştırmalar, bu zihinsel teslimiyetin özellikle stres anlarında arttığını gösteriyor. Büyük ölçekli ve sarsıcı olaylar karşısında —ekonomik krizler, salgınlar, darbeler— zihnimiz “sıradan ve küçük ölçekli” açıklamalardan tatmin olmaz. Bir seyyar satıcının öfkesinin koca bir coğrafyayı ateşe vermesi (Arap Baharı) zihnimize çok “basit” ve orantısız gelir. Zihin, olayın çapına yakışır devasa bir düşman bularak bir bilişsel kapanma (closure) yaşar. Belirsizliğin yarattığı kaygıyı dindirmek için her şeyi birbirine bağlayan “büyük hikayelere” sığınırız. Bu dinamikler birleştiğinde; komplo teorileri artık rasyonel bir analiz olmaktan çıkar, psikolojik bir sığınağa dönüşür.

Donanım: Genetik Miras ve Örüntü Avcılığı

Beynimiz, yüzbinlerce yıldır evrilen bir “örüntü (patern) avcısı”. Alakasız veriler arasında bile bağlantılar uydurma konusunda uzman ve bu bize büyük haz veriyor. Tıpkı en sevdiğiniz yemeğin kokusunu aldığınızda veya bir çikolata paketi açarken olduğu gibi; zihin karmaşık veriler arasında “gizli bir bağlantı” yakaladığını sandığında da dopamin salgılıyor ve bir haz duyuyorsunuz. Beynin kendi kendine verdiği bir ödül bu. O meşhur “Eureka!” (Buldum!) anı, aslında mantığınızın dopamin rüşvetiyle baypas edilmesi.

Beyin bu ödülü dağıtırken gerçek bir örüntü ile hayali bir kurguyu ayırt etmiyor. Psikolojide Apofeni (Apophenia) denilen durum, zihnin boşlukları kendi hikayesiyle doldurması yani. Eğer dünyayı gizli bir örgütün yönettiğine inanıyorsanız, bulutlardan gazete manşetlerine kadar her yerde bu örgütün izlerini görmeye başlıyorsunuz. Washington DC’nin şehir planında Masonik semboller bulmak, veya bulutlarda Atatürk silüeti görmek tam da bu duruma işaret ediyor.

Bu beşer yazılımındaki bir “hata” (bug) değil, bir hayatta kalma mekanizması (feature). Çalılıkta bir hışırtı duyduğunda “bu bir aslan olabilir” diye kaçan atalarımız, yanlış alarm vermiş olsalar bile hayatta kaldı; “muhtemelen rüzgardır” diyen “rasyonel” atalarımız ise aslanın midesine indi, genlerini aktaramadılar. Olmayan şeyi varmış gibi görmek bize aktarılan genetik bir miras yani.

Yazılım: Psikolojik Mekanizmadaki Açıklar

Zihnimizde farklı hızda çalışan iki yapı var:

Sistem 1: Milisaniyeler içinde kararlar alır, hikâyeler uydurur ve hızlıca bir “fail” bularak zihni rahatlatır. Komplo teorilerinin asıl yazarı budur. Örneğin, her gün geçtiğiniz bir yolda araba kullanırken bu sistem devrededir; beyin düşük enerji harcayarak sizi hedefinize ulaştırır.

Sistem 2: Bir konu üzerinde derinlemesine düşününce devreye giren, işlemcisi yavaş ama analiz yeteneği yüksek mekanizma. Yağmurlu ve sisli bir havada, yoğun trafikte karmaşık bir kavşağa girdiğinizde otomatik pilot yerini Sistem 2’ye bırakır.

Sistem 2’nin önemli bir görevi Sistem 1’in kararlarını denetlemektir; ancak doğuştan “tembeldir” ve çoğu zaman kontrolü Sistem 1’in sezgilerine bırakmayı tercih eder.

Komplo teorileri kapsamında şöyle düşünebiliriz. Zihnimiz devasa bir Fil (duygular/Sistem 1) ve onun üzerindeki küçük bir Biniciden (irade/mantık/Sistem 2) oluşuyor.

Binici kendini patron sanır ama gerçekte Fil nereye gitmek isterse oraya gider. Binici aslında Filin yönünü belirlemiyor, Filin kendi isteğine göre gittiği yönü sonradan rasyonalize ediyor. Yani aklımız, aslında duygularımızın avukatı.

Komplo teorileri, Fil (Sistem 1) için mükemmel bir yem: Basit, duygusal ve düşmanı net.

Örneğin, “Türkiye’yi yöneten gizli ve karanlık bir yapı var” yemi atıldığında Fil hemen oraya koşar. Binici (Sistem 2) ise arkadan yetişir ve “Evet, kesinlikle doğru çünkü...” diyerek sofistike görünen ancak bilimsel temeli olmayan gerekçeler üretmeye başlar, rastgele verileri birbirine bağlar.

İşte bu yüzden üniversite mezunları da komplolara inanıyor; eğitim Fil’i değiştirmiyor, sadece Binici’yi daha iyi bir “avukat” yapıyor.

Psikolojik Cazibe

Komplo teorileri üç temel psikolojik ihtiyacımıza cevap verdiği için çok yaygın:

Epistemik İhtiyaç (Bilme Arzusu): İnsan zihni, dünyayı istikrarlı, tutarlı ve öngörülebilir bir yer olarak görme eğilimindedir; bu yüzden belirsizliğe ve tesadüfe tahammül edemez. Komplo teorileri, bilginin eksik olduğu yerlerde merakımızı gideren, çelişkili bilgiler karşısında kafa karışıklığını azaltan ve rastgele görünen olaylara bir “anlam” yükleyen kestirme yollar.

Ayrıca bu teoriler, sahip olduğumuz yerleşik inançları koruma kalkanı işlevi görür; aksi yöndeki ezici bilimsel verileri bile “karşı tarafın bir dezenformasyonu” olarak yaftalayarak zihinsel huzurumuzu korumamıza yardımcı olur.

Varoluşsal İhtiyaç (Güvenlik ve Kontrol): İnsanlar kendilerini güvende hissetmek ve çevreleri üzerinde kontrol sahibi olmak isterler. Kaygı, güçsüzlük veya kontrol kaybı hissedildiğinde; komplo teorileri “telafi edici” bir tatmin sağlar.

Resmi anlatıları reddedip “alternatif bir hesaba/gerçeğe” sahip olduğunu hissetmek, kişiye sahte de olsa bir özerklik ve kontrol duygusu verir. Bir “fail” belirlemek (hilebazı/düşmanı tanıma refleksi), anlamsız bir kaosla yüzleşmekten daha kolaydır.

“Dünya rastgele ve anlamsız” hissi yerine “kötü de olsa bir plan var ve ben bunu biliyorum” hissi, varoluşsal kaygıyı dindirir.

Sosyal İhtiyaç (Aidiyet ve Özel Olma): Komplo teorileri, olumsuz sonuçların sorumluluğunu “diğerlerine” yükleyerek benliğimizi ve ait olduğumuz grubu yüceltmemize izin verir. Kendimizi ve grubumuzu yetkin ve ahlaklı, ancak güçlü ve vicdansız odaklar tarafından sabote edilmiş “mağdur kahramanlar” olarak görmemizi sağlar.

“Koyunlar uyumaya devam etsin, biz uyanığız” hissi, kişiye seçkin bir gruba ait olma ve “özel” olma ödülünü sunar.

İronik olan şu: Komplo teorileri bir ilaç değil, bağımlılık yapan OxyContin benzeri bir ağrı kesici. İnananlarına gerçek bir kontrol vermek bir yana, onları daha güvensiz, gerçeklikte ve toplumdan kopuk hale getiriyor.

Tartışmanın Sonu: “Zaten Gizli Olduğu İçin Bilemezsin” Tuzağı

Komplo teorisyenleriyle rasyonel bir zeminde tartışmak neredeyse imkansız.

Rasyonel bir tartışmanın en önemli kuralı şudur: Bir iddianın geçerli sayılabilmesi için, onun hangi şartlar altında çürütülebileceğinin (yanlışlanabilirliğinin) baştan belli olması gerekir. Eğer ‘Dünyayı gizli bir örgüt yönetiyor’ diyorsanız, ‘Hangi kanıt gelirse bu teorinin yanlış olduğunu kabul edersiniz?’ sorusuna verecek bir cevabınız olmalı. Komplo teorilerinde bu cevap asla yoktur.

“Dünyayı Yahudiler ve Masonlar yönetiyor” iddiasına kanıt istersen, “gizli çalıştıkları için zaten kanıt bulamazsın” derler. Karşı kanıt sunarsın “onu da bizi kandırmak için onlar yerleştirdi” derler. Mantık, kendi kuyruğunu ısıran bir yılan gibi kendi etrafında döner durur.

Eğer bir argüman; kanıtın varlığını da yokluğunu da her halükarda kendi lehine yorabiliyorsa, o argüman artık bir bilgi değil, bir dogmadır.

Gerçek Bedel: Çözümsüzlük

Komplo teorileri bize sanal bir rahatlık sağlıyor ancak ağır bir bedeli var: Sorumluluktan kaçış. Problemleri analiz etmek, hatalarımızı itiraf etmek ve sistematik çözümler üretmek zahmetli. Oysa her aksiliğin arkasında bir “üst akıl” aramak, aynaya bakma zorunluluğunu ortadan kaldırıyor.

Daha da kötüsü, bu teoriler bizi çözümsüzlüğe mahkum ediyor. Eğer her şeyin arkasında yenilmez bir güç varsa, mücadele etmenin ne anlamı var? “Zaten yapacak bir şey yok” ataleti, komplo teorilerinin en zehirli meyvesi.

Bölüm Sonu

Özetle; beynimiz örüntü arıyor (Apofeni), bulduğunu sandığında ödülünü alıyor (Dopamin). Normalde denetleyici olması gereken Binicimiz (Sistem 2) ise tembellik edip Filin koştuğu o yanlış yöne avukatlık yapıyor.

İşte bu mekanizmayı denetleyecek bilinçli bir mantık süzgecinin yokluğunda, kendimizi her şeyi açıklayan ama aslında hiçbir şeyi açıklamayan karanlık labirentlerde buluyoruz.

Bir sonraki yazı bu labirentten çıkışı sağlayacak mantık süzgeci üzerine. Orada ‘Düşünme Alet Çantası’nı (Mantık, Safsatalar) açmak üzere burada bir virgül koyalım.

“Halktan geldiler. Fakat süratle halktan koptular. Birer halk adamı, hatta birer efsane kahramanı gibi çıktılar. Fakat hemen birer sorumsuz klik adamı oldular. İstibdada karşı ayaklandılar. Fakat getirdikleri de bir nevi istibdat oldu. İçlerinden bazıları, şahsen milletin malına el koymayı, dünya hazinesi gibi kullanmak istediler...” –Suyu Arayan Adam, Şevket Süreyya Aydemir

Merhum Erbakan’ın liderliğindeki Refah Partisi’nin birinci parti olduğu 95 seçimleri sonrasıydı, Harp Okulu ikinci sınıftaydım. O zaman neler hissettiğime dair çok detaylı anılarım yok ama genel olarak Harbiyeliler arasında “irtica geliyor” benzeri bir hava olduğunu hatırlar gibiyim. “Bu nasıl bir histi acaba?” diye baktığımda, bunun gerçek bir duygu değil de sanki Harbiyeli olmanın gereği her türlü “irticai” eyleme karşı duyulması mecbur otomatik bir refleks olduğu hissi var. 30 yıl geçmiş, yanılıyor olma ihtimalim yüksek.

Sanırım o zaman zihnimdeki hesap şöyle bir şey olsa gerek: Konyalı biri olarak “selametçi” zihniyetle, en azından bir gözlemci olarak az buçuk tanışıklığım var. “O” insanların Türkiye halkının çoğunluğunun desteğini alamayacaklarını çok iyi biliyorum. Az çok muhafazakâr bir çevrede büyüdüm, Harbiyelilerin büyük çoğunluğunun da benzer toplumsal katmanlardan geldiğini görüyordum. Aileleri dindar olanlar dahil kimsenin din devleti falan istemediğini, bunun zaten gerçekleşemeyecek bir hayal olduğunu hepimizin için için hissettiğini gözlemliyor olsam gerek. Günün sonunda, Erbakan ancak “irticai” söylemini yumuşatması ve merkeze yanaşması sonucu %20, Yılmaz ve Çiller de %19,5 oy almıştı. Yani Türkiye sağcıydı, ama dinci değildi.

Ordu’da dine karşı bir tavır vardı, namaz kılana müsaade edilmezdi diye bilirdik (şahsi tanıklığım yok, okulda cami vardı, bazılarının namazlara gittiğini duyardım ama onlara “tak takçı” denirdi, sonra onların atıldığını duymuştum) ama bu çoğumuz için çok da rahatsız edici değildi. Pek çoğumuzun annesi başörtülüydü mesela. Düşünülenin aksine, Harbiye’de öyle ağır bir endoktrinasyon falan da yoktu, hocalar siyasi-ideolojik konulara hemen hiç girmezdi, derslerde akademik ton hâkimdi, ciddi bir üniversite olmak öncelikliydi. Benim iki okul komutanım oldu, her ikisine de çok sevgi ve saygı duyduğum Yaşar Büyükanıt (merhum), ve Işık Koşaner Paşalar. Kamuoyunun yakından tanıdığı isimler yani ama biz mesela 28 şubat döneminde, ülkenin adeta çalkalandığı o zamanlarda bunu ancak insiyaki olarak hissederdik, Harbiyelilere propaganda falan yapılmazdı, siyasiler lehinde veya aleyhinde konuşulması adeta bir tabuydu. Sadece tarih ve benzer derslerde kaçınılmaz olarak az buçuk bu temalara değinilirdi.

Bu flu hatıraların yanında, çok iyi hatırladığım bir olay var. Mikro ekonomi dersiydi, derste çok zeki ve karizmatik bir hoca, yanılmıyorsam binbaşıydı. Eğer siyasi konulara girmeyecek bir öğretim elemanı göster deseler, bu iktisat doktoru binbaşımı söylerdim. Buna rağmen, komutan beni çok şaşırtan bir şekilde, bütün kısmı (harp okulunda sınıflara kısım denir) teskin etmek ihtiyacı hissetmiş ve “hiç korkmayın arkadaşlar, bu ülkeye irtica falan gelmez, biz bu ülkenin sahibiyiz” benzeri beylik laflar etmişti.

Harbiyelilerin önemli bir kısmı için “irtica geliyor” korkusunun biraz zorlama, adeta grup baskısı dolayısıyla hissedilmek zorunda olan bir şey olduğunu düşündüğümü söylemiştim. Hiç zorlama olmadan genlerimize işlemiş ve her zaman hissettiğimiz bir duygu ise tam olarak da bu “Biz bu memleketin sahibiyiz!” hissiyatıydı. Biz gerçekten Cumhuriyeti kurandık, onun bekçisi ve de sahibiydik.

Yakın tarihi bilenler teslim edecektir. 95 seçimleri sonrasındaki 15 yıl, silahlı kuvvetlerin kâh devlet sahipliği rolünün gereğini sert bir şekilde yapmasının (28 Şubat, e-muhtıra); kâh iddia edilen nakıs teşebbüsleri (Balyoz, Sarıkız, Ayışığı ) ve de bu yüzden karşı taarruzlara (Ergenekon davaları, askeri casusluk ) maruz kalarak Türk siyasi denkleminden neredeyse tamamen silinmesinin hikâyesi oldu. O zaman yaygın “romantik” söylem şöyle tınılıyordu; her şey demokrasi adına, devletin sahibi olmaz, müesseseleri olur, demokrasi tek yoldur, batı standartları vesaire vesaire vesaire. Asker aslî vazifesine dönüyordu yani.

Kader beni bu kavgaları oldukça tekil bir pozisyonda izleyecek bir yolculuğa sürükledi. Kısa bir süreliğine o kavgaların tam göbeğinde, Kara Kuvvetleri Komutanı İlker Başbuğ Paşa’nın özel karargâhında Basın Analiz Subayı olarak görevlendirildim. 4 ay boyunca sabah 5’te gelen, Taraf gazetesi başta olmak üzere bütün gazeteleri okur, analiz eder ve derinlikli background araştırmaları yapar, komuta kademesine arz ederdim. Bu sayede Komutanların o döneme ait reaksiyonunu ve düşünme tarzını birinci elden gözlemleme imkânım oldu.

2009-2012 yılları arasında ise kavganın olabildiğince uzağında, Hollanda’da NATO karargâhında, modern sivil-asker ilişkilerinin en iyi gözlemlenebileceği bir ortamda, demokrasi standartlarında dünya zirvesinde olan bir ülkede, hadiseleri—dalga dalga gelen tutuklamaları—uzaktan izleme, demokrasilerde askerin rolü hakkında derinlikli okuma ve düşünme imkânım oldu.

Eskiden beri okumayı severim. İtiraf edeyim, Harp Okulu yıllarında ve sonrasında sivil-asker ilişkileri uzun yıllar hiç ilgimi çekmedi, derdim çok iyi bir “savaşçı” olmaktı. Genelde terör, siyaset bilimi, strateji, harp tarihi, felsefe, sosyoloji okurdum. Sivil-asker ilişkileri, askerin siyasetle ilişkisi gibi konulara ilgi duymam, 2005 yılında Kara Harp Akademisi’nde başlar. Sivil-asker ilişkilerinin başucu kitabı, Huntington’ın Soldier and the State:The Theory and Politics of Civil–Military Relations’ını o yıllarda okumuştum. (Burada, Sivil Asker ilişkileri konusunda kendisinden çok istifade ettiğim, Türkiye’nin bu konuda bence en derin akademisyeni Ümit Cizre hocayı da unutmayalım). Sun Tzu, Clausewitz, Jomini, Liddell Hart gibi askeri literatürün beylik yazarlarının çoğunu okuduğumu söyleyebilirim. Osmanlı modernleşmesi, İttihat Terakki ve Cumhuriyet tarihi özel ilgi alanımdı; eski asker hatıraları, özellikle darbelerin aktörlerinin yazdıklarını da ilgiyle okurdum. Kaynaklarından okumak için Harp Akademisinde Osmanlıca öğrenmiştim. Türk subayı zihniyetinin nasıl şekillendiğini, “Devlet Aklı”nın nasıl bir şey olduğunu anlamaya çalışıyordum. Genç Osmanlılardan bugüne gelen, İttihat Terakki zihniyetinin hiç çıkmayacak şekilde boyasını çaldığı ve kendimi de içinde bulduğum “devletin sahibi” düşüncesini daha derinlikli keşfetmeye ve doğruyu bulmaya çalışıyordum. Kendimce suyu arıyordum.

Demokrasilerde devletin askerin kontrolünde olmaması gerektiğini eskiden beri düşünürdüm; ancak ortak hastalığımız “Ama Türkiye’nin şartları, burası Norveç değil” ile malul bir zabit olarak, bunun nasıl olabileceği konusunda net fikirler oluşturamıyordum. Hollanda yılları bu konuda çok ufkumu açtı. Mesela Amerika’da Genelkurmay Başkanı, Başkan’ın sadece askeri danışmanıydı. Kuvvet Komutanlarının komuta yetkisi bile yoktu. Esas savaşçı güç bölgesel Komutanlıklardaydı (Regional Command) ve bu Komutanlar doğrudan Başkan’a bağlıydı. Ben de Genelkurmay Başkanı’nın doğrudan Savunma Bakanlığı’na bağlanması gerektiğini düşünüyordum.

Tamam, Türkiye belki bir Norveç değildi ama Akdeniz ülkeleri bize çok benziyordu ve onlar bu işi başarmışlardı. Salazar, Franco diktatörlüklerini deviren Portekiz ve İspanya, Albaylar Cuntası mağduru Yunanistan’dan ne öğrenebiliriz diye bakıyordum. O zaman, Franco sonrası sivil-asker ilişkilerini düzenleyen Eski Savunma Bakanı Narcís Serra’nın başyapıtı The Military Transition: Democratic Reform of the Armed Forces kitabı bakış açıma müthiş bir berraklık kazandırdı, adeta bir reçete sundu. Serra şunları söylüyordu:

• Demokrasinin yerleşmesi için seçilmiş sivil otoritenin, askeri hiyerarşinin tartışmasız en tepesinde yer alması ve gerçek karar verici olması şarttır.

• Ordunun odağı, “iç düşmanlarla” mücadele eden siyasi bir güç olmaktan çıkarılıp, dış tehditlere ve uluslararası görevlere odaklanan profesyonel bir yapıya dönüştürülmelidir.

• Askeri personele, siyasetten tamamen çekilmeleri karşılığında teknik modernizasyon, daha iyi ekipman ve mesleki itibar artışı sunulmalıdır.

• Reform süreci, ordunun sert tepkisini (darbe riskini) önlemek amacıyla ani şoklar yerine, kararlı fakat zamana yayılmış planlı adımlarla yürütülmelidir.

• NATO gibi uluslararası ittifaklara katılım, ordunun zihniyetini demokratik standartlara uyarlamada ve subayların sosyalleşmesinde kritik bir rol oynar.

• Savunma Bakanlığı sembolik bir kurum olmaktan çıkıp, terfiler, eğitim ve bütçe üzerinde tam yetkili, askerlerin doğrudan bağlandığı icracı bir makam haline getirilmelidir.

İspanya bunu başarmıştı, reçete gayet makûl ve uygulanabilirdi, biz de başarabilirdik.

İşte Hollanda’dan Türkiye’yi izlerken, böyle bir arka planla şekillenen zihnimde sürekli bir gelgit vardı: “Acaba işin suyu mu çıkıyor, bir terslik mi var?” şüphesi ile “Hayır, bunlar demokratikleşmenin kaçınılmaz doğum sancıları” umudu arasında savruluyordum. (Bize benzer İtalya’da da Mani Pulite çok gürültü çıkarmıştı)

Açıkçası o dönemde Türkiye’de askere karşı yapılan operasyonları, genel itibariyle ordunun asli vazifesine dönmesi yolunda atılmış adımlar olarak görüyordum. Bugünden geriye baktığımda, o günlerde “şüphe hakkımı” hatalı bir şekilde failden (davaların savcıları) yana kullandığımı itiraf etmeliyim. Bazı pis kokular almıyor değildim ama darbeler tarihini kendimce iyi bildiğim, asker hatıralarını, Susurluk ve sonrasında konu hakkında yazılmış bulabildiğim her şeyi okuduğum için, bulgular çok da olmaz gelmiyordu. Doğan Avcıoğlu ekolünün —ordunun ilerici bir güç olarak toplumu dönüştüreceğine inanan sol-Kemalist çizgi- 80 ihtilali ile ordudaki yerini sağcı apolitik Generallere bıraktığını düşünürken, 28 şubat sonrasında mezkur Yön Hareketinin bir nevi reenkarnasyon yaşadığı zannındaydım. Hasan Cemal’in Kimse Kızmasın, Kendimi Yazdım kitabındaki bazı sahneleri birebir eşleştirdiğimi hatırlıyorum.

Ne kadar naifmişim. Denklemin bir yanında ordunun gücünün normale döndürülmesi üzerine yoğunlaşmışım ama esas önemli kısım madalyonun öbür yüzüymüş. Ben, sivil iktidar ve ortaklarının ülkeyi demokrasiye götürme niyetleri olduğunu varsaymıştım. Herkesi nasıl bilirsin? Kendin gibi…

Meğer esas problem sivil kanattaymış. Ben, askerlerin “biz memleketin sahibiyiz” düşüncesini eleştirirken, sivillerin böyle bir fikri olmadığını, demokrasi istediklerini fazlaca düşünmeden varsaymışım. Soruşturmaların detaylarını incelememe, derinliğine düşünmeme tembelliğimden bugün dahi pişmanım.

Kaderin garip bir cilvesi belki de… 28 Şubat’ın kudretli Paşalarından Güven Erkaya Amiral, Merhum Erbakan’ın verdiği içkisiz yemekte rakı söyleyerek devletin laik ve kendisinin de onun sahibi olduğunu gösteriyordu zannımca. Müslüman lider de, içki ikram etmeyerek Devletin müslüman ve asıl kendisinin onun sahibi olduğunu gösterme denemesinde, o zaman başarısız olmuştu. Bugünden, Batı Avrupa’dan bakılınca çok sürreel görünen bu sahne, belki de hala Türkiye için realitenin ta kendisi. (Hadi araya, “din düşmanı subay yetiştiren okul”dan bir enstantane daha. Bilir misiniz, Harbiye’de içki içmek yasaktı? Cezası da 21 gün oda hapsiydi, verilebilecek en yüksek ceza. Bayan ve erkek harbiyelilerin duygusal ilişkisi de yasaktı. Adeta bir manastır hayatı yani.) Bu tipik, adeta karikatürize sahneyi hafızalarına kazıyan “dindar”ların, rövanş almaya ant içtiğini, askeri devirmeyi vazife bellediğini, bu kutsal savaşta (!) delil uydurmak dahil her yolu mübah görmüş olduğu anlaşılıyor.

Mete Tunçay hocanın “Devletin kutsallığı inancı, hukukun üstünlüğü ilkesini imkânsız kılar.” tespitini gel de hatırlama. Daha da vahimi, bu inanç memleketin dindarları için “nas ve ahlakın üstünlüğü”nü de mümteni eylemişe benziyor. Bu hırs ve günahlar ile, demokrasi yolunda çok kıymetli yıllar heba oldu.

O yıllarda, bu siyasi kavga kişisel ajandasında öncelikli olarak yer almayan genç bir Harbiyeli ve Subay olarak benim gündemim çok daha başkaydı. İyi bir asker olmaktan başka hayalim yoktu, bütün gayretim bu yöndeydi. Harbiyelinin oy kullanması yasaktır, o yüzden ilk kez teğmenken, 1999 yılında oy vermiştim o da Liberal Parti’ye, Besim Tibuk’a (2013 yılına kadar da bir daha oy vermeyecektim). Özellikle sınırsız özgürlük ve devletin küçülmesi söylemi beni etkilemişti, pek de bir şey bilmememe rağmen ekonomik olarak da Amerikan tarzı serbest piyasa, o çocuk aklıma cazip geliyordu. (Hafifletici sebep: Neo-liberalizmin nasıl bir felaket olduğunu daha bilmiyordum, kapitalizm de bugüne kıyasla bayağı uysaldı)

Aslında şahsen sola yakın dururum, özellikle sosyal ve çevre politikaları açısından. Amerika’da Demokratlar, Birleşik Krallık’ta Labour, Almanya’da Yeşiller sıcak gelir bana. Türkiye’nin esas sorununun sosyal politikalar ve özgürlükler konusunda olduğunu ve bunun tam da sol bir çözüm istediğinin ancak Türkiye’de bir sol olmadığının farkındaydım. CHP bana hep jakoben, sığ ve elitist gelmişti, soğuktum. Ecevit merhumu sever, gerçek bir sosyal demokrat olmak istediğini düşünürdüm ama bu yanı henüz tam anlamıyla tecessüm etmemişti ve ne yazık ki vefatı sonrası mirasının takipçisi yoktu. En nihayetinde Türkiye’de gerçek anlamda bir (merkez) sağ da yoktu ama, ülke muhafazakârdı, seçimleri hep kazanıyorlardı. Yapacak bir şey de yoktu.

Burada, komünizme gidecek yolu açmasını beklediği Talat Aydemir ile tanışması sonrası dehşetle onların düpedüz faşist olduğu keşfetmesinden de etkilenerek, Türkiye’de “sol sağdır, sağ de sol” diyen İdris Küçükömer’i hatırlamadan geçemeyeceğim. Pek çoklarının daha önce farkına vardığı, Türkiye’deki sağ ve solun beynelmilel kabul görmüş tanımlarla alakası olmadığını görmem uzun yıllar aldı. Kanaat-ı acizanemce bu memlekette ne sağ vardır, ne de sol…

Bu parantezi kapatıp geriye dönelim. Ben de galiba 2010’larda, Küçükömer’in tespitinin sessizce yankılandığı bilinçaltımda “sağın sol olacağı” ümidiyle, belki de Ak Partinin o ilk dönemlerindeki Batılı Müslüman demokrat söylemlerine, yaptıkları icraatlere kanmıştım, gelişmeleri bu çerçevede demokratikleşme yolunda sancılı ama gerekli adımlar gibi okumuştum. Acı acı gülüyorum…

Ne kadar naifçe, ne kadar tembelce. Meğer bir asker olarak ben “asker sivilin emrine girsin, ülke demokratikleşsin” hayalleri yaşarken ve tembelce olayların detaylarını araştırmazken, başkaları da “asker benim komutama girsin, devlet de emrime amade olsun” peşindeymiş. Merkez sağın başaramadığını, sözde Müslüman demokratların -o zaman öyleydi iddiaları- başarabileceğini düşünmüşüm.

Sanıyorum şu söylediklerime çoğunuz katılacaktır: Geldiğimiz noktada, kırık dökük ama “merkez” olan sağın esamesi kalmadı, Türk sağı; ırkçı, dinci, otokrat, baskıcı hatta faşizan bir spektruma geldi oturdu. Yaş kemale erince farkediyorsun ki, sadece müslüman demokratların (!) değil, hiç bir dini grubun derdi demokrasi falan değilmiş. Türkiye’de sağ sol fark etmeden herkesin derdi devleti ele geçirmekmiş. Herkesin demokrasisi “ama”lıymış. Demokrasi gelsin ama CHP gelirse dini ayaklar altına alır. Gelsin ama AKP gelirse irtica döner. Demokrasi gelsin ama devleti seçilmişler değil biz yönetelim, vesselam.

Bugün konumuz ve memleketin esas sorunu sağ, o yüzden buradan devam edelim.

Sağda en saygı duyduğum entelektüeller—Ali Bulaç, Taha Akyol ve daha pek çok başkası—da sağın devleti ele geçirme marazıyla onulmaz bir şekilde malul olduğunu ifade ederler. En çarpıcı ve samimi analizlerden birini ise 2013 yılında Ahmet Turan Alkan yapmış, geçen gün tesadüfen gördüm. (İtiraf edeyim, muhteremin üslubundan pek haz etmezdim, o yüzden de fazla okumazdım.) “Sağın Cenaze Töreni“ başlıklı yazısında “devlete temessül” arzusunu sadece Cemaat’in en büyük zaafı olarak değil, aynı zamanda “sağın bütün aşiretlerini aynı derecede kapsayan” bir hastalık olarak tanımlamış. Altına imzamı atarım.

Alkan’a geri dönmek üzere araya entre parenthèses gireyim ve bugün AKP’yi haklı olarak eleştiren bütün sağcıları, muhafazakârları şöyle bir aynaya bakmaya davet edeyim. Kendileri acaba gerçekten demokrasi mi istiyorlar, yoksa devletin kendilerinin ya da en azından, kendilerinin istediği gibi olmasını mı? Dindarlar, gerçekten dini özgürce yaşayabilecekleri ama bunun yanında herkesin de kendi yaşam tarzını takip edebileceği özgür bir ülke mi istiyor; yoksa İslam’ın egemen olduğu ama diğerlerine tolerans gösterildiği bir yer mi? Mesela, ateist ama çok yetkin bir devlet başkanını kabul ederler mi? Veya bir merasimde içki de sunulmasını? Faraza, İçişleri Bakanı bir Ermeni olsa? Genelkurmay Başkanı Kürt olsa mesela? Hadi konumuz değil ama, bir türbanlının Cumhurbaşkanı olmasını bir laik kabul eder mi?

Alkan’a geri dönelim. Yazısındaki görüşlerini Ruşen Çakır’la yaptığı bir mülakatta şerh etmiş. Çok katıldığım tespitlerden bazılarını kendi sözlerimle özetlemeye çalışayım:

Milliyetçi muhafazakâr sağ, Necip Fazıl’ın hayali ve tehlikeli uydurma tarihçiliğine bina edilmiş romantik, popülist söylem zehirini içmiş; devlet mağduru edebiyatını bayraklaştırarak dini heyecanları siyaset dili haline getirmiş. (Kişisel notum: Temelsiz sloganları (fikir diyemeyeceğim) ülkenin başına bu kadar felaket açmış Kısakürek’ten ilerde bir şahsiyet ben bilmiyorum) MHP “fena fi’d-devle” zihniyetiyle varlığını devletten ibaret görmüş, dini cemaatler devlete sızma siyaseti izlemiş. AKP ise bu arayışları iktidar gücüyle somutlaştırmış. Yani sağın ölümü.

En beğendiğim tespiti ise şu: Bu acıklı sonun temelinde, sağ topluluklarda bireyin (”fert”) önemsenmemesi yatar. Bireyden kendisini “davanın parlak istikbalinde eritmesi” beklenir. Bu cemaatçi anlayış, lider kültünü, eleştirel düşüncenin örgüte devredilmesini ve birey olamamayı beraberinde getirerek bazı sağ ekolleri kaçınılmaz olarak faşizme götürmektedir. (bazı kelimesi bana göre fazla)

Hocanın (kendisi siyaset bilimi doktoru) çözüm önerisi de bir muhafazakârdan beklenmeyen bir yerden: Kendi değerlerimize sarılmayı değil, laikleşmeyi öneriyor. Ona göre laiklik, sadece farklı dinler veya Sünniler ile Aleviler arasında değil, Sünni İslam’ın kendi içindeki farklı yorumların birbirini ezmesini engellemek için de gereklidir. Güçlü olan bir yorumun diğerlerini “din dışı” ilan ederek tasfiye etme riskine karşı bir güvence. İdeal olan devletin bütün inançlara ve inançsızlıklara “eşit ve uzak” olması. Aksi takdirde, devletin herhangi bir inanca yakınlığı onun doğasını bozar ve adeta “büyük kütlenin küçük kütleyi çekim alanına sokması gibi” bir etki yaratır.

Alkan Hoca’nın ellerinden öperim.

Kendi değerlendirmelerimizle kapatalım.

Öncelikle, nereden çıktı bu yazı? Bir tane daha “ne salakmışım, kandırılmışım” yazısı değil muradım. Kierkegaard’ın "Hayat ancak geriye bakarak anlaşılabilir; ama ileriye bakarak yaşanmalıdır." demesinden mülhem, anlamaya çalışıyorum; daha iyi yaşayabilmek adına. Ders alalım da tekerrür etmesin tarih babından. Anlamaya çalışıyorum mesela, neden zamanında gerçekleri daha detaylı araştırmadım? Genel olarak, neden objektif verilerden hareket edip gerçeklere ulaşmıyoruz da, sadece kafamızdaki kalıpları destekleyecek olgulara dayanıyoruz? Bu yazılar tam olarak da bunun arayışı.

Gelelim bir üyesi olarak başta kendim olmak üzere, çok eleştirdiğimiz askere. Bizim hatamız çoktur, öyle bir denemeye falan sığmaz, zaten bu yazının konusu da o değildir. Velakin, Eski Türkiye’deki askerin hakkını da bir konuda teslim etmek hakşinaslığın gereği: Subaylar olarak ülkenin sahibi biziz derken, asla ülkeyi bizzat yönetmek amacında olmamıştık. Tarihin en şiddetli darbesi 12 Eylül’den sonra bile yönetimi siyasetçilere devretti asker. Laiklik kırmızı çizgisi dışında apolitik ve cahildik; mistik, ne anlama geldiği çok da net tanımlanmamış, sığ ve biraz da kaypak bir Atatürkçülük iddiasından başka pek bir ideolojik ve entelektüel derinliğimiz yoktu. Anakroniktik, hatalarımız çoktu, kudretli generallerimiz perde gerisinden ülkeyi etkilemeye falan çalışırdı. Komutanlarımızın, eşi başörtülü Reis-i Cumhurun elini sıkmamak gibi bildiğin terbiyesizce, gayr-i ciddi ergen davranışları falan olurdu ama ülkenin her köşesini, kılcal damarlarına kadar ele geçirmek gibi bir gaye-i hayalimiz de asla olmamıştı. Biraz daha çağdaş olan yeni nesil zabitân olarak da, “Devletin gerçek sahip halktır” ve askerin rolünün çağdaş demokrasilerde gibi olması gerekir derken de galiba çok naiftik. İktidara talip olanların - siyasi partiler ve paydaşlarının tamamını kastediyorum- çok daha ve derinden cahil, nobran, ahlaksız ve gaddar olduklarını göremedik.

“Sağın cenaze törenindeyiz” demiş Alkan. Bu cenazeyle birlikte, yıllarca “Ezildik, CHP zihniyeti camileri ahıra çevirdi” söylemleriyle iktidar devşiren, ama eline güç geçince “Benim acım senin hukukundan üstündür” diyerek, dinin yasakları dahil her şeyi kendine hak gören, hukuku gözünü kırpmadan ayaklar altına alan sağın tüm mahallelerindeki o kolektif mağdur narsisizmini de toprağa vermeli. Bana göre gömülmesi gereken sadece Türk tipi sağ/muhafazakârlık değil, “devletin sahibi biziz” zihniyetinin ta kendisi.

Bizden geçti ama, bir sonraki nesile bari iyi bir Türkiye kalması adına, evrensel prensipler doğrultusunda, farklılıkları bir kenara bırakıp “Millet için nasıl bir araya gelinir?”i aramak gerek.

1995 yılının Haziran ayı... Johannesburg’daki Ellis Park Stadyumu’nda Dünya Rugby Şampiyonası final maçı oynanıyor. Güney Afrika Milli Takımı kaptanı François Pienaar, şampiyonluk kupasını almak için kürsüye çıktığında, karşısında Nelson Mandela’yı bulur. Ama Mandela takım elbisesiyle değil, Apartheid rejiminin en nefret edilen sembolü olan “Springbok” (Güney Afrika Milli Takımı) formasıyla oradadır. Çoğunluğu beyazlardan oluşan 65 bin kişilik kalabalık, bir anlık şaşkınlığın ardından tek bir ağızdan haykırmaya başlar: “Nelson! Nelson!”

Bunun ne kadar dramatik ve inanılmaz bir olay olduğunu tahayyül etmek için, kendimizi tarihin o anına ışınlamalıyız. Düşünün ki; nükleer silahları olan, ülkenin her aparatını tartışmasız şekilde kontrol eden ve ırk ayrımını anayasal olarak 50 yıldır uygulayan bir rejim, 27 yıl hücrede tuttuğu “teröristi” başkan seçmiş ve o rejimin beyaz tabanı şimdi onu ayakta alkışlıyor.

Türkiye’nin içinde bulunduğu hukuksuzluk sarmalının, modern bir devlet yapısı içinde daha fazla sürdürülmesi mümkün görünmüyor. Bu gidişat ya demokrasiye dönüşle ya da daha derin bir otoriterleşmeyle sonuçlanacak. Hapisteki erlerin ve harbiyelilerin serbest bırakılmasının yolu da bence ilk seçenekten geçiyor. Toplum olarak uzlaşmayı, ülke olarak da siyasi normalleşmenin yolunu bulmamız lazım.

Toplumsal ayrışmanın had safhaya ulaştığı, gücü elinde bulunduranların rakiplerine, herkesin ötekine karşı düşmanlık beslediği şu ortamda ikinci alternatif de ciddi ve reel bir risk, ama mukadder değil. Bu çerçevede, dünyada çok daha vahim tecrübeler var. Bu yazıda da, tarihin tanıklığına başvurma adına, Apartheid (Irk Ayrımı)nı sona erdirebilen Güney Afrika örneğine bakmak istiyorum.

I. YIKILMAZ KALE: APARTHEID’İN İNŞASI

1994’te sona erdirilen Aparthehid1’in sadece insanlık dışı bir yönetim biçimi değil, yüzyıllara yayılan varoluşsal bir kurgu olduğunu anlamak gerek. Hikaye, 16.yy’da dünya ticaretinde bir monopol olan ve köle ticaretini başlatmakla meşhur Hollanda Doğu Hindistan Şirketi’nin (VOC),2 Endonezya ve Hindistan’a giden gemileri için bir ikmal istasyonu olan Ümit Burnunda 1652 yılında inşa ettiği kale ile başlar. VOC, 1657 yılında işçilerini kontratlarından azad eder.3 ‘Serbest vatandaşlar’ (vrije burghers) olarak adlandırılan ve bugünkü beyaz Afrikaner azınlığın ataları olan bu insanlar, hemen yerli Khoisan halkının topraklarını işgale başlar. 1658 yılında Angola ve Batı Afrika’dan gelen ilk kölelerle birlikte, 300 yıldan fazla sürecek olan ırk ayrımcılığının (Apartheid) ve o devasa sömürü çarkının ilk dişlisi de yerine oturur..

II. TEOLOJİK MEŞRUİYET: AHİT VE SEÇİLMİŞ HALK

Güney Afrika’daki ırk ayrımcılığı sadece siyasi bir pragmatizm değil, aynı zamanda teolojik bir “seçilmiş halk” sanrısı. Bu inancın miladı 16 Aralık 1838, “Kan Nehri” (Blood River) savaşı. 10 bin kişilik Zulu ordusuyla karşı karşıya gelen 470 Voortrekker4 (Hollandalı göçmen), liderleri Pretorius ve Cilliers önderliğinde Tanrı ile bir ahit (covenant) yapar: “Eğer bize zafer verirsen, Senin adına bir kilise inşa edeceğiz ve bu günü ebediyen kutsal sayacağız.”

Savaşın sonunda 3.000 Zulu askeri ölürken, sadece 3 Voortrekker yaralanır; nehir kandan kızıla boyanır. Bu “mucizevi” zafer, Afrikaner mistik milliyetçiliğinin teolojik temelini atar. Kendilerini, İncil’deki kıssalardan mülhem, Firavun’dan (İngiliz İmparatorluğu) kaçıp Vaat Edilmiş Topraklara giren İsrailoğulları gibi görürler. Mantık, “seçilmişlik” sanrısı yaşayan hemen her toplulukta olduğu gibi basittir: “Tanrı bizi seçti ve bu toprakları bize verdi. Biz O’na sadık kaldığımız ve ‘putperestlerden’ ayrı (apart) durduğumuz sürece, O da bizi koruyacak.”

Böylece ırk ayrımı, salt siyasi ve ekonomik bir tercih olmaktan çıkıp kutsal bir misyona da dönüşür. Böylece iktidarı ayrı oldukları ile paylaşmak, sadece politik bir kayıp değil, Tanrı’ya verilen ahdi bozmak anlamına gelmeye başlar. (Burada, sizlerin de dikkatini çektiğini düşündüğüm, radikalleşen toplulukların sığındığı bu ‘seçilmişlik, kutsal misyon ve istisnailik’ zırhına, ileride başka yazılarda detaylıca değinmek üzere bir mim koyalım.)

III. BÜROKRATİK KAFES: 1948 VE SONRASI

Apartheid, ırkçılığın sadece yasal kılığa bürünmüş hali değil; beyaz üstünlüğünü ilelebet garanti altına almak için en ince detayına kadar tasarlanmış ve inşa edilmiş bir kontrol sistemi. 1948’de iktidara gelen Ulusal Parti, bu sistemi Büyük Apartheid’in mimarı Hendrik Verwoerd’un5 önderliğinde bürokratik bir titizlikle adım adım inşa eder. 1950 tarihli Nüfus Kayıt Yasası, her insanı beşikten mezara Beyaz, Siyah, Melez veya Hintli olarak damgalayarak temeli atar. İnsanların ırkı nerede yaşayacağını, kimi sevebileceğini ve hangi işte çalışacağını belirlemeye başlar.

Nüfusun %70’ten fazlasını oluşturan Siyahlar, kabilelerine göre bölünüp ülkenin en verimsiz %13’lük arazisine hapsedilen Bantustanların (sözde devletçikler) vatandaşı ilan edilir. Şehirler tamamen beyazlaştırılır ve siyahların girişlerine ancak çalışmak için -ve yanlarında sürekli taşımak zorunda oldukları 90 küsur sayfalık pasaportlarla- müsaade edilir. Nüfusun %15’i olan beyazlar toprakların %87’sine el koyarken, 3,5 milyon insan evlerinden zorla sökülüp atılır.6

Sistemin sürekliliğini ise eğitim garantiye alır. Bantu Eğitim Yasası, Verwoerd’ün tüyler ürpertici bir dürüstlükle belirttiği gibi, siyahları “beyazlarla eşitliğe” değil, sadece efendilerine hizmet edecekleri ‘kol emeğine’ hazırlamak üzere tasarlanır.

IV. KARANLIK AYGIT: ŞİDDET VE ASKARİLER

Sistem sadece yasalarla değil, sistematik terörle ayakta tutulur. Siyahlar 1912’den itibaren, Afrika Ulusal Kongresi (ANC) önderliğinde şiddetsiz bir direniş dener ancak devlet her zaman kurşunla yanıt verir.

Dünyanın gözü önünde gerçekleşen bu vahşetin arkasında, çok daha karanlık bir aygıt çalışmaktadır. Güvenlik servisleri, yargısız infaz timleriyle aktivistleri kaçırır, işkence eder ve öldürür. İşkence tezgahlarında iradeleri kırılan veya ölümle tehdit edilen eski gerillalar, devşirilerek rejimin tetikçisine (Askari) dönüştürülür. Kurban, celladına benzetilir ve kendi yoldaşlarını avlamak için örgüt içine geri sızdırılır.

V. ÇÖKÜŞÜN ARİTMETİĞİ

İşte, 1994 yılındaki ilk serbest seçimler ve Mandela’nın başkan seçilmesi ile sona eren Apartheid rejiminin böyle bir altyapısı vardı. Irk ayrımını sona erdirdiğinde Güney Afrika bugün de olduğu gibi Afrika’nın en büyük ekonomisine ve nükleer silahları dahi olan en güçlü ordusuna sahipti. Beyazlar ülkenin her karışını ve yönetimi kontrol ediyordu, Mandela ile birlikte 1993 Nobel Barış Ödülünü paylaşan De Klerk de bir hümanist falan değildi, tam aksine, ırkçı ideolojinin tam göbeğinden geliyordu. Babası zamanında bakanlık yapmış kendisi de kariyeri boyunca ırkçılığın katı savunuculuğunu yapmıştı. Ancak başkan olduğunda artık durumun sürdürülemez olduğunun farkına varmış ve rasyonel olarak durumu sonlandırmanın tek çözüm olduğunu görmüştü.

Peki bu rejim neden 1990’da masaya oturdu? Cevap, ahlaki bir uyanışta değil, siyasi aritmetikte yatıyor.

Soğuk Savaş’ın Gölgesi

Güney Afrika’nın ırkçı rejiminin bu kadar uzun süre ayakta kalabilmesinin en önemli nedenlerinden biri jeopolitik. Soğuk Savaş dünyasında Pretoria kendini, diğer pek çok otoriter rejim gibi “komünizme karşı son kale” olarak konumlandırmıştı. ANC’nin Güney Afrika Komünist Partisi ile ittifakı ve Sovyetler’den aldığı destek, Batı’nın vahşete gözünü kapaması için yeterliydi. (CIA başkanı yıllar sonra, Mandela’nın yerini rejime kendilerinin bildirdiğini itiraf edecekti) Reagan, ANC’yi “terörist örgüt” ilan ediyor; Thatcher, yaptırımlara karşı çıkıyordu. Afrika’nın güneyindeki bu ırkçı rejim, Batı için “bizim ırkçımız”dı.

Uluslararası Cephe: Yavaş Ama Kararlı Uyanış

Yavaş yavaş, uluslararası baskı oluşmaya başladı; 1960 Sharpeville Katliamı’ndan7 sonra BM kınamaları başladı; 63’te gönüllü, 77’de zorunlu silah ambargosu geldi. Ancak Pretoria bunları umursamıyordu.

Asıl dönüşüm, hükümetlerden değil sivil toplumdan geldi. 1970’lerden itibaren Amerikan öğrenciler, üniversitelerinin Güney Afrika’da iş yapan şirketlere yatırım yapmasını protesto etti. Tüketiciler Güney Afrika ürünlerini boykot etti—bankalardan paralarını çektiler, Güney Afrika portakallarını almadılar. Sporcular apartheid takımlarıyla oynamayı reddetti. Sanatçılar turne yapmayı bıraktı.

1985’te ise baraj tamamen çöktü. Chase Manhattan ve diğer uluslararası bankalar, artık bu rejime borç vermek istemediklerini ilan ederek Güney Afrika’nın kredilerini yenilemedi ve geri ödeme talep etti. Rand bir gecede yüzde 50 değer kaybetti. Rejim BM’yi umursamamıştı, ama bankacıları umursamak zorundaydı. 1986’da ABD Kongresi, Reagan’ın vetosunu aşarak kapsamlı yaptırımlar yasasını geçirdi. Para konuşmaya başlamıştı; ideoloji susmak zorundaydı. Ama dikkatinizi çekerim, düzenin değişmesi için daha 10 yıl geçmesi gerekecekti.

İç Cephe: Direnişin Dönüşümü

İçeride de denklem değişiyordu. Siyah Güney Afrikalılar 1912’den beri, örgütlü bir mücadele veriyordu. Afrika Ulusal Kongresi (ANC) onlarca yıl şiddetsiz direniş stratejisi izledi: dilekçeler, boykotlar, pasif direniş. 1960 Sharpeville’den sonra rejim ANC’yi yasakladı, liderlerini hapsetti, silahlı mücadele başladı—ama bu da bastırıldı. 1964’te Mandela ve yoldaşları müebbet hapse mahkum edildi. 1970’lerin sonunda muhalefet dağınık ve çaresiz görünüyordu.

1983’te strateji değişti. ANC, doğrudan kendi adıyla hareket etmek yerine, şemsiyeyi genişletmeye karar verdi. Birleşik Demokratik Cephe (UDF), 400’den fazla örgütü—kiliseler, sendikalar, kadın grupları, öğrenci birlikleri, mahalle komiteleri—tek çatı altında topladı. Bu bir parti değil, bir koalisyondu; yasaklanamazdı çünkü her yerdeydi. Siyahların zorla iskân edildiği şehir dışı mahalleler—township’ler—fiilen yönetilemez hale geldi.

Aynı dönemde sendikalar ekonomik silahı devreye soktu. Apartheid ucuz siyah emeğine dayanıyordu, siyah işçiler toplu greve gitmeye başlayınca ekonomi ciddi darbe almaya başladı.

Duvarın Yıkılışı

1989’da Berlin Duvarı yıkıldığında, Pretoria’nın son sigortası da iptal oldu. Artık Sovyet tehdidi yoktu—dolayısıyla Batı’nın ırkçı bir rejimi tolere etmesi için bahane de kalmamıştı. ANC “komünist terörist” değil, meşru muhalefet olarak görülmeye başlandı.

De Klerk’in önündeki tablo şuydu: İçeride yönetilemezlik, dışarıda mali baskı, jeopolitik şemsiye yok. Baskının maliyeti, reformun maliyetini aşmak üzereydi. De Klerk, bir melek değil, bu hesap tablosunu okuyabilecek kadar rasyonel ve adım atacak kadar pragmatikti—o kadar.

Ama denklemin değişmesi kapıyı sadece araladı. İçeri giren, liderlik oldu.

VI. KÖPRÜLER

Resmi müzakereler 1990’da, gizli gayrı resmi görüşmeler ise çok daha önce başlamıştı.

Mandela, 1985’ten itibaren istihbarat şefleri ve bakanlarla hapishanede düzenli olarak gizli görüşüyordu. ANC’nin bir kısmının bunu ihanet olarak gördüğünü ifade edelim.

1987’de ANC’nin sürgündeki lideri Thabo Mbeki ve Frederik van Zyl Slabbert ile bir grup Afrikaner entelektüel Dakar’da bir araya geldi.Pretoria bu insanlara “teröristlerle görüşen hainler” dedi.

Resmi müzakereler başladığında dahi asıl işler masanın altında döndü. Baş müzakereciler —ANC genel sekreteri Ramaphosa ile hükümetin Anayasal Gelişme Bakanı Meyer— arasında bir güven inşa edildi. 1991’de bir hafta sonu gezisinde başlayan dostluk,² resmi görüşmeler çöktüğünde bile devam eden bir backchannel’a dönüştü. Meyer yıllar sonra şöyle diyecekti: “Ne kadar çözümsüz görünürse görünsün, ikimizin bir yolunu bulabileceğine dair bir güven geliştirdik.” Mesela, 1992’de Boipatong Katliamı masayı devirdiğinde, ANC görüşmelerden çekildi ama Ramaphosa ile Meyer gizlice buluşmaya devam etti.

Burada da çok açık görüyoruz: Köprüler olmadan müzakere olmaz. Onlarca yıl birbirini şeytanlaştırmış iki taraf, bir anda aynı masaya oturamaz. Önce birilerinin “düşmanla” konuşması gerekir. Barış da zaten düşmanla yapılır.

VII. MİMAR

Benim kanaatim, her türlü siyasi süreçte en önemli faktör liderlik. Burada da Mandelayı görmemiz lazım. Rejimin tam 27 yıl hücrede tuttuğu, taş ocaklarında güneş gözlüksüz çalışma zorunluluğundan dolayı görme yetisini kaybeden ancak azim ve gayretini asla kaybetmeyen, çektiği acılara ve maruz kaldığı tartışmasız vahşete karşın rakibine elini uzatan o büyük insanı. Okuduklarımdan çıkardığıma göre Mandela’nın dehası, sadece kendi tabanını değil, düşmanının korkularını da yönetmesi. Bu çerçevede, üç stratejik hamle yaptığı görülüyor:

Birincisi, empatiyi silah olarak kullanmak. Mandela, düşmanın korkusunu anlamıştı, Afrikanerler sadece siyasi güçlerini değil, kimliklerini kaybetmekten korkuyordu. Düşmanına onun dilinde seslenmek için hapiste Afrikanca öğrendi. Serbest kaldıktan sonra, Apartheid’in mimarı Verwoerd’un dul eşiyle çay içti. Açıkça “Sizden nefret etmiyorum, tahakkümünüzden nefret ediyorum. Kimliğinize dokunulmayacak.” mesajı veriyordu.

İkincisi, onurlu çıkış. Sun Tzu’nun kadim “Düşmanına geri çekilebileceği altın bir köprü kur, yoksa ölümüne savaşır” öğüdünü, “Sunset Clauses” ile uyguladı—beyaz bürokratlara beş yıl boyunca işlerini ve emekliliklerini koruma garantisi. ANC içinde “Zalimlerle pazarlık mı?” itirazları yükselince, “Ya iktidar ya hapis” derseniz savaşırlar; “ya iktidar ya emeklilik” derseniz giderler” cevabını vermişti.

Üçüncüsü ve en zoru bozguncuları yönetmek: Barış süreçlerinin en büyük düşmanı, kendi tarafınızdaki radikaller. 1993’te popüler Siyah lider Chris Hani, beyaz bir ırkçı tarafından öldürüldüğünde ülke iç savaşın kıyısına gelir. Mandela, henüz başkan bile değilken devlet televizyonuna çıkar ve öfkeli gençleri evlerine dönmeye ikna eder. Kritik noktada, katilin beyaz olduğunu ama ihbarın da beyaz bir kadından geldiğini vurgular.

Sağ kanatta da aynı ustalığı gösterdi. Elinin altında on binlerce silahlı eski asker olan General Viljoen’i çaya davet etti, saygıyla dinledi, masada yer olduğunu hissettirdi. Viljoen da seçimlere katıldı; potansiyel bir beyaz kalkışma önlendi.

Ve Sonra O An

Yazının başındaki o Ellis Park sahnesine, 65 bin beyazın “Nelson” diye bağırdığı o ana işte bu taşlar döşenerek gelindi

VIII. MEKANİZMA: “YETERLİ” HAKİKAT VE UZLAŞMA

Güney Afrika, geçmişle yüzleşmede bir tercih yapmak zorundaydı. “Nürnberg” (intikam) ile “Amnezi” (unutmak) arasında üçüncü bir yol bulundu: Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu (TRC).

Formül basitt: Tam itiraf karşılığında af. Yalan söyle veya sakla, af geçersiz. Katiller, kurbanlarının ailelerinin gözünün içine bakarak suçlarını en ince detayına kadar anlatır. Bu kusursuz bir adalet değildir belki; ama toplumu iyileştirecek “yeterli hakikat” ortaya dökülür. İntikam, gerçeğe feda edilir.

Komisyonun başına ahlaki üstünlüğü tartışmasız olan Desmond Tutu’nun getirilmesi de zannımca çok stratejik bir hamle. Afrika’nın kadim felsefesi “Ubuntu” (Ben, biz olduğumuz için benim) merkeze yerleştiren Tutu, celladınızın insanlığını yok ederseniz, kendi insanlığınızı da kaybedeceğinize inanıyordu.

“Yaratılanı severiz, Yaratandan ötürü” düsturunun farklı bir coğrafyada yankılanması…

Tutu, duruşmalar sırasında kurbanların hikayelerini dinlerken hüngür hüngür ağlayarak, o mahkeme salonunu soğuk bir yargı mekanından, toplu bir arınma ayinine dönüştürdü.

Bu yazı için araştırma yaparken komisyonun nasıl bir şey olduğunu anlamak için videolar izledim. İtiraf edeyim, kolay bir şey değil ancak fevkalade ufuk açıcı. Kısa bir video isteyenler buraya, bir işkencecinin kendi mağdurları ile yüzleşmesinin çok ağır bir örneğini izlemek isteyenler buraya bakabilir.

TRC mükemmel değildi. Birçok mağdur, faillerin hapis yatmadan “affedilmesini” adaletsizlik olarak gördü. Vaat edilen tazminatların çoğu ödenmedi ama sonunda bir iç savaş olmadan rejim değişmişti. TRC, eksik ama mümkün olanı seçti.

Politics is the art of possible…

IX. ÇIKARIMLAR: GÜNEY AFRİKA BİZE NE SÖYLÜYOR?

Güney Afrika’daki çözümün bu kanlı ve karmaşık tarihine baktığımda, mucizevi bir “barış” değil, soğukkanlı bir “mekanizma” görülüyor. Bana göre mekanizmanın çalışmasını sağlayan temel prensipler şunlar:

1. Kilitlenme ve Rasyonel Akıl: Taraflar masaya birbirlerini sevdikleri için değil, yenişemedikleri için oturdu. Rejim, statükoyu sürdürmenin maliyetinin değişimin maliyetini aştığını gördüğü an; siyahlar da maksimalist değil optimal kazanımları kabullendikleri an kilit açıldı. Acı reçeteleri yutmaya hazır olmadan masa kurulmaz.

2. Temas Müzakereden Önce Gelir: Barış manşetlerde değil, kapalı kapılar arkasında pişti. Kurumlar birbirini düşman görür, insanlar ise birbirini “makul” görebilir. O gizli kanallar ve insani temaslar olmasaydı, süreç defalarca boğulurdu.

3. Altın Köprü (Onurlu Çıkış): Köşeye sıkıştırılmış kedi kaplana dönüşür. Mandela, düşmanına “ya hapis ya ölüm” demedi; onurlu bir çıkış sundu. İktidarı bırakmayı, hayatta kalmak için tek ama kabul edilebilir seçenek haline getirdi.

4. Liderlik ve Karşı Mahalleyle Konuşmak: Liderlik, kendi tabanını coşturmak değil; karşı tarafın korkularını dindirmektir. Mandela’nın düşmanının dilini konuşması ve sembollerine sahip çıkması, beyazların “yok edilme” korkusunu sildi.

5. Sabotajcıları Yönetmek: Barışın en büyük düşmanı karşı taraf değil, kendi tarafınızdaki radikallerdir. Hem De Klerk hem Mandela kendi şahinlerini zapt etmeseydi, süreç iç savaşla biterdi.

6. Sabır ve Aktivizm: Apartheid’in dünyada duyulması, içeride direnişin örgütlenmesi, çok azimli ve sistematik bir mücadelenin sonucu. Dünya’nın en vahşi düzenlerinden biri, asırlık bir gayretle yıkıldı—kendi kendine değil.

X. SONUÇ: BENZERLİK DEĞİL, MEKANİZMA

“Ama Türkiye Güney Afrika değildir, şartlar bambaşka” diyenler olacaktır. Bu, maalesef Türkiye’de çok sık rastladığımız entelektüel bir kaçış rampası, kusuruma bakmazsanız, düşünce tembelliği. Aynı zamanda bir, Sui Generis (Nev-i Şahsına Münhasır) safsatası.

Siyaset bilimi ve mantık disiplini bize şunu öğretir: Analoji, fotokopi demek değildir.

Karşılaştırmalı siyaset (Comparative Politics) literatüründe olayların dış görünüşüne değil, işleyiş mantığına bakılır (Functional Equivalence). Bir kalp cerrahı için her hastanın DNA’sı, yüzü ve hikayesi “benzersizdir”; ama dolaşım sisteminin çalışma prensibi evrenseldir. Damar tıkandığında yapılacak müdahale, hastanın kimliğinden bağımsız olarak aynı tıbbi kurallara tabidir.

Güney Afrika örneğine bakarken “zenci/beyaz” ayrımı veya “silahlı mücadele” gibi şekilsel unsurların birebir aynısını aramak, mantıktaki “Kıyas-ı Ma’l-Fark” itirazına sığınmaktır. Bizim aradığımız şey tıpatıp benzerlik değil, mekanizma transferidir.

Türkiye’de aktörlerin isimleri, kavganın rengi ve coğrafya farklı olabilir. Ama denklemin değişkenleri (x ve y) değişse de, formül aynı. Latinlerin “Mutatis Mutandis”i—gerekli değişiklikler yapılarak kıyaslama. Güney Afrika denklemindeki ‘Irk’ değişkenini çıkarıp yerine ‘Parti’ veya ‘İdeoloji’yi koyduğunuzda, denklem hâlâ çalışır.

Hadd-i zatında, Güney Afrika da diğer örneklerden ilham almış, kendi şartlarına göre uyarlamıştı. Hakikatleri araştırma komisyonu Şili ve Arjantin’in cunta sonrası tamamen affetmeyi öneren hesaplaşmalarından mülhemdi. Ancak Afrikalılar bunu “ne intikam alalım ne de unutalım; hakikati takas edelim” diyerek geliştirdi ve siyaset bilimi literatürüne çok güçlü bir silah kazandırdılar. Onlar “ama burası Arjantin değil, burada askeri cunta yok, ırkçı rejim apayrı bir şey” deme yanılgısına (aptallık?) düşmediler.

Apartheid kalesi, dışarıdan toplarla dövüldüğü için değil; içeridekiler o kaleyi savunmanın maliyetinin, kapıları açmaktan daha yüksek olduğunu anladığı için düştü. Bunun için ise insanlar birbirlerine ulaştı, birbirlerini dinledi ve makul bir çıkış bulmanın ülkenin menfaatine olduğunu kavradı. Tabii ki bu süreci sürükleyen Liderlerin azim ve sabrı ile. Türkiye’nin kilitleri de ancak bu rasyonel zemin, “öteki”ni insan olarak gören o Yunusça bakış ve stratejik bir akılla açılacaktır.

Benim duruşum şudur: Güney Afrika gibi yüzyıllara dayanan, teolojik ve nükleer güce sahip bir problem bile çözüldüyse, her türlü sorun çözülebilir. Asıl sorular ise şunlar: Mandela’ gibi fedakarca liderlik yapacak, gerekirse acı reçeteleri kabul edecek, kendisine en büyük eziyet dahi etse öteki ile empati kurabilecek önderler var mı? İnsanı öncelleyen bir çözüm stratejisi nasıl kurulabilir diye düşünen beyinler? Maksimalist değil makul çözüm aramaya hazır mıyız? Onurlu bir çıkış nasıl sağlanabilir? Geçmişle, hiç bir filtreleme olmadan , sadece ötekinin değil, kendi hatalarımızla da yüzleşmeye hazır mıyız? Bu ülke hepimizin, gelin tanış olalım diyebilen insanlar?

Tarih, sadece geçmişi anlatan bir masal değil; bakmasını bilenler için geleceğin haritasıdır.

GİRİŞ

Substackte yazmaya başlayalı bir ayı geçti. Bu sürede pek çok dönüş, yorum ve tepki aldım. Kafamda bir yol haritası var ve ona göre yazmaya devam edeceğim ama özellikle geçen yazım, “Leviathan’ın Anatomisi” sonrası gelen bazı eleştiriler üzerine bir kısa durum değerlendirmesi yapmanın faydalı olacağını düşünüyorum.

Subscribe now

Öncelikle, eleştirileri çok sevdiğimi belirtmeliyim. Yazmaya başlamamın en büyük sebeplerinden birisi de tam da böyle bir tartışmayı başlatabilmekti. Bir yandan kendi yanlış ve eksiklerimi görürken, öte yandan da ortak aklın yavaş yavaş çalışmaya başladığını hissediyorum. Tabii ki bu girdilerin yazılı olması çok daha iyi olur, herkesi yorum yazmaya veya kendi makalelerini yayınlamaya bir kez daha davet etmiş olayım. Bu işler kanaatimce sadece tweetler ile çözülemez.

Geri beslemelerde üç ana damar var:

1. Muhteşem analizler, devam et

2. Tam saçmalık, devletin adamısın

3. Dediklerin doğru, katılıyorum ama ne yapacağız? Bir çözüm önerisi sunmuyorsun.

İlk kategoriyi değerli buluyor ve teşekkür ediyorum ama confirmation bias’ıma hizmet ediyor, üzerinde çok fazla durmayacağım. İkinci kategori ise üretken bir tartışmaya zemin sunmuyor, o yüzden atlıyorum. Bu kısa yazıda üçüncü kategoriye odaklanacağım: Basit bir çözüm önerisi bekleyen “Peki ne yapacağız?” sorusunun neden yanlış bir soru olduğuna.

“PEKİ NE YAPACAĞIZ?” SORUSUNUN YANLIŞLIĞI

En sevdiğim on film arasında sayabileceğim Denis Villeneuve başyapıtı Sicario’da çok sevdiğim bir sahne var. Emily Blunt’ın canlandırdığı FBI ajanı Kate, Benicio Del Toro’nun canlandırdığı Alejandro’ya şöyle sorar:

“Meksika uyuşturucu kartelleri senin uzmanlık alanın ha? Bilmem gereken bir şey var mı?”

Alejandro, olayın devasa karmaşıklığını vurgulamak için şu cevabı verir:

“Sen bana saat nasıl çalışır diye soruyorsun. İşe zamana riayet etmek ile başlayalım.”

Sosyal hadiseler de, bir İsviçre saati gibi kompleks. “Anlat bakayım nasıl saat yaparım” sorusuna uygulanabilir bir cevap beklemek ile “bu sorun nasıl çözülür?”e basit bir yanıt beklemek aynı derecede naif.

Benim esas meselem olan Harbiyelilerin, erlerin, asteğmenlerin hapisten çıkabilmesi için, öyle sabah akşam birer kere alınca geçebilecek bir hap tedavisi olamaz. O yüzden daha önce bir örnek olarak Afganistan spaghetti slide’ını verdim. Ciddi kurumların kompleks problemleri nasıl detaylı analiz ettiğini göstermek için. (Slide’la ve sadece analizle her sorun çözülür de demiyorum)

İnsan tabiatı gereği kısa yollar arıyor. Kahneman’ın Sistem 1 dediği şey. Algıda seçicilik veya confirmation bias yapıyor olma ihtimalimi açık tutarak belirteyim: Bizim topraklarda bu iş genlerimize işlemiş. “Biz en iyiyiz, en zor işleri hemen çözeriz, çözülmezse zaten büyük bir üst akıldan dolayı çözülmüyordur” mantığı.

Bunun bana en çarpıcı gelen örneği Tanzimat Fermanı’nın giriş kısmı:

“Yüz elli senedir... evvelki kuvvet ve ma’mûriyyet bilakis za’f u fakra mübeddel olmuş... ama biz halkın kâbiliyet ü isti’dâdlarına nazaran esbâb-ı lâzımesine teşebbüs olunduğu halde beş on sene zarfında bitevfîkihî te’âlâ sûret-i matlûbe hâsıl olacağı...”

150 yıldır çürüyen bir imparatorluğu “5-10 sene zarfında” Allah’ın yardımıyla toparlamayı düşünme zihniyeti... Zannımca bu illetten hala muzdaribiz.

GERÇEKLERLE YÜZLEŞMEK: ÇANAKKALE ÖRNEĞİ

Bir kriz döneminde yapılacak ilk iş, en kısa zamanda gerçeklere ulaşmaktır. Ne oldu, neden oldu, daha sonra da ne yapmalı. Sorunun kök sebepleri (root causes) derhal tespit edilmeli.

Çanakkale’de yenilgiye uğrayan ve 1916 yılında geri çekilen İngilizler, hemen aynı yıl bir parlamento komisyonu kurdu ve yenilginin sebeplerini araştırdı. Dikkatinizi çekerim: Savaş 1918’e kadar devam ediyor. Rapor 1919’da yayınlanıyor. Ama şimdi zamanı mı, savaş devam ediyor demiyorlar.

Muhtemelen bu örneğime bazıları şöyle bir reaksiyon verecek: “15 Temmuz araştırma raporu da yayınlanmadı. Hulusi Akar, Hakan Fidan ifadeye gelmedi. Bak işte rejim...” Diğer bir kısım da: “Cemaat uluslararası bir komisyon bu darbeyi araştırsın dedi ama kendi de araştırmadı.”

İşte benim problemim tam da bu refleks ile.

Yukarıdaki iki tespit de doğru: Ne devlet samimi bir araştırma yaptı, ne Cemaat. Olayı analiz etmek için daha başka veriler de var ama her klik kendi tezinin propagandasını yapmakla meşgul.

Gerek devlet, gerekse cemaat, gerekse herhangi bir sosyal-siyasi grup veya her bir birey olarak bizler; samimi (kendi tezlerini desteklemek değil, gerçeklere ulaşmak maksadıyla) ve bilimsel (objektif ve bilimsel metodu takip ederek, bütün verileri kullanarak) bir analiz yapmak zorundayız.

Yine Kahneman’a dönersek, Sistem 2’yi — yani yavaş ve detaylı düşünmeyi — devreye sokmak lazım. Ancak insanız, maalesef Jonathan Haidt‘in muhteşem tespitine göre, Sistem 2 genellikle sorun tespit ve çözümü için değil, kendi kafamızda belirlediğimiz sonucu destekleyici deliller bulmak için kullanılıyor. Yani 15 Temmuz’u Cemaat veya Rejim yaptı diye inanıyorsun (Sistem 1) ve ondan sonra bütün zihni çabanı bu dogmayı destekleyecek deliller bulmak, onu çürütecek verileri görmemek veya reddetmekle geçiriyorsun. (Bu konuları ileriki yazılarımda çok geniş olarak değerlendireceğim)

İşte benim yazılarım, bu karmaşık sorunun çözümü üzerine yavaş düşünme denemesi.

ATALET VE POPÜLİZM İKİLEMİNİ REDDEDİYORUM

Bence hepimizin kendine sorması gereken ilk soru şu: Hapisteki masumların çıkması için bir şey yapmalı mı yapmamalı mı? Daha değişik formüle edeyim: Bu iş kendi kendine mi düzelir yoksa birileri bir şeyler yaparsa mı?

Bir şey yapmaya gerek yok kendi kendine düzelir diyorsanız zaten benim muhatabım değilsiniz. Mutlu dünyanızda size saadet diliyorum.

Eğer “evet birşey yapmalı” dediyseniz, ikinci soru şu olabilir: Sen veya senin mahallen ne yapmalı? Eğer bu soruya verdiğin cevap karşı mahalleye bir ödev ise, yine kaçıyorsun. “Devlet hukuka dönmeli” veya “Cemaat teslim olmalı” diyenlere sesleniyorum. Bunlar temenni. Sen ne yapacaksın, senin mahallen ne yapacak? (Tabii ki sadece bu iki grup yok, herkes kendisine pay biçsin.)

Ben bu atalet ve popülizm ikilemini de, sürekli başkasını suçlayan ama kendine farklı bahanelerle hiç bakmayan zihniyeti de reddediyorum.

Bence usül şu: Metodik analiz + Kolektif akıl + Sabırla ve kararlı icra

• Sorunu her açıdan incele

• Tarihsel örneklere bak

• Teorik çerçeve oluştur

• Sonra strateji geliştir ve icraya geç

Bu bir maraton, ama bir seferde koşmayacağız. 43 tane bir kilometrelik parkur var. Bir başka deyişle, kısa hedefler belirleyip oraya koşmalı ve bir sonrakine geçmeli.

“Çözüm yok” demiyorum, “Basit çözüm yok” diyorum.

“Cevabı biliyorum beni dinleyin” demiyorum, “Cevabı beraber aramalıyız” diyorum.

ELEŞTİRİLERE TEŞEKKÜR

Şimdi de özellikle Leviathan yazısına gelen eleştirilere somut olarak değinmek isterim.

Kritiklerde bir kaç kategori tespit ettim:

Teorik İtirazlar:

• “Devlet gerçekten rasyonel mi? Yoksa 2025’te kurumsal çöküş mü yaşanıyor?”

• “9 yıldır OHAL sürüyor, bu artık ‘istisna hali’ değil, yeni rejim”

• “Devlet refleksi değil, Erdoğan’ın kişisel iktidarı söz konusu”

Ampirik İtirazlar:

• “Cumhuriyet mezalimlerini (özellikle Atatürk dönemi) yeterince işlemedin”

• “2025’te gerçek bir tehdit kapasitesi yok, sadece algı üretiliyor”

• “Hukuksuzluğun maliyeti o kadar ağır ki, rasyonel bir aktör bunu yapmaz”

Stratejik İtirazlar:

• “Cemaat ile Devlet eşit değil, asimetrik güç var”

• “Erdoğan’ın bu politikayı değiştirmekte menfaati yok”

• “Anketler gösteriyor ki halk KHK’ları haksız buluyor, Arınç’ın ‘halk korkuyor’ argümanı yanlış”

Normatif İtirazlar:

• “Yazı hukuksuzluğu normalleştirme riski taşıyor”

• “Adaletin görevi suçluyu bulmak değil, masumu korumak”

Vakit harcayıp beni okuyan, bir adım ileri giderek gerek sözlü, gerekse yazılı bana fikirlerini bildiren herkese, özellikle de bana katılmayanlara teşekkür ediyorum. Onlar beni daha ciddi düşünmeye sevk ediyorlar. Bütün bu itiraz konularına değinmek bu yazının kapsamını aşar, pek çoğu da bence yazıda yeterince açık ama bir kaç kelam etmek isterim.

Şu konularda haklı buluyorum:

• Rasyonellik varsayımını çok geniş aldım. Bu aslında ileriki yazılarda daha fazla açacağım bir konu, bounded rationality, cognitive biases gibi konuları daha derinden inceleyeceğim ama bu Leviathan yazısında da belirtmeliydim.

• 9 yıldır OHAL, artık “istisna hali” değil, daha net vurgulamalıydım. Ancak karar vericinin bunu istisna olarak görmesi kendisi için rasyonel tezimde ısrarcıyım.

• Hukuksuzluğu normalleştirme riski olduğunu kabul ediyorum. Kendi risk analizimi yaptığımda, yazmanın yazmamaya göre doğru seçenek olduğunu değerlendirdim. Uyarı için yine de teşekkür ederim.

• Devlet özür dilemez demiştim. Çok indirgemeci olmuş, kabul ediyorum. Devlet, kendisi ile güç mücadelesine giren bir devlet dışı aktörden durduk yere özür dilemez demeliydim.

Nerelerde katılmıyorum:

• “Devlet yok, her şey rejim olmuş” → Hayır, devlet siyaset biliminin temel bir kavramı. Türkiye’de tam ne anlama geldiği, kimlerden oluştuğu tartışılabilir ama sadece AKP rejimi vardır iddiası bence temelsiz.

• Cumhuriyet dönemi mezalimleri yazıda işlenmemiş gibi bir eleştiri geldi → Katılmıyorum, Atatürk dönemi dahil, 60’lar, 70’ler, 80’lerden örnekler verdim. Herhangi bir dönemi ne yüceltme ne de yerme kaygım yok. Bence herkes ve her dönem eleştirilebilir, Atatürk de Fatih de.

• Devletle masaya oturun dediğim iddia ediliyor → Hayır, face-saving bir çözüm dedim. Yukarıda uzun uzun anlatmaya çalıştığım gibi, çözüm adına yapılabilecek pek çok şey var, ama tek bir şey yok.

• “Halkın %92’si KHK’lıların çıkması gerekiyor demiş, bu da Arınç’ın tehdit algısı var tezini çürütür” → Hayır, burada False equivalency safsatası var. KHK’lılar ≠ mahrem yapı tehdidi

• Bir de genel olarak, “rasyonel”, “realist” gibi kavramlar, “iyi” veya “doğru” ile karıştırılıyor. Hayır. Karar verici, hukuksuzluk devam ederse iktidarını devam ettirdiğini hesapladığı için rasyonel olarak hukuksuz davranmayı seçiyor.

Ama ben “haklıyım” diye ısrar etmiyorum. Tartışmak düşmanlık değil. Tartışmak birlikte düşünmektir.

SONUÇ

Basit çözüm beklememeli.

Kompleks sorunlar detaylı analiz ister. Sabır şart.

Atalete düşmemeli.

“Zaten çözüm yok” denemez. Her zaman çözüm vardır ve bunun için çaba göstermek, strateji geliştirmek ve icraya geçmek lazım.

Son söz:

İki haftadır yoğun bir şekilde Podcast’im (Spotify | Apple Podcasts) için çalıştığımdan dolayı bu hafta yazmayı planladığım yazı gecikti. Farklı konularda İngilizce söyleşiler yaptığım Podcast’im ile ilgili planlarımı buradan okuyabilirsiniz. Abone olur dinlerseniz sevinirim.

En kısa zamanda, Tarihin Tanıklığı - Mandela, İzzetbegoviç, Kuzey İrlanda yazısında buluşmak üzere.

“Beş on sene zarfında” değil. Belki beş, belki on, belki yirmi yıl. Ama vazgeçmeden, yorulmadan, birlikte düşünerek ve icraya geçerek. Unutmayın, on yıl geçti, biz harekete geçmezsek nice on yıllar geçer, bir çözüme ulaşmadan.

Subscribe now

Listen and subscribe to my podcast “My Unlearning Project”: Spotify | Apple Podcasts

Miyamoto Musashi’s Book of Five Rings has five scrolls: Earth, Water, Fire, Wind, and Void. The fifth scroll—the Book of Void (Kū, 空)—is the shortest and the hardest to grasp.1 Musashi writes about what cannot be easily described: the state of mind beyond technique, the emptiness that allows perception, the space where understanding lives.

I’m starting with this nerdy intro, because Musashi isn’t just historical trivia to me. He’s generally accepted as the greatest Japanese swordsman who ever lived, and I’ve practiced Iaido—the art of drawing the sword—for years. Martial arts isn’t a hobby for me; it’s a core part of how I understand the world. I have practiced Aikido, Iaido, and Jiu-jitsu, and they’ve taught me something crucial: you cannot fill a cup that is already full. The problem for many of us—certainly for me—is that we think we know when we do not. This illusion blocks both thought and learning.

Budo practice is a physical manifestation of this mental block and a potential cure for it. If you believe you have mastered a technique, you stop seeing—or more accurately, stop feeling—what the Sensei is showing you. Assumptions and muscle memory become barriers. By trying to “do” rather than simply “being,” you lose the flow, or Ki. This is why the logo for My Unlearning Project is an ensō—the incomplete Zen circle drawn in a single stroke, containing Musashi’s character for kū.

I chose the ensō for three reasons. First, it represents the void—the empty space required before meaningful conversation can begin. Second, it is deliberately imperfect, embracing wabi-sabi: the beauty of incompleteness. Third, it is drawn in one breath, representing absolute presence.

For students of Sufism, these terms will probably sound familiar. What Musashi calls the void (kū), Sufis call fanā (فناء)—the annihilation of the false self. Rumi writes: “Sell your cleverness and buy bewilderment.” The Japanese speak of mushin (no-mind), Sufis speak of the polished heart. Different traditions, same recognition: you cannot learn while clutching what you think you already know.

The incomplete circle reminds me to keep the cup empty. The void reminds me there’s always space for something new. This podcast is me trying to maintain that empty cup while talking to interesting people about whatever fascinates them.

The Generalist Problem (Or Maybe Gift?)

I have spent my life failing to stay in a single lane. I have been an officer, a diplomat, and an entrepreneur (a very bad one). I have an insatiable hunger for learning, fueled by a recently diagnosed ADHD brain that refuses to settle.

Admittedly, I always enjoyed it. Even though sometimes I felt I should “pick a lane” and become an expert, it never worked. Some people find their one thing and go deep. I respect that. But I’m the person who goes to a party and ends up in three different conversations—one about quantum physics, one about urban planning, one about medieval sword techniques—and genuinely enjoys all of them.

Traditional education focuses on learning—the accumulation of data. This project is me trying to unlearn2, through subtraction of bias. This podcast is basically me indulging that tendency and inviting you along for the ride.

Why Conversations, Not Lectures

Simple: I love talking to people. While I love reading, I am often too restless to sit through dense scientific papers or dry textbooks. I love reading but talking beats it every day of the week.

I also love the surprise element—the open-endedness of a dialogue. As you will see in my first episode with my good friend Kelsey, we started with one topic and landed somewhere completely different. It scratches my ADHD itch.

I was curious about space technology—Kelsey builds the tools to photograph Earth daily—but our talk was wildly enlightening in unexpected ways. He says something, I ask a question, he clarifies, I realize I don’t know anything, we follow that thread, and suddenly we’re talking about Norwegian farmers in Minnesota and what free land meant for immigration.

You can’t get that from anywhere but a conversation.

I’ve met a lot of interesting people. Genuinely fascinating people. Scientists who’ve thought deeply about their field. Public servants who are truly devoted to serve. People who’ve lived through things I’ve only studied. And I’ve discovered something: almost everyone has something interesting to tell you if you ask and actually listen.

This podcast is me being selfish. I want to talk to these people. I want to learn from them. I want to follow curiosity wherever it goes, even if it leads to weird tangents. If you want to listen in, great. If not, that’s fine too.

What to Expect (And Not Expect)

Let me be clear about what this is and isn’t.

This is:

• A “Live” Inquiry: No plan, just curiosity and fun coffee table conversations with interesting people.

• The Intersection of Fields: One week might be satellite imagery, the next might be reconciliation theory, martial arts or baking bread.

• Substack Essays: Occasionally, I will pull a thread from a conversation and write something to anchor what I’ve learned.

What not to expect:

• Coherence: I am not looking for a “brand” or a theme. I am also one of the most unorganized people you can imagine, it just won’t work even if I wanted to.

• Production Value: This is a hobby and a practice. Expect my Turkish/Dutch accented English and a bit of messiness. From music to editing to recording to publishing, I am doing everything myself in my free time.

• A Schedule: I will upload when the inquiry is ready.

Episode One: From MIT to Satellites

My first conversation is with Dr. Kelsey Jordahl, a friend I’ve known for over 20 years. When I lived in California, he taught me how to backpack as a civilian—a necessary unlearning of my Commando ways—in Big Sur and the High Sierras. We logged countless miles in the wild together.

Kelsey is a true polymath: he holds a PhD in oceanography from MIT, worked as a researcher and academic, did a stint on Wall Street (I had no idea!), became a software engineer, and now works at Planet Labs at the cutting edge of building tools to image the Earth from space daily. When you look at a satellite photo, chances are Planet is behind that image.

We talked about his Norwegian great-grandparents getting free land in Minnesota. We discussed why he switched from theoretical physics to field work, teaching himself to code, and moving from academia to finance to satellites. We explored what happens when you have so much data that human interpretation becomes obsolete.

It was a great conversation. It also sent me down a research rabbit hole about the Homestead Act and immigration policy, which is evolving into a separate essay. But honestly, the essay is a bonus. The point was simply to hear how my friend thinks.

The Martial Arts Connection

In Aikido, there is a concept called mushin—”no mind.” It is not about being thoughtless; it is about not letting your thoughts obstruct reality. You respond to what is happening, not what you think should happen. It is essentially an Agile mentality found in ancient wisdom.

Good conversations are like that. You can’t script them. You respond to what the other person says, not what you expected them to say.

In Iaido, we practice the same cuts thousands of times. For my Shodan (black belt), I demonstrated one simple movement that took over a year to refine. But the same cut is different every single time because you are different each time. Your body learned something. Your mind noticed something. The sword feels different in your hands. No man can swim in the same river twice, right?

Conversations work the same way. Same question, different people, completely different answers. Same person, different year, different perspective.

This podcast is me practicing that inquiry. Sometimes graceful, sometimes clumsy. That’s the practice. Just trying to empty my cup…

P.S: I named the producer of the pod Shoshin. Maybe check what that means?

Listen and subscribe: Spotify | Apple Podcasts

“Ben askeri deha filan bilmiyorum. Herhangi bir zorluk önünde kaldığım zaman benim yaptığım iş şudur: Vaziyeti iyice tespit etmek, sonra bu vaziyet karşısında alınacak tedbirin ne olduğuna karar vermek. Bu kararı bir kere verdikten sonra artık acaba yapayım mı, yapmayayım mı diye tereddüt etmemek...” Atatürk

Son haftalarda 15 Temmuz sonrası mahkum edilen ve bence beraat etmesi gereken erlerin, asteğmenlerin ve harbiyelilerin durumunun çözülmesi adına fikirlerimi paylaşmaya başladım. Bunun sebebi şu: Hapisteki o çocukların kaderi hamaset ve atalet arasında sıkışmış durumda.Meydanın bir yandan icraya dönüşmeyen boş söylemlere kaldığını, öte yandan ezilenlerin, kendileri ile hiç ilgisi olmayan bir kavgada harcanacak piyonlar (cannon fodder) olarak kullanıldığını görüyorum.

Subscribe now

Bu gerginlik ve hukuksuzluktan beslenenler olduğuna hiç şüphem yok. Bir siyasi güç mücadelesinin arasında kalmış bu kurbanları kurtarabilmek için, olaylara soğukkanlı ve realist bakarak, veriye dayalı analizle hareket tarzı belirlemek ve harekete geçmek gerek. Dilerseniz buna bir meslek hastalığı deyin ama sessiz ve atıl kalmaya artık tahammülüm kalmadı. Sessiz ve atıl kalanları da sorumlu görüyorum.

Bu çerçevede, Gazi’nin dediği gibi işe vaziyeti iyice tespit etmek lazım. Neredeyiz ve neden buraya geldik? Vaziyetin bir boyutu hiç şüphesiz aktörler ve tabii ki başrolde Devlet var. Bu yazı işte Devleti bir nebze anlamaya çalışıyor. Meselenin diğer boyutlarına da zamanı geldikçe eğilmeye çalışacağım.

Uzun zamandır Devlet ve davranışı üzerine düşünüyorum. Zira, yıllarca siyaset bilimi, strateji, güvenlik okumuş, devlette kritik mevkilerde çalışmış, uluslararası tecrübesi olan birisi olarak, Devletin bu erleri, harbiyelileri neden hala hapiste tuttuğunu, nasıl bu kadar sert davrandığını hala tam kavramış değilim. Ben de yazarak düşünmeye karar verdim.

Bu yazıyı tetikleyen diğer bir olay da, bir siyaset bilimciyle yaptığım tartışma oldu. “Devletin Cemaate olan tepkisini anlıyorum ama sadece suçlu olan bir azınlığa değil de, yüzbinlerce masuma bu kadar aşırı tepkisini bir türlü anlamlandıramıyorum” dediğimde, “Kendisini tehdit altında hisseden devlet bunları görmez bile” dedi, “Tarihe bak: Bebekleri öldürür, onbinleri katleder, umrunda bile olmaz.” İlk kez duyana çok aşırı gelen bu tepki, açıkça ifade edeyim bende anında yerini buldu zira ben de devleti tanıyordum. Ama insanların çoğu tanımıyor.

Okumakta olduğunuz yazı aslında Türkiye’deki hukuksuzluklar hakkında düşünen, fakat karmaşık ortamlarda strateji ve operasyon planlama nosyonu olmayan insanlara örnek de olabileceği umuduyla, Devlet ve davranışını anlama adına bir analiz denemesi. Kabaca aşağıdaki düşünce çatısı üzerine kurulu:

1. Kapsam (scope): Algılamaya çalıştığım sorun, hapisteki erler, asteğmenler, harbiyelilerin neden hala affedilmediği.

2. Mesele kompleks ve çok boyutlu. Bence en önemli boyutu ise uzun yıllardır devam eden ve 15 Temmuz’da bir dönüm noktasına ulaşan, Devlet ile Cemaat arasındaki güç mücadelesi. Bu meselenin her boyutu incelenmelidir ancak burada tek bir boyutun bir vechesine odaklanılacak ve bazı tali konulara da değinilecektir.

3. Tezimin dayandığı ana önerme, Devletin Cemaati bir tehdit olarak algılamış olmasıdır. Devlet tehdit gördüğünde buna (aşırı) tepki verir. Özellikle bu coğrafyada, bu tepki maalesef şiddet skalasının gaddar tarafına yakın düşer. Halk da sultanın dinindendir, buna destek verir, en azından sessiz kalır. Analar bile evlatlarına “Allah devlete millete faydalı kılsın” diye dua eder.

   Modern gelenekte devlet ve millet toplum hafızasında birlikte anılır.

4. Tezimin ikinci önermesi de şu: Meselenin Lider boyutu, bir başka deyişle Sn. Cumhurbaşkanı’nın kendi sınıflandırması ile ihanet olarak tabir ettiği Cemaatin tepesine karşı kişisel tavrı. 1

5. Devletin ve başta Sn. Cumhurbaşkanı olmak üzere insanların belli bir kesime yönlendirdiği bu düşmanlık, orantısız bir şekilde yüzbinlerce masum insanı da bir kaosun içine sürüklemiş durumda. Bütün ülke de bu girdaba kapılmış gibi görünüyor.

6. Devlet ve Lider, ahlakî değil, rasyonel olarak davranmaktadır. Buradan çıkışın yolu, “Devlet hukuka dönsün”, “ Erdoğan Harbiyelileri zaten affetmez” benzeri boş sloganlar atmak değil, meseleyi ilmek ilmek tahlil etmek ve rasyonel hareket tarzları belirleyerek harekete geçmek. Öte yandan, hukuku isteyenlerin de suç işlemiş ise adil bir yargılama ortamında hesap vermeye hazır olması gerekir.

7. Çözümün en önemli bileşeni “tehdit” algısının ortadan kalkmasıdır. Bu son nokta bu yazının kapsamı dışında, ileride ayrıca değineceğim.

Kapsamlı bir analizin -Durum Muhakemesi- nasıl bir şey olduğu konusunda küçücük bir emare gösterme adına, aşağıya bir slide “bırakayım”. Spagetti Slayt dediğimiz bu şema, benim de 2009-2012 yılları arasında NATO Harekat Planlama Subayı olarak Brunssum’da destek verdiğim, Afganistandaki ISAF harekatının, ülke analizi. Gen. Stanley McCrystal ISAF Komutanı olduğunda hazırlanmıştı. Ülkedeki farklı dinamikleri ve birbirleriyle etkileşimini koyan çalışmaların bir ürünü.

Sanıyorum insanlar böyle kapsamlı bir analiz gerekliliğin farkında dahi olmadıkları için, safiyane “bu iş kendi kendine düzelecek” kandırmacasına inanıyorlar veya “nasıl olsa düzelmez” diyorlar. Şu kadarını söyleyeyim, eğer birisi, mesela o çok bilen gazeteciler, kerameti kendinden menkul sözde güvenlik-istihbarat uzmanları, influencerlar size basit bir çözüm sunuyorlarsa, metafizik kehanetler veriyorsa veya çözüm yok diyorsa, benim tavsiyem hemen ekranı kapatmanız.

Beyin ameliyatı olmak için mahalledeki kırık çıkıkçıya gidilmez.

Bu iş kendi kendine düzelmeyecektir.

Gelin biz Durum tespitine Devletin ve Liderinin Meseleyi nasıl gördüğünü analiz ederek başlayalım.

“For every complex problem there is a solution that is simple, neat, and wrong,” 
("Her karmaşık sorunun basit ve şık bir çözümü vardır ama o çözüm mutlaka hatalıdır .”)  - H.L. Mencken

Türk Devleti ve tehdit algısı: Tarihsel perspektif

En çarpıcı örnekle başlayalım: Devlet-i Aliyye-i Osmaniye’de Fatih Kanunnamesi ile kardeş katli kodifiye edilmiş; Fatih 2 yaşındaki kardeşini, Kanuni iki oğlunu ve biri üç yaşında olan torunlarını, III. Mehmet tam 19 kardeşini ve hamile cariyelerini boğarak öldürtmüştü. “Nizam-ı Alem” (!), yani devletin bekası için. Raison d’etat…

Bu vahşeti, hiçbir “devlet aklı” aklamamalı, hiç bir makul insan bebeklerin kundakta katledilmesini haklı görmemeli. Bununla birlikte isminin başında büyük sıfatlar olan bir çok din adamı veya akademisyen bu vahşeti mazur göstermek için ciddi gayret gösteriyor. Hatta belki bu satırları okuyan bazıları da “Ama”lı cümlelerle, “zamanın şartları”, “çoğunluğun menfaati” gibi gerekçelerle, kundaktaki bebeklerin boğulmasını mazur görüyor. Eğriye eğri, doğruya doğru diyemeyen bu gelenek de ayrı bir yazı gerektirir…

Bu vahşet tarihin tozlu sayfalarında kalmadı. 1935’te çıkan Tunceli Kanunu’nda “idam için Meclis onayı şart” diyen 1924 Anayasası askıya alındığında, Trabzon Milletvekili Raif Karadeniz şu cevabı verdi:

“Haklısınız, Anayasa öyle diyor. Ama biz terazinin bir kefesine milli menfaatleri, devletin âli menfaatlerini, öbür tarafa da Anayasayı koyduk; devletin âli menfaatleri ağır bastı.”

PKK tehdidine karşı OHAL bölgesinde 378.335 kişi yerinden edildi2 - suçları sadece ‘yanlış coğrafyada yaşamak’tı. 12 Eylül sonrası Diyarbakır Cezaevinde yaşananları Mehdi Zana’nın hatıralarından veya daha öncesinde müesses nizamın muhtelif “tehdit”lerle nasıl başettiğini İlhan Selçuk’un Ziverbey Köşkü anılarından okuyun.

Olayı mahallenizden değerlendirmemeye çalışın. “Cumhuriyet acımasızdır” deyip Osmanlı’yı ideal, hukuk medeniyeti ve her daim merhametli bir devlet, adeta bir Campanella zanneden okuyucularıma, yazımın başında bebek katlini meşrulaştıran Fatih Kanunnamesini hatırlatayım.

Veya, Yavuz Sultan Selim’in kendi öz kardeşlerinin yanında binlerce Alevi’yi kılıçtan geçirmesi3 yahut II. Mahmud’un Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdıktan sonra yaptığı kıyım... Reha Çamuroğlu’nun Son Yeniçeri kitabında insanın ruhuna dokunur canlılıkta anlattığı gibi, devlet tehdit olarak kodladığı grubun sadece yaşayanlarını değil, mezar taşlarını dahi tahrip etmişti.

Bu yüzyılın başını yaşayanlar hatırlar, “Söz konusu vatansa gerisi teferruattır” sözünü uyduran insanların vatanı burası. Vatan kelimesi yerine herhangi bir grubu koyarsanız, bir grup içindeki bireyin nasıl rahatça feda edilebildiğini kendiniz de test edebilirsiniz.

Devletin Doktrin Şablonu

Yazdıklarımın çok riskli olduğunun farkındayım. Bir kısım beni Devleti zalim olarak itham etmekle suçlayacak, pek çok insan da “bak, devletin zulmünü haklı gösteriyor” diyecekler ama niyetimin bu değil. Bu yazıda Devletin hukuksuzluğunu savunmuyor, dinamiklerini anlamaya çalışıyorum. “Devlet” denilen yapıyı, dışarıdan uzman bir gözlemci olarak, bir doktorun hastasına baktığı gibi inceliyorum.

Diyelim ki bir oto-immün hastası var, Lupus olmuş. Vücudun bağışıklık sistemi kontrolden çıkmış: “Düşman” diye kendi hücrelerini yok etmeye başlamış. Lupus hastasının vücudu kendi eklemlerini, böbreklerini, kalbini bile saldırıya uğratır. Hasta istediği kadar hastalığa sövsün, “ama bu haksızlık” desin… Doktor bu marazı soğukkanlılıkla incelemek durumunda. “Lanet olası hastalık” diye ağlamak çok anlaşılabilir ama tedavi için hiç anlamı olmayan bir tepki.

Sonuç olarak, hukuksuzluk kabul edilemez, insanlık dışı olaylardır. Öte yandan Devlet bekasını tehdit eden durumlarda hukuk dışına çıkar ve Türkiye bu tehditlere genelde aşırı tepki verir. Bugün de aynı mantığın işlediğini görmemiz ve şaşırmamamız lazım: Devlet, “beka” diyerek hukuku yine askıya almış durumda.

Yapmamız gereken, sadece“Hukuk lazım” sloganları atmak değil; devletin bu refleksini bilmek, neyi tehdit algıladığını, bunun ne kadarının gerçek ve meşru, ne kadarının fabrikasyon olduğunu, neden hukuk dışına çıktığını ve bunu nasıl meşrulaştırdığını anlamak, tehdit algısını ortadan kaldırmak ve sonra da onu normale döndürmenin yoluna bakmak.

Şunu görmeliyiz: Devlet, tehdit devam ettiği sürece ona müdahale etmekle vazifelidir. Bununla birlikte, tehdit olmasa dahi algı oluşturmayı çok iyi becerir ve bunu hukuk dışına çıkmanın meşruiyeti olarak kullanır.

Günün sonunda, Devlet kendiliğinden hukuka dönmez. Ancak stratejik, siyasi, toplumsal bir süreçle döndürülür.

Batı’da Devlet ve İstisna Hali

Devlet davranışını Türkiye dışından da tahlil etmek gerek. ABD 11 Eylül sonrası Patriot Act ile anayasasını fiilen askıya aldı, Guantanamo’da insanları hukukun dışına attı - 25 yıldır orada. Ben de tesadüfen 11 Eylül’de Amerika’daydım, müteakip iki yıl boyunca da özgürlükler ülkesinin nasıl değiştiğini birinci elden müşahade ettim. İngiltere-IRA, İspanya-ETA... Liste uzun. Demokratik ülkelerde biraz daha insaflı ama tehdit karşısında asla merhametli değil. Tehdidin silahlı olmasına da gerek yok.4

Bu örnekleri Türkiye’deki hukuksuzlukları AKLAMAK için vermiyorum. Göstermeye çalıştığım, Leviathan’ın “Amerika’da demokrat, Türkiye’de diktatör” olmadığı. Demokratik ülkelerde biraz daha insaflı ama tehdit karşısında asla merhametli değil.

Biraz da teori

Durumu tespit ettik: Devlet tehdit gördüğünde benzer refleksleri gösteriyor. Peki neden? Ve 15 Temmuz’dan 9 yıl sonra neden hala? Burada biraz teoriye dalmak gerek.

Devlet Refleksi-Niyet Değil Kapasite

Siyaset biliminin temel taşı Realizm ekolüne göre, Devlet öncelikli olarak ahlakî değil, hayatta kalmaya programlanmış rasyonel bir organizmadır. Mearsheimer’a göre devletler “niyetlere” bakmaz, “kapasiteye” bakar.

Karşısındaki grubun “niyetinin iyi olması” devlet için önemsizdir. Eğer o grubun devleti ele geçirme kapasitesi varsa, bu bir varoluşsal tehdittir.

Anlaşıldığı kadarıyla, Cemaatin mahrem olduğu iddia edilen kısmı, devleti ele geçirme kapasitesine sahip olarak değerlendirilmiş ve varoluşsal bir tehdit sayılmıştır. Bu da, içinden çıkılmaz bir kaosu önleme saikiyle hukuku askıya alma kararını tetiklemiştir, halen de olağanüstü halin devamı için bir bahane olarak kullanılmaktadır.

Carl Schmitt’in İstisna Hali tanımı

Siyaset biliminde bu duruma “istisna hali” denir: Egemen, kendi varlığını tehdit gören durumda hukuku askıya alma yetkisine sahiptir.

Bu tanımlama hukukçu (!) Carl Schmitt’e aittir - tartışmalı bir figür, Nazi döneminde bu kavramları rejimi meşrulaştırmak için kullandı ve teorinin kendisi de sorunlu ancak otoriter rejimler bu reçeteyi günümüzde de uygulamaya devam ediyorlar. “İstisna hali” kavramı bugün siyaset biliminde standart bir analiz aracı, tıpkı Mearsheimer’ın “kapasiteye bakmak”ı gibi. Schmitt’e göre egemen, olağanüstü hale karar verendir.

Tekrar edelim: Amaç meşrulaştırmak değil, tanımlamak.

Ancak olaydan dokuz yıl sonra hala yüz binlerce insan zindanlarda tutuluyorsa, bu durum saf Realist rasyonelliğin sınırlarını zorlar. Schmitt’in İstisna Hali tanımı, sürekli bir durumu kapsamaz; sürekli olağanüstü hal, bir süre sonra devletin kendisine zarar veren bir oto-immün hastalığa (patolojiye) dönüşür.

Peki, devlet neden bu toksik yüke devam ediyor? Bu noktada Devlet, Rasyonel Seçim Teorisi ve Oyun Teorisi’ne5 göre basit bir hesap yapıyor: Hukuksuzluğun getirisi götürüsünden büyük mü? Cevap “evet” ise statüko devam eder.

Liderin Konumu

Yukarıdaki denklem de bir yönüyle eksik. Zira saf Realist modelin görmezden geldiği önemli bir parametre de, Liderlik Analizi ve Siyasal Psikoloji. Nihai karar verici olan Lider, sadece devleti değil, kendi kişisel onurunu ve siyasi anlatısını da maksimize eden rasyonel bir aktördür. Sn. Cumhurbaşkanı’nın “ihanet” diye adlandırdığı Cemaat tepesine karşı tavrı sadece siyasi değil, derinden kişiseldir. Geri adım atmak onun için sadece siyasi taviz değil, aynı zamanda “Hata kabul etmek” anlamına gelir.

Bu çerçevede Lider şunu hesaplıyor: Kişisel kazanımlar (öç alma, itibar koruma) artı hata yaptığını reddetmenin getirisi, hukuksuzluğun maliyetinden daha mı ağır basıyor? Cevap “evet” ise, statüko devam eder.

Leviathan’ı hukuka döndürmek, onun ahlakını değil, bu denklemi değiştirmekle mümkündür.

Biraz teorik olduğunun farkındayım ama özetle demek istediğim şu: Olayı realist çerçeveden incelediğimiz takdirde, hukuksuzluğun devam etmesinin getirisi, götürüsünden fazla olduğu için statüko devam ediyor. Harbiyelilerin dışarı çıkmasını istiyorsak, ya onların hapiste kalmasının maliyetini artırmalı veya getirisini azaltmalı. Somut olarak:

1. Tehdidin Ortadan Kalkması

Devlet “artık tehlike yok” diye ikna olmalı. Arınç’ın “yurtdışından tehdit yayınları kesilmeli” uyarısı tam burada devreye giriyor. Bu “-mış gibi” yapmak ile ve sadece yayınları kesmekle olmaz. Unutmayın, Devlet, her grubun, cemaatin içinde hangi birimler vardır bilir, kandırılamaz. Bu bir teslimiyetçilik çağrısı değil, stratejik akıl çağrısıdır.

2. Onurlu çıkış (face saving solution)

Devlet “özür dilemez” ama “itibarını koruyarak hukuka geri dönebilir”. PKK ile masaya oturma örneği gibi. Çözüm, devletin suçunu kabul etmesi veya özür dilemesi değildir böyle bir talebin hiçbir rasyonel temeli de yoktur. Çözüm, siyasi bir süreçle face saving bir çözüm bulunmasıdır.

3. Stratejik Hesap

Devlet ahlaki değil, rasyonel hareket eder. Ona şunu göstermek lazım: “Hukuksuzluk artık seni güçlendirmiyor, zayıflatıyor.” Türkiye’nin içinde bulunduğu durumun giderek daha fazla kesimi mağdur etmesi ve sürdürülemez bulunması sinerji oluşturmak için tarihi bir fırsat. Tabii ki birbiri ile diyaloğa geçmek şartıyla.

Bu teklifim bir vizyon, yapılması gereken yüzlerce şeyden birkaçının sadece adlandırılması. Daha yapacak çok iş var, bir yerden başlamak lazım.

Benim Sorumluluğum?

Aslında baştan itibaren Devlet tabirini kullanarak bütün yükü tam olarak tanımlanamayan soyut bir varlığa attığımın farkındayım. Devlet ve benzer şekilde Cemaat çok kaypak kavramlar, kişilerin sorumluluklarını geriye atıyor. Buraya kadar somut olarak tek bahsettiğim insan Sn. Erdoğan oldu, bu ne kadar adil? Bu noktaya gelinmesinde dahli olanlar yok mu? Bir birey olarak bizler? Devlet diyerek, Cemaat diyerek sorumluluğu üzerinden atmayı bırakmak şart.

Burada Albert Bandura’nın Ahlaki Ayrışma (Moral Disengagement) teorisini hatırlamak lazım. Buna göre, birey kendi ahlaki ilkeleriyle çatışmaya girmemek için, zararlı eylemlerinin (veya eylemsizliğinin) sorumluluğunu hiyerarşik bir üst otoriteye, kuruma veya başkalarına yükler.

Bu son paragrafları yazmamım sebebi yakın zamanda izlediğim bir Ahmet Altan videosu. Sn. Tarık Çelenk, devlet (yöneticeleri) hakkında “bunlar neden böyle acımasızlar?” gibi bir soruya başlarken, Usta hemen araya girdi: “Bunlar değil Tarık, biz!”

Evet, Ahmet Altan’dan mülhem okları kendime çevireyim: Devlet aslında benim. Eğer güneydoğuda köyler boşaltılırken sesimi çıkarmadıysam, suçluyum. Eğer gazeteciler hapse atılırken, mahallemden olan girince haykırıyor, başka mahalleninki girince mutlu oluyorsam suçluyum. Tunceli’de ailelerinden alınarak subaylara evlatlık verilen Dersimin kayıp kızlarını hiç duymadıysam suçluyum. Bir müslüman olarak, Fatih’in bebek katlini kanunlaştıran kanununu, kutsal kitabın “tek masumu öldüren bütün insanlığı öldürmüş gibidir” hükmüne rağmen “ama”larla mazur göstermeye çalışıyorsam, suçluyum. Başörtüsü takan veya mini etek giyen üniversiteye gidemez diyorsam suçluyum…

O zaman, sadece devleti, mahalleme yapılan zulme ses çıkarmayan insanları suçlamayı bırakıp, “ben nerede hata yaptım” diye sormanın, her mahalleye yapılan hukuksuzluğa karşı çıkmanın ve uzlaşma aramanın zamanı.

Farkındayım, bu yazıda hiç “gerçek sebep olan” olan Derinlerden, Dış Güçler’den, NATO’dan, Masonlar’dan, Sabetaycılardan, Gizli Planlardan bahsetmedim. Cahilliğime verin, o konulara çok aklım ermiyor. Lord of the Rings’i de ilk cildini okuduktan sonra bırakmıştım.

Sonuç

Bu yazıda göstermeye çalıştığım şu: Harbiyelilerin hapiste kalması bir kaza değil, devlet mantığının ve bellli bir hesabın sonucu. Bu yazı durum tespiti için yazıldı, çözüm yollarının reçetesini vermek için değil.

“Devlet hukuka dönsün” sloganları atmak kolay. Ama devlet kendi kendine hukuka dönmeyecek. Hem tehdit algısı ortadan kalkmalı, hem de hukuksuzluğun maliyeti getirisini geçmeli. Bunun için somut adımlar lazım: Tehdidin minimize olduğu sinyaller, devlete “itibarını koruyarak” geri adım yolu, hukuksuzluğun artık zarar verdiğinin gösterilmesi ve bütün paydaşlarla ortak zemin aranması.

Ahmet Altan’ın dediği gibi: Devlet biziz. O zaman sorumluluğu da almak, uzlaşı aramak zorundayız.

Çözüm için hamaset değil, işleyen reçeteler lazım. Bir sonraki yazıda İngilizce olarak uluslararası vaka analizlerine geçmeyi planlıyorum: Kuzey İrlanda’da IRA mahkumları nasıl serbest bırakıldı da barış geldi? Güney Afrika’da Truth and Reconciliation nasıl işledi? Amerika’da Civil Rights Movement nasıl başarıya ulaştı?Bu deneyimlerden Türkiye için ne öğrenebiliriz?

Görüşmek üzere…

“Ey Oğul! Beysin... Bundan sonra öfke bize, uysallık sana. Güceniklik bize, gönül almak sana. Suçlamak bize, katlanmak sana...” — Şeyh Edebali

“Bir ulusun tamamını yargılayacak bir yöntem bilmiyorum.” (I do not know the method of drawing up an indictment against a whole people.)— Edmund Burke

YÜKSEKOVA’DA KIRILAN KILIÇLAR

2012, terörle mücadelenin en kanlı, en sert yıllarından biriydi. Suriye’de PYD düzenli askeri birlik olarak çatışırken, PKK saldırılarını tüm yurtta artırmıştı, örgüt kanallarında artık Suriye örneğinden hareketle bir sonraki safhaya geçileceği mesajı veriliyordu. Türkiye’nin tamamından şehit haberleri geliyordu, örgütün etkinliği o kadar yüksekti ki, pek çok bölgede birlik dışına çıkmak bile neredeyse intihar demekti.

Burada gözlerim dolarak rahmetli abim, komando okulunda dalış hocam, mesai arkadaşım, komutanım Barış Yurtseven Yüzbaşı’yı anmak isterim. Yeni tayin olduğu birliğine başlamadan, 18 Temmuz 2010’da, Yüksekova 3. Tümen karargahının hemen önünde kahpe bir EYP ile şehit edilmişti. Ruhu şad olsun.

Hakkari Tümen Komutanı Metin Temel Paşa’dan başlamak üzere, sıralı komuta kademesi “Dağ Kadrosu1”ndandı, ömrü komando ve özel kuvvetlerde geçmiş generaller: Jandarma Asayiş Kolordu Komutanı Yıldırım Güvenç, 2. Ordu Komutanı da, Allah rahmet eylesin merhum Galip Mendi Paşa. Türk Silahlı Kuvvetlerinin her kuvveti ve biriminden en seçkin birlikler Hakkari’de konuşlanmıştı: Bolu ve Kayseri Komando Tugayları, Özel Kuvvetler, JÖH’ler, Hava Kuvvetlerinden İleri Hava Kontrolörleri; Denizciler bile oradaydı, SAS timleri, Deniz Piyadeler; klasik kurmay tabiri ile “Milli Gücün bütün unsurları”...

Subscribe now

Sadece 3. Tümen bölgesindeki askeri güç Avrupa devletlerinin pek çoğunun ordusundan daha fazlaydı. Burada entre parenthèses vurgulamak isterim, bir ülkenin kendi topraklarında bu kadar askeri güç bulundurmak zorunda kalması ve ülke evlatlarının birbirini öldürmesi vicdan sahibi herkesin yüreğini yakıyordu.

Bazen 3. Tümen Harekat bölgesinde 3-4 ayrı bölgede çatışma oluyordu, gazete ve televizyonlar, Gomane, Dağlıca, Tekeli, Kavuşak, Yeşiltaş, Otluca’dan operasyon haberleri ile doluyordu. TSK bu sefer terörü bitirecekti.

Ve bir gün, aniden her şey durdu.

Kılıçların kınına girmesi, bütün operasyonların durması emredildi. Zira “Çözüm Süreci” başlamıştı. Bir kurmay subay olarak aklım, bunun akan kanı durduracak doğru ve stratejik bir hamle olduğunu söylerken; sahadaki genel hava, tam bir “sessiz itiraz” ve inanmazlık haliydi: “Nasıl olur?”du, “Terör örgütüne nasıl güvenilir?”di, “Terörle pazarlık mı yapılır?”dı, “Tam da terör biterken nasıl dururduk?”

İşte 21 Mart 2013 günü Abdullah Öcalan’ın mektubu Diyarbakır’da okunduğunda, TSK genelinde ruh hali kabaca bu haldeydi.

İşte o kırılma anında, dönemin Genelkurmay Başkanı Necdet Özel Paşa, Kuvvet Komutanlarını yanına aldı, operasyon bölgelerine gitti, gerçek bir “Komutan ve Devlet Adamlığı” gösterdi. Süreci anlattı, askerin endişesini dinledi ama talimatını da hiçbir tereddüte yer bırakmayacak şekilde verdi:

Bu bir devlet projesidir. Siyasi otoritenin emrine uyacağız. Şüphelerinizi anlıyorum ama vazifemiz, devletin iradesine sadık kalmaktır. Savaşta en çok bedeli ödeyen bizleriz, tabii ki barışı isteriz ve umarız barışa ulaşılır. Görevinizi yapmaya, istihbarat, gözetleme ve raporlamaya devam. Barışa ulaşılamaz ise gereğini yapmak için de hazır olmaya devam edin.

Yaşı yetenler hatırlar, teröre karşı en ufak yumuşaklık hissedildiğinde, şehit yakınlarının Genelkurmay başkanına “ben bu adamın elini sıkmam” dediği o günlerde; Necdet Paşa, PKK ile 30 yıldır savaşan emrindeki yüzbinlerce askerin en hassas oldukları bir anda liderlik göstererek “barış iradesini” ortaya koymuştu.

O gün öğrendim ki; bazı kördüğümler cephede değil, masada çözülür, barış için duygularını bastırarak aklınla hareket etmek ve sorumluluk almak şarttır.

TEŞHİS: BUGÜNÜN DÜĞÜMÜ VE ARINÇ’IN ÇIKIŞI

Bu uzun “postal muhabbetini” neden yaptım? Çünkü bugün Türkiye, yine benzer bir eşikte. Devlet, 40 yıldır savaştığı, binlerce şehidin faili olan silahlı bir yapıyla “Terörsüz Türkiye” adı altında yeni bir “siyasi çözüm” arayışında. Devlet (Bahçeli) PKK ile masaya oturmak için (tekrar) liderlik gösteriyor.

Ben önceki çözüm sürecinin çok değerli olduğunu düşünüyordum, keşke başarıya ulaşsaydı. Neden ülkenin evlatları birbirini öldürsün ki? Kürt sorununun barışçı yöntemlerle çözülmesi için her şeyin yapılması gerektiğini düşünüyorum. Ancak, ilk çözüm süreci sonrasında başlayan yoğun çatışma ortamı, hendek olayları gösterdi ki o süreç iyi yönetilememişti, umulur ki alınan derslerle yeni süreç başarıya ulaşır.

Burada beni ilgilendiren esas husus şu: Eğer Türkiye Cumhuriyeti Devleti, elinde silah olan ve 40 bin kişinin ölümünden sorumlu tuttuğu bir örgütle, “devlet aklı” ve “beka” adına masaya oturabiliyorsa; 15 Temmuz’un toz dumanı arasında kalmış, 18 yaşındaki Harbiyeliyi, emre itaat eden eri, asteğmeni de kucaklayabilir. Bu devlet için çok daha kolay ve dahi zaruri bir adımdır.

Mağdurlar devletten liderlik beklemektedir, ancak siyasi otoritenin bu konuda ciddi rezervleri olduğu açık. Dışarıdan gözlemciler bu çekincelerin ne olduğu konusunda değerlendirmelerde bulunabilir, ancak kesin bilgileri sadece içeriden alabiliriz.

Bu çerçevede, bu acıları gördüğü anlaşılan Sayın Bülent Arınç geçtiğimiz günlerde çok çarpıcı açıklamalar yaptı ve bizlere Devlet aklının nasıl düşündüğü ve düşünmesi gerektiği ile ilgili fevkalade önemli doneler sundu. Sayın Arınç’a göre:

1. “Genel Af” Bir Tercih Değil, Zarurettir ve yeni bir dönemin başlangıcı ile toplumsal kucaklaşma için şarttır

2. 15 Temmuz Failleri ile “Masum Anadolu İnsanının” Ayrılması - Bu darbenin faturası masum insanlara kesilmemelidir

3. KHK Uygulamaları bir “facia”dır

4. Yargıdaki Korku İklimi ve Hukuksuzluklar - Yargıçlar baskı altındadır, tutuklama kararı verdiklerinde takdir, ancak tahliye veya beraat kararı verdiklerinde tekdir görmektedir

5. Adil Olmayan İnfaz Düzenlemeleri - İki kız çocuğunu öldüren biri aftan yararlanıp çıkarken, şiddete bulaşmamış insanlar içeride tutulmamalı

6. Yurt Dışından Yapılan Yayınların Sürece Zarar Vermesi - Yurt dışından yapılan ve Türkiye’dekileri tahrik eden, korkutan yayınlar, af sürecini geciktirmekte ve “bunlara merhamet edersek bizi yok ederler” algısını güçlendirmektedir.

Bu açıklamaları, “Devlet Bilinçaltı ve Vicdanı”nın bir yansıması ve son derece mühim bir çıkış olarak değerlendiriyorum. Bir hukukçu olmasına rağmen Arınç, hukuki sürecin kilitlendiğini görerek siyaset kurumunu harekete geçmeye davet ediyor. Ancak bu çağrı sadece siyasete yönelik değil; Sayın Bakan, aynı zamanda sürecin de facto muhatabı olan Cemaate de “tehdit ve tahrik edici yayınlara son verin” mesajını net bir şekilde iletiyor.

15 Temmuz mağdurları ne diyor?

Arınç’ın bu çıkışına çok olumsuz tepki de geldi, onu da anlamak lazım. Bu ülke bir darbe girişimi geçirdi. 15 Temmuz gecesi tankların karşısına çıkan, köprüde şehit olan insanlar var. Meclisin bombalanmasına, polis özel harekatın vurulmasına şahit olduk. Bu insanların aileleri “Af mı? Adalet ne olacak?” diye haykırıyor. Ve haklılar. Suçlular kimse cezasını çekmeli.

Toplumda ötekinin acısına karşı müthiş bir duyarsızlık var: Bir taraf, kafası kesilen Harbiyeliye “hain” dendiğinde ne hissediyorsa, karşısındaki de 15 Temmuz yokmuş gibi davranıldığında öyle hissediyor. Ben de o gece televizyonda tankları gördüm. Ben de “Vatan bölünüyor” diye sokağa çıkan insanları tanıyorum. Onların travması gerçek, acıları derin.

Af tartışması, bu acıyı görmezden gelirse, başarıya ulaşamaz, sadece bir yarayı kapatıp başka bir yara açar.

Peki ne yapmalı?

İkisini de görmeli: Hem masum insanların uğradığı haksızlığı, hem mağdurların aradığı adaleti. Bu ikisini uzlaştırmak zor ama imkansız değil.

Hukuk sistemi, milyonlarca “şüpheli”, hatta terörist üreterek kendi kendini kilitlemiş durumda. 15 Temmuz sonrası belli bir gruba yönlenen orantısız öfke şimdilerde kendine farklı hedefler belirlemiş. Bu sürdürülemez bir durumdur; Türkiye’nin hukukun bu kadar dışına çıkarak halkının mutluluğunu sağlaması mümkün değil. Yargı, özellikle bağımsız değilse, geçmişe bakar ve cezalandırır; siyaset ise geleceğe bakar ve inşa eder.

Kitabın ortasından konuşalım: Sürecin başından sonuna kadar şahidi olan Arınç ve objektif olarak bakan herkesin teslim edeceği üzere; bugün hapiste olan Harbiyeliler veya masum KHK’lılar, hukuki bir suçun değil, Devlet ile Cemaat arasındaki siyasi kavganın neticesinde oluşmuş çatışma ortamının “esirleri”dir.

TRAVMAYI GÖRMELİYİZ: 15 TEMMUZ’U UNUTMAK DEĞİL, AŞMAK

15 Temmuz, Türkiye’nin en karanlık gecelerinden biriydi, bir milattı. Burada dört noktanın altını kalın kalemle çizmek lazım:

1. 15 Temmuz’u inkar, akılla alay etmektir. O gece binlerce vatandaş sokağa çıktı, asker köprüye çıktı, polis öldü, asker öldü, siviller öldü. Türkiye’nin toplumsal hafızasında bu travma -haklı olarak- derince kazındı.

2. Bununla birlikte, darbe girişiminde ortaya çıkmayan çok nokta var. Olayda kimlerin ne sorumluluğu var henüz tam olarak ortaya çıkmadı. Taraflar kendi menfaatleri doğrultusunda bir şeyler anlatırken, pek çok şeyi de saklıyor; işine yarayan karanlık noktalara projektör tutarken, kendisini töhmet altında bırakan noktalara karşı tam bir körlük içinde.

3. Sonrasında ise yüzbinler hapse girdi, işinden oldu, yurtdışına kaçmak zorunda kaldı, sadece Cemaat mensupları değil pek çok insan da buna maruz kaldı.

4. 15 Temmuz bir başlangıç değil, bir dönüm noktasıydı; gerçekle hesaplaşmak için belki 20 yıl öncesine belki de daha geriye gitmek ve soğukkanlı analizler yapmak lazım. Hadiselerin avukat veya savcısına değil, gerçeği arayacak namuslu tanıklara ihtiyaç var.

Psikoloji der ki: Travma işlenmeden geçilmez. Toplumsal travmalar da öyle. Eğer biz “hadi af gelsin, unutalım” dersek, o travma bastırılır, içselleşir, yıllarca içimizde çürür. Yarın başka bir krizde patlak verir.

Ama travma sadece bir tarafta değil. KHK ile ihraç edilen, işkence gören, haksız yere tutuklanan, işi-evi-hayatı elinden alınan, yurtdışına kaçmak zorunda kalan insanların da travması var. Devletin, hukuksuz uygulamalarla, kolluk güçlerinin aşırı yetkisiyle, yargının bağımsızlığını kaybetmesiyle açtığı yaralar da derin.

Peki bu uygulamaları yapan, işkence eden, haksız yere hapse atan, kaçıran, öldüren, el koyan memurlar, savcılar, hakimler ne olacak? Onlar da hesap vermeli mi? Eğer gerçek bir barış ve adalet istiyorsak, evet vermeli.

İşte asıl zorluk burada: Bütün kurbanlara adalet nasıl gelecek? İki taraflı adalet olmadan, bu süreci “kazananlar ve kaybedenler” oyununa çeviririz. Ancak bu adalet doğrudan sorumluların cezalandırması asla olmamalıdır. Suçuyla yüzleşmek, hadi avam tabiriyle söyleyelim, “helalleşmek” bile bir çözüm olabilir.

Dünya deneyimi bize gösteriyor ki, toplumsal barışa giden yolda bazı temel prensipler var:

• Hakikat: Toplumun neyle yüzleştiğini bilmesi gerekir - kim ne yaptı ortaya konulmalı

• Hesap verebilirlik: Yapılanların ve sorumlulukların netleşmesi şart - her tarafta

• Hafıza: Unutmak değil, doğru hatırlamak - tüm mağdurları görerek

• Güvence: Yaşananların tekrarlanmayacağına dair inanç - ve güvenceler

Bu prensiplerin Türkiye’de nasıl hayata geçeceği, hangi kurumsal mekanizmalarla işleyeceği, kimin ne rolü üstleneceği - hepsi toplumsal bir tartışma gerektiriyor. Bu tartışmayı yapmadan, sadece “af gelsin” diye haykırmak, olmayacak duaya amin demektir, yarayı sarmak değil örtmek olur. Saydığım kompleks parametreleri dikkate almadan “zaten barış olmaz” demek ise cahillik değilse aptallıktır. Bu süreç ise ne cahillere ne de aptallara bırakılamaz.

ÇÖZÜM: İSKENDER’İN KILICI SİYASİ İRADE

Bu kördüğüm, savcıların iddianameleriyle, AİHM kararları ile değil, siyasi bir süreçle ve siyasetçilerin cesaretiyle çözülecektir. Tıpkı kadim Anadolu efsanesindeki gibi; Gordion Düğümü’nü çözemezsin, bir kılıç darbesiyle kesip atmalısın. O kılıç, Siyasi İrade’dir (Genel Af veya Toplumsal Onarım Yasası).

“Diyelim af geldi, adalet ne olacak?”

Bu soruyu ciddiye almalıyız. İnsanlığın ortak deneyimi gösteriyor ki, toplumsal barış ile adalet arasında hassas bir denge kurmak mümkün. Güney Afrika’da Mandela’nın “Hakikat ve Uzlaşma Komisyonları”, Ruanda’nın “Gacaca Mahkemeleri”, İrlanda’nın uzlaşı süreci... Hepsi aynı soruya cevap aradı: Nasıl hem hatırlayıp hem affedebiliriz?

Her toplum kendi yolunu bulmalı. Güney Afrika’da hem Apartheid rejiminin görevlileri hesap verdi, hem ANC’nin şiddet eylemleri ortaya çıktı. İrlanda’da hem İngiliz güçlerin, hem IRA’nın suçları masaya yatırıldı. Tek taraflı adalet, adalet değildir.

Türkiye, kendi yolunu bulmak zorunda. Başka bir modeli doğrudan almak yerine, her deneyimden faydalanarak yepyeni bir yaklaşım geliştirmeli. Hangi yol benimsenirse benimsensin, şu temel sorular sorulmalı: Gerçekler nasıl ortaya çıkacak? Sorumlu olan herkes hesap verecek mi? Bu hesap verme süreci nasıl işleyecek? Ve toplumsal barış için nasıl affedeceğiz?

Sonucun uygulanabilirliği açısından, herkesin itibarını koruyacak (face saving) bir çözüm bulmak son derece önemlidir. Unutulmamalıdır ki, siyaset mümkün olanın sanatıdır (Politics is the art of possible). Bu süreçte acı reçetelere (bitter pill) hazırlıklı olmalıyız.

Acı reçete konusuna daha detaylı değineceğim, ancak bir ipucu (teaser) vermek gerekirse: Gazi, çok sevdiği Selanik’ini ve Misak-ı Milli sınırları içinde yer almasına rağmen Musul ile Kerkük’ü, Lozan’dan sonra “hak” olduğu için mi hiç gündeme getirmedi? Üzerine düşünün.

Bu tartışma, hukukçuların, siyasetçilerin, akademisyenlerin, sivil toplumun ve en önemlisi mağdurların katılımıyla yürümeli ama asla kitlelerin popülizmine kurban edilmemeli. Af unutmak demek olmamalı - gelecek inşa edilirken, geçmişle yüzleşmeden kaçılmamalı.

DEVAMI GELECEK

Bu konuyu tek bir yazıya sığdırmak, meselenin ciddiyetine haksızlık olur. Önümüzdeki haftalarda bu “Siyasi Çözüm”ün yol haritasını aşağıdaki konulara değinerek tartışmaya çalışacağım:

• Devlet Nasıl Düşünür? Tehdit algısı nedir?

• Kriz yönetimi nasıl yapılır? Güven artırıcı ve gerginliği azaltıcı önlemler

• Psikolojik Duvarlar: Neden birbirimizi duymuyoruz? “Her şey komplo” ile “Herkes terörist” toptancılığı

• Silahsız Müzakere: “PKK’nın silahı vardı, bizim neyimiz var?” sorusuna yanıt

• Tarihin Tanıklığı: Mandela, Carter, İzzetbegoviç - “imkansız”ın nasıl başarıldığı

• İletişim: Stratejik iletişimin ve doğru dil kullanımının önemi

• İşi ehline bırakmak: Diplomasi diplomatların işidir

• …

SON SÖZ: LİDERLİK ZAMANI

Popülizm bir zehir. Sokaktaki öfke ‘Asın, kesin, nefret edin’ der. Liderlik ise Necdet Özel Paşa’nın yıllar önce yaptığı gibi ‘Hepimizin menfaati barıştadır’ diyebilme cesaretidir ve her paydaş bunu göstermeye mecburdur. Tarih bu kritik dönemeçte barışçı ve adil bir çözüm için taraflardan Liderlik beklemektedir. Liderlik gösterilmezse ortalık haydutlara kalır, başıbozukluk çıkar, olan garibanlara ve Türkiye’ye olur.

Arınç’ın sağduyusuna destek vermek, uyarılarını dikkate almak ve gereğini yapmak gerekir. Buna da yurtdışından yapılan tehditkâr yayınlar kesilerek başlanmalıdır.

Ama dikkat: Liderlik, sadece kalabalığa karşı çıkmak değildir. Liderlik, o kalabalığın öfkesini de anlamaktır. Öfkeli sokak, sebepsiz öfkelenmez. 15 Temmuz’un, öncesinin ve sonrasının yaralarını görmek, acısını ciddiye almak lazım.

O yüzden bu süreç iki ayaklı olmalı: Bir yanda af, öbür yanda adalet. Bir yanda geleceğe bakış, öbür yanda geçmişle yüzleşme.

Gordion düğümü hukukla çözülmez, siyasetle kesilir. Devletin elindeki o kılıç, bu kez kesmek için değil, o çocukların bağlarını çözmek için inmelidir.

Biliyorum, bazıları “Sen Harbiyelilerin avukatlığını yapıyorsun” diyecek. Evet, ama ben aynı zamanda hem 15 Temmuz şehitlerinin, hem de Türkiye’nin geleceğinin avukatlığını yapmaya çalışıyorum.

Kim çözüm istemiyorsa, çözümsüzlükten besleniyordur.

Af, hainlere ödül değildir. Af, toplumun ve devletin kendi kendini iyileştirme yöntemidir.

Bu, hem bir af hem bir adalet çağrısıdır. İkisi birlikte olmazsa, bu süreç başarısız olur.

Gelecek inşa etme zamanı.

Fikirlerimi yazmaya devam edeceğim. Siz de tartışmaya katılın, neler düşündüğünüzü yazın; umulur ki tesadüm-ü efkar ile barika-yı hakikat tecelli edecektir.

“Dövüştüklerime düşman değilim, 

Savunduklarıma dost değilim” 

An Irish Airman Foresees His Death, W.B. Yates

Not: Bu yazı, geçtiğimiz günlerde İngilizce yayınladığım “The Betrayal of Truth” başlıklı makalenin Türkçe uyarlamasıdır.

Bazı dostlar neden Türkçe yazmadığımı sordular. Bunun iki temel sebebi var: 1. Okumalarım, kaynaklarım, çoğunlukla İngilizce. 2. Teknik yazılarda özellikle okumalarım İngilizce olduğu için, düşünmek ve kağıda dökmek daha kolay geliyor.

Geçenlerde, 15 Temmuz sonrasında müebbet hapis cezası alan Harbiyeli öğrencilerin ve erlerin yaşadığı mağduriyetleri üzerine bir yazı kaleme aldım. Amacım, tarihin dişlileri arasına sıkışmış, filler tepişirken ezilen ve sesini duyuramayan o insanların durumuna dikkat çekmek ve toplumsal uzlaşı adına karıncanın su taşıması misali bir kaç kelam etmekti.

Yazı yayınlandıktan sonra gelen tepkiler çok enteresandı. Beklediğimin çok ötesinde olumlu tepkiler aldım, tanımadığım insanlar ulaşarak teşekkür ettiler. Ama esas ilginç olan bu değil, yazıyı hiç beğenmeyen azımsanmayacak bir kitlenin nasıl farklı yorumlar yaptıklarını görmem oldu. Açık söylemek gerekirse şaşırdığımı söyleyemem ama yine de incelemeye değer: İnsanlar benim yazdığım yazıya değil, kafalarındaki bambaşka bir metne cevap veriyor gibiydiler.

Aynı cümleleri okuyan bir grup beni “hain/cemaatçi” olmakla suçlarken, diğer bir grup “rejim propagandisti/devletçi” ilan etmiş.1 (Etmiş diyorum zira, sosyal medyada yokum, Twitter kullanmıyorum, bazı dostlar ekran görüntüleri gönderdiler, sağolsunlar. Sosyal medyada sağlıklı bir tartışma yapılamadığını düşündüğüm içindir ki Substack’te yazmaya karar verdim, sakin ve yavaş… Sosyal medyayı bundan sonra da takip etmeyeceğim, bu örneği de yazının karakterine uygun düştüğü için aldım.)

Beni şaşırtmayan ama fevkalade enteresan olan fenomen şu: Aynı yazıyı okuyan insanlar tamamen farklı metini okumuş gibi tepki verdiler.

Erlerin ve harbiyelilerin durumu uzun zamandır kafamı meşgul ediyor ve ben o yazıdaki düşüncelerimi uzun zamandır yakın çevremle paylaşıyorum. Aldığım - kahir ekseriyetiyle olumsuz- tepkiler, benim argümanlarımın kalitesi veya karşımdakinin zekasına neredeyse hiç bağlı olmadı. Verilen cevabın tek bir belirleyici faktörü var: Muhatabımın mahallesi.

Yıllardır bu kutuplaşmanın neden bu “Sağırlar Diyaloğu”na sebep olduğunu anlamaya çalışıyorum. Bir akademisyen olarak değil, aynı kısırdöngüyü izlemekten yorulmuş, devasa sorunlara akli bir çözüm yolu bulmaya çaresizce çabalayan bir fert olarak...

Harp Okulu sıralarında Gustave Le Bon’un Kitleler Psikolojisi‘ni okumuştum; grupların akılla değil, duygu ve içgüdüyle hareket ettiğini biliyordum. (Hanioğlu Hoca’nın An Intellectual Biography of Atatürk kitabında Gazi’nin de Le Bon’dan çok etkilendiğini gördüğümde gizliden gururlanmadım diyemem) Sonrasında merhum Şerif Mardin, Nur Vergin; Taha Akyol, Nilüfer Göle ve daha pek çoklarını okuyarak toplumu anlamaya çalışıyordum. Ancak bu konudaki esas uyanışım Social Identity Theory, Group Psychology, Behavioral Science okumalarım ile gerçekleşti. Deneysel Psikolojinin insan zihnine açtığı yollar tam anlamıyla bir aydınlanmaya yol açtı.

Mahalleciliğe bir çözüm bulamadım. Sosyal grupların faydalarını hatta vazgeçilmezliğini inkar edecek de değilim. Kimse benim gibi kendi dünyasında yaşamak zorunda değil. Ancak grup kimliği tetiklendiği anda akıl yürütme yeteneğimizi ciddî oranda yitirdiğimizi; zeki, eğitimli, medenî insanların “biz”den veya “onlar”dan bahis açıldığında aklı mantığı neredeyse devre dışı bıraktığını, bıraktığımızı da görüyorum. Zira ben de, siz de bundan arî değilsiniz.

Gelin biraz literatüre dalalım…

Aynı Maçı İzlediler, Farklı Maç Gördüler

Tarih 23 Kasım 1951. Mekan Amerika. Ülkenin en prestijli, en zeki öğrencilerinin eğitim gördüğü iki üniversite, Dartmouth ve Princeton arasında bir Amerikan futbolu maçı oynanıyor. Ancak maç, bir spor müsabakasından ziyade bir gladyatör dövüşü adeta; ikinci çeyrekte Princeton’ın yıldız oyuncusunun burnu, üçüncü çeyrekte bir Dartmouth oyuncusunun bacağı kırılıyor.

İki Ivy League okulu arasındaki maçın nasıl böyle bir savaş meydanına döndüğünü gören, dönemin önde gelen psikologlarından Albert Hastorf ve Hadley Cantril, bu kaosu bilimsel bir fırsata çevirmeye karar veriyorlar. Maçın kaydını alıp, her iki üniversitenin öğrencilerine ayrı ayrı izletiyorlar. Görev basit: “Yapılan faulleri sayın.”

Buraya dikkat buyurun: İzlenen film aynı. Görüntü aynı. Ancak çıkan sonuçlar, insan idrakine meydan okur nitelikte:

• Princeton öğrencileri, maçı “kirli ve vahşi” olarak tanımlayıp, rakip Dartmouth’un neredeyse iki kat daha fazla faul yaptığını tespit ediyorlar (!)

• Dartmouth’lular ise maçı “sert ama adil” bulup, kendi takımlarının faullerini diğerlerinin yarısı kadar görüyorlar.

Araştırmacıların vardığı netice, sosyal bilimler literatürüne geçecek ve bir çığır açacak kadar çarpıcı: “Şu çok açık: tek ‘maç’ oynanmış ancak bir sürü farklı maç “görünmüştü”.. Herkesin “gördüğü” maç, kendisi için ne kadar gerçekse, başkasının gördüğü maç da kendisi için bir o kadar “gerçekti’.

Yalan söylemiyorlardı. Aptal veya kör de değillerdi. Sadece zihinleri, sadakatleri üzerinden onlara farklı bir maç izletmişti.

Hakikat mi, Sadakat mi?

Grup psikolojisi üzerine dağlar kadar literatür var, ne sizi detaylara boğmak isterim, ne de konunun uzmanıymış, her şeyi de okumuş gibi ukalalık yapmak. Ancak meraklısına Big Think’in “Us vs. Them” (Biz ve Onlar) videosunu hararetle tavsiye ederim; on dakikada bir Master Class veriyor.

Bu video ve diğer okumalarımdan çıkardığım kadarıyla, grup davranışı denilen meselenin özü şu: İnsan beyni, dünyayı “Biz” ve “Onlar” olarak ayırmaya programlı. Zihnimiz bu işlemi 100 milisaniyeden kısa sürede yapıyor. Yani biz daha “ne oluyor?” diye düşünmeye fırsat bulamadan, beynimizdeki o ilkel devreler karşımızdakini otomatik olarak “dost” ya da “düşman” klasörüne atıveriyor. (Burada biraz gözlerinizi kapatın ve gözünüzün önüne, kendi mahallenizdeki bir insanı getirin; kıyafetini, konuşma tarzını, gittiği mekanları… Sonra da sevmediğiniz karşı mahalleden birini. Bunu düşünebiliyorsanız beyniniz zaten bu kodlamayı yapmış demektir ve birisini gördüğü anda saniyenin 10’da birinde dost düşman ayrımını yapar)

Bir kere bu ayrım yapıldı mı, standard bir süreç işlemeye başlıyor. Önce “ötekileştirme” (onlar bizden farklı), sonra “duygusal mesafe” (onlardan hoşlanmıyorum) ve en nihayetinde -ki en tehlikeli kısmı burası- “şeytanlaştırma” (onlar kötü). Biliyorsunuz, kötülükle müzakere edilmez, kötülük imha edilir.

İşi içinden çıkarılmaz halen getiren ise, gerçekliği olduğu gibi, “çıplak” haliyle görmüyoruz. Olayı izliyor ancak geçmiş tecrübelerimiz, korkularımız, travmalarımız ve en önemlisi aidiyetlerimizle inşa ettiğimiz “varsayımları” görüyoruz.

Mahalle’nin Günahı

Mahalle’de işlenecek en büyük günah hata yapmak değil, mahalleye ihanet etmektir. Karşı tarafın -velev ki doğru olsun- hakkını teslim etmek, “makuliyet” değil, “düşmanla işbirliği” olarak görünür ve hain damgası yemek için yeter. Zira mahalleler arasında münazara olmaz, harp yaşanır; harpte ilk kurban da hakikattir. Mesele artık “Hakikat” olmaktan çıkmış, “Sadakat”e dönüşmüştür. (Kamuoyunun yakından tanıdığı benim de çok saygı duyduğum bir Paşa da bana hep ‘Liyakat değil sadakat’ derdi.)

Tekrar edeyim, bunlar benim şahsi değerlendirmelerim değil, nörobilim, sosyal psikoloji ve benzeri bilimlerin benim okuduğum kadarıyla ulaştığı nokta. Tabii ki Popper’ın mütevazi bir öğrencisi olarak, hatalarım varsa duymak ve kemal-i tevazu ile bunları düzeltmek isterim.

Köprüdeki Paşa

Bu teorik girizgâhı somut bir örnekle, “sahadan” bir vaka ile netleştirelim. Özellikle Harbiyelilerin yaşadığı o trajedi üzerinden…

O meş’um 15 Temmuz 2016 gecesi… Görüntülerde Tümgeneral Yavuz Türkgenci, Boğaziçi Köprüsü’nde. Harbiyeli öğrenciler öfkeli bir kalabalığın ortasında can pazarında kalmış, boş gözlerle ve endişelerle etraflarına bakıyorlar. Camlar kırılmış, bir grup, vahşice otobüslere saldırırken, bir grup vatandaş da askere sahip çıkmaya ve bu vahşi güruhu durdurmaya çalışıyor. Videoyu bir asker gözüyle izlediğimde Komutanın da, o kaosta öğrencileri korumaya, sivil kalabalığı teskin etmeye ve muhtemel bir katliamı önlemeye çalıştığını görüyorum.

Lakin, bazı eski silah arkadaşlarım, aynı videoya bakıyor ve Paşa’nın harbiyelileri kurtarmak bir yana olayların büyümesine göz yumduğunu iddia ediyor.

Bana, korkak gözlerle etrafına bakar görünen harbiyeliler de, muhtemelen mahallesinin lensinden bakan pek çok insana darbeci hain olarak görünüyor.

Aynı görüntüler. Tamamen farklı hükümler.

O komutanımı şahsen tanırım. 20 yıldır görmedim, bu yazdıklarımı da muhtemelen hiç okumayacaktır ama bana göre, fevkalade bilgili, çalışkan, vatansever, birinci sınıf bir subaydır, haza beyefendidir.

Yukarıdaki videoda konuşan eski meslektaşlarımdan birisini de iyi tanıyorum, Akademi’de beraber okumuştuk. Çok severim, saygı duyar ve bilgisine güvenirim ama bu konuda tamamiyle ayrı düşünüyorum. Sırf arkadaşım diye ayrı düşmemeye çalışırsam dürüst davranmamış olurum. Doğru bildiğimi söylemek boynumun borcu: Yavuz Paşa, Harbiyelilere kumpas kuracak, onları ateşe atacak bir karakter değildir ve bence atmamıştır.

Anlam Arayışım

Şu satırları okuyan bazı okurların aklından geçeni tahmin edebiliyorum: “Tamam da, sen kimden yanasın kardeşim? Bizden mi, onlardan mı?”

İşte bu içgüdü —yani bir fikri, bir argümanı tartmadan önce sahibini bir mahalleye koyma, etiketleme ihtiyacı— anlatmaya çalıştığım maraz da tam olarak bu. Farkında olalım ki, içinde bulunduğumuz sosyal gruplar bizleri hakikatin rağmına sadakate zorluyor olabilir.

Asıl trajedimiz şu; bu mahalle taassubu bir çözümü neredeyse imkansız kılıyor. O gencecik erlerin, asteğmenlerin, Harbiyelilerin istikbali, mahalle kavgasına kurban ediliyor. Halbuki bu çocukların geleceği hukuka ve adalete dayanmalıdır. Buna ulaşmanın yolu da bir masaya oturup konuşmak, birbirimizi dinlemek ve anlamak ile başlar ancak her hadiseye “Biz ve Onlar” gözlüğüyle bakmayı bırakmadığımız sürece, o masaya oturmak çok uzak görünüyor.

Peki, bu mahalle gözlüğünü çıkarmak, farklı görmeyi başarmak mümkün mü?

Cevabı dünyaca ünlü nörobilimci Beau Lotto’ya bırakayım, mealen şöyle diyor:

“İlk adım, yaptığınız her şeyin, verdiğiniz her hükmün “varsayımlar”a dayandığını kabul etmek

Hiçbir şey ‘bilmekle’ başlamaz, ‘bilmemekle’ başlar. Bir sonraki adım, o varsayımları sorgulamak.

Ama doğru kabul ettiğiniz şeyi sorgulamak fevkalade zordur—özellikle de o varsayım sizin kim olduğunuzu tanımlıyorsa. Zira o zaman beynimizin her ne pahasına olursa olsun kaçınmak için evrimleştiği şeyi davet edersiniz: Belirsizliğe adım atmak.”

Sanırım kendimce “Benim bir mahallem yok, sadece ne olduğunu ve bu enkazın altından nasıl kalkabileceğimizi anlamaya çalışıyorum” demeye çalışıyorum. Buna rağmen bazı mahallerde bilinçli veya bilinçsiz yer aldığımı da muhtemelen farketmiyorum…

Şu kadarını ise dürüstçe söyleyebilirim: İçinde bulunduğum her sosyal çevrenin gerçeği görmeme engel olabileceğinin bilincinde olmaya, gerçeğe bir de ötekinin gözüyle bakmaya çalışıyorum. Bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine yaşamanın, şairin mısralarında kalan bir hayal olduğunu bile bile…

Bu konulara devam edeceğim…

“Do you ask me what you should regard as especially to be avoided? I say, crowds…you should not copy the bad simply because they are many, nor should you hate the many because they are unlike you. Withdraw into yourself, as far as you can. Associate with those who will make a better man of you. Welcome those whom you yourself can improve. ” -Seneca, Moral Letters to Lucius, Letter 7

I recently posted a Turkish article about the plight of enlisted personnel and cadets imprisoned on charges related to the coup attempt. These are people caught in the gears of history who fell victim to a political fight on which they had no say, leaving them with no significant voice to speak for them.

The reactions I received weren’t just different—they were as if readers had read entirely different texts. I must admit, these weren’t reactions to me directly but rather to tweets posting my stack. (I don’t use Twitter—that is why I am here on Substack, a space for slower, more careful thinking-, friends sent me screenshots. ) One reader accused me of being an “apologist” Another called me a “regime propagandist.” Both read the same words.

The tribal reactions were predictable. But I also heard from people who’d stepped back from the warfare—victims, observers, those exhausted by the polarisation. Their responses gave me hope that a different conversation is possible.

I’ve been voicing similar thoughts for years, and the pattern is unmistakable: the reaction I get—overwhelmingly negative, I must say—almost never depends on the quality of my arguments or the intelligence of my counterpart. The single biggest predictor is their tribe. Their cemaat or mahalle.

I’ve been trying to understand why this divide exists—not as a scholar, but as someone who keeps watching the same pattern repeat. I knew group dynamics affected how people think, but I had no idea to what extent.

So I started reading, listening and watching—psychology, neuroscience, anything that might explain why intelligent people seem to lose their ability to reason the moment their group identity is triggered. I know I do this too. We all do. We’ve known the fundamental problem for over a century—I remember reading Gustave Le Bon’s The Psychology of Crowds at the Military Academy where he argues that groups are driven by instinct and emotion, not abstract reason. But today we know so much more.

But why the tribalization? Is there a way around it? I don’t have a comprehensive answer to these questions yet, but I know a little more about the problem itself.

They Saw a Game (But Which One?)

Let me take you back to November 23, 1951, to an infamously brutal American football game between Dartmouth and Princeton. Both are Ivy League universities filled with some of the smartest students in the world.

The game was a mess. Princeton’s star left the game with a broken nose. In the third quarter, a Dartmouth player was taken off the field with a broken leg.

Psychologists Albert Hastorf and Hadley Cantril saw an opportunity. They showed a film of the game to students from both universities and asked them to count the infractions. Same film. Same footage. Same timestamp.

But the results were impossible

• Princeton students saw the game as “dirty and vicious” and counted nearly twice as many fouls committed by Dartmouth.

• Dartmouth students saw the game as “rough but fair” and reported roughly half as many Dartmouth infractions as Princeton students did.

The researchers concluded something profound:

“It seems clear that the ‘game’ actually was many different games and that each version of the events that transpired was just as ‘real’ to a particular person as other versions were to other people…”

They weren’t lying. They weren’t stupid. They genuinely saw different games.

Loyalty Over Truth

There is a mountain of literature on group psychology but I especially recommend everybody to watch the fascinating Big Think video on the science of “Us vs. Them” to get a graduate course on the subject in 10 minutes. Turns out, we’re hardwired to divide the world into “Us” and “Them” in less than 100 milliseconds—faster than we can consciously think and this happens automatically. Once we’ve sorted people into camps, we go through predictable stages. First, we see them as different (that’s “othering”). Then we start to dislike them (aversion). Finally—and this is where it gets dangerous— moralization, we decide they’re not just wrong, but evil. And you don’t compromise with evil. You destroy it.

And here’s what makes this so hard to escape: we’re not even seeing reality objectively. We see a construction based on our past experiences, everything is an assumption, not the world as it actually is.

Once the group identity kicks in the currency of an argument shifts. It is no longer about Truth; it is about Loyalty.

The most serious offense you can commit in a tribal environment is not being wrong—it is betraying the tribe. Discussion turns into conflict and in tribal conflicts, agreeing with the truths of your counterpart isn’t seen as being reasonable—it’s working with the “enemy” and therefore as betrayal.

The General on the Bridge

Let me show you what this looks like in practice in the case of the plights of the cadets and the enlisted.

On the night of July 15, 2016, General Yavuz Türkgenci was on the Bosphorus Bridge where the cadets were caught in the middle of a crowd. The footage shows him attempting to shepherd the cadets and engage the civilian crowd. To me, it’s obvious: He was trying to protect the cadets from the crowd, trying to prevent a massacre. To some of my former colleagues on the other hand, they see him involved in the conspiracy, viewing his movements as part of a conspiracy.

Same footage. Same timestamp. Completely different infractions.

I personally know one of these officers. He’s a friend with whom I agree on many things. On the other hand, I know Türkgenci too—he’s a great officer and a first class gentleman, who wouldn’t and didn’t conspire against the cadets. It would be wrong not to say what I see and think on Gen. Türkgenci just because my friend thinks differently.

What I’m Still Figuring Out

I know what some readers are thinking: “Which side is he really on?”

That instinct—that need to classify me before evaluating my argument—is exactly the problem I’m describing.

The real tragedy is that this tribalisation makes true resolution impossible. The cadets’ fate should not be a currency of tribal loyalty; it must depend on evidence, due process, and the rule of law. Until we stop viewing every issue through the lens of “Us vs. Them,” we will remain stuck, unable to even have that conversation, because we are all seeing different games.

So how could we see differently? I leave it to a world renowned neuroscientist, Beau Lotto,

“It’s by engaging the process of creating perception. Well, the first step in that is to not just admit, but embody the fact that everything you do right now is grounded in your assumptions. Not sometimes, but all the time. Because if you don’t accept that, then you’ll never create the possibility of seeing differently. ..nothing interesting begins with knowing, it begins with not knowing. Because the next step is to then identify your assumptions. Because most of everything that we do, we don’t know why we do what we do. And then the final step is to question those assumptions. But questioning assumptions is incredibly difficult. Because to question assumptions, to doubt what you assume to be true already, especially if that assumption defines who you are, is to do the one thing that our brain evolved to avoid, which is uncertainty.”

I guess this is my way of saying that I am not from any tribe, just trying to understand what is going on and how we could normalise the situation.

I’d love to know what you think.

Leave a comment

Uzun zamandır Türkiye gündeminden uzak kaldığımı, ülkededeki pek çok gelişmeyi takip edemediğimi itiraf etmeliyim. Bunun istisnalarından biri, cezaevinde olan, hayatımın önemli bir kısmını beraber geçirdiğim pek çok silah arkadaşım ve onların zorlu bir hayat mücadelesi vermek zorunda kalan sevdikleri. Tam da ‘Acaba onlar için ne yapılabilir’ sorusu sürekli kafamda dönerken, önüme Sayın Elif Çakır’ın ‘Ben Şüheda Sena Öğütalan…’ başlıklı yazısı düştü.

Şüheda 15 Temmuz sonrası müebbet hapis cezası alan bir Harbiye 3. sınıf öğrencisi. Mektubunda beni en çok şu kısım çarptı: ‘Esasında toplumun her kesiminin biz askeri öğrencilerin durumundan haberdar olduğunu sanıyordum, ancak yakın zamanda bir milletvekili ile görüştüğümde içinde bulunduğumuz durumun anlamsızlığının farkında olunmadığını idrak ettim.’

Bu satırlar beni derinden etkiledi. Zira Şüheda ve benzeri çok sayıda Harbiyeli, er ve asteğmenin hiçbir sözcüsünün olmadığı ve kaderlerine terk edildikleri gerçeğini iliklerime kadar hissettim. Daha da acısı, bu insanların kendi sahipsizliklerinin farkına yeni yeni varmalarıydı. Mektuptan anlaşılan o ki, dışarıda birilerinin onlar adına anlamlı bir mücadele verdiği, dramlarını duyurduğu yanılsaması içindeler. 9 yıl sonra durumun hiç de öyle olmadığının farkına varmanın yaratacağı çöküntüyü düşünebiliyor musunuz?

Bu konuda, eski bir Harbiyeli ve Harbiye’de bölük komutanlığı yapmış birisi olarak, kendimi sorumlu hissetmemem ve bir şey yapmaktan kaçınmam daha fazla mümkün olmadı.

Konusu suç teşkil eden emir

Öncelikle şunu ifade edeyim: 15 Temmuz gibi bir darbe girişimi sonrasında devletin verdiği tepkilerin olağandışı olması ve sorumluları da bu olağandışı yaklaşımlar içinde yargılamasından daha beklenebilir bir şey olamaz. Bu tür dönemlerin yargılamalarında kurunun yanında yaşın da yanması tarihin acı bir gerçeğidir ama bu yazının konusu başka: Erler, asteğmenler ve dahi Harbiyelilerin o gece aldıkları emre uymuş olmalarından dolayı darbeden ceza alması bu şartlarda dahi çok orantısız bir tedbirdir. Verilen cezanın temelinde, Anayasa 137, yani “konusu suç teşkil eden emrin asla yerine getirilemeyeceği” hükmü var. Gelin, size bir asker gözüyle bu maddenin neden bu çocuklar için “sahada” uygulanamaz olduğunu anlatmaya çalışayım.

Harbiyeli = mutlak itaat

Harbiyelileri iyi bilirim. ‘Kanunlara, emirlere ve amirlere mutlak itaat’ yemini ile askerliğine başlar ve hayatının her evresinde emirleri hiç sorgulamadan uygulamak konusunda eğitilirler. 1994 yılının Temmuz ayında, saçımı o güne kadar hiç olmadığı kadar kısa kestirdikten sonra gittiğim Harbiye’de, bölük komutanımızın ‘Ne oğlum o kız gibi saçlar, git saçını adam gibi kestir’ emri ile saçımı üç numaraya vurdurarak başlayan mutlak itaat serüvenim hiç bitmedi. Maltepe Askeri Lisesi’nden katılan devrelerim içtima alanında sivil elbiseler ile toplandıklarında, idolümüz olan “Komando” Alper Üsteğmen, avazı çıktığı kadar bağırarak ‘Sürün!’ emrini verince, o ‘cillop’ gibi elbiselerin kavurucu asfaltta nasıl lime lime edildiğini gördüğümde de hiç garipsememiştim. Halbuki daha iki gün olmuştu asker olalı ama her emre uyulacağı konusunda hiç tereddüdüm yoktu.

Siz hiç Atatürk heykelinin karşısında, güneşin altında, saatlerce avazı çıktığı kadar ‘Harbiyeli Mustafa, emret komutanım!’ diye bağıran birini gördünüz mü? Ben çok gördüm, kendim de saatlerce yaptım. Neden mi? Takım komutanı selam verirken serçe parmağımı açık görmüştü. İçimden çok küfrettim ama hiç sorgulamadım, çünkü emirdi. Trene inme binme eğitimi yapardık; nerede biliyor musunuz? Düz asfalt içtima alanında. Sanal bir tren tarif edilir, vagonun girişi ve çıkışı farazi hatlarla belirlenir ve yüzlerce Harbiyeli olmayan trene biniyormuş gibi koşar, olmayan vagonda yerini alır, sonra olmayan camlara döner, önlerinde sıralanmış ve el sallayan “olmayan” ailelerine sert bir bakış fırlatırlardı. Neden? Emir verildi de ondan. Ben bunun ne kadar manyakça bir şey olduğunu seneler sonra bir sivil arkadaş sohbetinde, normal bir hadise gibi anlatırken gözleri faltaşı gibi açılan arkadaşım sayesinde idrak ettim. O ise hiç anlam verememişti.

Yazları Menteş’e kampa gider Harbiyeli. 24 saat eğitim, baskı, şiddet, eziyet... Kaldırılamayacak emirler verilir ki subay olduğunda emirleri sorgulamasın, reflekse dönüştürsün. Hiç unutmuyorum; hafta sonları otobüslerle İzmir’e izne çıkılırdı topluca. Bir hafta sonu izne çıkmamış, Menteş’te kalmıştım. Arkadaşlarla denize girecektik, adı ‘serbest yüzme’. Ne kadar serbest olduğunu anlatayım: Nöbetçi subay talimat verir: ‘Saat 10.55’te denize girmek isteyenler deniz kıyafeti ile hazır olsun’. Deniz kıyafeti de bir çeşit üniformadır: Standart lacivert şort, üzerinde Sümerbank beyaz tişört, başında tabur şapkası, sol koltuk altında tam da talimatlara göre katlanmış el havlusu. Nöbetçi subay gelir, kıdemliden tekmil alır ve marş söyleyerek sahile gidersin. İlk ‘serbest yüzmeye kaldığımda, düzgün yürüyemediğimiz için mayoyla dikenlerin içinde süründürmüştü Komutan. Her tarafımız kan olmuştu. Serbest yüzmeye giderken dahi sayısız emir, en ufak bir uyumsuzlukta dikenlerde yarı çıplak sürünme... Yanlış anlaşılmasın, bunları kınamıyorum, bir subay ancak böyle yetişir zaten. Ben bu eğitimlerden zevk alıyor, yetiştiğimi hissediyordum. Harbiyelilere bölük komutanlığı yaptığımda çok daha serttim. Kendi emrimdeki bayan harbiyelilerin hüngür hüngür ağladıklarını görmüşlüğüm vardır ve çakı gibi teğmen olan o kızlarla gurur duyuyorum. Burada vurgulamak istediğim konu şu: Askerlikte çok şey mümkündür ama bir Harbiyelinin emre itaat etmemesi düşünülemez. ‘Ben size savaşmayı değil ölmeyi emrediyorum’ dense de ölsek diye yetişirsin, kıtaya çıkar çıkmaz kendinin de ölmeyi emredeceğini bilerek.

Şimdi siz düşünün, komutanları Harbiyelileri toplamış, “otobüslere binin” demiş, başlarına geçmiş. Bu çocukların ‘Ne oluyor komutanım?’ demesini mi bekliyorsunuz? Buna kargalar bile güler… Yazıktır, günahtır.

Subaylar kanunsuz emri değerlendirebilir mi?

2002 yılıydı, ABD’de Naval Postgraduate School’daki mastırım sırasında, Special Operations bölümünden ‘Ethical Decision Making’ (Etik Karar Verme) dersi almıştım. Genç bir Türk komandosu olarak, sınıftaki tek Amerikalı olmayan subaydım. Navy SEAL, Delta Force, Ranger gibi özel birliklerden subaylarla beraber bir dönem boyunca harp etiği tartışmıştık. Jus in bello (savaşta adalet) teorisi ile başlayıp Socrates, Saint Augustin, Hugo Grotius, Kant ve daha pek çok devin metinlerini okur tartışırdık. Bugüne kadar aklımdan hiç çıkmayan bir tartışma konusu şuydu: Askerlerin kanunsuz bir emri uygulamama iradesi (agency) var mıdır? Vietnam’daki My Lai katliamını bilirsiniz, onun üzerinden tartışmıştık. Bizim ulaştığımız ve askeri literatürün desteklediği konsensüs şudur: Düşük rütbelilerin, özellikle zor şartlar ve stres altında emrin kanunsuzluğunu değerlendirme imkanı dahi yoktur. Hele bu Türk ordusu ise, söz konusu bile olamaz.

Bir Kurmay Binbaşı olarak Yüksekova’da Harekat Eğitim Şube Müdürü iken aldığım ve uyguladığım emirleri düşünüyorum. Kendimce sorguladığım emirler oldu ama yerine getirmediğim emir asla. Her emir %100 kitaba uygun muydu? Tabii ki hayır ama bir kurmay binbaşı olarak bile onları komutanla müzakere etmenin ne kadar zor olduğunu bugün gibi hatırlarım.

Biz bu çocukların birey olmalarına, soru sormalarına izin vermedik ki şimdi onlardan ‘Neden darbe gecesi soru sormadın?’ diye hesap soruyoruz. Komutan astlarının yaptığı ve yapamadığı her şeyden sorumludur. Bu gençlerin komutanları zaten yargılanmıştır, sorumluluğu onlardan sormak en doğru olanıdır.

Bu insanları kavga malzemesi yapmayı bırakın

Fakat görünen o ki, artık unuttuğumuz bu çocuklara sahip çıkan kimse yok. Üstelik bu genç insanlar, olayların tam da göbeğinde yer aldığı konusunda toplumun geniş kesimleri nezdinde kesinlik derecesinde bir kanaat bulunan Cemaatin şimdiki sözcüleri ile Devlet’in karşılıklı tevkif ateşleri altında başlarını kaldıramıyorlar; bu şiddetli makineli tüfek sesleri hak talep eden insan seslerini bastırıyor. Ateşe körükle gidip üstüne bir de benzin döken kavgacı ve sorumsuz dilin sahipleri bu ateşlerle kendi mevzilerini korudukları ölçüde bu insanların adil bir yeniden yargılanma ihtimallerini de berhava ediyor.

Bu sorumsuz dilin bir uzantısı olarak, bazı eski askerlerin bu insanların hakkını savunma iddiasıyla sürekli olarak Türkiye, Türk halkı veya devlet yöneticileri hakkında hakaretamiz yayınlar yapmasını ahlaki bulmuyor ve kategorik olarak reddediyorum. Özellikle, ‘görevimize döneceğiz, hesap soracağız’ diye haykıran eski güvenlik bürokratlarını akl-ı selime davet ediyorum: Hiçbir gerçekçi okumaya dayanmayan, uygulanabilirliği de bulunmayan bu tür söylemlerin, sorunu derinleştirmekten ve dahası, çözümsüzlüğü sürdürmekten başka bir neticesi olmadığını düşünüyorum.

Bu insanlar sahipsizdir, onları savunduğunu iddia edenlerin çoğu da maalesef kendi kavgalarının peşindedir. Onların gerçek sesi olmak, hamasetle değil, hakikate, sorumluluk duygusuna ve akılcılığa dayanan bir siyasetle olur. Devleti yönetenlere yakışan ise adaletle hükmetmek, suçsuz olanı suçludan ayırmaktır. Bu ölçüde bir hukuksuzlukla toplumsal barış sağlanması mümkün değildir.