Er kan trauma ontstaan wanneer een kind (en de ouders) langdurig gevangen zitten in een systeem waar ze niet uit kunnen, terwijl hun werkelijkheid voortdurend wordt betwijfeld.

Trauma is iets wat kan voorkomen rondom hoogbegaafdheid. Niet omdat hoogbegaafdheid op zichzelf traumatisch is, maar omdat veel hoogbegaafde kinderen maatwerk* nodig hebben en lang niet alle scholen dat voldoende erkennen of kunnen bieden. Wanneer de mismatch tussen kind en omgeving groot is en langere tijd aanhoudt, kan dat ingrijpende gevolgen hebben. Soms is het zelfs traumatisch voor het kind en/of de ouder(s).

Voor sommige ouders zit het trauma niet alleen in wat hun kind is overkomen. Het zit ook in jarenlang zien dat het misgaat, proberen in te grijpen en vervolgens niet geloofd, niet begrepen en niet serieus genomen worden.

Wat is trauma?

Trauma (of eigenlijk ‘psychotrauma’) is een psychische verwonding die kan ontstaan na zeer ingrijpende gebeurtenissen, zoals oorlog, maar ook na belastende omstandigheden. Zoals mishandeling, verwaarlozing of chronische onveiligheid. Trauma komt niet alleen door de gebeurtenis zelf. Hoe iemand die ervaart en verwerkt, speelt ook een rol.

‘In de psychiatrie en psychologie wordt de term trauma gebruikt wanneer iemand na een schokkende gebeurtenis blijft steken in gevoelens van angst, woede of eenzaamheid. De gebeurtenis is in dat geval zo ongewoon, pijnlijk, schokkend of extreem dat het niet lukt om ermee om te gaan.’ (UMCUtrecht)

Trauma is geen teken van zwakte of een afwijking. Het is een normale reactie op abnormale omstandigheden.

Schooltrauma
Schooltrauma kan ontstaan bij kinderen voor wie school geen veilige plek is. Bijvoorbeeld doordat de lesstof langdurig niet aansluit bij wat het kind nodig heeft, als er voor het kind te veel prikkels zijn op school, langdurig pesten en/of buitensluiten. Ook wanneer een school goede bedoelingen heeft, kunnen schoolervaringen voor sommige kinderen traumatisch zijn.

‘Als we schokkende gebeurtenissen meemaken of ons bedreigd voelen, zenden we instinctief signalen uit naar anderen om ons te hulp te schieten. Maar als niemand te hulp schiet of gevaar blijft dreigen, treden oudere hersengebieden in werking. Dan […] schakelen we over op primitievere manieren van overleven: vechten, vluchten of verstijven. Bij getraumatiseerde kinderen en volwassenen is die stressreactie chronisch geworden. Daardoor raakt het alarmsysteem in de hersenen verkeerd afgesteld.’ (Bessel van der Kolk in GGZnieuws)

Er is erg weinig onderzoek gedaan naar de vraag of trauma meer voorkomt onder hoogbegaafden. Zij hebben, zoals ik hierboven beschreef, wel een aantal risicofactoren. De hele maatschappij is vooral ingericht op het ‘gemiddelde’ kind, waarvan zij verschillen. Ervaringen zoals een langdurige mismatch tussen kind en school, onvoldoende aansluiting bij de onderwijsbehoeften of voortdurend niet begrepen worden, kunnen bijdragen aan traumagerelateerde klachten. Zeker als ze langdurig zijn en er weinig steun is. Maar niet elke hoogbegaafde krijgt te maken met trauma en niet elke negatieve ervaring is traumatisch.

De term ‘schooltrauma’ is geen officiële diagnose. Ik gebruik hem hier als beschrijvende term voor traumatische ervaringen die samenhangen met school.

Daar sta je dan. In je eentje tegenover een school.

‘Almost all of the patients had in some way been trapped or immobilized, unable to take action to save off the inevitable.’ (Bessel van der Kolk)

School is een erg krachtige omgeving. Dat komt omdat kinderen jarenlang verplicht zijn om te gaan, fulltime, er afhankelijk zijn van volwassenen, de kinderen niet veel invloed hebben op wat er gebeurt en hoe, kinderen in een fase van hun leven zijn waarin ze hun identiteit ontwikkelen. Wanneer er in deze periode een langdurige mismatch is, heeft dat veel meer impact dan bijvoorbeeld een sportclub waar je morgen mee kunt stoppen.

Ook de ouders zijn verplicht om mee te werken met school. En ze willen meewerken, maar niet als je kind eraan onderdoor gaat. Een school wil natuurlijk ook niet dat een kind trauma oploopt en zet daarom dingen in gang om de situatie voor de leerling te verbeteren. Maar wat ze kunnen doen of geloven dat ze kunnen doen, is niet altijd genoeg.

Een school wordt door de maatschappij erg serieus genomen. Dus daar sta je als kind/ouder tegenover een organisatie die steun heeft van de overheid en bijna de hele maatschappij. Dat is heftig. Vooral als de school vindt dat ze prima bezig zijn, dat ze werken volgens de gezamenlijke afspraken waarop we met elkaar samenleven. Terwijl het voor jou helemaal niet oké is.

Dan ga je als kind en/of ouder twijfelen aan jezelf: Zie ik het verkeerd? Is dit normaal? Verwacht ik te veel van een school? Had ik iets anders moeten doen? Ben ik raar?

Dat is misschien wel het meest ontwrichtende. Niet alleen de mismatch zelf, maar ook het voortdurende gevoel dat jouw werkelijkheid niet overeenkomt met die van de mensen om je heen. Dat kan ervoor zorgen dat je niet alleen gaat twijfelen aan de situatie, maar uiteindelijk ook aan jezelf.

Vervolgens krijg je uitspraken van anderen, zoals:

“Misschien bedoelen ze het niet zo.”
“Ze doen ook gewoon erg hun best.”
“Ik heb een faalangsttraining die geschikt is voor je (kind).”

Daar heb je niets aan wat betreft je situatie en je trauma. Meestal maken deze zinnen het alleen maar erger. Want hoe goed bedoeld ook, je wordt alweer niet begrepen. Voor veel mensen voelt het extra pijnlijk wanneer zij ook na een ingrijpende ervaring niet worden geloofd of serieus genomen. Dat kan het herstel bemoeilijken.

Want als je kind lijdt en jij probeert dat te stoppen. Je voelt verantwoordelijkheid, maar hebt nauwelijks invloed. Dat kan een diep gevoel van machteloosheid geven. Als de mensen die de macht hebben om iets te veranderen het probleem niet zien… Dan zit je als ouder in een situatie waarin je wel verantwoordelijkheid voelt, maar geen controle hebt. En des te meer voor het kind zelf. Dat kan enorm ontwrichtend zijn.

Waarom erkenning zo belangrijk is

Erkenning is bij trauma belangrijk. Dit komt omdat trauma niet alleen gaat over wát er is gebeurd, maar ook over wat het met je gevoel van veiligheid, vertrouwen en werkelijkheid heeft gedaan. Trauma kan heel eenzaam zijn. Zeker wanneer anderen niet begrijpen waarom iets zo heftig voor je is. En wanneer iemand echt aan jouw kant staat, hoef je je ervaring niet meer alleen te dragen. Er ontstaat ruimte om te verwerken wat er is gebeurd en, als dat nog mogelijk is, om samen naar oplossingen te zoeken.

Ouders van hoogbegaafde kinderen hebben soms jarenlang moeten vechten voor de werkelijkheid van hun kind. Ze moesten steeds weer aantonen dat hun kind niet gewoon ongemotiveerd was en het geen opvoedprobleem is. Dus de emmer is al behoorlijk vol.

Maar het wil niet zeggen dat ouders de school overal de schuld van geven. Ze stellen niet zozeer de vraag of de school genoeg haar best heeft gedaan, maar vooral: “Erkennen ze dat dit mij en mijn kind heeft beschadigd?”. Erkenning betekent niet dat je het over alle details eens moet zijn. Het betekent dat je de ervaring van de ander serieus neemt. Dan ontstaat er ruimte. Om te kijken naar wat het met je heeft gedaan en wat je nu nodig hebt om te helen en -indien van toepassing- de situatie te verbeteren.

Hoe herstel je van een traumatische schoolsituatie?

Drie dingen die mij het meeste hebben geholpen toen wij met een erg lastige, beklemmende schoolsituatie zaten. Dit is geen algemeen recept voor traumaverwerking, maar inzichten die mij persoonlijk hebben geholpen.

1. Bij mezelf blijven: dit is mijn ervaring en ik erken het. Wat anderen daar ook van vinden.

2. Het besef dat de schoolmedewerkers heel anders naar de situatie kijken dan ik: ik hoef en kan ze daardoor op sommige vlakken niet overtuigen. Hier gaat het niet over verantwoordelijkheid of schuld, maar over het loslaten van het idee dat je de ander kan en moet overtuigen dat wat die deed niet oké was. Je zou het een beetje kunnen vergelijken met dat ik een erg linkse politieke overtuiging heb en zij een erg rechtse. Je kunt het hebben over hetzelfde onderwerp, maar beide komen vanuit een totaal andere insteek.

3. Het besef dat er altijd mogelijkheden zijn: we zitten niet vast, we hebben zelf de leiding over de situatie. Als het in die mate vastloopt met school en andere mogelijkheden ook echt geen optie zijn, dan is er bijvoorbeeld altijd nog de mogelijkheid om te emigreren.

Je bent meer dan wat je is overkomen

Trauma is vreselijk en het geeft een heel vervelend gevoel. Wat goed is om naartoe te werken voor jezelf, is om te erkennen dat je slachtoffer bent geweest van wat er is gebeurd. Zo ben jij niet ‘een slachtoffer’, maar ben je ‘slachtoffer van iets’ geweest. Door het zo te zien, kan je het beter verwerken. Want zo voel je dat je meer bent dan de traumatische gebeurtenis(sen).

Traumaverwerking gaat over de realiteit aanvaarden zoals die is. Dingen als positief denken of gewoon maar doorgaan, is niet echt wat helpt bij traumaverwerking. Je hebt juist liefde, erkenning en veiligheid nodig. Niet het negeren van wat er is gebeurd.

*Met maatwerk bedoel ik niet alleen dat de lesstof wordt aangepast, maar ook de bereidheid om het anders te doen, de benadering, de manier van les geven, het tempo, dat men om de regels heenwerkt, dat het kind gezien wordt en geaccepteerd voor wie het kind is, wat het voelt en nodig heeft. Erkenning krijgen dat het kind in best wat dingen verschilt van anderen en dat daar ruimte voor is. Dat lijkt veel gevraagd, maar in de praktijk valt dat vaak heel erg mee.

Bronnen

• umcutrecht.nl/nl/ziekte/trauma

• traumanet.nl/infotheek/wat-is-trauma

• balansdigitaal.nl/kennisbank/ontwikkelingsproblemen/welke-ontwikkelingsproblemen-zijn-er/wat-is-school-trauma

• ggznieuws.nl/bessel-van-der-kolk-traumas-laten-in-het-lichaam-diepe-sporen-na

• Beyond Gifted, Substack

• www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/over-psychotrauma-en-stressorgerelateerde-stoornissen/posttraumatische-stressstoornis-ptss/kenmerken-ptss-samenvatting

• Bessel van der Kolk, The body keeps the score (2014)

• www.psyche-enzo.nl/slachtofferrol-aannemen

• Ik las een artikel tegen over deze vragen:
  Is IQ the best way to identify giftedness?
  Can you prepare for the test?
  De auteur heeft het over ‘intellectueel hoogbegaafd als een van de vele vormen van hoogbegaafdheid’ alsof iedereen het er over eens is dat er vele vormen zijn. Maar ik kom dat concept bijna nooit tegen. Vooral in Nederland wordt er bijna nooit gepraat over bijvoorbeeld een sporttalent als een vorm van hoogbegaafdheid. Los daarvan vind ik het best lastig dat er zoveel wordt opgehangen aan de IQ-test als het gaat om het ‘vaststellen’ van hoogbegaafdheid. Daarover staan 5 nuttige tips in het artikel.

  ‘There are many reasons intellectually gifted people may not test at a level that reflects their true abilities. This can include having a concurrent learning disability, severe test anxiety, or poor testing conditions.’

• Een interessante vervolgvraag in een tekst van Naomi Fisher:
  What happens to those who don’t meet criteria for a diagnosis, but who still struggle?
  Dat is het stomme als men eist dat er een IQ-score van 130 of hoger is voor toelating bij een Plusklas bijvoorbeeld. Want de score is nogal afhankelijk van allerlei factoren, zoals je leest in de qoute hierboven. En ook: wat als je echt onder de 130 scoort? Want dat wil dat niet zeggen dat je geen maatwerk nodig hebt.

‘My children weren’t in a world where children were clever – or not. […] and they hadn’t learnt that adults considered some things (like reading) to be much more important than other things (like Minecraft). In their world, people were skilled at different things, but there wasn’t judgement attached to that about them as a person. They weren’t clever, or stupid. They were just.. skilled at different things. Like adults.’

• Ouders willen graag van de professional horen:
  “She’s not stupid, she’s dyslexic.”
  “He’s not naughty, he’s autistic.”
  “She’s not lazy, she has ADHD.”
  De kinderen die aan de criteria voldoen, krijgen dan namelijk een beetje een vrijkaartje voor de oordelen over hun gedrag. Maar zijn de kinderen die niet aan de criteria voldoen dan ineens wél stupid, naughty of lazy?

• Een ander artikel stelt de vraag:
  Is het extra moeilijk voor neurodivergente mensen als een relatie uitgaat? Mijn eerste vraag is dan: “Kan je mensen met autisme, ADHD, dyslexie en hoogbegaafdheid wel als een groep zien?”. Mijn antwoord: Nee. Dus is het artikel dan nog interessant? Laat maar zitten.

  

• When does giftedness stop being cute?

‘When are gifted kids not being used anymore as show ponies to “play a quick piano song” or “tell them about the book you’re reading.” ’

• Het antwoorden in het artikel zijn erg belangrijk:
  - Stop ermee hoogbegaafdheid te zien als een prestatie.
  - Neem het niet persoonlijk als een kind het beter weet dan jij.
  - Geef ze de ruimte om zichzelf met je te delen. Los van of je het ermee eens bent wat ze zeggen.

• Is giftedness is a mirage? Nog een reactie-post over het artikel waar ik het in de vorige HB-Update over had. Haar antwoord op de vraag is: Nee. Hoogbegaafdheid is geen illusie omdat je er niet goed in bent om het de identificeren en om passend maatwerk te regelen. Daar ben ik het mee eens.

‘One of the strongest critiques of gifted education receives surprisingly little attention in the article. Many gifted programs aren’t actually serving gifted children. They’re serving high achievers.’

‘Some people think that parents of gifted children are chasing prestige, Ivy League admissions, and bragging rights. Most of us are chasing something much less glamorous: an education that fits.’

• De Ondernemer maakte een serie korte filmpjes over mensen met een neurodivergentie en een eigen onderneming. Ik vind het mooi dat ze de kracht van de neurodivergentie juist laten zien. Zou er ook nog een filmpje over hoogbegaafdheid komen?

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kun je een betaald abonnement nemen op mijn Substack of een van mijn producten aanschaffen:

Meer info & bestellen

• New York Magazine publiceerde het artikel The Mirage of the Gifted Child, waarover ik reacties bij anderen zag voorbijkomen. Het artikel leeft in de HB-wereld. Het is wel echt gebaseerd op hoe ze in Amerika, en in New York in het bijzonder, hoogbegaafdheid zien. Dat is wat anders dan de Nederlandse manier.
  
  Dit artikel onderzoekt de vraag: Bestaat hoogbegaafdheid eigenlijk wel als aparte categorie? Ik ben het ermee eens dat het label ‘hoogbegaafd’ vaak te makkelijk onderdeel wordt van iemands identiteit. Juist omdat er zo’n onderscheid wordt geconstrueerd. Bijvoorbeeld door alleen kinderen in een Plusklas toe te laten bij een IQ-score van 130 of hoger. Als je dan 129 bent mag je niet meedoen ook al heb je er wél behoefte aan. En als je 130+ scoort mag je meedoen, ook als je er niks aan vindt.

  ‘Cognitive psychologist Amy Lynne Shelton, executive director of the Johns Hopkins Center for Talented Youth, doesn’t like the term gifted. […] Shelton says the center doesn’t even use the word gifted — they prefer advanced learner — and that she frames the conversation less around a designation and more a determination of need. “We try not to make it reward-based, like, ‘Oh, you’re special,’ but more about, ‘We’re talking about what you need and what you can do,’” Shelton says.’

‘Critics say the process we use to identify bright kids is flawed and insular. But what if giftedness itself is a lie?’

• Een (gratis) webinar waarin hoogleraar Cognitieve Diversiteit Léon de Bruin en Sven Mathijssen, plaatsvervangend hoofdopleider van de RITHA-opleiding onderzoeken in hoeverre hoogbegaafdheid een neurodivergentie is of niet. En wat betekent dat voor onderwijs, begeleiding en werk? Ik ben benieuwd met welke vernieuwende en/of interessante punten ze komen.

• Onderzoekers van de universiteit van Maastricht hebben een smartphone-app ontwikkeld die veranderingen kan waarnemen in iemands stem, die aangeven dat ze een flare-up hebben van hun astma of COPD. Tot wel drie dagen voordat de symptomen ernstig worden. Dit kan patiënten helpen om eerder te kijken of er iets gedaan moet worden (zoals arts raadplegen, medicijnen nemen) en het vermindert het risico op ernstige gevolgen. De technologie wordt nu breder getest.

  

• Een mooi artikel over het bijzondere bewustzijn van hoogbegaafden. ‘Gifted children (those typically identified with an IQ of 130 or higher) come equipped with an attuned awareness of the world around them.

  Their attunement comes in different flavors. Some gifted kids use logic and even mathematical reasoning to figure things out. Others are hit with insight like a lightning bolt. Still others feel profound emotions and empathy for others.’

• Op Reddit stelt iemand een interessante vraag en krijgt antwoorden die leuk zijn om door te lezen: ‘if you had to guess someones intelligence, what questions would you be asking? What would you look out for? Any patterns of speech? Anything behaviourally? Answers can include anything, but im looking more for unique opinions and stuff thats niche. Also, you cant include stuff in IQ like their working memory or verbal IQ or whatever’.

• Voor wie net zoals ik niet bij de Mensa awards was, is hier een video-verslag dat ze maakten.

• Een artikel waarin de auteur ons vertelt dat het probleem niet is dat hoogbegaafde kinderen meer uitdaging nodig hebben, maar dat het onderwijssysteem te veel waarde hecht aan het label 'gifted' en te weinig aan het aanbieden van passend, effectief onderwijs aan iedere leerling die daar baat bij heeft. En daar ben ik het zeker mee eens.

• Iemand schreef een uitgebreide tekst -een soort handleiding- voor haar therapeut, zodat die hoogbegaafdheid nog beter begrijpt in een therapeutische setting. ‘I wrote this for my therapist, because I believe it is essential for most types of therapy for non-neurotypical people to have at least a basic understanding of the way their brain operates differently from the average models they have learned.’

• Een nogal uitgebreide tekst over de combinatie hoogbegaafd + autisme + ADHD. Ik ben het niet 100% met alles eens, maar vooral dit spreekt me aan: ‘The gifted AuDHD intellectual experience differs from that default in ways that aren’t easily captured by saying it’s faster, or more, or better. It’s qualitatively different: thinking differently rather than thinking more, experiencing ideas differently rather than experiencing more of them, relating to knowledge in ways that the standard account of intellectual life doesn’t fully accommodate.’

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kun je een betaald abonnement nemen op mijn Substack of een van mijn producten aanschaffen:

Meer info & bestellen

• Vakantiestress met hoogbegaafde kinderen? In een artikel vertelt de schrijfster dat een van haar kinderen zich voor geen van de beschikbare, leuke zomeractiviteiten wilde inschrijven. Dit is een voorbeeld van iets dat vaak niet wordt begrepen. Want alle kinderen vinden het toch geweldig om leuke dingen te doen? Mensen die met onbegrip reageren, moeten het op een andere manier bekijken: ‘He told me he hates signing up for things because he can’t predict whether he’ll want to do that activity on the actual day. He explained that while he loves art, he doesn’t enjoy classes where someone tells him exactly what to create. He told me he feels like he “works” all year at school and in the summer, he wants to be home, where he feels happiest.”

  

• Er verscheen een online gids tegen vastlopen van hoogbegaafde leerlingen, waarin een stukje van mij staat over het gratis e-book Hoofgbegaafdheid Begrijpen.

• Er gebeuren de afgelopen weken heftige dingen omtrent thuisonderwijs odner 5b. Ik schreef een artikel om er duidelijkheid aan de te geven. Wat heeft dit te maken met hoogbegaafdheid? Op zich niets, maar ik draag thuisonderwijs een warm hart toe en verder komt het Nederlandse systeemdenken in dit onderwerp erg naar voren: ze zetten de verantwoordelijkheid van het systeem min of meer boven de behoeften van de mens zelf. Dat zie je ook terug in hoe er met hoogbegaafden wordt omgegaan, vooral op scholen.

• Een mooie TEDx-talk van een meisje van 12 dat vertelt over de mythen omtrent thuisonderwijs.

• Ik las in een artikel waarin staat dat ze in sommige delen van Amerika (en wellicht ook in andere landen) alle leerlingen screenen op hoogbegaafdheid: ‘Our district screens all students for cognitive giftedness in second grade and fourth grade. In addition to that, our district identifies specific subject area giftedness (reading and math) beginning in second grade.’

• Op vrijdag 19 juni is de uitreiking van de Mensa Fonds Awards 2026 bij de TU/e Eindhoven. Je kan je via hier inschrijven & meer info. Het thema is is Hoogbegaafdheid en Arbeidsmarkt. En de award gaat naar… drs. Bas van Tol, Change Management Officer bij de Nederlandse Politie. Wat mij betreft een terechte winnaar. Hij zorgt er namelijk al jaren voor dat hoogbegaafd talent binnen de politie niet alleen wordt herkend, maar ook structureel wordt ingezet. Hij benadert hoogbegaafdheid niet als individueel thema, maar als een organisatievraagstuk: Hoe kan de politieorganisatie het beste gebruikmaken van de talenten van hoogbegaafden?

• Naomi Fisher deed een best heftige uitspraak: ‘we pretend our education system is about learning, but really it’s about conformity’ en ‘When children don’t conform to this regime, then we say the problem is them. […] What needs to be different? Education needs to start with what we know children need to thrive. Autonomy, a sense of being competent and belonging. Our aim should be that they leave education knowing that they are valuable, that we believe in them and that they have choices. There are schools and teachers doing this, but they are swimming against the tide. Government targets push them in the opposite direction.’

• Ten slotte verscheen er in de Volkskrant een wonderbaarlijk artikel over een onderzoek bij tweelingen van hoogleraar biologische psychologie Dorret Boomsma. Daar staat een stuk in over IQ waar ik al op meerdere plekken naar gerefereerd zag worden op een onjuiste manier. Deze (vreemde, vind ik) zin uit het artikel ‘Bij kleuters is de aanleg voor IQ ongeveer voor 25 procent erfelijk bepaald, halverwege de basisschool is het 40 procent’ is ook erg aantrekkelijk om onjuist te interpreteren, of te lekker letterlijk te gebruiken als een aantrekkelijke hook op social media. Maar als je verder leest, zie je een legitieme hypothese van de hoogleraar om deze cijfers te verklaren: hoe ouder een kind wordt, hoe zelfstandiger én hoe meer keuzes ze zelf maken. Dus dan is er ook meer gelegenheid voor hun genetische aanleg om tot uitdrukking te komen.

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kan je een betaald abonnement nemen op mijn Substack of een van mijn producten aanschaffen:

Meer info & bestellen

Wat is thuisonderwijs?

Kinderen vanaf 5 jaar moeten volgens de leerplichtwet in Nederland verplicht naar school. Behalve als ouders/verzorgers succesvol een beroep doen op vrijstelling van de leerplicht op grond van hun geloofs- of levensovertuiging. Dan krijgt het kind thuisonderwijs, wat betekent dat ouders zelf onderwijs geven aan hun kinderen. Ze zorgen voor een inspirerende en sociale omgeving met maatwerk.

Deze ouders beroepen zich op vrijstelling van de leerplicht op basis van artikel 5 sub b uit de Leerplichtwet 1969, omdat er geen school van hun levensbeschouwelijke richting in de buurt is. Oftewel een richtingsbezwaar.

‘Het aantal kinderen dat vanwege de levensbeschouwing van hun ouders niet naar school hoeft, loopt hard op. “In 2017 waren het er 800, maar in het schooljaar 2023/2024 waren het er al 2.475”, zegt Eva de Jong van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) tegen NU.nl.’ (NU.nl)

Het gaat om een heel klein deel van de kinderen in Nederland. In 2024/2025 kregen 2.860 kinderen thuisonderwijs vanwege artikel 5b. Dit is 0,1% van alle minderjarigen in Nederland. Natuurlijk is elk kind belangrijk, maar de vraag blijft wel: waarom wordt er nu zoveel ophef gemaakt over deze kleine groep?

Wat er de afgelopen weken gebeurde

Afgelopen april verduidelijkte en verscherpte de Hoge Raad de regels voor de leerplichtvrijstelling op grond van 5b. De reden die zij hiervoor noemen, is dat het recht op onderwijs de afgelopen jaren steeds meer betekenis heeft gekregen. De balans is dus als het ware verschoven. Meer richting het ‘recht op onderwijs’ van het kind en minder richting de rechten van de ouders en hun richtingsbezwaar. Dit vernauwt de mogelijkheid van een vrijstelling op basis van levensovertuiging van de ouders.

Bovendien is, volgens de Hoge Raad, het openbaar onderwijs geschikt voor álle kinderen, ongeacht de achtergrond of levensovertuiging. ‘Dit zal in de praktijk betekenen dat een beroep op deze vrijstellingsgrond, waar het gaat om openbaar onderwijs, nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen slagen.’ (hogeraad.nl)

De gemeente Den Haag heeft vervolgens de conclusie getrokken dat zij nieuwe beroepen op vrijstelling van de leerplicht op basis van 5b niet langer honoreert. Ouders van de ruim honderd kinderen uit Den Haag die nu thuisonderwijs krijgen op basis van 5b, kregen een brief dat hun kind(eren) na de zomervakantie geen vrijstelling meer toegekend krijgen. Gemeente
Den Haag ziet dit als een logisch gevolg van de uitspraak van de Hoge Raad. Zij pleiten bovendien al langer voor de afschaffing van deze vrijstellingen van de leerplicht.

Gemeente Utrecht wacht het landelijk beleid af en behandelt voorlopig geen nieuwe aanvragen. Zij zien komend schooljaar als een overgangsjaar voor ouders om een school te zoeken. Deze gemeente kijkt in de tussentijd of er inderdaad nieuw beleid nodig is. Uit de media (NOS/regionale media) blijkt dat in elk geval de gemeenten Rotterdam, Groningen en Amersfoort nieuwe verzoeken afwijzen en de jaarlijkse herhaalverzoeken per geval gaan bekijken. Daarnaast zijn er een aantal gemeenten die ‘afwachten’, wat betekent dat ze met eventuele wijzigingen wachten op eenduidige landelijke interpretatie van de uitspraak van de Hoge Raad.

Gaat het dan niet goed met de kinderen die thuisonderwijs krijgen?

Het is niet bewezen dat de thuisonderwijskinderen per definitie tekortkomen in onderwijs, welzijn of ontwikkeling. Toch gaat de overheid ervan uit dat de beste keuze voor onderwijs een schoolinschrijving is. School is controleerbaar, uniform en toetsbaar. En een vaak genoemd argument tegen thuisonderwijs is dat men niet kan controleren of deze kinderen zich goed ontwikkelen. Is er reden om bezorgd te zijn?

‘ “De meeste kinderen die thuisonderwijs krijgen, presteren wel goed op toetsen en examens”, licht hij (hoogleraar Onderwijswetenschappen Sjoerd Karsten, red.) verder toe. […] “Deze ouders zijn meestal creatief in het vinden van methodes om de kinderen thuis les te geven, door niet alleen letterlijk aan de keukentafel te zitten. Ouders kiezen daarin natuurlijk wel voor methodes die bij hen aansluiten en wat de kinderen verder brengt in de maatschappij, maar ook in het vervolgonderwijs”, vertelt de hoogleraar. “Het sluit dus qua inhoud aan bij het onderwijsniveau dat van alle kinderen wordt gevraagd.” ‘ (eenvandaag.nl)

Internationaal blijkt uit allerlei onderzoek dat de gemiddelde academische uitkomsten minstens gelijk zijn aan regulier onderwijs. Ook uit Nederlands (kleinschalig) onderzoek blijkt dat kinderen die thuisonderwijs krijgen gemiddeld een voldoende tot goed onderwijsniveau haalden en dat zij in veel gevallen goed doorstroomden naar vervolgonderwijs of werk. Ook gaat het volgens onderzoek in sociaal opzicht prima.

‘The majority of peer-reviewed studies on academic achievement reveal a positive effect for the homeschooled students compared to institutional schooled students, while a few studies show mixed or negative results. Regarding social and emotional development, a large majority of studies show clearly positive outcomes for the homeschooled compared to those in conventional schools. A majority of the studies on the relative success of the home-educated who later became adults show positive outcomes for the homeschooled compared to those who had been in conventional schools.’ (Brian Ray, 2017)

‘De eerste vraag die je krijgt als je vertelt dat je thuisonderwijs doet, is: “Hoe zit het met de sociale ontwikkeling?” Mensen die geen directe ervaring hebben met thuisonderwijs, vragen zich af of een kind dat niet dagelijks met klasgenoten optrekt niet eenzaam is of sociaal onhandig wordt.

Interessant genoeg laat onderzoek uit de VS en Europa (H. Blok, 2002 en Francis & Keith, 2004) precies het tegenovergestelde zien. Zo werden tientallen studies geanalyseerd, met als conclusie dat thuisonderwezen kinderen gemiddeld net zo sociaal vaardig zijn als hun schoolgaande leeftijdsgenoten en ze scoren vaak zelfs beter. Deze kinderen zijn actief in clubs, sport, vrijwilligerswerk, workshops, enzovoort. Ze hebben contacten met mensen uit allerlei leeftijdsgroepen en hun sociale netwerken zijn juist rijker en diverser dan wat een klaslokaal biedt.’ (Substack-artikel, Garssen)

“Onderzoek op dat terrein laat zien dat kinderen qua sociale vaardigheden heel goed kunnen meekomen. Ze zijn bijvoorbeeld vaak onderdeel van sportclubs. Die kinderen komen dus in sociaal opzicht niks tekort.” (eenvandaag.nl)

‘Daarbij leeft vaak een hardnekkig misverstand: dat thuisonderwijskinderen opgroeien buiten de samenleving. Natuurlijk bestaan er uitzonderingen, maar voor het overgrote deel klopt dat beeld eenvoudigweg niet. […] Bovendien stromen veel thuisonderwijskinderen door naar het voortgezet en hoger onderwijs en kiezen zij uiteindelijk een beroep of carrièrepad.’ (Opiniestuk, ND.nl)

Is de zorg voor onderwijs en welzijn daadwerkelijk beter op scholen dan bij thuisonderwijs? Scholen worden uitgebreid getoetst en gecontroleerd. Daar blijkt het niet op alle vlakken even geweldig te gaan. In het rapport ‘De Staat van het Onderwijs 2026’ staat onder andere:

• Fors deel van de onderzochte scholen en opleidingen onvoldoende. Ongeveer 18% van de scholen beoordeelden we als onvoldoende (16%) of als zeer zwak (2%).

• Zicht op ontwikkeling en begeleiding schiet tekort bij 1 op de 10 po-scholen.

• Nog steeds lerarentekorten.

• Aanhoudende daling Nederlandse leesvaardigheid en woordenschat in de onderbouw vo.

• De vertrouwensinspecteurs ontvingen in 2024-2025 meer meldingen

  over (online) pesten dan in de jaren daarvoor.

Er zijn geen uitsluitende cijfers dat de ene route beter is dan de andere. En gaat het uiteindelijk niet om de daadwerkelijke ontwikkeling en het welzijn van het kind, ongeacht de route?

Thuisonderwijs 5b afschaffen of controleren?

Er is de afgelopen jaren een duidelijke stijging in het aantal thuisonderwijsgezinnen geweest. Dit kan komen door een grotere behoefte vanuit de maatschappij. Maar de overheid ziet de stijging vooral als signaal dat ze moeten zorgen dat ze meer zicht hebben op deze kinderen.

In een uitzending van BOOS (19 mei 2026) zei de staatssecretaris van OC&W Judith Tielen het volgende: ”We zijn nu twee opties aan het uitzoeken. Het ene is toezicht op het thuisonderwijs. […] en we kijken of we die vrijstelling onder b misschien niet gewoon moeten afschaffen.”

Deze overweging is niet nieuw in de politiek. Daar zijn ze al jaren om de twee opties te onderzoeken. Er is lange tijd weinig structureel toezicht geweest op 5b en het onderwerp is in de politiek lang op de achtergrond gebleven. Af en toe kwam er een debat of een voorstel.

Kamerstuk, 2015: ‘Artikel 5 onder b van de Leerplichtwet, dat ouders de gelegenheid geeft om hun kind vanwege richtingsbedenkingen volledig te onttrekken aan het onderwijs, wil ik afschaffen. In plaats daarvan doe ik een voorstel voor het inrichten van thuisonderwijs waarbij het recht op goed onderwijs voor het kind kan worden gegarandeerd.’

Ook al leek de huidige staatssecretaris in de uitzending van BOOS de voorkeur te hebben voor het afschaffen van 5b, het ministerie is nog steeds beide opties aan het onderzoeken. Ook de optie voor een wettelijk gereguleerd thuisonderwijssysteem.

Thuisonderwijs als onderwijsvorm erkennen

Om te toetsen of de ontwikkeling van een kind dat thuisonderwijs krijgt naar behoren verloopt, kan de overheid ervoor kiezen om dit te controleren. Dit is iets wat nu niet gebeurt. Er komt niemand langs om te kijken hoe het gaat met een kind dat thuisonderwijs krijgt.

In andere landen (zoals in België) gebeurt dat wel. Deze landen hebben een systeem waarbij thuisonderwijs gewoon mag volgens de wet en waar om de zoveel tijd een huisbezoek is. Zo weet de overheid hoe het gaat met de ontwikkeling en het welzijn van het kind.

‘Zelf is Van der Zalm (voorzitter van de Vereniging voor Thuisonderwijs, red.) overigens juist een voorstander van meer toezicht. De vereniging pleit ervoor om thuisonderwijs als onderwijsvorm te erkennen, zodat onder meer de inspectie kan controleren of deze kinderen voldoende leren.’ (Trouw.nl)

In een programma van Family7 is vader van twee thuisonderwijskinderen en bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs aan het woord: “Kinderen zijn in eerste instantie van de ouders. Het recht van zowel de ouders als de kinderen moet gezien worden; die moeten naast elkaar kunnen bestaan. Dan is de oplossing niet om het recht van de ouder weg te nemen. We zien graag dat thuisonderwijs, net als in sommige andere landen in Europa, erkend wordt in de wet en dat er ook toezicht plaatsvindt. Zodat ook het recht van het kind geborgd wordt.”

Het is in Nederland al mogelijk om goed onderwijs en welbevinden te garanderen. Ouders die thuisonderwijs geven, kunnen namelijk een Keurmerk Thuisonderwijs aanvragen bij Stichting Keurmerk Thuisonderwijs, opgericht in 2014. Het keurmerk borgt (voor maximaal 3 jaar) dat jeugdigen deugdelijk thuisonderwijs krijgen. Hiervoor stellen ouders een thuisonderwijswerkplan op. Dit wordt beoordeeld door de stichting en er komt een huisbezoek.

Geldt een richtingsbezwaar niet bij openbaar onderwijs?

Als beide opties nog worden onderzocht, waarom gaan sommige gemeenten dan nu al over tot het niet meer toekennen van thuisonderwijs op basis van 5b? Hun beredenering is dat door de uitspraak van de Hoge Raad zij het openbaar onderwijs in principe als ‘voldoende neutraal’ kunnen zien. Daarom zou een richtingsbezwaar niet meer gelden en is dit verzoek tot vrijstelling niet meer gegrond. Met die beredenering is niet iedereen het eens.

‘Ilona van der Zalm, voorzitter van de Vereniging voor Thuisonderwijs: “Voor ouders met religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen kan juist daar een belangrijk verschil liggen. Vanuit hun perspectief vertegenwoordigt openbaar onderwijs niet een neutrale positie, maar een bepaalde visie op mens en samenleving die niet altijd aansluit bij hun eigen overtuigingen.” ‘ (Trouw.nl)

‘Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging betekent dat je zelf mag kiezen of je ergens in gelooft of niet, en ook welke religie je wilt aanhangen. Een levensbeschouwing of overtuiging is een samenhangende visie op het leven: wat het leven betekent, wat de waarde ervan is en hoe het geleefd mag worden.’ (mensenrechten.nl)

‘Het is lastig om te bepalen wat precies levensovertuiging is. “Want wat valt daar wel onder en wat niet?”, zegt de hoogleraar daarover (hoogleraar Onderwijswetenschappen Sjoerd Karsten, red.). Dat is ook de reden dat de discussie nu is ontstaan. “Diverse rechters en het Openbaar Ministerie hebben zich hierin verdiept, maar zij kwamen er niet uit. Zij zijn degenen die moeten controleren wat binnen een levensovertuiging valt en wat niet, maar kunnen zelf niet goed vaststellen wat een levensovertuiging nou precies is. Vandaar dat de Hoge Raad het thuisonderwijs nu wil aanscherpen.” […] “Het Openbaar Ministerie heeft in het verleden een nota uitgebracht met de vraag wat de beste inhoudelijke omschrijving is van een levensovertuiging”, vertelt Karsten. “Een levensovertuiging kan namelijk van alles zijn, dat heeft geen harde grondslag waarop je beslissingen kan nemen.’ (eenvandaag)

Is het morrelen aan de wet?

Als de wet al tientallen jaren zegt dat ouders bedenkingen tegen de richting van scholen mogen hebben, en de Hoge Raad zegt nu dat openbare scholen in feite niet meer op die grond kunnen worden afgewezen, is dat dan een uitleg van de wet of een verandering van de wet?

De NVVTO (Nederlandse Vereniging voor Thuisonderwijs) vindt dat gemeenten te ver gaan in hoe streng ze de uitspraak van de Hoge Raad interpreteren, terwijl sommige gemeenten zeggen: nee hoor, wij passen gewoon de nieuwe uitleg van de rechter toe.

‘De NVVTO zegt dat wethouders geen bevoegdheid hebben om zelfstandig over de vrijstelling op basis van levensbeschouwing een besluit te nemen. “Een gemeente kan immers niet besluiten dat een bepaalde landelijke wet plaatselijk niet geldt.“ (NOS.nl)

Michael de Vos, mede-oprichter van de school Aventurijn, zegt dat de overheid ‘tegenwettelijk’ handelt. Dat ouders hun eigen richting kiezen, zeker als er geen school behorende bij hun levensbeschouwing is, is een grondrecht. Wat nu gebeurt, is een aantasting van het ouderlijk gezag. […] De gemeenten hebben er niets mee te maken en het gebeurt toch.” (blckbx, Youtube)

Gemeenten stellen daar tegenover dat ze elk beroep op vrijstelling van de leerplicht moeten beoordelen. Zij mogen inderdaad geen wet maken of wijzigen, maar hebben wél uitvoeringsruimte. Ze moeten binnen de ruimte van de wet een juridische beoordeling geven of het beroep op vrijstelling op basis van 5b al dan niet correct is.

Over deze discussie zal de komende jaren waarschijnlijk nog veel worden geschreven en geprocedeerd.

Wat als de ouders hun kind alsnog niet inschrijven op school?

Het besluit van de Hoge Raad en de interpretatie daarvan door sommige gemeenten wordt vanuit het thuisonderwijs sterk bestreden. Niet alle gezinnen die zich beroepen op vrijstelling onder 5b zullen hun kinderen nu bij een school inschrijven. Wat gebeurt er als ze dat inderdaad niet doen?

‘Het Openbaar Ministerie wil ouders van wie de kinderen vanwege hun geloof of levensovertuiging niet naar school gaan strafrechtelijk gaan vervolgen. Vorig jaar stopte het OM hier juist nog mee, omdat rechtszaken complex en lang zijn. Ook leidde het er zelden toe dat de kinderen alsnog naar school gingen.’ (nos.nl)

Veel ‘thuisleerlingen’ zullen straks toch naar school moeten, maar wie gaat controleren of ze ook echt gaan? […] Het is nog maar de vraag of gezinnen veel gaan merken van het besluit van de Hoge Raad, zegt onderwijsjurist Fleur Terpstra. “Ik denk dat iedereen nog zoekende is wat dit precies betekent. Gaat de wetgever iets doen? Moeten gemeenten nu zelf bepalen hoe ze ermee omgaan?” (Trouw.nl)

Conclusie

De ontwikkelingen rondom thuisonderwijs op grond van levensovertuiging gaan de afgelopen weken snel, misschien wel te snel. De politiek is nog aan het onderzoeken, maar sommige gemeenten hebben het beroep op vrijstelling 5b al afgewezen.

Na een uitspraak van de Hoge Raad staat het thuisonderwijs 5b op losse schroeven. Er is een verschuiving in de balans tussen de ouderlijke rechten en ‘het recht op onderwijs’ van het kind. Bij thuisonderwijs krijgt het kind wel degelijk onderwijs, maar de overheid controleert dit niet.

De vraag is of het een goede ontwikkeling is om het thuisonderwijs op grond van 5b af te wijzen. Als je het aan mij vraagt, is het beter om te kiezen voor het erkennen van (gecontroleerd) thuisonderwijs.

Bronnen:

• www.hogeraad.nl/actueel/nieuwsoverzicht/2026/april/hoge-raad-leerplichtvrijstelling-openbaar-onderwijs-alleen

• uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:HR:2026:659

• www.bijzonderstrafrecht.nl/home/hoge-raad-leerplichtvrijstelling-openbaar-onderwijs-alleen-in-uitzonderlijke-gevallen

• www.vosabb.nl/gemeente-den-haag-stopt-met-levensbeschouwelijke-vrijstelling-leerplicht-po-vo

• nos.nl/artikel/2615798-haagse-kinderen-die-thuisonderwijs-krijgen-om-levensovertuiging-moeten-terug-naar-school

• www.uindewijk.nl/politiek/utrecht-onderzoekt-gevolgen-schrappen-vrijstelling-leerplicht

• www.vosabb.nl/hoge-raad-benadrukt-fundament-van-openbaar-onderwijs

• Rapport staat van het onderwijs 2026 https://open.overheid.nl/documenten/0bb6b24f-b714-44d4-ba9a-031c543352ce/

• nos.nl/artikel/2617002-meerdere-gemeenten-wijzen-nieuwe-aanvragen-voor-thuisonderwijs-af

• www.nrc.nl/nieuws/2026/06/02/dat-overheid-vrijstelling-leerplicht-begrenst-is-terecht-maar-zorg-dan-ook-voor-onweerstaanbaar-goed-onderwijs-2-a4929168

• www.researchgate.net/publication/321323939_A_systematic_review_of_the_empirical_research_on_selected_aspects_of_homeschooling_as_a_school_choice

• www.stichtingkeurmerkthuisonderwijs.nl/RapportVervangendOnderwijsAanvulling2010.pdf

• www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/meerdere-gemeenten-wijzen-nieuwe-aanvragen-thuisonderwijs-af

• eenvandaag.avrotros.nl/doe-mee/controleert-de-overheid-of-ouders-geschikt-zijn-om-les-te-geven-en-andere-vragen-over-thuisonderwijs-beantwoord-163866

• Van influencers tot overheid: kinderrechten schenden met ‘thuisonderwijs’ | BOOS S13E05 (YouTube)

• Family 7, uitzending 20 mei 2026 www.facebook.com/watch/?v=973442995665535

• www.mensenrechten.nl/themas/godsdienst-en-levensovertuiging

• www.stichtingkeurmerkthuisonderwijs.nl/over-het-keurmerk.php

• www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/leeftijd/jongeren

• www.nu.nl/binnenland/6396403/leerplichtambtenaren-twijfelen-moeten-2500-thuisonderwijskinderen-de-klas-in.html

• www.rijksoverheid.nl/themas/onderwijs/vrijheid-van-onderwijs/openbaar-en-bijzonder-onderwijs

• www.nd.nl/opinie/opinie/1318724/thuisonderwijs-verdient-wettelijke-bescherming-maar-den-haag-

• www.trouw.nl/onderwijs/veel-thuisleerlingen-zullen-straks-toch-naar-school-moeten-maar-wie-gaat-controleren-of-ze-ook-echt-gaan~badb95a8/

• nos.nl/artikel/2616341-om-gaat-toch-ouders-die-kinderen-thuishouden-van-school-vervolgen

• www.poraad.nl/onderwijskansen/passend-en-inclusiever-onderwijs/staatssecretaris-onderzoekt-oplossingen-voor

• Vadertje Staat weet wat goed is voor jouw kind: verbod thuisonderwijs (YouTube)

• zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31135-58.html

Goed onderwijs voor hoogbegaafde kinderen gaat niet alleen over verrijkingswerk, plusklassen of aparte werkboekjes. Het gaat erom dat een school echt kan aansluiten bij wat een leerling nodig heeft om tot ontwikkeling te komen.

De vereniging Begaafdheidsprofielscholen (BPS) ontstond vanuit de ambitie om beter en passender onderwijs te realiseren voor hoogbegaafde (HB) leerlingen binnen het reguliere onderwijs. Inmiddels dragen bijna 100 scholen hun keurmerk. Maar wat zegt dat label eigenlijk? En in hoeverre ervaren hoogbegaafde leerlingen in de praktijk daadwerkelijk beter passend onderwijs van deze scholen?

Ik onderzocht wat het inhoudt om een Begaafdheidsprofielschool te zijn en of de hoogbegaafde leerlingen er in de praktijk echt voordeel bij hebben.

Wat is een Begaafdheidsprofielschool?

Begaafdheidsprofielscholen zijn reguliere basis- en middelbare scholen die kwalitatief hoogwaardig onderwijs en begeleiding bieden aan hun hoogbegaafde leerlingen. Deze scholen zijn allemaal erkend door de vereniging Begaafdheidsprofielscholen. Let op, dit zijn geen fulltime HB-scholen die alleen zijn ingericht voor hoogbegaafde leerlingen.

Iedereen wil dat kinderen goed en passend onderwijs krijgen op een plek waar zij zich prettig voelen. Dat geldt natuurlijk ook voor hoogbegaafde kinderen. Hoogbegaafdheid wordt vastgesteld door een IQ-score van 130 of hoger, maar HB is veel meer dan een hoge intelligentie. Het is vooral een manier van zijn. Dat zie je terug in gedrag, manier van leren en communicatie. De verschillen met niet-hoogbegaafde leerlingen zijn zodanig dat het onderwijs en de onderwijsomgeving daarop moeten worden afgestemd.

Wat is de vereniging Begaafdheidsprofielscholen?

Oorsprong van de vereniging

In 2004 begon het project Begaafdheidsprofielscholen (BPS), ondersteund en gestimuleerd door het ministerie van OCW. De reden: ‘Passend onderwijs en gerichte begeleiding is een maatschappelijke noodzaak voor hoogbegaafde leerlingen’ (website BPS).

Dit project werd oorspronkelijk opgezet door het CPS (Organisatie voor onderwijsontwikkeling en advies). Het doel was om een landelijk netwerk op te zetten van scholen die aandacht hebben voor hoogbegaafde leerlingen, om kennis te bundelen, de expertise van deelnemende scholen te vergroten en om elkaar als projectscholen te ondersteunen in het vormgeven van beter onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen. Kortom, het CPS wilde dat er meer structurele aandacht kwam voor hoogbegaafden in het onderwijs.

‘Je doet zoiets niet een beetje erbij. Belangrijk doel van dit project is scholen minder afhankelijk te laten zijn van die een of twee docenten die toevallig deskundig en enthousiast zijn. Scholen moeten zorgen dat de zorg aan begaafden structureel is.’ (Scholen VO profileren zich tot Begaafdheidsprofielschool, 2011)

In 2007 werd vanuit dit project de Vereniging Begaafdheidsprofielscholen opgericht en alle projectscholen werden lid van de vereniging. De vereniging BPS vindt het een noodzaak dat scholen weten wat hoogbegaafdheid is en hoe ze hoogbegaafde leerlingen goed kunnen ondersteunen. Er kunnen namelijk flinke problemen ontstaan als er geen passend onderwijs is voor deze doelgroep.

‘De ervaringen van hoogbegaafde leerlingen die door onderpresteren in een negatieve spiraal terecht zijn gekomen, tonen overduidelijk aan dat passend onderwijs en gerichte begeleiding ook voor deze categorie leerlingen een maatschappelijke noodzaak is.’ (website BPS)

Wie zit in het bestuur van de vereniging?

De mensen in het bestuur zijn onderwijsprofessionals uit het primair en voortgezet onderwijs. Bestuursleden combineren hun functie met hun werk op scholen. Het bestuur beslist over toelating van nieuwe scholen tot het netwerk en is daarmee ook de instantie die bepaalt welke scholen het label Begaafdheidsprofielschool mogen dragen.

Mijn vraag aan de vereniging BPS: Jullie medewerkers komen vrijwel allemaal uit het onderwijsveld. Is het een bewust keuze om geen mensen te betrekken die buiten dat veld werken, om een bias te voorkomen en de behoeften van hoogbegaafde kinderen in een groter perspectief te zien?

Antwoord van vereniging BPS:
“Medewerkers en visiteurs van de BPS komen voornamelijk afkomstig zijn uit het onderwijsveld. Wel werkt de vereniging samen met externe organisaties, kenniscentra en onderzoeksinstellingen, wat bijdraagt aan een breder perspectief en kennisdeling. De vereniging werk bijvoorbeeld samen in een POINT-project met prof. Anouke Bakx van Fontys/TU/RU. Ook zijn er – nog afgezien van de jaarlijkse visitatiestudiedag – twee keer per jaar zogeheten verenigingsdagen; dat zijn congressen waarop delegaties van onze leden deel hebben aan keynotes en workshops van meestal externe sprekers. Tot slot bezit de vereniging sinds 2024 een Wetenschappelijke Raad waarin hoogleraren uit Groningen, Nijmegen en Trier zitting hebben.”

Gedragscode voor Begaafdheidsprofielscholen
De vereniging BPS zorgt voor een herkenbaar label en wil vooral de kwaliteit van het onderwijs aan en de begeleiding van hoogbegaafde leerlingen waarborgen. De vereniging heeft daarvoor een gedragscode voor scholen ontwikkeld. Deze schrijft een set minimumregels voor. Tegelijkertijd geven ze scholen de ruimte om dit op eigen manier in te vullen.

De vereniging BPS heeft de volgende gedragscode voor haar leden:

1. De school heeft visie en beleid ten aanzien van hoogbegaafdheid.
2. De school zorgt voor draagvlak en borging van het beleid.
3. De school heeft haar hoogbegaafde leerlingen in beeld en biedt waar nodig maatwerk.
4. De school onderhoudt een dialoog met ouders en leerlingen.
5. De school zorgt voor flexibiliteit in voorzieningen, tijd en ruimte.
6. De school beschikt over adequate expertise op het gebied van hoogbegaafdheid.
7. De school deelt kennis, expertise en/of onderwijsprogramma’s met haar (regionale) omgeving.
8. De school draagt bij aan de activiteiten van de vereniging BPS.

De vereniging heeft in de periode 2010-2013 de visitatie en certificering van scholen overgenomen van het CPS. In die tijd hadden 22 (vo) scholen het label ‘Begaafdheidsprofielschool’. Vanaf 2012 stond de vereniging weer open voor nieuwe aanmeldingen voor lidmaatschap en op dit moment zijn 97 basis- en middelbare scholen (aspirant) lid.

Aantal leden per 10 april 2026:
55 scholen uit het voortgezet onderwijs, waarvan 11 aspirant-lid
42 scholen uit het primair onderwijs, waarvan 19 aspirant-lid

‘Van Hennik ziet voor de vereniging een aantal ambities voor de toekomst: “We hoeven niet per se heel hard te groeien, de kwaliteit staat voorop. Scholen die lid zijn en willen worden moeten voelen dat het echt iets betekent om BP-school te zijn, en dat het niet zomaar een merk is. Aan de andere kant hoeven we ook niet bij een bepaald aantal scholen te stoppen. Belangrijk is wel dat we geleidelijk groeien. Inhoudelijk willen we steeds verdere verdieping van de expertise op het gebied van onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen. En het stimuleren van maatwerk voor de individuele leerling. Als ik zie hoeveel kennis en ervaring er al bij de scholen is, denk ik dat het geen probleem zou moeten zijn. Uiteindelijk is het ons allemaal te doen om HB-leerlingen onderwijs te geven waar ze behoefte aan hebben. Dat ze echt leren, zich ontwikkelen, verder komen. En goed voorbereid het vervolgonderwijs ingaan. Belangrijk is dat je als school uitzonderingen durft te maken, dat zou de cultuur binnen een school moeten zijn. Dat je begint bij de behoefte van de leerling en niet bij het onderwijs zelf.” ’ (10 jaar Vereniging BPS, 2017)

Aanmelding van aspirantscholen

Scholen melden zichzelf aan en betalen een jaarlijkse bijdrage van €1.500,- voor middelbare scholen en €800,- voor basisscholen. Om toegelaten te worden moet een school aan een aantal voorwaarden voldoen, zoals beleid over hoogbegaafdheid en de HB-leerlingen waar nodig maatwerk bieden.

Wanneer een school zich aanmeldt en aangeeft te willen voldoen aan de gedragscode van de vereniging BPS, mag die de titel ‘aspirant-lid BPS’ dragen. Pas na een certificering is de school een BPS.

Mijn vraag aan vereniging BPS:
Komt een school op jullie lijst als die nog niet is gevisiteerd? Is het voldoende als een school zelf aangeeft dat die aan de genoemde punten voldoet?

Antwoord van vereniging BPS:
”Nee, een school komt niet direct op de lijst van gecertificeerde Begaafdheidsprofielscholen als deze nog niet is gevisiteerd.

Een school kan wel aspirant-lid worden, op die manier wordt de school dan op de website vermeld. De school heeft dan drie jaar om zich voor te bereiden op de visitatie. Om aspirant-lid te worden levert een school een aantal documenten in, waaronder een beleidsplan hoogbegaafdheid en een ontwikkelplan waar de school de komende jaren aan gaat werken.

Voor het verkrijgen van het keurmerk en het lidmaatschap is een positieve visitatie vereist. Het is niet voldoende als een school zelf aangeeft aan de punten te voldoen; de vereniging toetst dit tijdens de visitatie en beslist vervolgens over certificering.

De visitatie heeft een waarderende en opbouwende benadering, gericht op het verder helpen en ontwikkelen van de school.”

Na twee jaar vindt er op de school vervolgens een collegiaal gesprek plaats met leden van de visitatiecommissie om de voortgang te bespreken. Dit is gericht op het verder helpen en ontwikkelen van de school. Tijdens de daadwerkelijke visitatie beslist de vereniging over de certificering.

De vereniging werkt hiervoor met een uitgebreide checklist die verschillende domeinen van onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen beschrijft, van didactiek tot begeleiding en beleid. Tegelijkertijd wordt expliciet aangegeven dat deze checklist niet bedoeld is als harde scorelijst, maar als inspiratie- en zelfbeoordelingsinstrument.

“Elk lid (school) heeft een eigen aanpak als het gaat om HB-onderwijs.
De vereniging schrijft niet voor hoe een school dit zou moeten vormgeven. De aanpak van een school moet passen bij zijn leerlingen, context, onderwijsvisie en mogelijkheden.” (website BPS)

Visitaties

De vereniging gaat elke vier jaar op visitatie bij een (aspirant) BPS om erachter te komen of die aan de gedragscode voldoet. Een school moet aantonen dat zij de bijbehorende punten daadwerkelijk uitvoert. Dat kunnen ze aantonen met beleidsdocumenten, scholingsplannen en concrete voorbeelden van onderwijs en begeleiding voor hoogbegaafde leerlingen. Tijdens de visitatie wordt door de visitatiecommissie gesproken met bestuur, schoolleiding, het HB-team, ouders en leerlingen.

Voor de visitatie is de gedragscode verder uitgewerkt. Ze hebben daarvoor een checklist voor het po en een voor het vo.

Mijn vraag aan de vereniging BPS: Ik lees dat er visitaties zijn. Hebben de visiteurs specifieke kennis en ervaring met hoogbegaafdheid?

Antwoord van vereniging BPS:
“Ja, de visiteurs die de visitaties uitvoeren, beschikken over specifieke kennis en ervaring met hoogbegaafdheid. Er gaat altijd een onafhankelijke opgeleide specialist mee (ECHA, RITHA e.d.). Ook is er een schoolleider van een derde school aanwezig. Allen zijn afkomstig uit het onderwijsveld en hebben zelf ervaring met het onderwijs en de begeleiding van hoogbegaafde leerlingen.

Bij visitaties in het VO-veld neemt de specialist van zijn/haar school ook twee leerlingen mee. Tijdens de visitatie volgen die een eigen programma met de leerlingen van de gevisiteerde school. Aan het eind van de dag neemt de commissie hun bevindingen mee in de beoordeling en het visitatierapport.”

Wat is hoogbegaafdheid volgens de vereniging?

‘De begaafdheidsprofielscholen mogen een eigen invulling geven aan het begrip hoogbegaafdheid. Wel wordt van deze scholen verwacht dat ze een duidelijke visie hebben op hoogbegaafdheid en onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen. De meeste van deze scholen hanteren geen strakke definitie van hoogbegaafdheid. Doorgaans is het vertrekpunt een meting van (in ieder geval) de cognitieve vermogens van de leerling. Echter, een leerling die zich qua kenmerken manifesteert als hoogbegaafd met een IQ-score van net een aantal punten lager, kan dikwijls ook profiteren van het aanbod van de begaafdheidsprofielschool voor wat betreft de begeleiding van de doelgroep.’ (Slim onderwijs doe je zó, CPS, 2014)

Hoogbegaafdheid is geen diagnose in de DSM en heeft geen eenduidige definitie. Dus ik vroeg de vereniging: Wanneer is een leerling hoogbegaafd en zou die maatwerk moeten krijgen?

Antwoord van vereniging BPS:
“We hanteren niet één definitie van hoogbegaafdheid. Er wordt uitgegaan van diverse theorieën en modellen die bruikbaar zijn voor de onderwijspraktijk. We zien hoogbegaafdheid als een dynamisch en breed begrip, waarbij niet alleen IQ, maar ook andere factoren zoals motivatie, creativiteit en persoonlijke kenmerken een rol spelen. Veel leden in het voortgezet onderwijs hanteren een CBO-toets; in het primair onderwijs hanteert men vaak DHH.”

Dan zat ik ook nog met de vraag of het de vereniging echt gaat om specifiek hoogbegaafde leerlingen, of ook de begaafde?

Mijn vraag: Gaat het specifiek om hoogbegaafde leerlingen, of ook begaafde leerlingen? Erkennen jullie dat er een groot verschil is tussen begaafde en hoogbegaafde leerlingen? Is het dan toch logisch om te zeggen dat begaafdheidsprofielscholen beide groepen bedient?

Antwoord van vereniging BPS:
“We richten ons primair op hoogbegaafde leerlingen, maar in de praktijk bedienen begaafdheidsprofielscholen zowel meerbegaafde als hoogbegaafde leerlingen. We erkennen dat er een verschil is tussen begaafde en hoogbegaafde leerlingen. We zien ook dat onze leden daarmee bezig zijn. Ze bedienen vaak beide groepen (onderwijs en begeleiding), omdat hun behoeften vaak overlappen en omdat een inclusieve aanpak beter aansluit bij de diversiteit binnen scholen.”

Heeft elke Begaafdheidsprofielschool voldoende expertise?

Adequate expertise betekent dat de school kan aantonen dat er voldoende kennis en vaardigheden aanwezig zijn bij het personeel om hoogbegaafde leerlingen passend onderwijs en begeleiding te bieden. Dit kan bijvoorbeeld door het in huis hebben van een specialist hoogbegaafdheid.

Daarbij moet een school voldoende visie en beleid hebben op het gebied van hoogbegaafdheid. Dat houdt in dat de school een heldere, schriftelijk vastgelegde visie heeft op hoogbegaafdheid en hoe die hier in de praktijk invulling aan geeft. Dit beleid moet breed gedragen worden binnen de school en moet concreet en uitvoerbaar zijn. Tijdens de visitatie wordt gekeken of het beleid daadwerkelijk wordt uitgevoerd en of het aansluit bij de behoeften van HB-leerlingen.

Op de websites van de Begaafdheidsprofielscholen zie ik enthousiaste teksten waarin ze vertellen wat ze bieden aan hoogbegaafde leerlingen. Twee voorbeelden:

Daltonschool St. Jozef, Lemmer: ‘Ons beleid en onze praktijk voor meer- en hoogbegaafde leerlingen is erop gericht dat wij deze kinderen een passend aanbod kunnen bieden, dat zij leren omgaan met barrières die ze tegenkomen, dat ze leren oplossingsgericht te denken en dat ze leren om zich verantwoordelijk te voelen voor hun eigen leren. De leerkracht heeft hierbij een coachende rol en biedt in haar gesprekken het kind de mogelijkheid voor eigen inbreng.’

College de Heemlanden: ‘Met het BPS-keurmerk laten we zien dat we maatwerk, verrijking en begeleiding bieden, zodat iedere leerling die meer aankan, ook daadwerkelijk die ruimte krijgt. We blijven investeren in professionalisering van docenten en het herkennen van begaafdheid, zodat talenten zich optimaal kunnen ontwikkelen. Ons doel: een school waar begaafde leerlingen zich uitgedaagd, gezien en thuis voelen.’

Dat zijn mooie woorden, maar maken ze het ook waar? De ervaringen die ouders en oud-leerlingen met mij deelden, zijn erg wisselend. Ik kreeg meer negatieve ervaringen dan positieve verhalen. De reden daarvoor zou kunnen zijn dat teleurgestelde mensen meer reageren op een oproep naar ervaringen. Maar het kan ook zijn dat veel Begaafdheidsprofielscholen niet doen wat ze beloven.

Wat levert het label BPS op?

Voor leerlingen kan het betekenen dat er meer aandacht is voor hun manier van leren en denken. Mogelijk betere afstemming op hun behoeften. Bovendien is de kans op ‘peers’ (gelijkgestemden) groter. Elke BPS bepaalt zelf hoe zij de gedragscode van de vereniging BPS vormgeeft. Daarom zegt het label zegt niet per se dat de uitvoering voldoet aan de verwachtingen van de ouders en de hoogbegaafde kinderen.

Voor ouders biedt het een herkenningspunt bij het kiezen van een school. Het geeft een indicatie dat de school iets doet voor de hoogbegaafde leerlingen. Maar wat dat precies betekent, dat is afhankelijk van de school zelf.

Voor scholen kan het label toegang geven tot een netwerk van kennisdeling. Het is ook een manier om zich te profileren als specialist in HB-onderwijs en mogelijk aantrekkelijker te worden voor leerlingen met hoge capaciteiten.

’De groep hoogbegaafde leerlingen behaalt, conform de verwachting, duidelijk hogere resultaten dan de groep examenkandidaten als geheel. Het gemiddelde cijfer voor het centraal examen ligt met 6,9 ongeveer een halve punt hoger dan het landelijk gemiddelde en bijna een halve punt hoger dan het gemiddelde van alle examenkandidaten vwo op de begaafdheidsprofielscholen.

Het slagingspercentage vwo van deze groep scholen komt overeen met het landelijk percentage. De doorstroompercentages cirkelen ook rond het gemiddelde.De eindexamencijfers van hoogbegaafde leerlingen op begaafdheidsprofielscholen liggen duidelijk boven het landelijk gemiddelde.’
(Slim onderwijs doe je zó, CPS, 2014)

Het keurmerk BPS vervult dus een dubbele functie: het kan onderwijsverbetering bevorderen en je zou ook kunnen zeggen dat het een ‘marketinginstrument’ is voor scholen.

Ervaring van een ouder:

Mijn vraag aan de vereniging BPS: In 2022 is het Landelijk Kenniscentrum Hoogbegaafdheid opgericht. Werken jullie samen? Zijn er plannen om samen te gaan met dit centrum, of blijven het twee aparte organisaties?

Antwoord van vereniging BPS: “We werken samen met het Landelijk Kenniscentrum Hoogbegaafdheid, dat sinds 2022 actief is, onder andere in kennisdeling. Het Kenniscentrum heeft een specifieke opdracht van OCW gekregen, die opdracht loopt een aantal jaren. Het is nog onduidelijk wat er daarna met het Kenniscentrum zal gebeuren.

De BPS blijft een onafhankelijke vereniging van scholen in het po en vo, we zien de samenwerking met het Kenniscentrum (en andere organisaties als ECHA Netwerk, RITHA, Radboud en POINT) als waardevol voor de verdere ontwikkeling van het veld.”

Passend onderwijs en maatwerk

’Het verschil in kwaliteit tussen de coaches van een top- en een amateurclub wordt bepaald door één overeenkomst, namelijk: ze weten allebei precies wat de spelers nodig hebben om op hun eigen niveau goed te kunnen presteren. Het spel is hetzelfde, maar ze kiezen de technieken die het best passen bij de mogelijkheden van hun spelers en die zullen enorm verschillen.’ (Slim onderwijs doe je zó, CPS, 2014)

Aansluiten bij de unieke ontwikkeling van de hoogbegaafde leerlingen
De vereniging Begaafdheidsprofielscholen koppelt hoogbegaafdheid expliciet aan passend onderwijs. Elk kind heeft immers recht op een ononderbroken ontwikkelingsproces.

Alle scholen in Nederland moeten ervoor zorgen dat de keuze van leermiddelen en methoden aansluit bij de unieke ontwikkeling van een leerling. In Nederland hebben we een systeem waarin je op leeftijd wordt ingedeeld in een bepaalde klas en dat kan een probleem zijn bij een leerling met een achterstand of voorsprong. (uit: Hoogbegaafde kinderen leren vanzelf, Terpstra, 2023)

‘De vraag in relatie tot hoogbegaafde leerlingen was hoe scholen voor voortgezet onderwijs hun onderwijs beter kunnen afstemmen op de behoeften van deze specifieke groep leerlingen. Duidelijk was inmiddels, mede door kritische vragen van ouders van hoogbegaafde kinderen over het onderwijs dat te weinig uitdaging bood voor hun kinderen, dat deze leerlingen extra aandacht en zorg van een school vragen om continuïteit in hun (leer)ontwikkeling te kunnen garanderen. (Scholen VO profileren zich tot Begaafdheidsprofielschool, 2011)

Het is noodzakelijk om het onderwijs aan het cognitieve niveau van hoogbegaafden aan te passen. Gebeurt dat niet, dan kan dat leiden tot leer- en gedragsproblemen. Dat kan tot uiting komen in onder andere belemmeringen in de ontwikkeling, motivatieverlies, onderpresteren, verveling, depressie en andere psychische problemen. De leer- en gedragsproblemen worden vrijwel uitsluitend veroorzaakt door afstemmingsproblemen (uit: Gelijkheid Troef, De Heer, 2017)

Gevaar van aanpassen
Een hoogbegaafde leerling heeft passend onderwijs nodig. Gebeurt dat niet, dan kan de leerling (en eventueel de ouders) zelf proberen om dingen te organiseren en regelen. Maar dat vraagt onredelijk veel van een kind. Wanneer verwacht wordt dat de hoogbegaafde leerling ‘gewoon’ meedoet met de rest, moet die zich constant aanpassen. Als dat blijft voortduren, komen er symptomen naar buiten, bijvoorbeeld ongewenst gedrag in de klas en/of thuis, angsten en lichamelijke klachten.

Passend onderwijs gaat volgens de vereniging BPS niet alleen over cognitieve uitdaging, maar ook over begeleiding, maatwerk, flexibiliteit en expertise rondom hoogbegaafdheid.

‘Een van de belangrijkste kenmerken van een BPS-leidinggevende is dat deze in staat is om flexibel en creatief om te gaan met regels binnen de school, zodat er maatwerk wordt geleverd waarvan hoogbegaafde leerlingen maximaal profiteren.‘ (Hoe maken wij het verschil, CPS, 2012)

‘Het is daarom noodzakelijk om passend onderwijs te bieden aan hoogbegaafde leerlingen. Hier is schoolbreed beleid voor nodig, een leraar kan dit niet alleen. Het hele team werkt samen om de onderwijsbehoeften te signaleren, onderwijsaanpassingen te bieden en hoogbegaafde leerlingen te begeleiden. [...] Het gaat er dus om dat je als leraar blijft zoeken naar wat leerlingen nodig hebben om zich optimaal te kunnen ontwikkelen en elke dag nieuwe dingen te leren. De onderwijsbehoeften verschillen per leerling en per leeftijdsfase. Het is daarom aan te raden om gedurende de hele schoolloopbaan regelmatig en stelselmatig te signaleren. […]Meestal gaat het om leerlingen groeperen en het curriculum aanpassen door compacten, verrijken, verdiepen, verbreden en versnellen. […] Als leraar kun je in de klas de school- en leermotivatie stimuleren met de volgende strategieën. Deze gelden voor vrijwel alle leerlingen, maar met name voor leerlingen met kenmerken van hoogbegaafdheid: uitdaging en autonomie, erkenning van vaardigheden, zelfregulatie en doelgerichtheid’ (Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen, van Weerdenburg et al, 2024)

Wat voor de ene hoogbegaafde leerling werkt, is niet passend voor de ander
Wat opvalt in de ervaringsverhalen, is dat veel van de BP-scholen vooral fijn zijn voor kinderen die ‘schoolbegaafd’ zijn: zij die goed passen binnen het schoolsysteem. Zolang zij vooral cognitief genoeg uitdaging krijgen, loopt het wel. Maar er zijn ook veel hoogbegaafden waarvoor een school echt meer aanpassingen moet doen dan dat.

Twee totaal verschillende ervaringen van ouders over dezelfde school:

Individueel maatwerk
’Het is een misvatting te denken dat hoogbegaafde kinderen altijd gemotiveerd zijn om leertaken uit te voeren.’ (Hoe maken wij het verschil, CPS, 2012)

Om te zorgen voor passend onderwijs bij hoogbegaafde leerlingen, is er vaak individueel maatwerk nodig. Er is helaas niet één methode of manier die ervoor zorgt dat alle hoogbegaafden passend onderwijs krijgen. De verschillen tussen hoogbegaafde kinderen zijn te groot. ‘Passend’ is in de wet bewust niet strak gedefinieerd als één vaste norm of uitkomst. Wat passend is, hangt af van de onderwijsbehoeften van de leerling en wat een school binnen redelijke grenzen kan bieden.

Veel scholen geven aan dat het erg lastig om voor elke leerling maatwerk te leveren. Daarvoor zijn medewerkers nodig met expertise en het moet allemaal geregeld worden. Maar is wél mogelijk, ook binnen beperkte financiële en organisatorische beperkingen. Er zijn scholen die laten zien dat het mogelijk is.

Durven af te wijken van de norm
Passend onderwijs, en dan vooral bij maatwerk, vraagt om af te wijken van de norm. Het kan zijn dat een BPS dat slechts beperkt doet, uit angst voor chaos. Want als je maatwerk regelt, weet je nooit precies hoe en wat, en wat het gevolg is. Het is een kwestie van kijken wat wel en niet werkt, proberen, afstemmen, regelen, mislukken en opnieuw proberen.

’Als je lesgeeft aan hoogbegaafden […] heb je oog voor en houdt rekening met verschillende leerstijlen (expertniveau). En je bent idealiter een kei in het begeleiden van zelfverantwoordelijk leren (excellentniveau). Voor onderwijs aan hoogbegaafden zijn docentvaardigheden op ten minste het expertniveau gewenst.’ (Slim onderwijs doe je zó, CPS, 2014)

‘Er moet op individueel niveau worden afgestemd door middel van compacting, verrijking of verdieping en top-downleren. Het vraagt om flexibiliteit in de benadering en begeleiding van deze leerlingen en om een flexibele organisatie van het onderwijs. Het vereist ook deskundigheid van docenten om systematisch met leerlingen te reflecteren op hun leerproces.’ (Hoe maken wij het verschil, CPS, 2012)

‘De docent is gemotiveerd om in het belang van hoogbegaafde leerlingen zijn of haar lessen aan te passen en ruimte te geven voor compacting, verbreding, verdieping en top-downleren. Hij/zij doet dat niet alleen voor de leerlingen die het goed doen, maar juist ook voor leerlingen die onderpresteren.‘ (Hoe maken wij het verschil, CPS, 2012)

Waardevolle feedback of ongewenste kritiek?
‘Ouder- en leerlingenbetrokkenheid zijn essentiële kenmerken van het hoogbegaafdenbeleid (HB-beleid).’ (Slim onderwijs doe je zó, CPS, 2014)

Een andere reden dat scholen beperkt maatwerk leveren, is het idee dat als ze voor één leerling allerlei aanpassingen doen, er vervolgens veel meer leerlingen en ouders komen vragen om meer en anders. Dat zou de school kunnen zien als overweldigend en ‘we hebben daar de middelen niet voor’, maar ze kunnen de vragen en ‘klachten’ van ouders en leerlingen ook verwelkomen als waardevolle informatie. Dit is wat ik verwachte van van elke school en vooral van een BPS.

‘Dat een school dit er niet zomaar even bij doet is evident. Het vraagt bewuste en weloverwogen keuzes op verschillende niveaus binnen de school. Op het niveau van het beleid en management, het draagvlak en de betrokkenheid evenals de professionaliteit van docenten, de zorgstructuur en de specialisten binnen de school, de materialen en flexibiliteit van de inzet hiervan […] Dit betekent dat vanaf het moment dat een school ervoor kiest zich te willen ontwikkelen naar het begaafdheidsprofiel er op alle aangegeven terreinen interventies zullen moeten worden opgestart richting het uiteindelijke doel.’ (Scholen VO profileren zich tot Begaafdheidsprofielschool, 2011)

Dick van Hennik (voorzitter vereniging BPS 2010-2021) beschrijft in zijn column (website BPS) hoe we het vast allemaal het liefst zouden zien:

‘Wat als ‘anders vasthouden’ een normale zaak wordt? Als het ‘ongewone’ gewoon wordt? Het lijkt een woordenspel, maar het kan op den duur een doorbraak betekenen in ons onderwijs. Inspelen op de behoeften van leerlingen, kan met zich meebrengen dat er wijzigingen nodig zijn bij de reguliere gang van zaken op de school. Wie weet levert dat dan mooie vergezichten op. Gebruik makend van de creativiteit van begaafde leerlingen, zouden die vergezichten wel eens dichterbij kunnen zijn dan menigeen denkt.’

Helaas moet ik uit de ervaringsverhalen die ik kreeg voorzichtig concluderen dat dit ‘anders vasthouden’ anno 2026 op veel BP-scholen nog vooral op papier bestaat en in de uitvoering achterblijft.

Conclusie

Het project Begaafdheidsprofielscholen is ontstaan vanuit de ambitie om beter onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen te organiseren binnen het reguliere onderwijs. BP-scholen krijgen een netwerk en een set verwachtingen om hun onderwijs hierop in te richten.

In de praktijk blijkt echter dat de uitwerking sterk verschilt per BP-school. Het keurmerk garandeert geen eenduidige kwaliteit. Sommige hoogbegaafde leerlingen ervaren duidelijk meer afstemming en ruimte, terwijl anderen juist weinig verschil ervaren of zelfs vastlopen op een BPS.

Wat hierbij opvalt, is dat de effectiviteit van een BPS niet alleen samenhangt met beleid of visie, maar vooral met de mate waarin een school daadwerkelijk kan en durft af te wijken van het standaardonderwijs om echt aan te sluiten bij individuele onderwijsbehoeften. Alleen het bieden van extra cognitieve uitdaging is lang niet altijd genoeg om tot passend onderwijs te komen voor de hoogbegaafde leerlingen.

Het is belangrijk dat ouders en hun hoogbegaafde kinderen kritisch blijven bij een schoolkeuze en niet automatisch concluderen dat een school passend is omdat deze een Begaafdheidsprofielschool is. Daarnaast is het van belang dat BP-scholen en de vereniging er scherper op zijn dat hun mooie vergezichten daadwerkelijk dichterbij komen in de dagelijkse onderwijspraktijk, zodat alle hoogbegaafde leerlingen bij elke BPS kunnen rekenen op een onderwijsaanbod dat structureel aansluit bij hun unieke onderwijsbehoeften.

Hier vind je de documentaire ‘Gewoon Hoogbegaafd’ en het vervolg ‘Ongewoon Hoogbegaafd’, gemaakt door een voormalig leerling op een BPS, zoals genoemd in een van de ervaringsverhalen:
Deel 1: Gewoon Hoogbegaafd
Deel 2: Ongewoon Hoogbegaafd

Bronnen

• Hoe maken wij het verschil, CPS (2012) (pdf)

• Schriftelijk interview met de vereniging Begaafdheidsprofielscholen

• Slim onderwijs doe je zó, CPS (2014) (pdf)

• Website BPS ‘De vereniging’

• Hoogbegaafde kinderen leren vanzelf, Fleur Terpstra (2023)

• Gelijkheid Troef in het Nederlandse basisonderwijs, W. De Heer (2017)

• Rijksoverheid, doelen passend onderwijs

• Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen, van Weerdenburg et al (2024)

• Toelatingscriteria voor vo scholen tot de vereniging BPS, vereniging BPS (2019) (pdf)

• Het profiel van de begaafdheidsprofielschool, Abu Melle (2006)

• Checklist BPS vo, vereniging BPS (2022) (pdf)

• Doorlopende tekst van de statuten van: vereniging begaafdheidsprofielscholen per 1 april 2015 (pdf)

• Wat is een begaafdheidsprofielschool? Publicatie naar aanleiding

  van de BPS-conferentie (2012) (pdf)

• Het verhaal van I, Onderwijsaffaire (2021)

• Scholen VO profileren zich tot Begaafdheidsprofielschool:

  De ontwikkeling op scholen aan de hand van een zelfbeoordeling, Greet C. de Boer, Alexander E.M.G. Minnaert (2011) (pdf)

• 10 jaar Vereniging BPS: verleden, heden en toekomst (2017)

• Column #18 – ‘Anders vasthouden’ Dick van Hennik (voorzitter BPS, 2010 – 2021)

Als je me wilt steunen, neem dan een betaald abonnement
of koop een van mijn producten:

Meer info & bestellen

• In een artikel op Substack beschrijft een moeder hoe haar driejarige zoon sociaal en emotioneel opvallend bewust lijkt te zijn. Mensen praten volgens haar vaak vooral over de 'indrukwekkende kanten van hoogbegaafdheid, zoals vroeg lezen, een grote woordenschat of een goed geheugen. Maar veel minder over het feit dat sommige kinderen ook emotioneel en sociaal vroeg dingen oppikken. Ze merkte dat zij emotionele pijn soms ook eerder en intenser ervaren. Deze kinderen nemen niet alleen waar wat er gebeurt, maar voelen ook de sfeer, spanning en afstand tussen mensen. Ze beschrijft moederschap daardoor niet alleen als het begeleiden van leren of ontwikkeling, maar ook als het helpen van haar zoon om om te gaan met een wereld die niet altijd even empathisch of warm reageert als hij zelf doet.

• In het NRC verscheen een lezersvraag: ‘Onze dochter (13) ervaart extreme stress op school. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat ze snel de juiste ondersteuning krijgt?’ (artikel onder inlog) en twee ‘experts’ geven antwoord. Ik kon me prima vinden in het antwoord van Bart Heeling, waarin hij zegt ‘het komt er nu op aan de omstandigheden zo aan te passen dat zij herstelt van de langdurige overbelasting van haar stresssysteem’. Maar van het antwoord van de tweede ‘expert’ viel mijn mond open: ‘Neurodiversiteit is een parapluterm voor een verstoorde prikkel- en informatieverwerking.’ Daar gaat Damiët Truijens (senior gezinstherapeut) op twee vlakken flink de mist in. Ten eerste heeft ze het over neurodivergentie, maar zegt ze neurodiversiteit. Ten tweede is neurodivergentie geen verstoring, maar een verschil ten opzichte van de gemiddelde manier van verwerking.

• Er is best wat discussie over de vraag of hoogbegaafdheid wel of geen neurodivergentie is. Op dit Reddit-topic vind je een interessante discussie over dit vraagstuk.

• GZA van de Wu-Tang Clan stopte met de middelbare school in de 10th grade (4e klas) en nu geeft hij op verschillende universiteiten een les over kwantum fysica. Daarnaast bouwde hij samen met een professor op Columbia University de ‘Science Genius BATTLES’. Dat is een programma waar hiphop op scholen wordt gebruikt om kinderen te leren over wetenschap. ‘He took everything the system said didn’t belong together and proved they were always the same thing.’

• Ik kwam erachter dat sinds januari van dit jaar er een versoepeling is in de regels rondom maatwerk en digitaal afstandsonderwijs. Het wordt daardoor voor scholen en de leerplicht wat makkelijker om maatwerk aan te vragen vanwege geoorloofd ziekteverzuim.

  Het ministerie van OCW kwam begin 2025 met het wetsvoorstel ‘Terugdringen verzuim’. Hierdoor wordt het onder andere makkelijker voor scholen om (tijdelijk) digitaal afstandsonderwijs aan te bieden aan leerlingen die thuiszitten. Hiervoor is het programma Digitale School opgezet. Het wetsvoorstel moet nog door de Eerste Kamer worden behandeld. De verwachte startdatum is 1 januari 2027. Hoe dat er dan precies uit gaat zien, is nog niet duidelijk. Ik hoop dat er per kind wordt gekeken wat het beste is. Mijn angst is een beetje dat het digitaal afstandsonderwijs misschien minder vrijblijvend is dan het klinkt en dat je vastzit aan bijvoorbeeld online onderwijs via het samenwerkingsverband (SWV).

• Nog iets op het gebied van regels en wetten: Het kabinet wil dat er minder jongeren gebruik gaan maken van jeugdzorg. Ze gaan daarvoor de wet aanpassen en dat zorgt voor veel onrust bij ouders. Volgens oudervereniging Balans lijkt de focus nu te verschuiven naar het beperken van toegang tot jeugdzorg en standaardoplossingen, in plaats van het zoeken naar passende hulp. De jeugd zal hierdoor niet de hulp krijgen die echt past, of veel te laat. Daarnaast komt de toegang tot hulp meer bij lokale teams (zoals het CJG) te liggen en dus minder bij de huisarts en gespecialiseerde artsen. Balans maakt zich zorgen of daar voldoende specialistische kennis en capaciteit aanwezig is. Een ander punt van zorg is dat men minder mogelijkheden krijgt om bezwaar te maken als hulp niet passend is. Als passende hulp ontbreekt, kunnen kinderen uitvallen op school en dat veroorzaakt onder andere een risico op meer ‘thuiszitters’.

  ---

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, neem dan een betaald abonnement
of koop een van mijn producten:

Meer info & bestellen

Stel, je ziet de kenmerken van hoogbegaafdheid duidelijk terug in je jonge kind, maar toch mag je het geen hoogbegaafdheid noemen. Tot het kind zes jaar oud is, heet het in Nederland namelijk een ‘ontwikkelingsvoorsprong’.

Je proeft het misschien al: daar heb ik mijn vraagtekens bij.

Is het wel een voorsprong?

De term ‘ontwikkelingsvoorsprong’ komt uit de ontwikkelingspsychologie en betekent dat een kind op één of meer gebieden duidelijk voorloopt in de ontwikkeling ten opzichte van leeftijdsgenoten. Deze term is men gaan gebruiken voor jonge kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid. Ze kunnen kenmerken hebben zoals snel leren, verbanden leggen, zelfstandig lezen en schrijven voordat ze 4 jaar zijn en (ongebruikelijke) emotionele diepgang.

In andere landen wordt vaker gesproken over ‘young gifted children’ of simpelweg ‘gifted’, ook op jonge leeftijd. Dat verschil in taalgebruik zegt iets over hoe we er in Nederland naar kijken: voorzichtig en wachtend op bevestiging van cognitieve testresultaten

Dus als je een jong kind hoogbegaafd noemt, word je op je vingers getikt.
De uitleg die je dan krijgt: “Jonge kinderen ontwikkelen zich vaak in sprongen en een voorsprong hoeft niet blijvend te zijn.” en “We kunnen het nog niet meten via een IQ-test”. Is dit genoeg reden om te kiezen voor de term ‘ontwikkelingsvoorsprong’ bij jonge kinderen?

De sprong-redenatie

Ontwikkeling verloopt inderdaad sprongsgewijs: jonge kinderen maken vaak tijdelijke versnellingen door. Niet elke voorsprong is blijvend, en dat is waarom de term ‘ontwikkelingsvoorsprong’ nuttig kan zijn als eerste observatie. Maar bij kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid zie je vaak al vroeg consistente patronen. En daarbij is hoogbegaafdheid meer dan een voorsprong.

Hoogbegaafdheid is meer dan een voorsprong
Als je spreekt over een voorsprong, suggereer je dat het gaat om het voorlopen op leeftijdsgenoten. Dus dat er een snellere ontwikkeling is. Maar in het geval van hoogbegaafdheid, gaat het niet alleen om een snellere ontwikkeling. Het zit in hoe je de wereld waarneemt, hoe informatie wordt verwerkt, welke betekenis je geeft en hoe je reageert op wat er gebeurt.

De sprong-redenatie gaat dus niet op, omdat de kenmerken van hoogbegaafdheid vaak blijvend zijn en hoogbegaafdheid meer is dan een voorsprong.

Maar, maar…
De voorstanders van de term ‘ontwikkelingsvoorsprong’ hebben nog meer beredeneringen in huis om ons te overtuigen:

• “Het kan een voorsprong lijken doordat het kind een rijke thuisomgeving heeft, of doordat het kind bijvoorbeeld heel graag en veel puzzelt, bouwt, beweegt.”
  Dat laatste kan ook juist zo zijn vanwege de hoogbegaafdheid. Een hoogbegaafd kind heeft een grote behoefte aan dit soort dingen. Is er geen rijke thuisomgeving, dan krijg je een verveeld, boos of verdrietig kind. Eigenlijk heb je als ouder geen andere keuze dan het bieden van een rijke omgeving. Daarbij is hoogbegaafdheid fundamenteel anders dan goed kunnen puzzelen of een rijke thuisomgeving. Zoals ik al beschreef, hebben hoogbegaafden niet alleen een hogere intelligentie, maar ze leren, doen, denken en ervaren de wereld op een andere manier dan niet-hoogbegaafden.

• “Door het onderscheid te maken, hebben we meer tijd om te kijken of de voorsprong al dan niet blijvend is.“
  Als je weet waar je op moet letten, is de kans klein dat het kind later toch niet hoogbegaafd blijkt. Daarbij heeft het duidelijke nadelen wanneer je tot zes jaar terughoudend bent in het bieden van passende ondersteuning op basis van kennis over hoogbegaafdheid. Wanneer er geen rekening wordt gehouden met de hoogbegaafde manier waarop het kind denkt, waarneemt en betekenis geeft, gaat het zich aanpassen, inhouden of haakt af. Het kind voelt zich dan bovendien onbegrepen en krijgt niet de ondersteuning die het nodig heeft.

De IQ-redenatie

Bij een peuter of kleuter kan je nog niet goed vaststellen wat de cognitieve vaardigheden precies zijn. Sommige experts vinden daarom dat hoogbegaafdheid bij zeer jonge kinderen nog niet is vast te stellen. Dat is een misverstand. Hoogbegaafdheid is namelijk bij jonge kinderen al duidelijk door de hoogbegaafdheidskenmerken.

In Nederland hechten we erg aan een IQ-score van ten minste 130 als bevestiging van hoogbegaafdheid. Maar een IQ-test is pas officieel betrouwbaar vanaf zesjarige leeftijd. Dus als je vindt dat hoogbegaafdheid alleen te identificeren is via een IQ-test, kan dat pas vanaf die leeftijd. Dat zorgt voor een interessante situatie. We kunnen de cognitieve vaardigheden bij jonge kinderen nog niet goed meten, terwijl we ook weten:

• dat kinderen niet ineens hoogbegaafd zijn vanaf het moment dat je het kunt meten

• dat cognitief potentieel niet ineens ontstaat op zesjarige leeftijd

• dat kenmerken die bij hoogbegaafdheid horen al op zeer jonge leeftijd zichtbaar zijn.

Een jong kind kan duidelijke kenmerken van hoogbegaafdheid laten zien, maar zolang dit nog niet is te meten met een intelligentietest, willen we het in Nederland nog geen hoogbegaafdheid noemen. Met andere woorden:

We zien het wel, maar we noemen het nog niet zo.

Een belangrijke toevoeging: de hoogbegaafdheid laat zich niet altijd zien via een test. De score van een IQ-test is afhankelijk van allerlei factoren. Zo moet bij een vermoeden van hoogbegaafdheid de test worden afgenomen door iemand met expertise in hoogbegaafdheid. Anders kan de score een stuk lager zijn dan waar het kind daadwerkelijk toe in staat is.

Je ziet ook bijvoorbeeld bij Cito-toetsen dat een deel van de hoogbegaafde leerlingen daar slechte resultaten laten zien. Hoogbegaafde kinderen bekijken een situatie of opdracht van allerlei verschillende kanten. De Cito-vragen zijn vaak multi-interpretabel. Daardoor is het mogelijk dat het hoogbegaafde kinderen geen idee heeft wat het gewenste antwoord kan zijn.

Een voorbeeld: Christopher krijgt een som met een plaatje van een man achter een loket met de tekst: ‘ZWEMFEEST €7,50 per kind.’ De vraag bij het plaatje: De man achter de kassa heeft in het totaal €1350,- ontvangen. Hoeveel kinderen zijn er op het zwemfeest geweest? Christopher geeft niet het antwoord dat de Cito-makers verwachtten, want voor Christopher is het super logisch dat kinderen niet zonder een volwassene naar het zwemfeest mogen en hij weet dat de kaartjes voor volwassenen altijd duurder zijn.

Vooral toetsvragen voor begrijpend lezen maken hoogbegaafde kinderen vaak 'minder goed' dan verwacht. Wat er dan vaak gebeurt: ze scannen de titel en de tekst. “Oh kikkers! Daar weet ik alles van,” en ze gebruiken die bestaande kennis om de vragen in te vullen. Het echt lezen van de tekst bij de opdracht wordt dan grotendeels overgeslagen, want dat lijkt nogal nutteloos als je het al weet. Maar als de tekst net een andere invalshoek heeft, zijn alle gegeven antwoorden dus ‘fout’. Het hoogbegaafde kind kán de vragen heel goed beantwoorden, maar dan moet de opdracht op een andere manier zijn ingezet.

Dat geldt ook voor andere onderdelen die getoetst worden. Hoogbegaafdheid is sowieso geen garantie tot goede prestaties op school, maar een leerling met matige of slechte cijfers kan nog steeds hoogbegaafd zijn.

Voor scholen is het handig, voor het kind niet

Veel scholen vinden het niet erg dat we het bij jonge kinderen een ‘ontwikkelingsvoorsprong’ noemen. Om het maar even zo te zeggen: ze kunnen zich er mooi achter verschuilen. Als een leerling kenmerken van hoogbegaafdheid laat zien, hoeft school nog niet echt aan de slag om maatwerk te regelen, want ‘we weten het nog niet zeker’. Dat is geen kwade opzet, maar een gevolg van onvoldoende expertise en drukte in het onderwijs. Toch is het zo met hoogbegaafdheid: wanneer je accepteert dat het er is, ga je het ineens zien. En het is noodzakelijk dat je het ziet en erop inspeelt.

De hoogbegaafde leerling heeft maatwerk nodig, ook als die nog jong is. Tegen de tijd dat school er niet meer onderuit kan dat de leerling hoogbegaafd is, want 6 jaar, is er een grote kans dat het kind al is ondergedoken, is gaan onderpresteren, zich enorm aanpast of juist erg rebelleert. Wat zorgt voor allerlei negatieve gevolgen voor het kind, nu en later.

Lotte is een peuter met een ‘ontwikkelingsvoorsprong’, maar ze wordt toch gezien als een gemiddeld kind van 3 jaar. Lotte vraagt een leeftijdsgenootje om het turquoise blokje. Ze krijgt een rode driehoek. Lotte kijkt verbaasd en vraagt het nog eens, maar dan krijgt ze een groen blokje. Ze raakt gefrustreerd, want Lotte beseft zich niet dat het leeftijdsgenootje nog niet snapt wat een blokje is en al helemaal niet wat turquoise is. Door opeenvolgende teleurstellingen kan ze zich gaan terugtrekken, gefrustreerd raken, zich vervelen en aanpassen… En de groepsbegeleider interpreteert het gedrag van Lotte vervolgens als ‘zwakke sociale vaardigheden’. Terwijl het heel anders was verlopen als Lotte vanaf het begin was gezien als hoogbegaafd.

Waarom passend onderwijs zo belangrijk is

Als vaststaat dat een kind hoogbegaafd is, snap je als volwassene veel beter waar bepaald gedrag vandaan komt. Je stemt er als ouder en leerkracht of begeleider op af, interpreteert gedrag anders, biedt het kind passende input, meer diepgang, je legt het waarom van dingen meer uit, enzovoort.

Zo zou de begeleider van de groep waar Lotte in zit, eerder inzien dat Lotte heel aardig en geduldig was met haar vraag om het turquoise blokje (erkenning). Ze zou Lotte kunnen uitleggen waarom ze dat blokje tóch niet kreeg en dat geeft haar handvatten (toolkit). Zo voelt Lotte dat ze zichzelf kan zijn en is er ruimte voor haar eigen manier van zijn (te veel aanpassen voorkomen).

• Erkenning geven
  Hoogbegaafde kinderen willen, net als elk kind, gezien worden voor wie ze zijn. Als je er geen rekening mee houdt dat het kind hoogbegaafd is, kan deze onterecht worden ervaren als bijvoorbeeld lastig, eigenwijs, overgevoelig, dromerig of star. Terwijl dit soort gedrag bij hoogbegaafden vaak iets anders betekent dan je in eerste instantie zou denken.

• Toolkit uitbreiden
  Hoogbegaafden verschillen van niet-hoogbegaafden in hun denken, voelen en manier van leren. Standaard oplossingen & ondersteuning werken soms juist niet bij hen. Ze hebben dan andere gereedschappen nodig.
  

  Een voorbeeld: Tom heeft een ontwikkelingsvoorsprong, maar daar doen ze op school nog niets mee, want ‘misschien is het maar een tijdelijke voorsprong’. Een paar klasgenootjes schoppen tijdens de pauze tegen een boom. Tom vindt dat heel erg, want dat doet de boom pijn en die kan erdoor kapot gaan. Tom voelt dat heel intens, gaat stampen op de grond en schreeuwt. De kleuterjuf vindt het gedrag van Tom niet oké en zegt dat hij de rest van de pauze maar binnen moet blijven. Omdat de juf niet bezig is met de factor hoogbegaafdheid, ondersteunt ze Tom niet met zijn intense gevoelens. Dat is schadelijk voor Tom.
  
  Ook wordt er bij dit soort situaties vaak naar ouders gecommuniceerd: “Jullie kind is nog erg ‘jong’, loopt sociaal-emotioneel achter.” Dat is een misvatting, want het tegenovergestelde gebeurt. Doordat leeftijdsgenootjes niet zo ver zijn, is het het gedrag van Tom dat opvalt en interpreteert juf het verkeerd. Als de kleuterjuf begrijpt waar zijn gedrag vandaan komt en Tom wél zou ondersteunen in zijn intense gevoelens, zou ze hem daarmee helpen om ‘gereedschappen’ te verzamelen om anders te reageren op zo’n situatie. Maar in plaats daarvan behandelt ze hem zoals ze het met alle kinderen zou doen.
  Nu voelt Tom nog meer onrechtvaardigheid en eenzaamheid. Bovendien kan hij nergens naartoe met zijn gevoelens.

• Aanpassen voorkomen
  Veel hoogbegaafde kinderen hebben snel door wat er van hen verwacht wordt en passen zich daar razendsnel op aan. Daardoor laten ze soms minder zien van wat ze eigenlijk in huis hebben. Tot een bepaalde mate is dat prima, maar veel en lang aanpassen en afremmen kan tegen ze werken. Ze blijven onder hun niveau, raken minder betrokken, verveeld of gefrustreerd. Ook is hierdoor de kans kleiner dat hun hoogbegaafdheid op school wordt gezien en erkend.

Maakt het uit hoe we het noemen?

Wat mij betreft wel. We kunnen beter gewoon spreken van hoogbegaafdheid, ook bij jonge kinderen. Die term vergroot namelijk de kans dat het kind passende ondersteuning krijgt.

Hoogbegaafdheid gaat niet alleen over hoe snel een kind zich ontwikkelt, maar het bepaalt ook hoe het kind de wereld waarneemt, betekenis geeft en reageert. Als je dat niet meeneemt, mis je wat er echt nodig is. Zolang we spreken over een ‘ontwikkelingsvoorsprong’, blijven we kijken vanuit het idee dat een kind simpelweg wat sneller is dan anderen. Als de hoogbegaafdheidskenmerken er zijn, noem het dan ook hoogbegaafdheid. Niet om een label te plakken, maar om recht te doen aan het kind.

Bronnen
www.ncj.nl/wp-content/uploads/media-import/docs/7127f214-5452-4713-9f6d-9d2625d1327d.pdf

www.heutinkvoorthuis.nl/nl/een-ontwikkelingsvoorsprong-wat-is-dat-eigenlijk/news/259

wij.nl/peuter-kleuter/groei-ontwikkeling/hoogbegaafdheid-bij-je-kind-herkennen/

www.researchgate.net/publication/51697095_Developmental_and_Cognitive_Characteristics_of_High-Level_Potentialities_Highly_Gifted_Children

tiponderwijs.nl/begrip/ontwikkelingsvoorsprong

expertgroepontwikkelingsvoorsprong.nl/wp-content/uploads/2025/01/14601_LBBOjanuari2025_30-33.pdf

www.smartease.nl/blog/nathan-11-waarom-cito-haat

• Denk jij associatief, alsof er zich een boom vormt in je gedachten? Dit is een van de tekens dat je mogelijk hoogbegaafd bent. Het is ‘tree-like thinking’. Deze en andere mogelijke signalen vind je in dit artikel. ‘This form of thinking can be rich, fast, and difficult to organize from the outside. They can find themselves in “difficulty,” not because they have failed to understand, but because they reach a conclusion through reasoning that is their own.’

  

• Ik begon meerdere keren aan een artikel over hoogbegaafdheid, maar ik vond het saai, het lukte niet en ik raakte steeds afgeleid. Omdat ik alweer aan het uitleggen waarom een bepaald achterhaald idee over hoogbegaafdheid niet klopt. En ik had zoiets van “Ja Anna, dat weten we nu wel”. Er zit geen energie in en ik leer er zelf niets van. En dit gevoel is typisch iets waar hoogbegaafden tegenaan lopen. Ik schreef erover op LinkedIn.

• Een mooi project van sculpturen die eruit zien als koraalrif, gemaakt met 3D-printers. Het materiaal waarvan ze zijn gemaakt, zuigt regenwater op en daardoor gaan er plantjes op groeien.

• Een TedX talk over hoogbegaafdheid, waarin wordt uitgelegd dat het veel flexibeler is dan een IQ-score. En dat je bij het begeleiden van hoogbegaafde kinderen niet zozeer meer aanbod moet regelen, maar kijken naar creativity, task commitment en above average ability. Als het kind ergens op vastloopt, kijk dan hoe je er samen voor zorgt dat deze drie elementen beter in balans zijn.

• In mijn HB-update heb ik tot nu toe geen nieuwtjes gedeeld waarvan de informatie niet klopt. Ook wil ik iets waar een ander tijd en moeite in heeft gestoken niet afkraken. Maar ik wil toch af en toe onder de aandacht brengen dat er gewoon echt veel achterhaalde informatie over hoogbegaafdheid wordt gedeeld én onderwezen. Hier is het bijvoorbeeld niet moeilijk om statements te vinden waar mijn mond van openvalt.
  

  Wat me opviel:

  • Hun visie: ‘regulier waar het kan en speciaal als het moet’. Maar speciaal onderwijs is helemaal niet ingericht voor hoogbegaafde leerlingen, dus waar hebben we het over?

  • Hoogbegaafd en begaafd worden in één adem genoemd, alsof het één groep is. Terwijl ze erg van elkaar verschillen.

  • De zin ‘In de praktijk bestaat de doelgroep uit zowel excellente leerlingen en onderpresteerders.’ Terwijl de grootste groep hoogbegaafde kinderen daar tussenin zitten. Zij vallen juist niet zo op, maar dat is natuurlijk geen reden om ze als doelgroep te negeren.

  • Er staat dat deze leerlingen “makkelijker tot uitzonderlijke prestaties komen”. Alsof dat hoogbegaafdheid is.

  Het is natuurlijk heel goed dat een organisatie beleid maakt voor de hoogbegaafde leerlingen, maar je kan je afvragen of het zin heeft als je dat doet op basis van dit soort gedachtegoed.

  

• Ik las het fantasy-boek Legendborn van Tracy Deonn. Het is een eerste deel uit een serie, maar prima los te lezen. Ik ben nu wel heel benieuwd naar het tweede deel en ga die zeker lezen. Hoofdpersoon Bree, 16 jaar, is duidelijk hoogbegaafd. Ze gaat naar een programma speciaal voor ‘bright high schoolers’ op de universiteit, waar allerlei magische dingen gebeuren. Een young adult boek, maar ook erg leuk voor volwassenen.

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kan je een betaald abonnement nemen
of een van mijn producten kopen:

Meer info & bestellen

• Grades don’t show giftedness. Dat moet vaker worden gezegd! Veel mensen denken dat hoogbegaafde kinderen automatisch hoge cijfers halen, maar dat klopt niet. Intelligentie en schoolprestaties hangen minder sterk samen dan vaak wordt aangenomen. Hoogbegaafdheid gaat over meer dan alleen hoge IQ-scores. We moeten breder kijken: niet alleen naar cijfers, maar ook naar denken, gedrag en behoeften.

• Neuropsycholoog Erik Scherder kwam met een filmpje op Instagram over hoogbegaafdheid. Op dit moment kreeg hij 201 reacties, waarvan de meeste enthousiast. Maar ik niet, sorry. Ik ben het grotendeels niet eens met wat hij hier zegt. Hij vertelt dat er hoogbegaafde kinderen zijn die geloven dat ze alles goed moeten doen en daarom zó bang worden om te falen dat ze niet meer naar school gaan en liever thuis zitten. Hiermee wekt hij te erg de indruk dat 1. veel hoogbegaafde kinderen faalangst hebben en 2. dat die faalangst de reden is dat hoogbegaafde kinderen ‘thuiszitten’. Dat is onjuist. Ik geloof niet in de relatie hoogbegaafd en faalangst (ze kunnen het wel hebben, maar het is zeker geen kenmerk van HB) en het vooral: het is vrijwel nooit de reden voor ‘thuiszitten’.

• Ik kwam ergens het concept ‘stimulerend signaleren’ tegen en had geen idee wat ik me daarbij moest voorstellen. Dus ik zocht het op. Het komt erop neer dat het kan zijn dat een kind de kenmerken van hoogbegaafdheid pas laat zien bij passende uitdaging. Bijvoorbeeld door ruimte voor creatief en zelfstandig denken. Zonder die stimulans blijven deze talenten nog weleens onzichtbaar. Daarom moet de focus niet liggen op lijstjes afvinken, maar op het creëren van een omgeving waarin kinderen op een passende manier worden uitgedaagd.

• Niet nieuw, maar wel leuk. Een filmpje waarin Kelly Clarkson haar eigen nummer minder snel herkent dan Anne Hathaway. Het is sowieso heel bijzonder hoe snel sommige mensen herkennen welk nummer ze horen, ook als de muziek een beetje door elkaar is gehaald.

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kan je een betaald abonnement nemen
of een van mijn producten kopen:

Meer info & bestellen

Bokstherapie: verwerken door te bewegen

Dit is een therapievorm waarbij beweging wordt ingezet om emoties te uiten en verwerken. Tijdens de sessies werk je met een bokstherapeut. Soms is het een combinatie van een personal trainer die met je in de ring staat en een bokstherapeut die observeert.

Bokstherapie kan ondersteunen bij onder andere:

• Stress en burn-outklachten

• Angst en spanning

• Traumaverwerking

Om aan de slag te gaan als bokstherapeut hoef je geen therapeut te zijn. De ene opleiding duurt een aantal dagen, de andere twee jaar parttime en van alles ertussenin. Maar let dus op, dit is geen officiële therapie zoals je van bijvoorbeeld een psychotherapeut kan verwachten.

Er bestaat ook ‘boksend opvoeden’. Dat is een interventie die kinderen en jongeren helpt mentaal en emotioneel veerkrachtig te worden. Dit is een pedagogische methodiek, geen psychotherapeutische behandeling. Bijvoorbeeld om te leren je grenzen duidelijker aan te geven.

Bokstherapie voor hoogbegaafden

Nou zijn er mensen die bedachten dat deze interventie ook goed werkt bij hoogbegaafden. De beredenering: voor hoogbegaafden kan het lastig zijn om spanning, emoties en grenzen ook lichamelijk te voelen en te reguleren. Is dat waar, Anna? Nee, dat klopt niet. Hoogbegaafden zijn juist vaak beter in contact met hun emoties en lichaam dan anderen. Maar wat wel kan gebeuren, is dat een hoogbegaafde een traumatische situatie meemaakt, bijvoorbeeld schooltrauma. Mensen komen tijdens een traumatische gebeurtenis in een overlevingsstand en daarna kan er sprake zijn van PTSS (posttraumatische stressstoornis). Dan kan het zijn dat je daardoor op dat moment minder in contact staat met je emoties en lijf. Heel logisch, maar echt niet specifiek voor hoogbegaafden.

Tijdens het webinar viel mijn mond open toen ze een wetenschappelijk klinkende uitleg gaven. Iets van: “Hoogbegaafden zijn geneigd om alles stuk te denken. Er is te weinig ruimte om te voelen. Doordat de neocortex erg gebruikt wordt. De activiteit die daar gebeurt, belemmert de verwerking.” Dit is onjuist. Hersengebieden werken altijd samen. Het is geen kenmerk van hoogbegaafdheid dat ze emoties minder zouden voelen of verwerken. Zo kwamen ze met meer uitleg die echt niet klopt. Het is een gevalletje ‘we hebben van alles gelezen en de informatie door elkaar gemengd zodat het lijkt alsof bokstherapie echt een goed idee is, maar eigenlijk weten we niet echt wat we zeggen. Ik zal je er niet te lang mee vervelen. Nou… oké, nog één ding.

De bokstherapeut zei tijdens het webinar: "De therapeut kijkt naar wat de emotie is die wordt vermeden. En hoe doet diegene dat (bijvoorbeeld door te giechelen, fouten vermijden)." Ja, dat kan een manier zijn om ernaar te kijken. Maar ik vind het voor lang niet iedereen goed om het zo te doen. Ik ben juist van het kijken naar hoe krachtig en mooi iemand is, om juist vertrouwen te bieden in plaats van iemand bewust naar spanning toe te sturen. Bovendien is er een reden voor het vermijden, als het al vermijden is, en dat hoeft niet weg.
Juist door vertrouwen en rust komt er ruimte voor verwerken en groei.

Iets als boksen verhoogt de aanmaak van adrenaline, noradrenaline en endorfines in je lichaam. Dat zorgt ervoor dat je je tijdelijk krachtiger, alerter en soms zelfs opgelucht voelt. Fijn natuurlijk, en bij veel spanning of stress kan dat heel welkom zijn. Maar het effect verdwijnt grotendeels weer zodra je tot rust komt: de hormoonspiegel normaliseert en de lichamelijke ontlading verdampt. Dat is iets anders dan verwerking in therapeutische zin, waarbij nieuwe betekenis of emotionele integratie ontstaat.

Hit or miss?

Bokstherapie voor hoogbegaafden: miss. Ik vind de statements over hoogbegaafdheid die ik tegenkwam in het webinar en bij andere bokstherapeuten online onjuist en veel te stellig. De onderbouwing om bokstherapie speciaal te richten op hoogbegaafden valt als een slappe doek in elkaar. Het zal vast voor sommige mensen heel prettig zijn en ondersteunend, ook voor hoogbegaafden (maar let er dan wel echt op dat je naar iemand toegaat met een goede achtergrond en een kloppend verhaal). Als een bokstherapeut onwaarheden deelt, zoals dat hoogbegaafden perfectionistische wandelende hoofden zijn die hun emoties niet kunnen reguleren, is het zeker een miss. En doe het sowieso alleen als je echt het idee hebt dat het bij je past. Luister naar jezelf.

Bronnen

www.bokstherapienederland.nl

changesggz.nl/trauma/bokstherapie

bestfightshop.nl/blogs/best-fightshop-nieuws/ben-je-echt-gelukkiger-na-een-potje-kickboksen-dez

sport4balance.nl/bokscoaching-voor-hoogbegaafde-kinderen

• voelen dat er méér speelt bij sommige leerlingen

• geen zin hebben in vage theorie

• gewoon willen weten: wat werkt, en waarom?

• hun klas goed willen draaien, zonder eindeloos gedoe

Maar natuurlijk ook voor iedereen met interesse in hoogbegaafdheid. Je kan het hier gratis downloaden: annagarssen.nl/hoogbegaafdheid-begrijpen
En gelukkig wordt het al massaal gedownload. We willen namelijk echt een ripple effect veroorzaken, om ervoor te zorgen dat steeds meer hoogbegaafde kinderen écht passend onderwijs krijgen en worden begrepen voor wie ze zijn.

• Het is natuurlijk een beetje een misvatting dat alle hoogbegaafde kinderen geïnteresseerd zijn in dino’s, robots en de sterren. Maar mocht je toch een kind hebben die zich graag verdiept in het eindeloze universum, dan zijn dit interessante filmpjes van de Radboud sterrenclub.

• Ik hoorde ooit iemand zeggen: “Je moet nooit verhuizen uit onvrede, maar omdat je het op die andere plek fijner vindt”. Die zin heb ik altijd onthouden. Het is een subtiel, maar heel belangrijk verschil. Dat geldt ook voor de keuze van een andere baan. Hoogbegaafden ‘die van baan wisselen nemen en na drie maanden denken… hè? hetzelfde gevoel weer. Niet omdat ze slecht kozen, maar omdat ze vertrokken vanuit onvrede, zonder scherp te hebben waar die onvrede precies vandaan kwam. En dan verhuist het probleem gewoon mee.’ Een artikel beschrijft hoe dit bij hoogbegaafden het vaak ligt aan interne patronen in plaats van de omgeving. PS: Ik hou niet zo van modellen zoals beschreven in het artikel, maar je kan eruit halen wat voor jou nuttig is.

• Ik schreef een post op LinkedIn ‘Ik word er een beetje moe van dat tegenwoordig van alles gestuurd wordt richting autisme. Hoogbegaafdheid, hoogsensitiviteit, de overgang...’ Je anders voelen en dat meteen verbinden met een label als ASS is geen goed idee. Vooral maatschappelijk gezien niet. Dat geldt natuurlijk voor alle labels.

• Dit artikel past daar goed bij, want het gaat over vragen zoals waarom meer mensen zich nu herkennen in neurodivergente labels.

• ‘We need to stop dangling gifted services like a carrot.’ Daar ben ik het helemaal mee eens. Zodra duidelijk is dat een leerling deze ondersteuning nodig heeft, zou die gewoon geboden moeten worden. En dus niet dat de leerling eerst bij moet zijn met rekenen, of een IQ-score van 130+ moet aantonen. Toegang tot passende ondersteuning zou vanzelfsprekend moeten zijn.

• Een kort, maar duidelijk overzicht van het verschil tussen hoogintelligent en hoogbegaafd.

  

• ‘Er bestaat niet zoiets als een standaardbrein. Problemen ontstaan doordat de maatschappij uitgaat van ‘normale’ en ‘abnormale’ breinen.’ Saskia Schepers spreekt in een artikel voor HR medewerkers bewust niet over ‘aanpassingen’ voor neurodivergente werknemers. “Een aanpassing klinkt een beetje van: voor die paar gevoelige mensen moet ik het anders doen. Nee, het is juist: ik voeg iets toe voor iedereen.” Die instelling zouden ze overal moeten hebben!

• Layla van 10 maakte een korte film ‘Hope Remembers’ over de band die ze met haar oma heeft, die in 2015 de diagnose Alzheimer kreeg. Layla: “Hope is the part that remembers“.

Tot de volgende keer!

— Anna

Als je me wilt steunen, kan je een betaald abonnement nemen
of een van mijn producten kopen:

Meer info & bestellen

Als je me wilt steunen, kan je een van mijn producten kopen:

Meer info & bestellen

• Ik luisterde twee podcasts waar ze het hadden over hoogbegaafdheid. De ene is van Bij de les, met Sven Mathijssen (plaatsvervangend hoofdopleider RITHA). En de andere is de allereerste aflevering van de RINO Groep podcastserie ‘Anders Kijken Naar Kinderen’, met GZ-psycholoog Willy Peters. Beiden praten ze over hoogbegaafdheid op een manier die mij zint (en dat zegt heel wat!). Enige kritiekpuntje voor de makers van Bij de les: ‘thuiszitters’ hebben echt geen gat in hun ontwikkeling.

• Je kan ook ‘gifted’ zijn met pianospelen. Luisteren!

• Veel hoogbegaafden stellen vragen bij wat anderen zeggen. Ik vind dat een geweldige eigenschap, die er van nature is. Het is een manier om je ‘cognitieve spier’ te (be)oefenen. Een goede en leuke manier om hoogbegaafde leerlingen aan het werk te zetten, is dan ook om ze vragen te stellen over wat zij zelf voor de hand liggend vinden.

• Een goed artikel met fimpje over ‘thuiszitters’ vertelt over Ryan die sinds hij 6 jaar is niet meer naar school gaat en zijn moeder nog steeds niet weet waarom de school hem niet meer wilde. Verder een moeder in beeld van hoogbegaafde kinderen bij wie het echt niet meer ging op school. Zij laat heel helder zien hoe je een driehoekje niet door een rond gat kan duwen.

• Een mooie uitleg van hoe je in de loop van je leven ontdekt dat je neurodivergent bent. ‘Long before anyone speaks about neurodivergence, there’s often a childhood filled with contradictions’ en later kom je tot de realisatie: ‘The story I’ve been telling myself doesn’t explain my reality’ en uiteindelijk wil je uitkomen op: ‘The question is no longer just: How do I adapt to the world? It becomes: How might the world adapt to the diversity of minds within it?’

• Een artikel dat weer bevestigt dat versnellen indien van toepassing echt wél een goed idee is. Iets waar ik het zeker mee eens ben. ‘Keeping students back has significant downsides. When not challenged in the classroom, students grow bored and disengaged. By contrast, students allowed to accelerate tend, in the long run, to produce more innovations and earn higher incomes than their peers.’

• En als laatste een filmpje over twee broers die oude schooluniformen verzamelen en uitdelen aan gezinnen die de uniformen zelf niet kunnen betalen. Het project werkt inmiddels samen met meerdere scholen. Er zijn al duizenden kledingstukken hergebruikt en dit helpt zowel gezinnen met weinig inkomsten, als het milieu!

Tot de volgende keer!

— Anna

Je leest Eigenwijs brein nu waarschijnlijk als gratis abonnee van Eigenwijs Brein. Om Anna te steunen in haar werk, kan je je abonnement upgraden.

Ik wil je steunen!

Meer info & bestellen

• “Jongeren kunnen pas tot leren komen als ze zich goed voelen.” Dat is echt een uitspraak waar ik het erg mee eens ben! Het wordt gezegd door een Tijdelijk Onderwijs Aan Huis (TOAH) leerkracht. Deze mensen komen parttime aan huis, maar volgens het artikel niet in eerste instantie om te werken aan betere cijfers & leerhouding, maar vooral om te zorgen voor beter welzijn, vertrouwen en te kijken naar motivatie. Zo komt de rest vanzelf. Het artikel heeft kritiek op het reguliere onderwijs: ‘er is te weinig tijd voor individuele aandacht en er ligt veel nadruk op presteren, waardoor sommige jongeren uitvallen.’

  

• Ik luisterde een interessante podcast over neurodiversiteit op het werk. De presentator vertelt daar hoe hij iemand had begeleid met autisme. Ze gingen samen naar een sollicitatiegesprek en hem werd gevraagd wat hij wilde drinken. Hij zei: “Een redbull”, terwijl -volgens de presentator- je dan altijd koffie of thee moet antwoorden. Dus daar had hij de autist op gecoacht. Wat was ik opgelucht toen een van de experts in de podcast toen zei: “Of je hebt het er met het bedrijf over hoe zij hun verwachtingen kunnen bijstellen.” Ja, dát is rekening houden met de neurodiversiteit.

• Wirwar producties heeft nu de voorstelling KLAS, voor iedereen van 5 tot en met 12 jaar. Een woordeloze voorstelling met acrobatiek, waarin vier acrobaten zich los worstelen uit een te streng schoolsysteem. In de klas zitten allerlei typen leerlingen. Het zou fijn zijn als zij zich op hun eigen tempo en manier konden bewegen door de klas, zodat ieder kind zich optimaal kan ontwikkelen. Weten de acrobaten hun unieke talenten in te zetten en in samenwerking los te breken uit het knellende systeem? Zodat het juist een pré is om anders te zijn dan de rest? Ze hebben nog voorstellingen tot in mei 2026.

  

• Nog een podcast had aandacht voor hoogbegaafdheid: Hoogbegaafd zijn is een kenmerk, geen blauwdruk voor een vat vol clichés. Een gesprek met een van de directrices van het IHBV (instituut voor HB volwassenen). Ze zegt goede dingen, alleen ben ik het er niet mee eens om hoog-begaafdheid een ‘kenmerk’ te noemen. Want is hoogbegaafdheid net zoiets als introvert/extravert zijn? Of spontaan, lief, of opvliegend? Hoe verklaar je dan al die hoogbegaafden die vastlopen op school en in het werk? En hoe krijgen ze het dan voor elkaar om daar serieus over te worden genomen? Een kenmerk wordt gezien als 'deal daar zelf maar mee' en niet als 'we vinden het echt belangrijk om ervoor te zorgen dat jij hier past'. Ik vroeg de directrice hierover. Ze vertelde me dat ze zich bij het IHBV richten op het verzamelen, ontwikkelen en delen van kennis over hoe je ervoor zorgt dat de omgeving voor een hoogbegaafde zo optimaal mogelijk is. Zo wordt duidelijk dat het niet alleen gaat om wát iemand is, maar ook om hoe de wereld om hen heen ingericht wordt om hun talenten en welzijn te ondersteunen. Ik wil hoogbegaafdheid ook niet een diagnose noemen, maar wel meer dan een kenmerk. Waarschijnlijk is neurodivergentie de beste omschrijving.

• J/M ouders publiceerde deze week een interview met een hoogbegaafde psycholoog die besloot haar kind niet in het reguliere onderwijssysteem te zetten (ze gaat nu twee dagen per week naar een alternatieve school). Ze vertelt: “Mijn buurvrouw heeft bijvoorbeeld twee kinderen met ADHD en die moeten medicatie nemen om op school te mogen blijven. Dat soort verhalen hoor ik vaker en dat vind ik heftig.” Wat vind jij van het idee dat een kind medicatie (of coaching) moet krijgen om naar school te mogen?

• Een interessant gesprek tussen twee hoogbegaafden over hoogbegaafdheid. Joris heeft nog wel wat vooroordelen, wat hij zelf ook toegeeft. Want hoezo kan een buschauffeur niet succesvol zijn? Tegelijkertijd deelt hij echt waardevolle inzichten tijdens het gesprek. Zoals de vergelijking met twee mieren (hier even de hoogbegaafden) die van de groep weglopen en áls ze terugkomen, dan hebben ze een betere omgeving gevonden. → Waarom praten ze in het donker? Geen idee!

• Een artikel (van iemand die een boek schreef over dit onderwerp) dat uitlegt waarom best veel hoogbegaafden tegen werkgerelateerde issues aanlopen. Je bent slim, zit in een positie met uitdaging, hebt veel te bieden, en dan nog voel je je niet op je plek… waarom is dat? ‘gifted individuals experience less joy from working than both high achievers and non-gifted individuals. This appears tied to a chronic misalignment between their inner world and the structures of traditional workplaces.’ De redenen die genoemd worden zijn onder andere: cognitieve verschillen (het denken & waarnemen van hoogbegaafden is anders) en geen passende omgeving (hoogbegaafden hebben vaak andere waarden, motivatie en werkstijlen).

• Hoogbegaafden ervaren volgens een studie een bezoek aan de kerk vaak heel anders dan de gemiddelde kerkbezoeker. Ze stellen veel vragen en willen dat dingen logisch en kloppend zijn, maar ervaren dat daar niet altijd ruimte voor is. Hoogbegaafden nemen geloof meestal niet zomaar aan. Ze willen zelf onderzoeken en begrijpen wat voor hen waar is. Dit kan botsen met hun omgeving, waar vragen soms als lastig of bedreigend worden gezien. Daarnaast beleven hoogbegaafden geloof niet alleen cognitief, maar juist ook intens op gevoelsniveau. Er worden ook tips gegeven, zoals ‘vermijd aannames’ en ‘kijk breder dan geloofsvragen’.

• Er is een netwerk Hoogbegaafd in Arnhem gelanceerd. Voor meer zichtbaarheid, verbinding en ondersteuning voor kinderen en gezinnen die te maken hebben met hoogbegaafdheid. Het is een initiatief van ouders, gesteund door verschillende organisaties en professionals.
  Ook wethouder Kundić is betrokken.

  Tot de volgende keer!

  — Anna

  ---

  Je leest Eigenwijs brein nu waarschijnlijk als gratis abonnee van Eigenwijs Brein. Om Anna te steunen in haar werk, kan je je abonnement upgraden.

  Ik wil je steunen!

  
  

Ik wil je steunen

• Het is (nog net) boekenweek (11 maart t/m 22 maart 2026). Zijn er ook romans met hoogbegaafde personages? Niet heel specifiek hoogbegaafd, maar er zijn wel wat boeken met een ‘slim’ personage of ‘iemand die houdt van leren’, maar dat is niet per se hoogbegaafd.

  

  Romans voor volwassenen: The Martian door Andy Weir (verfilmd met Matt Damon in de hoofdrol, iemand die zelf hoogbegaafd is), Ready Player One door Ernest Cline, Queen's Gambit van Walter Tevis en The Ocean at the End of the Lann van Neil Gaiman.
  Kinderboeken: The Wee Free Men (en de rest van de serie) van Terry Pratchett, A tale dark and grimm (en de rest van de serie) van Adam Gidwitz, Anne of Green Gables van Lucy Maud Montgomery, Wonderkinderen van Thea Beckman. Mathilda van Roald Dahl.

• Een jongen van 16 is een onderneming begonnen nadat hij een prijs van £150,000 won voor het verkopen van een handdoek die tot 2 uur koel blijft. Hij begon vanuit zijn slaapkamer en het groeide uit tot een bedrijf met tienduizenden bestellingen. Zijn innovatieve idee en pitch stak boven dat van 15.000 andere deelnemers uit tijdens een internationale wedstrijd. “He’s a chip off the old block. When he fails at something, he doesn’t just say, ‘Oh I tried’. He works out where he went wrong. Ondanks zijn succes blijft hij het goed combineren met school (die maatwerk regelt). Hij hoopt andere jonge ondernemers te kunnen inspireren. Zulke geweldige ideeën komen voort uit iets waar de Amerikaanse psycholoog Joseph Renzulli het veel over heeft: dat je hoogbegaafd gedrag kunt zien bij bepaalde mensen (met HB kenmerken), op bepaalde momenten, in de gebieden waar je interesse ligt én een omgeving hebt die het ondersteunt. In een artikel van mij lees je over een andere jonge ondernemer. Zij was 6 jaar toen ze de The lady bug game maakte, een bordspel dat nu nog internationaal verkocht wordt.

• Ik las een artikel waarin 8 struggles worden genoemd die volwassenen zouden herkennen die als kind het label ‘hoogbegaafd’ hebben gekregen.
  Die acht punten zijn nogal gericht op mensen die als kind heel erg geprezen zijn vanwege hun cognitieve potentie. Daarom gaat het niet over alle hoogbegaafden, maar om een deel ervan. Het gebeurt zeker vaker dat men spreekt van ‘de hoogbegaafde’, maar dat het eigenlijk alleen om een deel van hen gaat. Dat is iets om op te letten als je informatie leest of hoort over hoogbegaafdheid.
  
  Er is bijvoorbeeld struggle nummer 3: Gifted adults often feel as though they are not living up to their potential. Als uitleg staat erbij: ‘If you are lauded for your intelligence and potential throughout your childhood, it can be difficult not to undervalue your later success and wonder what your “real” potential is.’ Dat zal zeker waar zijn, maar niet zozeer voor de hoogbegaafden die als kind niet zo ‘lauded’ (geprezen) zijn.

• Er is nu een musical te zien over Aletta Jacobs (een hoogbegaafde sleutelfiguur in de internationale vrouwenemancipatie): Aletta de musical. Een vrouw die haar tijd in veel opzichten zo ver vooruit was, dat ze de beperkingen die haar werden opgelegd eigenlijk niet begreep. Haar gebrek aan ontzag voor de gevestigde orde zorgt voor een even scherp, hartstochtelijk, als geestig verhaal.

• AI taalmodellen zijn vooral getraind op neurotypische mensen. Wat heeft dat voor invloed op neurodivergente mensen (onder andere autisme, AHDD en hoogbegaafdheid)? Krijg je dan ook vooral informatie van bijvoorbeeld ChatGPT gezien vanuit een niet neurodivergent standpunt? En hoe zit het met de bewoordingen die het gebruikt?
  
  Ik las er een Substack artikel over waarin staat dat AI je neurodivergente, vaak meer genuanceerde en unieke tekst voor zichzelf herschrijft tot iets dat je kan omschrijven als ‘vanille’ (algemeen): ‘I’ve pasted something I wrote — something that sounded like me — into an AI tool, and watched it get completely stripped of my voice. Flattened. Reformatted. Returned to me as something generic, palatable, and utterly unrecognizable.’

  Er is onderzoek gedaan hoezeer woorden gerelateerd aan neurodivergentie door AI modellen gelinkt worden aan gevaar, ziekte, slecht en andere negatieve concepten. ‘many sentences describing types of disabilities, for example, "I have autism," has even stronger negative associations than control sentences such as "I am a bank robber."‘

  

• Het is wel interessant dat er best weinig onderzoek is gedaan naar de ervaringen van ouders van hoogbegaafde kinderen. Zij hebben namelijk te maken met een aantal unieke uitdagingen, zoals frustratie met school en onzekerheid in de opvoeding. Dit omdat de ontwikkeling van hoogbegaafde kinderen vaak anders is dan hoe de opvoedboekjes het voorschotelen.
  
  Dat het weinig wordt onderzocht, laat meteen ook zien dat dit onderwerp een beetje genegeerd wordt en de ouders het zelf maar moeten uitzoeken. Ik kom weleens tegen dat er groepjes voor ouders worden georganiseerd, maar niet veel.
  
  Er is een onderzoek gedaan bij 847 ouders van hoogbegaafde kinderen en dubbel bijzondere kinderen. Dit ging via een vragenlijst. Een van de conclusies: ‘Emotional impacts, such as feeling misunderstood, uncertainty about how much to push their child academically, and uncomfortable emotions over wishing for normalcy, reflect deep personal struggles that often go unseen by educators, treatment professionals, and even friends or extended family.’
  
  Tot snel
  - Anna
  
  Als je nu een gratis abonnement hebt op Eigenwijs Brein, overweeg dan om het te upgraden naar een betaalde versie.
  

  Upgrade je abonnement

  
  

• Er was aandacht voor hoogbegaafdheid bij Inholland (een hogeschool met verschillende afdelingen in de Randstad). Wat goed! Er werd onder andere gezegd: ‘In het hbo is ongeveer tien procent van de studenten hoogbegaafd, maar deze groep blijft vaak onzichtbaar.’ Dit klopt niet, ze bedoelen ‘Circa 10% van de studentenpopulatie in het hoger onderwijs is meer- of hoogbegaafd.’
  
  Er wordt bij Inholland ook gewerkt aan een peergroep voor hoogbegaafde studenten. Heel mooi. Wat me opvalt in het artikel dat ik erover las, is dat er gerefereerd wordt aan ‘diversiteitsvraagstukken’. Hoogbegaafdheid in het onderwijs en werksfeer worden vaker onder die noemer geplaatst, maar klopt dat wel? Vallen daar niet vooral andere groepen onder, zoals mensen met een niet Nederlandse achtergrond, de LHBTIQ+-gemeenschap en mensen met een beperking? Wat vind jij?

• NPO kennis had een dingetje gemaakt over hoogbegaafdheid, omdat het afgelopen week ‘de week van de hoogbegaafdheid’ was. Ik vond de tweede zin die ze gebruikten nogal beledigend: ‘Bij hoogbegaafdheid hebben we het vaak over iemand met een van 130 of hoger die daarnaast bepaalde eigenschappen heeft, zoals een kritische houding en perfectionisme.’ Dit zijn echt geen eigenschappen van hoogbegaafdheid, zoals je ook hier kan lezen in een artikel dat ik eerder schreef over perfectionisme. En wat betreft kritisch: ik noem het breed & ver zien. Ook zijn hoogbegaafden graag eerlijk en willen dat het klopt, dat is iets anders dan kritisch of perfectionistisch.

  

• Kinderen speelden in een musical over hoogbegaafd zijn: “We snappen elkaar,” zeggen ze over hun ervaring. Wat een leuk, mooi initiatief. Het was dan ook snel uitverkocht.

• De Washington post publiceerde een artikel waarin staat: ‘In the United States, only about 1 percent of students skip a grade, even though between 15 percent and 45 percent of American students enter late-elementary classes performing at least one year ahead of standard academic expectations.’ Wow, dat is nogal wat! Mijn vraag is dan meteen: hoe is dat in Nederland? Officieel versnelt 11–13% in het basisonderwijs, over het vo zijn geen data te vinden. Maar dat versnellen komt niet alleen vanwege cognitief voorlopen, maar ook omdat het bijvoorbeeld om een herfstkind gaat. Dus misschien is het hier niet echt beter dan in de Verenigde Staten. Dit terwijl versnellen een bewezen positief effect heeft voor veel hoogbegaafde kinderen.

Tot de volgende keer!

— Anna

Je leest Eigenwijs brein nu waarschijnlijk als gratis abonnee van Eigenwijs Brein. Om Anna te steunen in haar werk, kan je je abonnement upgraden.

Upgrade naar betaalde versie

- Dit artikel is geschreven in samenwerking met Fleur Terpstra Zij is jurist, gespecialiseerd in onderwijsrecht en privacy, met een passie voor hoogbegaafdheid —

Als je kind op school vastloopt, beland je al snel in allerlei schoolgesprekken. Daar wordt informatie over je kind gedeeld, geïnterpreteerd en opgeslagen. Dossiers, verslagen, zorgoverleggen, handelingsplannen. Als het vastlopen langer duurt, wordt er van alles in gang wordt gezet en veel ouders schrikken ervan hoeveel mensen dan ineens aan tafel zitten. Al die mensen vinden dat ze wat over je kind te zeggen hebben én ze krijgen persoonlijke gegevens over je kind onder ogen. Mag dat zomaar? Antwoord: nee.

Privacy is belangrijk en het is heel handig om te weten wat je rechten zijn.
Je kunt namelijk bewust sturen op wat wordt gedeeld, wie wat ziet en hoe informatie wordt gebruikt. Zo blijft de regie bij jou en je kind.

Privacy is vrij technisch en onduidelijk voor veel mensen: iets met regels, formulieren en de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming). Maar eigenlijk gaat privacy juist over het recht om te worden gezien als mens en niet als een set gegevens.

Waarom privacy extra belangrijk is voor hoogbegaafde kinderen

Hoogbegaafde kinderen worden door scholen en andere organsaties vaak bekeken door een lens die niet goed is afgestemd op hoe zij denken en voelen. Een kleine opmerking van je kind kan onterecht in een dossier terechtkomen als ‘moeite met samenwerken’. Een moeilijke schoolperiode als ‘faalangst’. Verveling als ‘tekort aan executieve vaardigheden’.

Omdat deze termen makkelijk in dossiers terechtkomen, is het cruciaal dat ouders bewust zijn van hun rechten en blijven sturen op welke informatie wél en niet wordt vastgelegd en gedeeld. Niet om geheimzinnig te doen, maar om te voorkomen dat je kind zich niet meer mag ontwikkelen vanuit wie hij of zij echt is.

Het delen van informatie is nooit neutraal

Ouders krijgen vragen als:
“Heb je nog vragen over het verslag van ons gesprek?”
“Kunnen we het psychologisch rapport delen met het samenwerkingsverband?”
“We willen dit bespreken in het overleg. Is dat oké?”

Het lijkt onschuldig. Maar elk stukje informatie dat wordt gedeeld en vastgelegd, kan gevolgen hebben voor hoe school en andere betrokkenen je kind zien en welke mogelijkheden daarna nog open liggen. Daarom is het belangrijk om jezelf steeds af te vragen:

Is deze informatie over mijn kind echt nodig om te delen en vast te leggen? Of is het gewoon gewenst omdat iemand dat zo heeft bedacht?

Dat verschil is groot. Is het ‘nice to know’ of ‘need to know’? Need to know betekent dat gegevens nodig zijn om een bepaald doel te bereiken. Of dat ook mag (rechtmatig is), wordt bepaald door de wet. Nice to know betekent dat het gewenst is. Daar kan je dus nee tegen zeggen als je dat van toepassing vindt.

Je mag altijd vragen: waarom?

Over leerlingen die vastlopen wordt vaak om meer informatie gevraagd dan noodzakelijk is. Als ouder hoef je nooit zomaar akkoord te gaan met het delen of bespreken van gegevens. Alleen wanneer het delen van informatie wettelijk verplicht is, kan dat zonder toestemming. Je mag altijd vragen:

Waarom is deze informatie belangrijk?
Wat gebeurt ermee?
Wie kan het zien?
Welke mogelijkheden blijven er open als dit eenmaal is vastgelegd?

En misschien wel de belangrijkste vraag:

Hoe helpt dit mijn kind verder?

Veel ouders voelen druk, vooral als professionals zeggen dat het zonder rapport, toestemmingsformulier of extra informatie niet mogelijk is om ondersteuning te bieden. Maar je hoeft nooit zomaar toestemming te geven omdat iemand zegt dat het niet anders kan. De wet stelt dat toestemming alleen geldig is als die vrijelijk wordt gegeven. In een afhankelijke verhouding, zoals tussen school en ouder, staat die vrijwilligheid onder druk. School kan aangeven dat zij zonder bepaalde informatie onvoldoende zicht hebben om bijvoorbeeld de ondersteuningsbehoefte vast te stellen. In dat geval kun je samen zoeken naar een middenweg, zoals het alleen laten inzien van de conclusies van een rapport in plaats van het volledig delen ervan.

Hoe bescherm je je kind zonder strijd?

Niemand wil in een strijd belanden. Daarom vinden ouders het weleens lastig om de regie te nemen over wat er besproken wordt in een schoolgesprek. Je kan er op een andere manier naar kijken. Want alles wat je doet, is anderen herinneren aan de wettelijke privacy-regels. Niet om de ander tegen te werken, maar juist voor een betere samenwerking. En je hoeft in de meeste situaties geen jurist te zijn om je kind goed te beschermen. Je moet vooral de uitgangspunten kennen:

1. Niet alles hoeft te worden gedeeld

Wees zorgvuldig in wat je deelt. Nee zeggen is geen persoonlijke aanval naar de mensen tegenover je aan tafel, je maakt gewoon gebruik van je recht. Niet alles hoeft gedeeld te worden. Niet alles wat gedeeld wordt, helpt. Veel problemen ontstaan omdat goedbedoelde informatie jaren later een eigen leven gaat leiden.

2. Je mag selectief zijn

Je bent geen lastig mens als je kritisch bent. Je bent een betrokken ouder die begrijpt dat woorden impact hebben op het leven van je kind. Vraag altijd om de teksten die in het dossier komen, zodat je ze eerst goed kan doorlezen voordat je toestemming geeft. Als je vindt dat de tekst niet helemaal klopt, geef dan je op- en aanmerkingen schriftelijk door en zorg ervoor dat dit verwerkt is in de tekst voordat het in het dossier terechtkomt.

3. Dossiers missen nuance

Een dossier vertelt nooit het hele verhaal. Een dossier mist de nuance, context, groei, ontwikkeling van je kind. Dus blijf eigenaar van het verhaal. Een dossier mag ondersteunen, maar mag nooit het kind definiëren.

4. Vraag altijd om duidelijkheid

Als een organisatie iets nodig zegt te hebben, mag je vragen om uitleg. Dat is een wettelijk recht en de manier om regie te houden. Je hebt recht op inzage in welke gegevens worden gebruikt, om onjuiste informatie te laten aanpassen en om – in sommige gevallen – gegevens te laten verwijderen.

5. Er moet noodzaak zijn voor de gegevens

Dat geldt overal. Dus ook voor scholen, samenwerkingsverbanden en hulpverlening. Volgens de AVG (privacywetgeving) mogen organisaties persoonsgegevens alleen verwerken als er een duidelijke, concrete noodzaak is én als er een geldige wettelijke grondslag voor bestaat.

Een wettelijke grondslag is een reden vanuit de wet om gegevens te mogen gebruiken, bijvoorbeeld omdat de wet het verplicht, omdat het nodig is voor het werk van de school, of omdat jij toestemming hebt gegeven.

De noodzaak moet:
– doelgericht zijn (waarvoor precies?)
– proportioneel zijn (niet meer dan nodig)
– goed uitgelegd kunnen worden (dus niet: “Dat doen we altijd

Dat betekent juridisch gezien het volgende:

Als een school, samenwerkingsverband of hulpverlener niet concreet kan uitleggen waarom bepaalde gegevens nodig zijn, wat ermee gebeurt, wie ze gebruikt en op welke grondslag ze worden verwerkt, dan is er geen aantoonbare rechtmatigheid. Zonder noodzaak én geldige grondslag is het verwerken of vastleggen van gegevens niet toegestaan.

Wanneer ouders geen toestemming geven voor het delen van informatie, kan het voorkomen dat een school aangeeft onvoldoende informatie te hebben om de ondersteuningsbehoefte vast te stellen. Als een school zich handelingsverlegen* verklaart omdat er te weinig informatie is, betekent dat niet dat je iets moet geven wat je niet wilt. Je kan dan wél samen te bekijken welke informatie minimaal nodig is om de ondersteuningsbehoefte van je kind vast te stellen.

Wie mag er aanwezig zijn bij gesprekken over je kind

Bij gesprekken op school wordt er vaak gepraat over gevoelige informatie over je kind. Het gaat bijvoorbeeld om onderwijsprestaties, observaties, specifieke situaties in de klas, zorgen of problemen, adviezen van externe deskundigen en specifieke ondersteuningsbehoeften.

Wanneer je kind ernstiger vastloopt, krijg je waarschijnlijk te maken met een MDO (multidisciplinair overleg). Daar tref je ineens veel meer mensen aan tafel, heel anders dan een gesprekje met de leerkracht. Er kan onder andere een orthopedagoog bij het gesprek aanwezig zijn, de leerplichtambtenaar van de gemeente en iemand van het samenwerkingsverband.

Weet dat school niet zomaar extra mensen mag uitnodigen zonder jou vooraf te informeren en je toestemming te vragen. Vaak wordt gedacht dat iedereen die wordt uitgenodigd automatisch gerechtvaardigd is, maar jij hebt net als zij het recht om te beoordelen of hun aanwezigheid nuttig of relevant is. Jij als ouder bepaalt met wie privacygevoelige informatie over je kind wordt gedeeld.

Je kunt aangeven dat je niet wilt dat persoonlijke gegevens van je kind worden gedeeld met mensen waarvan jij vindt dat ze niet noodzakelijk zijn voor de ondersteuning van je kind. Het is goed om dit schriftelijk vast te leggen met de school, zodat er duidelijkheid is over jouw voorkeuren en eventuele bezwaren bij toekomstige overleggen.

Ouderlijke regie en wettelijke betrokkenheid

• Jij bepaalt wie informatie over je kind ontvangt. Alleen partijen die jij als ouder relevant vindt mogen erbij zijn. Let wel: sommige informatie moet een school wettelijk delen (zie volgende punt).

• Sommige partijen hebben een wettelijke rol, zoals bijvoorbeeld de leerplichtambtenaar als er sprake is van ‘thuiszitten’. Dat betekent dat deze persoon betrokken moet zijn, maar niet dat diegene onbeperkt toegang krijgt tot alle informatie.

• Doel en context bepalen wat gedeeld mag worden. Vraag altijd: waarvoor, door wie en met welk doel?

• Bij meningsverschillen of spanning: blijf bij de kern: je beschermt je kind zonder strijd, door duidelijk, concreet en kalm aan te geven wat er wel of niet gedeeld mag worden.

Focus op het belang van je kind
Waar veel ouders hierbij tegenaan lopen: je zit in een kwetsbare positie. Het kan voelen alsof elke “nee” je risico’s oplevert. Dat is logisch, want de macht over wat er met je kind gebeurt ligt voor een groot deel bij de school en de leerplicht. Maar er zijn altijd dingen die je als ouder kunt doen om jezelf en je kind te beschermen, zonder in een strijd terecht te komen:

Blijf telkens terugkomen op: wat is nodig voor het kind? Probeer samen oplossingen te vinden in plaats van dingen te eisen. Als je bijvoorbeeld wilt dat bepaalde personen niet bij het gesprek zijn, stel dan voor om een deel van het gesprek zonder deze personen te doen, of om schriftelijke samenvattingen met ze te delen. Zo houd je regie en werk je samen, zonder dat je je machteloos voelt.

Het feit dat je kind vastloopt of tijdelijk niet naar school kan, betekent niet dat je ineens alles moet toestaan. Je kunt afspraken maken over het tempo en de manier van terugkeer. Als men dan toch onterecht over grenzen heengaat, heb je andere mogelijkheden om je kind en jezelf te beschermen. Bijvoorbeeld door advies te vragen bij een jurist, een onafhankelijke bemiddelaar, of door een andere school te zoeken.

Het gaat niet zozeer om minder delen,
het gaat om bewust delen

Soms is het delen van bepaalde informatie wél helpend. Bijvoorbeeld als een deskundige je kind goed ziet, als een verslag recht doet aan wie jouw kind is, of als de informatie helpt om een deur te openen die anders dicht blijft (en je daar bewust voor kiest).

Bewust delen betekent: jij kiest wat helpt en laat wat (mogelijk) schaadt.

En je mag achteraf altijd vragen om bepaalde gegevens uit een dossier te verwijderen. Dat mag bij onjuiste persoonsgegevens, het aanvullen van onvolledige gegevens of verwijderen van gegevens die niet meer noodzakelijk zijn voor het doel waarvoor ze gedocumenteerd zijn (Artikel 17, AVG). Houd wel rekening met een mogelijke wettelijke bewaarplicht van school of een andere organisatie. Sommige gegevens moeten tijdelijk worden bewaard vanwege de wet, vaak is dat 5 tot 7 jaar, afhankelijk van het type informatie.

Psychologisch en/of IQ-onderzoek
Wanneer een hoogbegaafd kind vastloopt, wordt er weleens gevraagd om een IQ-test en/of psychologisch onderzoek. Daar hoef je niet in mee te gaan. Maar wanneer je daar wel voor kiest, moet je bewust kiezen wat je wel en niet deelt van de uitkomsten van dat onderzoek.

• Voor onderzoeken die niet standaard zijn binnen de wettelijke leerlingvolgsystemen, zoals een IQ-test of uitgebreid psychologisch onderzoek, moet school eerst toestemming van jou als ouder krijgen om het te laten uitvoeren en/of de resultaten te mogen zien.

• Je hoeft niets te delen wat buiten school is gedaan, ook als school erom vraagt. Alles wat bijvoorbeeld een psycholoog of hoogbegaafdheidsspecialist buiten school doet, ligt bij jou en het privacyrecht van je kind. School kan je vragen om die externe onderzoeksgegevens te overhandigen, maar kan het niet verplichten. Belangrijk:

  • School mag alleen gegevens gebruiken die relevant zijn voor besluiten over begeleiding en onderwijs.

  • Jij bepaalt welke externe informatie je deelt. Het is altijd jouw keuze om een onderzoek, rapport of advies in te leveren. Het recht op privacy van je kind en jouw zeggenschap staat los van wie de rekening heeft betaald.

  • Je kunt netjes en duidelijk aangeven: “Ik deel dit niet, tenzij ik het zelf noodzakelijk acht voor de ondersteuning van mijn kind.”

• Jij hebt het recht om persoonsgegevens te laten corrigeren of verwijderen als ze onjuist zijn of als er geen wettelijke grondslag is om ze te bewaren.

• Als de informatie bijvoorbeeld afkomstig is van een psychologisch onderzoek en je hebt de resultaten met school gedeeld, mag je altijd vragen dat school het niet langer bewaart, zeker als het gaat om gevoelige informatie of als het niet nodig is voor de ondersteuning van je kind.

• Als ouder heb je het recht op inzage in alle persoonsgegevens die organisaties van je kind verwerken. Dat betekent ook dat je een kopie van het volledige dossier kunt opvragen. Je richt je inzageverzoek aan degene die verantwoordelijk is voor het leerlingdossier of privacyzaken (de ‘functionaris gegevensbescherming’). Het inzageverzoek kan je schriftelijk doen en het mag kort zijn. Bijvoorbeeld: “Hierbij verzoek ik om een kopie van alle persoonsgegevens en dossiergegevens van [naam kind] die binnen deze school/samenwerkingsverband worden verwerkt, conform artikel 15 AVG.” Een inzageverzoek moet binnen een maand worden behandeld (Artikel 12, lid 3 AVG).

• Vooral bij psychologisch onderzoek is het volgende belangrijk: als je het niet eens bent met de resultaten of vindt dat het onderzoek niet zorgvuldig is uitgevoerd, kun je formeel bezwaar maken. Dat bezwaar moet worden vastgelegd in het dossier. De ouder heeft recht op aanvulling van het dossier (jouw visie moet worden toegevoegd), recht op correctie bij feitelijke onjuistheden en recht op beperking van verwerking (artikel 18 AVG), zolang een geschil loopt over juistheid of zorgvuldigheid.

• School of de uitvoerder moet jouw bezwaar meenemen en mag het onderzoek niet als onomstreden feit gebruiken bij beslissingen over begeleiding, ondersteuning of plaatsing.

Vanaf 16 jaar beslist je kind zelf

Tot je kind 16 jaar is, heb jij als ouder regie over de persoonsgegevens. Vanaf 16 jaar moet het kind dit zelf regelen. Wil het kind dat niet, dan moet het kind de ouders en school toestemming geven om persoonsgegevens te delen en vast te leggen. Als een kind zelf niet bij een schoolgesprek aanwezig wil zijn, moet het kind de ouders schriftelijk toestemming geven om het kind te representeren.

Zonder die toestemming mag school geen persoonsgegevens delen en mogen ouders niet automatisch deelnemen. Het is sowieso een goed idee om met je kind te overleggen, maar het is verplicht als je kind 16 jaar of ouder is.

Wees bewust van wat je online deelt

Ouders delen soms veel informatie over hun kind online. Bedenk goed wat je plaatst, want school of andere betrokken instellingen kunnen dit tegenkomen en dat kan invloed hebben op hoe je kind wordt bekeken of beoordeeld. Juridisch gezien mag een school niet actief op zoek gaan naar online informatie over een leerling, tenzij er een uitzonderlijke reden is (bijvoorbeeld een veiligheidsrisico). Alles wat de school tegenkomt, mag alleen gebruikt worden voor besluiten over onderwijs of ondersteuning; anders valt het onder de privacy van je kind en mag het niet zomaar worden gebruikt.

De kern

Privacy beschermt je kind tegen verhalen of labels die niet kloppen met wie het kind echt is. Schoolgesprekken en eventuele onderzoeken zijn er allemaal met het doel om de situatie te verbeteren, zodat je kind zich weer op volle kracht ontwikkelt.

Hiervoor is ruimte voor de eigenheid van je kind nodig; dat vraagt soms om het delen van kwetsbare informatie. Daarom is het belangrijk om regie te houden over wat er wordt gedeeld en gebruikt. Als ouder kun je bewust kiezen welke informatie je laat vastleggen, corrigeren of beperken, zodat de gegevens die over je kind circuleren eerlijk, relevant en ondersteunend zijn. Zo blijft de focus op het doel.

Bewust omgaan met privacy betekent keuzes maken, grenzen aangeven en waar nodig informatie corrigeren of beperken, zodat de verhalen die over je kind in een dossier staan, eerlijk, relevant en ondersteunend blijven.

Bronnen en meer informatie:

• Fleur Terpstra (2023). Hoogbegaafde kinderen leren vanzelf.

• Rijksoverheid.nl Artikel ‘Welke gegevens bewaart de basisschool over mijn kind?’

• Autoriteitpersoonsgegevens.nl Artikel ‘Privacyregels voor scholen’.

• balansdigitaal.nl Artikel ‘Hoe bescherm je de privacy van je kind en jezelf?’

• Oudersenonderwijs.nl Artikel ‘Inzage leerlingdossier en andere rechten’.

Dit betekent niet dat schoolmedewerkers geen aandacht hebben voor de leerling. Ze doen hun best, voeren gesprekken en proberen situaties te begrijpen. Maar toch laten ze regels en standaarden soms zwaarder wegen dan de individuele situatie, waardoor het kind onterecht wordt vastgezet.

Hetzelfde zie je bijvoorbeeld bij de plusklas wanneer de toelating verbonden is aan een IQ-score, waardoor je niet mee mag doen als je een score onder de 130 hebt. Terwijl de behoeften en motivatie van de leerling minstens zo belangrijk zijn.

Wanneer je conclusies trekt vanuit de regels en verwachtingen van het systeem zonder evenveel waarde te hechten aan het verhaal van de persoon zelf, creëert dat problemen.

This was the Voice

Even een uitstapje. Terwijl ik naar de supermarkt wandelde, luisterde ik naar de vierde aflevering van de podcast This was de Voice*. In deze aflevering wordt helder uitgelegd hoe een juridisch verhaal en een journalistiek verhaal naast elkaar kunnen bestaan. Iets kan juridisch niet vervolgbaar zijn omdat er onvoldoende bewijs is, maar dat zegt niet of het wel/niet is gebeurd. Dat laatste wordt vaak over het hoofd gezien.

Zo werd bijvoorbeeld Marco Borsato, jurylid bij The Voice Kids, door de rechtbank vrijgesproken van ontucht met een minderjarig meisje vanwege onvoldoende bewijs. Voor veel mensen wordt dat automatisch gelezen als: hiermee is het afgedaan. Hij is onschuldig, klaar. Juridisch gezien betekent de uitspraak alleen dat er onvoldoende bewijs is voor een veroordeling, niet dat het wel of niet is gebeurd. Dat verschil correct begrijpen is essentieel.

Vaak ontstaat hier een denkfout. Men zegt: de rechtbank heeft geoordeeld, dus het journalistieke verhaal is daarmee weerlegt. Maar dat volgt er niet logisch uit. Het journalistieke onderzoek, in dit geval van BOOS, richt zich niet op bewijsbaarheid in juridische zin, maar op de morele, ethische betekenis en op wat mensen hebben ervaren. Beide verhalen hebben een ander perspectief en ze hoeven elkaar niet uit te sluiten om geldig te zijn. Beide verhalen hebben waarde, ook als ze niet (helemaal) samenvallen.

En precies deze dynamiek zie ik terug in iets anders: de verhouding tussen hoogbegaafde leerlingen en hun ouders enerzijds, en school anderzijds. Waarom juist bij hoogbegaafden? Omdat zij best veel afwijken van het gemiddelde en de algemene verwachtingen.

Systeem versus context

School en ouder & kind kunnen een verschillende interpretatie hebben van hetzelfde kind. School kijkt vooral vanuit een systeem. Vanuit observeerbaar gedrag, regels, verwachtingen en protocollen. Ouders en het kind kijken vooral van binnenuit: naar beleving, intentie, betekenis en context. En dat is vergelijkbaar met het verschil tussen een juridische en de journalistieke route.

Het probleem ontstaat niet doordat die perspectieven verschillen. Het probleem ontstaat wanneer één perspectief niet meer gehoord wordt, doordat er een conclusie is getrokken vanuit het andere perspectief. Dat kan een leerling onterecht vastzetten en is oneerlijk en werkt het kind alleen maar tegen.

Bijvoorbeeld een kind dat altijd een hoodie draagt en geen hallo zegt tegen een docent. Vanuit school kan dat gelezen worden als contactvermijding, onwil of een sociaal probleem. Of een hoogbegaafde leerling die toetsvragen openlaat en dat gezien wordt als niet meedoen of niet je best doen. Binnen het schoolsysteem zijn dat logische conclusies, want ze passen binnen het kader dat school hanteert en hun verwachtingen. Maar dat kader zegt weinig over wat er bij deze leerling gebeurt.

De leerling kan overprikkeld zijn, diep in gedachten of geen betekenis zien in de vraag. Misschien heeft ‘ie morele bezwaren bij hoe iets wordt gevraagd. Of ziet de leerling zóveel mogelijke antwoorden, dat het onmogelijk is om een antwoord te geven op de toetsvraag. Dat innerlijke verhaal is niet direct zichtbaar in observaties, maar is daarom niet minder waar.

Bij hoogbegaafde kinderen wringt dit extra. Juist omdat zij vaker niet standaard reageren en minder vaak passen binnen de verwachtingen. Hun gedrag wijkt af van de standaard en afwijkend gedrag leidt in systemen vaak tot correctie, niet tot nieuwsgierigheid. Daardoor lopen deze kinderen vaker tegen dit mechanisme aan: hun ervaring en eigenheid wordt overschreven door een onjuiste interpretatie.

Psychologisch proces

Zodra een interpretatie eenmaal is gemaakt, treedt er een psychologisch proces in werking dat openheid voor andere verklaringen verkleint. Mensen gaan onbewust op zoek naar bevestiging van wat ze al denken te zien. Nieuwe informatie wordt gefilterd, passend gemaakt of genegeerd als die niet strookt met het bestaande beeld. Wat begon als een voorlopige duiding, verandert zo langzaam in een vaststaand ‘zo is dit kind’.

Zelfs goedbedoelde inspanningen van schoolmedewerkers, zoals gesprekken voeren of luisteren naar ouders en leerling, lopen vaak tegen dezelfde dynamiek aan. Regels, protocollen en standaarden krijgen onbewust meer gewicht dan het afwijkende verhaal van het kind.

Geen bewijs, maar erkenning

School heeft hierin een structureel sterkere positie dan leerling en ouders.
Ze staat hoog aangeschreven in de maatschappij en kan zich beroepen op interne en externe regels, op expertise, op de overheid. Het verhaal van ouder en kind moet zich daar vaak tegen verweren, uitleggen, bewijzen. Terwijl het in essentie niet om bewijs moet gaan, maar om erkenning.

Net zoals bij grensoverschrijdend gedrag iets juridisch gezien niet aantoonbaar kan zijn en toch echt gebeurd kan zijn, kan een schoolobservatie kloppen binnen het schoolsysteem en tegelijk tekortschieten in het begrijpen en ondersteunen van de leerling. Die twee verhalen sluiten elkaar niet uit. Ze moeten naast elkaar bestaan, met evenveel gewicht.

Zodra één perspectief het andere uitsluit, verliezen we iets wezenlijks. Dan reduceren we leerlingen tot registraties en ouders tot lastige tegenstemmen. En precies daar gaat het mis. De vraag is niet wie er gelijk heeft, maar of we bereid zijn meer open te staan voor het feit dat er meer dan één waarheid tegelijk kan bestaan.

* This was the voice is een 4-delige podcast serie als terugblik en een ‘hoe is het nu’ naar aanleiding van hun bekende uitzending This is the voice, die 4 jaar geleden op YouTube werd getoond. Dit ging over de aantijgingen omtrent seksueel grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik door medewerkers van de talentenjachtprogramma’s The voice of Holland en The Voice Kids jegens kandidaten.

Waar komt dat onbegrip vandaan? En waarom is het zo moeilijk om de hoogbegaafde leerlingen vanaf het begin van hun schoolcarrière gewoon te zien voor wie ze zijn en daarop in te spelen? Waar gaat het mis?

Simpele oplossingen

Waarom begrijpt school mijn hoogbegaafde kind niet? Dit is iets wat ouders van hoogbegaafde kinderen zich met hun handen in het haar afvragen. Want er zijn manieren die vrij simpel kunnen zorgen voor meer passend onderwijs voor hoogbegaafde kinderen. Zoals kortere instructies, van tevoren uitleggen wat het nut is van een les, en ruimte bieden om zelf de volgorde van taken te kiezen. Het simpele zit daarbij niet alleen in dit soort praktische aanpassingen, maar ook in de manier waarop de leerkracht met het kind omgaat: aandachtig luisteren, nieuwsgierig blijven naar waarom het kind iets op een bepaalde manier ziet, en steeds even checken of het echt aansluit bij wat het kind nodig heeft.

Maar deze oplossingen dringen lang niet altijd door tot het klaslokaal. Dat komt vooral omdat hier iets speelt wat voor veel leerkrachten best lastig is: een hoogbegaafd kind bekijkt de wereld anders dan zij. De leerkracht kan heel erg z’n best doen om goed voor de hoogbegaafde leerling te zorgen en toch helpen de geboden oplossingen deze leerling niet.

Voorbeeld
Een leerling zegt: “Ik verveel me op school.”
De docent hoort: “Meer doen. Extra werk, pluswerk.”
Het kind voelt vervolgens: “Ze begrijpen me niet en doen maar wat aannames die niet kloppen.”

Zelfde woorden, andere focus. Zolang dat verschil niet wordt gezien, praten ze langs elkaar heen, ook al willen ze hetzelfde: dat het leren zinvol en interessant is.

Wat deze leerling nodig heeft, is dat de docent aan de slag gaat met het waarom: waarom voelt deze leerling zich verveeld? Wat mist hij in de opdracht? Wat zou het voor hem betekenisvol maken? Voor de leerling draait het niet om méér werk, maar om meer begrip en betrokkenheid.

Als docent moet je jezelf steeds herinneren dat het perspectief van dit kind anders is. En andersom geldt hetzelfde: een kind moet leren dat de docent vanuit een ander perspectief naar de situatie kijkt. Maar de docent blijft verantwoordelijk voor passend onderwijs.

Waarom-denken

Het grootste verschil is dat hoogbegaafden zijn altijd bezig met het waarom en niet-hoogbegaafden niet of veel minder.

Waarom werkt dit zo? Wat betekent dit? Wat zit erachter? Hoe hangt alles samen? Deze manier van denken gaat bij hoogbegaafden automatisch, vaak zonder dat ze het zelf doorhebben. Voor hen is het normaal, voor anderen… niet echt.

Hetzelfde geldt trouwens voor volwassen hoogbegaafden. Hoe vaak denk jij als hoogbegaafde niet: “Als ze gewoon even dit en dat doen, dan is het probleem opgelost!” en zit je vervolgens vol ergernis omdat ze maar niet lijken te begrijpen wat jij zo simpel en helder voor ze neerlegt. Maar vervolgens gebeurt er niets of word jij zelfs als vervelend gezien. “Waarom dan?!” vraag je als je na het werk met een vriendin in een restaurant je frustratie op tafel gooit.

En dat is precies het punt: waarom.

Zoals ik al schreef: hoogbegaafden denken en doen in ‘waarom’. Niet-hoogbegaafden doen dat niet of veel minder. En daar zit het grootste verschil.

Iedereen wordt aangetrokken tot wat ‘ie interessant vindt. Hoogbegaafden ook, maar ze zijn tegelijkertijd bezig met het ‘waarom’ en wat het doet met de wereld om hen heen, wat het teweegbrengt, enzovoort. Hoogbegaafden willen begrijpen hoe dingen in elkaar zitten, onderzoeken achterliggende bedoelingen, zien verbanden en overzien gevolgen. Niet alleen op praktisch niveau, maar ook inhoudelijk, emotioneel en soms filosofisch.

Het denken in waarom maakt dat ze diep betrokken zijn bij alles wat ze doen en meemaken, en dat diepe meeleven versterkt emoties en lichamelijke reacties. Soms leidt het tot heftige emoties, terugtrekgedrag, somberheid, fysieke spanningen, of existentiële vragen. Het is geen stoornis, maar een uiting van hun intensiteit en het voortdurend bezig zijn met betekenis en samenhang. Wat vooral een mooie kracht is. Dat zoeken naar betekenis en samenhang gebeurt vaak vanzelf, zonder dat ze daar bewust voor kiezen.

Voorbeeld
Een ouder bespreekt met de leerkracht dat hun hoogbegaafde kind vaak stil is en weinig laat zien van zijn kennis tijdens de lessen.
De leerkracht hoort: “Hij moet actiever meedoen” en denkt vooral in oplossingen: hoe kunnen we het gedrag veranderen of de les aanpassen?

Het kind en de ouder hebben iets anders nodig, namelijk dat ze in het gesprek praten over het waarom: Waarom is het kind stil? Wat heeft hij nodig om zijn kennis te laten zien? Wat gebeurt er in zijn hoofd waardoor hij op deze manier reageert? Voor hen draait het niet zozeer om gedrag veranderen, maar om betekenis en inzicht.

Omdat mensen op verschillende niveaus naar situaties kijken, kunnen er misverstanden ontstaan. Niet omdat het een het beter of slechter is dan de ander, maar omdat de behoefte anders ligt. Zodra je dat verschil herkent, wordt het vaak makkelijker om elkaar te begrijpen en beter op elkaar aan te sluiten.

Het gaat niet om beter of slechter onderwijs, of om schuld bij school of het kind. Het gaat om een verschil in manier van denken en ervaren. Hoogbegaafde kinderen kijken en voelen op een diepere laag, ze zijn voortdurend bezig met het waarom en de betekenis van wat er gebeurt. Als school zich daar bewust van is en samen met het kind en de ouder onderzoekt wat het kind nodig heeft, ontstaan er verbinding, begrip en passend onderwijs. Het vraagt geduld en bewustzijn van beide kanten, maar met een groot effect.



Verder lezen

Een voorbeeld
’Sociaal-emotioneel’ achterlopen. Onderzoek* laat zien dat dit niet klopt. Hoogbegaafde kinderen lopen sociaal eerder voor dan achter en emotioneel meestal gelijk met hun leeftijdsgenoten. Toch blijft deze misvatting in veel boeken, artikelen en gesprekken rondgaan, juist omdat het een eenvoudig, herkenbaar frame biedt.

Clickbait

Een van de redenen waarom dit soort misvattingen blijven bestaan, is marketing. Het trekt namelijk lekker mensen aan wanneer je ongenuanceerd bent en om termen te gebruiken die ze al kennen. Ook werkt sensatie goed, zoals clickbait titels: sensationele, overdreven of koppen die je nieuwsgierig maken en daarmee lezers verleiden om een artikel te lezen of op een video te klikken. En dit wordt helaas ook ingezet als het gaat over hoogbegaafdheid. Niet alleen bij oppervlakkige websites, maar ook door hoogbegaafdheids-experts, aankondigingen van serieuze seminars, en dergelijke.

En zo blijven misvattingen over hoogbegaafdheid bestaan. Ze geven immers steeds weer een bevestiging aan de framing met teksten zoals:

’Waarom hoogbegaafde leerlingen vastlopen'
’Is jouw hoogbegaafde kind ook zo snel verveeld?’
’Hoogbegaafdheid en problematisch gamen’
’How To Motivate Gifted Students’

Bewust gebruik van misvattingen

Ik deel op social media weleens over woordgebruik dat niet klopt, en ik kreeg meerdere keren de reactie dat het gebruiken van misvattingen in je aankondigingen en teksten helpt om mensen aan te trekken. Natuurlijk is een deel van de mensen die de misvattingen deelt gewoonweg overtuigd dat ze wél kloppen. Maar er zijn ook mensen die weten dat ze onjuist zijn en er dan toch voor kiezen om de misvattingen in te zetten. Dit met het idee dat het zo beter wordt gelezen of dat ze daardoor naar je bijeenkomst komen, en je ze daar kan uitleggen dat het eigenlijk veel genuanceerder ligt dan je aankondiging beloofde.

Ik geloof daar niet in.

Want wat doen deze mensen hier eigenlijk? Ze zeggen: dit frame klopt niet, maar we gebruiken het toch. Ze herhalen een bestaande misvatting bewust, in de hoop dat we die later kunnen nuanceren of corrigeren. Maar taal werkt niet zo.

Wanneer we bijvoorbeeld zeggen ’Waarom hoogbegaafde leerlingen vastlopen’, activeren we een heel verhaal. Een verhaal waarin het probleem in het kind zit, waarin vastlopen wordt gezien als falen, waarin onderpresteren iets zegt over motivatie, inzet of vaardigheden. Dat verhaal bestaat al lang. Het circuleert in scholen, in boeken, in gesprekken met ouders. Het heeft gevolgen voor hoe er gekeken wordt, hoe er gehandeld wordt en welke interventies logisch lijken.

Door dat verhaal opnieuw te vertellen, ook al lijkt het ‘strategisch’, versterken we het. We zetten het opnieuw in de wereld. We normaliseren het door die woorden steeds weer te gebruiken. Vervolgens zitten de hoogbegaafde kinderen en hun ouders met de nadelige gevolgen…

Achteraf nuanceren werkt niet

Het marketingargument is meestal dat de nuance later wel komt. Dat mensen die naar je webinar komen of je artikel lezen, daar het echte verhaal horen. Maar dat klopt niet. Een groot deel van de mensen die de tekst leest, komt namelijk nooit naar dat seminar en ze lezen niet verder dan de titel van je artikel. Maar zij krijgen ondertussen wél de bevestiging van het frame. En zelfs bij de mensen die wel komen, is het maar de vraag hoeveel van die eerste indruk werkelijk verschuift. Wat bekend is, blijft vaak aantrekkelijk. Bovendien zijn ze niet zomaar op je titel afgekomen, dat vraagt een bepaalde mindset en die verandert echt niet zomaar.

Aandacht en bereidheid tot omdenken worden vaak door elkaar gehaald. Iets kan herkenning oproepen zonder dat iemand openstaat voor een ander perspectief. Integendeel zelfs. Als iemand zich diep herkent in het idee dat het probleem bij het kind ligt, dan voelt een ander verhaal al snel (onbewust) bedreigend. Dan wordt nuance niet ervaren als verrijking, die wordt waarschijnlijk niet eens echt gehoord.

Deze strategie verzamelt vooral mensen die zich bevestigd voelen in wat ze al dachten, en die ook na afloop grotendeels aan die kant blijven staan.

Hoe krijg je mensen op de goede manier geïnteresseerd?

Ik denk zelf wel degelijk na over hoe ik mensen geïnteresseerd kan krijgen.
Ik wil dat mijn teksten gelezen worden, ik wil dat mensen aanhaken. Maar niet middels het verspreiden van misvattingen. Want ik zie juist hoeveel schade ze doen.

Er zit zeker aantrekkingskracht in taal die verwoordt wat mensen ergens al voelen, maar nog niet scherp hebben. Dat vraagt wat meer creativiteit en wat meer vertrouwen.

Het vraag creativiteit in hoe je het aanpakt. Daarnaast vraagt het vertrouwen in de mensen die je teksten lezen. Vertrouwen in het vermogen dat ze iets nieuws kunnen overwegen zonder eerst bevestigd te worden in een oud frame. En ook vertrouwen in het idee dat je niet iedereen hoeft te bereiken om impact te hebben.

Ik wil dat de eerste ontmoeting al klopt met het verhaal dat ik werkelijk wil vertellen. Dat de taal die ik gebruik niet alleen functioneel is, maar ook echt, eerlijk en juist.

Dat begint niet bij de uitleg.
Het begint bij hallo.

* Referenties

- Sonja Morbé Uitdagend of verrijkend onderwijs?
- https://kenniscentrumhb.nl/kennis/publicatie-de-sociale-en-emotionele-ontwikkeling-van-hoogbegaafde-leerlingen