Hoeveel spullen heb je thuis? En hoeveel daarvan is rommel? Niets is in zichzelf rommel. Het is een subjectief begrip. Je kunt van rommel spreken als dingen rondslingeren. Maar er ook dingen mee benoemen die versleten, onbruikbaar of niet meer nodig zijn. Ik neem het ruim: alles wat je niet (meer) gebruikt en wat ook anderszins geen waarde of betekenis toevoegt aan je leven noem ik rommel. Hoeveel rommel heb je in huis? En: welke ruimte wordt zichtbaar als je die rommel opruimt?

Als je huis ook maar een beetje lijkt op dat van ons, komen er meer spullen in dan eruit gaan. En neemt het aantal dingen in je huis in de loop van de tijd gestaag toe. Vijf jaar geleden zijn we verhuisd naar een kleinere woning en dat noopte ons ertoe radicaal op te ruimen. Het was een kans op een nieuwe start. Het nieuwe huis was opgeruimd en alles had een plek. Inmiddels is alle ruimte bezet en komen er dingen bij die geen eigen plek kunnen krijgen.

Ik doe mijn best de instroom zoveel mogelijk te beperken. Als ik een boek koop, koop ik bij voorkeur een e-book, maar niet elk boek is als e-book te verkrijgen. Je krijgt cadeautjes, valt af en toe voor een onweerstaanbare aanbieding, koopt nu en dan nieuwe kleren, zeker voor bijzondere gelegenheden, en misschien ook een complete fietstassenset omdat je dit jaar niet wilt vliegen, maar gaat fietsen.

Het beperken van de instroom is één ding, het vergroten van de uitstroom iets anders. Waarom is het zo moeilijk om dingen weg te doen? Je kunt bijna vergeten zijn dat het in huis is, maar als je het weer in handen hebt, kun je er toch geen afstand van doen. Zit onze identiteit in oude studieboeken en verliezen we die als we ze weg doen? Zitten onze herinneringen in spullen? En is het idee dat dit later vast nog eens van pas komt een duurzame bezwering van de angst tekort te komen?

Ik heb een stapel oude Filosofie Magazins waar ik al jaren niet meer in heb gekeken. Toch kom ik er niet toe om ze weg te doen. Zal ik mijn inspiratie verliezen als ik afscheid van ze neem? Alsof de ideeën niet in mij zitten, maar in die stapel tijdschriften.

Spullen maken ons leven minder eenvoudig dan we onszelf graag voorhouden. Een opgeruimd huis geeft rust. Onderzoek bevestigt dat: een rommelige woonomgeving hangt samen met meer stress en negatieve emoties. Het is niet voor niets dat de zendo zo vaak als een prettige ruimte wordt ervaren. Er is niets te veel.

Miriam Evers schrijft: ‘Opruimen begint in je huis, maar werkt door in je binnenwereld. Alles wat je bezit vraagt om aandacht. Of je het nu gebruikt of niet, het trekt aan je. Hoe meer spullen je bewaart, hoe moeilijker het wordt om te voelen wat je energie geeft en wat niet. Die onduidelijkheid zorgt voor onrust, alsof er nog iets moet gebeuren.’

In de Netflix-documentaire ‘The Minimalists’ zegt Joshua Fields Milburn dat hij door te ontspullen ruimte creëerde voor dingen die eigenlijk geen dingen zijn: relaties, bijdragen aan de gemeenschap. Door rommel weg te gooien, maakte hij ruimte voor de belangrijkste dingen in het leven.

Waar krijg jij ruimte voor als je rommel opruimt? Onderzoek dat zelf door de komende maand elke dag één ding weg te doen. Je kunt het weggooien, maar je kunt er ook een andere bestemming voor zoeken. De oefening is om niet te wachten totdat je wel móet opruimen, maar om zelf op zoek te gaan en je aanwennen om te vragen: Waarom heb ik dit? Heb ik dit echt nodig?

Waarom houd ik dit eigenlijk vast?

Letterlijk betekent ningen: tussen de mensen. Daarin klinkt een andere kijk op de mens door: een mens is niet in de eerste plaats iemand, maar iets wat tussen mensen gebeurt. Je neemt niet alleen ruimte in, je geeft er ook vorm aan én wordt erdoor gevormd.

Dat merken we voortdurend. Wanneer iemand tijdens een gesprek te dichtbij komt staan, voelt dat ongemakkelijk. Maar wanneer iemand op grote afstand blijft staan, kan dat net zo onbehaaglijk zijn. De juiste afstand hangt af van de situatie. Ken je elkaar goed? Zijn er veel andere mensen aanwezig? Hoe intiem of formeel is de ontmoeting?

Het verschil tussen twintig centimeter en een halve meter kan groot zijn, terwijl er in beide gevallen geen lichamelijk contact is. Blijkbaar eindigt jouw aanwezigheid niet bij je huid.

Stel je een lege treincoupé voor. Als er een onbekende direct naast je komt zitten, dan voelt dat vaak ongemakkelijk. Zit een goede vriend juist helemaal aan de andere kant van de coupé, dan voelt dat óók vreemd. En wanneer de trein vol is, verandert alles opnieuw.

De positie van anderen geeft mede vorm aan de ruimte waarin jij je bevindt. En jij doet hetzelfde voor hen. De mens is geen wezen dat ruimte inneemt, maar een wezen dat ruimte vormt én door die ruimte gevormd wordt.

Die tussenruimte is niet alleen lichamelijk. Ze bestaat ook in de manier waarop we met elkaar spreken. Krijg je de tijd om na te denken? Mag een stilte even blijven bestaan? Of wordt iedere aarzeling onmiddellijk gevuld? Wanneer gesprekken voortdurend worden opgevuld, stijgt het tempo. Je wordt alerter, maar vaak ook onrustiger.

In een echte dialoog gebeurt iets anders. Eerst is er ruimte om te luisteren. Daarna ruimte om na te denken. Vervolgens ruimte om uit te spreken. En pas daarna reageert de ander — niet door onmiddellijk een eigen mening tegenover de jouwe te zetten, maar door eerst aan te sluiten bij wat jij hebt gezegd.

Juist in die korte stiltes wordt voelbaar wat er tussen mensen gebeurt. Die ruimte heeft een eigen kwaliteit. Soms voelt ze ontspannen, soms gespannen, soms warm, soms afstandelijk. Dat is wat wij een relatie noemen. Die wordt niet bepaald door de woorden, maar vooral door de ruimte tussen de woorden.

In Japan noemen ze dat kuuki o yomu (空気を読む): de lucht lezen. In het Engels bestaat de uitdrukking reading the room. We spreken van de sfeer proeven.

Ook mentaal bestaat er tussenruimte. Soms zijn de gedachten van een ander moeilijk te begrijpen. Een mening stuit je tegen de borst of emoties lijken volkomen onbegrijpelijk. Waar ga je dan staan? Vergroot je de afstand met kritiek of spot? Of probeer je dichterbij te komen door nieuwsgierig te blijven, vragen te stellen en te zoeken naar wat je wél deelt?

Juist in die tussenruimte ontstaan nieuwe mogelijkheden. Wordt de afstand te groot, dan verliezen we de tussenruimte uit het oog. En daarmee verdwijnt ook de mogelijkheid elkaar werkelijk te ontmoeten.

Maar ma is er niet alleen buiten ons. Er is ook innerlijke ma: ruimte in onszelf.

Dat klinkt misschien abstract, maar eigenlijk kennen we het al. We kunnen voelen dat we honger hebben, dorst, spanning in onze schouders. We kunnen ook voelen dat we vol zijn. Vol van eten, maar ook vol van gedachten, emoties, zorgen, plannen, verlangens. En als we kunnen voelen dat we vol zijn, dan kunnen we misschien ook voelen dat er ruimte is.

Een mooi beeld daarvoor is een zwerm spreeuwen. In de schemering verzamelen ze zich in de lucht: een levende wolk die samenbalt, uitrekt, kantelt, golft en weer uiteen waaiert. Soms lijkt zo’n zwerm één grote zwarte bal. Maar wie beter kijkt, ziet dat er tussen al die vogels ruimte is. Juist doordat die ruimte er is, kan de zwerm van vorm veranderen.

Zo beweegt ook onze binnenwereld. Gedachten en emoties komen op, verdichten zich, worden even heel aanwezig. Een zorg. Een herinnering. Een gevoel van weerstand. Soms kunnen we er rustig naar kijken. Soms worden we erdoor overspoeld en lijkt het alsof de hele lucht zwart ziet.

Maar ook dan is er ruimte.

Innerlijke ma ervaren betekent dat we niet alleen de vogels zien, maar ook de lucht ertussen. Niet alleen de gedachte, maar ook de ruimte waarin die gedachte verschijnt. Niet alleen de emotie, maar ook het besef dat die emotie beweegt, verandert, komt en gaat.

Dat geeft vrijheid. Want dan vallen we minder samen met de stroom van gedachten en gevoelens. We hoeven de zwerm niet stil te zetten, niet te verklaren, niet weg te jagen. We kunnen haar waarnemen. En soms is dat al genoeg. Zoals Shunryu Suzuki zegt: ‘De beste manier om controle te houden over je schapen is ze een grote, uitgestrekte wei te geven.’

Heel praktisch kan dat beginnen met iets kleins. Een kop thee zetten met alle aandacht. Het water horen koken. De warmte van de mok voelen. De geur opmerken. Eén handeling, helemaal aanwezig. Niet om het probleem op te lossen, maar om weer ruimte te voelen voor wat er is.

Ma laat ruimte voor wat nog kan ontstaan. Juist doordat niet alles is ingevuld, kan iets zich aandienen. Dat geldt voor onszelf. Innerlijke ma herinnert ons eraan dat we meer zijn dan wie we denken dat we zijn. Dat we meer kunnen, dan we denken dat we kunnen.

Wie zich openstelt voor innerlijke ma geeft zichzelf ruimte. Niet als lege plek, maar als mogelijkheid. De mogelijkheid om te zien wat er óók is. Wat nog niet geleefd is. Wat misschien al lang in ons aanwezig is, maar weinig ruimte kreeg.

Stel jezelf eens deze vraag: waar in mij kan ik op dit moment ruimte voelen? Daar begint het ervaren van innerlijke ma: ruimte die er is om te ademen, te bewegen, opnieuw te beginnen en te worden wie je kunt worden.

Zelfs wanneer we niet fysiek rennen, kan onze geest nog altijd in de hoogste versnelling staan. We beantwoorden berichten terwijl we wachten op de trein. We luisteren naar een podcast tijdens het wandelen. We vullen stiltes op voordat ze de kans krijgen stilte te zijn.

En als alles vol raakt, neemt de automatische piloot het langzaam over.

Dat is niet per se verkeerd. Het is handig dat we niet elke ochtend opnieuw hoeven uit te vinden hoe we koffiezetten of onze schoenen strikken. Maar wanneer snelheid en drukte ons leven gaan bepalen, gaat die automatische piloot ook aan op plekken waar we hem liever niet hebben.

Dan denken we al te weten wat iemand gaat zeggen. We reageren voordat we werkelijk hebben geluisterd. We doen wat we altijd deden, simpelweg omdat er geen ruimte meer is om iets anders te zien.

Waarom doen we het dan niet wat rustiger aan?

Omdat snelheid ook een verdovende werking heeft. Zolang we bezig blijven, hoeven we niet te voelen hoe moe we zijn. Zolang we reageren, hoeven we niet stil te staan bij onzekerheid. Zolang we plannen maken, hoeven we niet te rusten in het ongemak van niet-weten.

Ma helpt ons vertragen. Niet door alles per se langzamer te doen, maar door de ruimte tussen twee dingen weer op te merken. Die ruimte is geen verloren tijd. Juist wanneer we niet doelgericht bezig zijn, verwerken we ervaringen, leggen we nieuwe verbanden en krijgt creativiteit ruimte. Ideeën ontstaan vaak niet op het moment dat we het hardst werken, maar tijdens een wandeling, onder de douche of wanneer we zomaar wat voor ons uit staren.

We zouden wat meer moeten lummelen. Niet eindeloos scrollen of nog een aflevering kijken, maar wat rondlopen zonder bestemming. Uit het raam kijken. Een kop thee drinken zonder ondertussen iets anders te doen.

Kleine vormen van ma, waarin lichaam en geest weer kunnen aansluiten bij hun natuurlijke ritme.

Want we zijn geen machines die ononderbroken kunnen blijven produceren. We leven op ritmes: dag en nacht, inspanning en herstel, inademen en uitademen. Rust is niet iets wat we moeten verdienen nadat al het werk af is. Rust hoort bij het leven zelf.

Laten we de komende week wat meer lummelen. Elke dag een paar minuten. Niet om ergens beter in te worden. Niet om daarna efficiënter te functioneren. Maar om de ruimte die er al is weer op te merken, en te zien wat daarin vanzelf kan ontstaan.

Want soms begint onze zenbeoefening niet met méér doen, maar met de moed om even niets in te vullen.

Dat is een misverstand. We hebben geen gebrek aan ruimte. We hebben een gebrek aan aandacht voor ruimte.

Het Japanse begrip ma verwijst naar de ruimte tussen de dingen. Niet naar een lege ruimte die nog gemaakt moet worden, maar naar een ruimte die er al is. De stilte tussen twee noten. De pauze in een gesprek. De drempel tussen binnen en buiten. Het moment tussen twee ademhalingen. De tijd tussen afscheid en een nieuw begin. De schemering, het ochtendgloren.

Voor die ruimte hebben we weinig oog. We richten onze aandacht op gebeurtenissen: de afspraak, het gesprek, de taak die af moet. De tussenruimte ervaren we als leegte die zo snel mogelijk gevuld moet worden. In een gesprek wordt stilte al snel ongemakkelijk. Wachten is verloren tijd en een lege plek in de agenda is vooral een uitnodiging voor nog een afspraak.

Zo verdwijnen de tussenruimten uit ons leven. Ze zijn er wel, maar we merken ze niet meer op.

Muziek bestaat niet alleen uit noten. Zonder de stilte ertussen blijft er één harde klank over. Maar worden de stiltes te lang, dan valt de muziek uiteen. Het is de tussenruimte waardoor structuur ontstaat. Juist die tussenruimte geeft zin en betekenis. Ze herbergt belofte, mogelijkheid en potentie.

Zo is het ook met een mensenleven. Het krijgt niet alleen vorm door wat er gebeurt, maar evenzeer door de overgangen, de pauzes en de momenten die we meestal over het hoofd zien. Wie alleen nog leeft van gebeurtenis naar gebeurtenis, verliest langzaam het verhaal dat die gebeurtenissen met elkaar verbindt.

Voor Miriam Evers begon de ontdekking van ma bij een burn-out. In De Japanse wijsheid van ma beschrijft ze hoe een voortdurend gevuld leven niet alleen de agenda vult, maar ook de geest. Ze ontdekte dat niet de drukte haar had uitgeput, maar het ontbreken van betekenisvolle pauzes, overgangen en momenten waarop niets hoeft. En daarmee dat ma geen techniek tegen stress is, maar een andere manier van kijken naar leven, werken en rust.

De oefening is daarom eenvoudig. Zoek niet naar méér ruimte. Zoek naar de ruimte die er al is. Waar in jouw leven zijn de tussenruimten zichtbaar? Weet je niet hoe te beginnen? Volg dan je telefoongebruik. Vaak is er tussentijd precies dan wanneer je naar je telefoon grijpt. Op het perron, als je nog een paar minuten moet wachten op de trein, of op de fiets als je moet stoppen voor rood.

Kijk eens wat er gebeurt wanneer je de tussenruimte niet onmiddellijk opvult. Niet één keer, maar een week lang. Dan kan zichtbaar worden dat de ruimte waarnaar je op zoek bent niet vóór je ligt. Ze ligt tussen de dingen die je vandaag toch al doet.

Ons eigen gedrag verklaren we meestal vanuit de omstandigheden. Daarin vinden we bijna altijd wel een goede reden voor wat we doen. Psychologen noemen dat de self-serving bias. Voor hetzelfde gedrag van anderen zijn we vaak minder coulant. De trottoirfietser of de automobilist die op het laatste moment toch nog de afslag neemt, noemen we al snel asociaal of erger. Hun gedrag verklaren we eerder vanuit hun persoonlijkheid dan vanuit de omstandigheden.

Misschien herken je deze neiging niet direct bij jezelf en ervaar je juist dat je veel kritischer bent naar jezelf dan naar anderen. Toch kunnen zelfkritiek en de self-serving bias prima samengaan. Neem deze gedachte: “Ik stel hoge eisen aan mezelf. Maar in mijn geval zijn die eisen ook terecht, want mijn situatie is nu eenmaal ingewikkelder dan die van anderen.”

Je kunt van jezelf een uitzondering maken door je eigen problemen als groter en urgenter te beschouwen dan die van anderen, maar ook door jezelf minder belangrijk te vinden. Dat laatste wordt soms nog versterkt door culturele of spirituele idealen van bescheidenheid en zelfopoffering: “Ik moet mezelf niet zo belangrijk maken.” In beide gevallen blijft er echter een fundamenteel verschil bestaan tussen hoe je jezelf en hoe je anderen ziet.

De oefening van Lojong is niet om jezelf hoger of lager te plaatsen, maar om jezelf te zien als één van de anderen.

Maar hoe kun je jezelf zien als één van de anderen? We zijn tenslotte verschillende personen, met verschillende verlangens, behoeften en verantwoordelijkheden. Is het niet onvermijdelijk dat je eigen belang soms botst met dat van een ander?

Om die vraag te onderzoeken kunnen we kijken naar iets alledaags: leren. Wat is de beste manier om zelf iets te leren? Veel mensen zullen uit ervaring weten dat je iets pas echt begrijpt wanneer je het aan iemand anders probeert uit te leggen. Door iets voor te doen, te verwoorden of te onderwijzen, verdiep je tegelijkertijd je eigen inzicht. Je helpt een ander vooruit en leert zelf.

Het leerproces laat zien dat eigenbelang en het belang van anderen niet altijd tegenover elkaar staan. Soms versterken ze elkaar juist. Je eigen ontwikkeling blijkt afhankelijk van de ontwikkeling van anderen, en omgekeerd.

Dit inzicht ligt ten grondslag aan het boeddhistische begrip bodhicitta, letterlijk: de geest van het ontwaken. Bodhicitta wordt vaak omschreven als het verlangen om zelf te ontwaken ten behoeve van alle levende wezens. Opmerkelijk genoeg is het doel tegelijkertijd ook het middel. Volgens de traditie is de meest effectieve manier om zelf te ontwaken het bevorderen van het ontwaken van anderen.

Bodhicitta is daarom noch egoïstisch noch altruïstisch. Het gaat niet om kiezen tussen jezelf of de ander. Het gaat om het inzicht dat ons welzijn fundamenteel met elkaar verweven is. Dat jouw groei een voorwaarde is voor mijn groei, en mijn groei voor die van jou. Zelfzorg en zorg voor anderen ondersteunen elkaar en maken elkaar mogelijk.

We kunnen niet zonder elkaar. Dat is waar slogan 51 ‘Doe deze keer wat het belangrijkste is’ over gaat.

Maar hoe doe je dat? Hoe leer je jezelf te zien als één van de anderen? Hoe kom je steeds opnieuw uit de tegenstelling tussen zorg voor jezelf en zorg voor de ander?

Wanneer je jezelf ziet als één van de anderen, verandert ook de betekenis van zorg. Als zorg betekent dat je op elk moment iedere vorm van ongemak bij de ander moet wegnemen, dan put zij je vroeg of laat uit. Maar als zorg betekent dat je de ander ondersteunt in het zo goed mogelijk dragen van het onvermijdelijke ongemak van het leven, dan kan zij juist voedend zijn. Zij doet dan een beroep op de veerkracht van de ander én op die van jezelf.

De vraag is dan niet: hoe kan ik mijzelf wegcijferen? En evenmin: hoe kan ik voor mezelf zorgen? Maar: wat bevordert hier het welzijn, de groei of het ontwaken van alle betrokkenen?

Met die vraag als leidraad wordt voor anderen zorgen de beste manier om voor jezelf te zorgen, en goed voor jezelf zorgen de beste manier om voor anderen te zorgen.

We kunnen niet zonder elkaar. Dat is het belangrijkste.

Wrok kun je ervaren als reactie op onrecht — als je wordt opgelicht, of als je door roekeloos gedrag van een ander gewond raakt. Maar ook als je verlaten wordt of je in de steek gelaten voelt. Dan kun je verteerd worden door fantasieën over vereffening, door boosheid en verdriet. Door de gebeurtenis steeds opnieuw op te roepen raak je gevangen in het verleden. Met vergelding als enige uitweg.

Wrok is meer dan boosheid. Boosheid komt en gaat. Wrok blijft. Het is een manier waarop je je verhoudt tot wat er gebeurd is: met je gedachten, je gevoelens, en een lichaam dat zich onophoudelijk aanspant. Wrok is een houding. Een houding die op den duur schadelijk is voor lichaam en geest, door de stress die ze met zich meebrengt.

Waar komt wrok vandaan? Daar zijn verschillende antwoorden op. Het eerste ziet de oorzaak in boosheid. Wrok ontstaat doordat boosheid wordt ingeslikt, vermeden, niet verwerkt. De remedie is dan de boosheid te erkennen, te voelen en te uiten. Laten we dit het psychologische model noemen. Het voelt ongetwijfeld vertrouwd. Het wil de wrok wegnemen door de oorzaak weg te nemen: de boosheid.

Het psychologische model richt zich op de emoties die met wrok gepaard gaan. Het Lojong-model daarentegen, ziet de bron van wrok niet in boosheid, maar in het verlangen dat de ander voelt wat jij voelt. Bij wrok is dat verlangen gericht op lijden. Maar dat is lang niet altijd zo. Als je een goed boek hebt gelezen, raad je het anderen aan, omdat je wilt dat zij zich voelen zoals jij je voelde. Je beveelt een restaurant aan omdat je een ander de ervaring gunt die jij zelf had. En in samenzijn zoek je vaak bevestiging dat de ander voelt wat jij voelt. Dan voel je je gehoord en gezien.

Het verlangen dat de ander voelt wat jij voelt is op zich niet problematisch. Integendeel. En het is niet iets dat je wilt wegnemen. Hoe kun je wrok dan loslaten, zonder aan de basis ervan te tornen?

De beweging die Lojong cultiveert kun je omschrijven als het verleggen van de bedding waarin je energie stroomt. Wrok stuurt je aandacht en energie naar het vergroten van het lijden van de ander. Kun je diezelfde aandacht en energie niet ook richten op het vrij zijn van lijden?

Tonglen is de oefening in die omkering. Je ademt wat moeilijk en zwaar is in — dat wil zeggen, je houdt het bij je. Je ademt wat licht en helend is uit.

Ook Tonglen vertrekt vanuit de wens dat een ander voelt wat jij voelt. Alleen verandert de richting. In plaats van je pijn op de ander af te wentelen, gebruik je je eigen ervaring van pijn als brug naar de ander.

Je weet hoe verdriet voelt. Hoe afwijzing voelt. Hoe machteloosheid voelt. En juist daarom wens je de ander toe vrij te zijn van datzelfde lijden.

Slogan 49 zegt niet dat je je wrok moet bestrijden. Ze nodigt uit tot iets anders. Niet tot minder betrokkenheid, maar tot een andere richting van betrokkenheid.

Dezelfde energie. Een andere bedding.

De woorden zijn hetzelfde gebleven. Toch verandert er iets. Je geeft aandacht aan andere dingen. Je stelt andere vragen. Misschien verandert zelfs iets in je lichaam. Je leest anders. Je kijkt anders. Je bent anders aanwezig. Dat is een houding.

We besteden veel aandacht aan wat we denken en voelen, maar veel minder aan de houding van waaruit we denken en voelen. Ten onrechte, want een houding kleurt alles.

Een fout kan een vernedering zijn. Of een aanwijzing. Een conflict kan een bedreiging zijn. Of een uitnodiging. Een stilte kan leeg zijn. Of vol. De gebeurtenis verandert niet. Maar de betekenis die zij voor je krijgt wel.

Je hebt altijd een houding, maar meestal kies je die niet bewust. Vaak ontstaat ze uit gewoonte. De één verhoudt zich van nature kritisch. De ander meegaand. Weer een ander voorzichtig of wantrouwend. Pas wanneer je een andere houding probeert aan te nemen, ontdek je dat er überhaupt zoiets als een houding bestaat.

Slogan 48 van Lojong luidt: Train met openheid, met toewijding en onophoudelijk. Dat kan klinken als een opdracht. Alsof openheid, toewijding en onophoudelijkheid eigenschappen zijn die je moet ontwikkelen.

Wat verandert er als openheid, toewijding en onophoudelijkheid geen eigenschappen zijn, maar houdingen die je kunt aannemen? Een open houding zegt: ook dit mag er zijn. Een toegewijde houding zegt: ik blijf erbij. En een onophoudelijke houding zegt: ook nu. En straks opnieuw.

We wachten vaak op betere omstandigheden. Eerst wat meer rust. Eerst wat minder zorgen. Eerst wat meer tijd. Dan kunnen we oefenen. Maar een houding heeft geen gunstige omstandigheden nodig. Je kunt nu een open houding aannemen. Je kunt nu een toegewijde houding aannemen. En je kunt je nu ook open, toegewijd en onophoudelijk verhouden tot deze verwarring, deze vermoeidheid en deze weerstand.

Het voelt misschien niet zo, maar houding is meer dan een gevoel. Het is een manier van aanwezig zijn. Zoals ook vreugde een houding is. We denken vaak dat vreugde pas mogelijk is wanneer het ongemak verdwenen is. Wanneer de omstandigheden eindelijk meewerken. Maar vreugde heeft net zomin gunstige omstandigheden nodig. Ze ontstaat juist wanneer ook het ongemak welkom is. Zo is ze verwant aan openheid: niet een beloning voor betere tijden.

Probeer niet om blij te zijn. Blijheid is een emotie en daar heb je weinig controle over. Maar je kunt wel de houding van vreugde aannemen. Onderzoek eens hoe die houding eruit ziet. Van buiten en van binnen. En begin ergens. Misschien bij het begin van een glimlach.

Ik had een punt. En ik had beter kunnen zwijgen. Niet omdat eerlijkheid geen waarde heeft, maar omdat de keuze al gemaakt was. Mijn opmerking veranderde niets aan de auto, niets aan het milieu en niets aan zijn overtuiging. Wat ze wel veranderde was de relatie.

Slogan 47 luidt: ‘Houd de drie onafscheidelijk.’ Traditioneel verwijst dat naar wat je doet, wat je zegt en wat je denkt of voelt. Een veelvoorkomende interpretatie is dat die drie zoveel mogelijk moeten samenvallen. Dat je zegt wat je denkt. Dat je doet wat je zegt. Integriteit als congruentie.

Dat klinkt aantrekkelijk. Niemand houdt van hypocrisie.

Maar is zeggen wat je denkt altijd behulpzaam? Soms ben je geïrriteerd, maar laat je daar niets van merken. Soms zeg je precies wat je denkt en heb je daar later spijt van. Wat is dan de juiste keuze?

Het verlangen om jezelf te zijn is begrijpelijk. Niemand wil leven volgens een script dat door anderen is geschreven. We willen voelen wat voor ons belangrijk is, onze eigen keuzes maken en niet voortdurend leven naar de verwachtingen van anderen. Dat is waardevol. Maar wanneer wordt trouw zijn aan jezelf een vorm van gehechtheid aan jezelf?

Je zou ook een andere vraag kunnen stellen. Niet: ‘Ben ik trouw aan mezelf?’ maar: ‘Wat vraagt deze situatie?’ Daaruit spreekt een besef dat denken, spreken en handelen niet alleen elkaar beïnvloeden, maar ook de mensen om ons heen, die vervolgens weer invloed hebben op ons. We staan voortdurend in wisselwerking met elkaar.

Wanneer je boos bent, kan het passend zijn om die boosheid te uiten. Maar het is ook goed om je te realiseren dat jouw woorden een reactie bij de ander kunnen oproepen die vervolgens jouw boosheid weer kan versterken en bestendigen.

Laat je daarbij niet leiden door een norm, maar door een vraag: Welke beweging zet ik hiermee in gang? Is dat de richting die ik op wil?

Die vraag is alleen betekenisvol als je ook een keuze hebt. Als je een emotie kunt ervaren zonder haar direct te hoeven uiten, maar ook zonder haar weg te drukken. Mediteren helpt daarbij. Het creëert ruimte tussen ervaring en reactie.

Onafscheidelijk betekent niet identiek. Je kunt spreken zonder samen te vallen met wat je denkt, en toch oprecht zijn. Je kunt vriendelijk handelen terwijl je innerlijk geïrriteerd bent, zonder hypocriet te zijn. Je kunt twijfelen en toch verantwoordelijkheid nemen. Je kunt stilte verkiezen boven onmiddellijke zelfexpressie.

De oefening ligt niet in volledige transparantie, maar in voortdurende afstemming. Soms betekent dat dat je iets uitspreekt. Soms dat je zwijgt. Soms dat je handelt. Soms dat je wacht.

De situatie zelf wijst de weg. Zoals die middag, toen ik beter had kunnen wachten.

In de Europese filosofische en christelijke traditie was licht al eeuwenlang verbonden met waarheid, openbaring, rationaliteit en innerlijke illuminatie. Met de vertaling als ‘verlichting’ kreeg bodhi diezelfde kleur mee: de suggestie van een plotseling verschijnend licht, hogere kennis of een verheven bewustzijnstoestand. Iets dat over je neerdaalt. Iets dat je ontvangt.

Maar de wortel budh- verwijst primair naar iets anders: ontwaken uit slaap of droom. Niet een licht dat verschijnt, maar een droom die ophoudt.

Dat is geen klein verschil. Verlichting suggereert iets dat je bereikt, alsof er op een dag eindelijk iets bijkomt. Wakker worden wijst eerder op iets dat wegvalt. Minder projectie. Minder droomactiviteit. Minder automatische gewoonten die voortdurend tussen jou en de werkelijkheid in gaan staan.

Niet meer zien doordat er iets bijkomt, maar helderder zien doordat er iets wegvalt.

De paramita’s — de zes klassieke boeddhistische oefeningen in vrijgevigheid, integriteit, geduld, inzet, aandacht en inzicht — beschrijven precies dat proces. Niet wat ontwaken is, maar hoe de sluier geleidelijk dunner wordt.

Vrijgevigheid bijvoorbeeld, gaat niet alleen over geven. Ze onderbreekt ook heel even dat voortdurende toe-eigenen: dit is van mij, dit moet ik houden, dit mag ik niet verliezen. Geduld is niet louter verdragen, maar de groei niet forceren. Niet onmiddellijk weg willen van ongemak. Niet eisen dat het leven sneller 0f langzamer beweegt dan het beweegt.

De paramita’s zijn geen ladders naar een hogere toestand. Je bouwt er geen beter zelf mee op, geen spiritueel curriculum vitae. Ze zijn eerder vormen van niet-meedoen met de droom. Aandacht is niet onmiddellijk meegesleept worden door de volgende gedachte. Integriteit betekent eerlijk zijn over wat je werkelijk zoekt. Inzet is blijven oefenen, ook wanneer er niets bijzonders lijkt te gebeuren.

Ook in de klassieke zen metaforen zie je dit steeds terug: modder die bezinkt, wolken die wegtrekken, een spiegel die niet langer bedekt is. Het beeld is telkens hetzelfde. Er verschijnt niets nieuws. Er verdwijnt iets dat het zicht vertroebelde.

Daarin schuilt iets ontspannends. Het doel van oefenen ligt niet ergens buiten het oefenen zelf, als een toestand die je ooit definitief zult bereiken. Elke keer dat je niet onmiddellijk toe-eigent, niet onmiddellijk wegloopt van ongemak, niet onmiddellijk meegesleept wordt, gebeurt er al iets. Een korte onderbreking van de gewoonte om voortdurend je eigen werkelijkheid te produceren.

Wakker worden is geen innerlijke prestatie. Het is een andere manier van deelnemen aan de werkelijkheid. Minder dwingend. Minder vol van jezelf. En daardoor meer afstemming.

Spirituele vriendschap speelt in vrijwel alle boeddhistische tradities een centrale rol. De klassieke term hiervoor is kalyāṇa-mitta: letterlijk ‘edele’, ‘heilzame’ of ‘goede vriend’. Zo’n vriend wordt niet gezien als een bijkomstigheid, maar als een noodzakelijke voorwaarde voor ontwaken. Ontwaken is in het boeddhisme niet louter individueel, maar fundamenteel relationeel.

Als je een zaadje wilt laten groeien, richt je je aandacht niet op het zaadje zelf, maar op de condities die groei mogelijk maken: vruchtbare aarde, water en licht. Lojong, de training van de geest, vraagt om een vergelijkbare verschuiving. Het is geen project van zelfverbetering dat vooral afhangt van wilskracht, discipline of inzicht. Niet het ‘zelf’ staat centraal, maar de condities waaronder geest en gedrag zich vormen. Slogan 45 verwijst daarnaar: ‘Verdiep je in de drie condities.’

De eerste conditie is het besef dat doorgaan op de manier waarop je altijd hebt geleefd geen werkelijke optie meer is. Dat je de wereld misschien niet kunt veranderen, maar mogelijk wel de manier waarop je eraan deelneemt. Dat een ruzie niet alleen ontstaat door wat een ander zegt, maar ook door de manier waarop jij luistert. Dat wantrouwen niet alleen iets over de wereld zegt, maar ook iets met de wereld doet.

De tweede conditie is de mogelijkheid om te kunnen oefenen. Tijd. Een rustige plek. Veiligheid. Voedselzekerheid. Een redelijke gezondheid. Een belangrijke functie van een klooster is dat het daarin voorziet. In de tijd en op de plek waar wij nu leven zijn het eerder de talloze mensen die de economie draaiende houden en de relatieve stabiliteit van de samenleving die deze mogelijkheid scheppen.

Daardoor lijkt beoefening soms iets wat volledig uit jezelf voortkomt. Alsof je discipline simpelweg een persoonlijke verdienste is. Maar achter iedere zenles staan ontelbare mensen die ervoor zorgen dat er licht brandt, eten in de supermarkt ligt, treinen rijden en de wegen onderhouden worden.

De derde conditie is de aanwezigheid van spirituele vrienden. Dat kan een leraar zijn, maar ook een mede-beoefenaar, een mentor, iemand die je niet bevestigt in verwarring of die richting geeft zonder controle uit te oefenen. Een spirituele vriend zegt soms wat je liever niet hoort. Verdwijnt niet wanneer het ingewikkeld wordt. En moedigt je niet aan in gedrag waarvan gezien wordt dat het je verder vastzet.

Daarin verschilt spirituele vriendschap van gewone sociale verbondenheid. Gewone vriendschap kan gebaseerd zijn op gedeelde voorkeuren, bevestiging of emotionele wederkerigheid. Spirituele vriendschap is gericht op bevrijding van lijden.

We vormen elkaar voortdurend. Je gaat lijken op de mensen met wie je leeft. Niet alleen in gedrag, maar ook in aandacht. Sommige gesprekken maken je geest nauwer. Andere juist ruimer. Sommige mensen versterken voortdurend je verontwaardiging, angst of zelfbeeld. Andere helpen je herinneren aan iets wat je zelf allang uit het oog was verloren.

Daarom wordt er in het boeddhisme zoveel belang gehecht aan de sangha: niet alleen als gemeenschap, maar vooral als oefenomgeving. Een sangha is een groep mensen die samen oefenen, elkaar helpen herinneren, elkaar terugbrengen naar wat zich hier en nu aandient, elkaar niet voortdurend bevestigen in zelfbeelden en samen leren verdragen wat moeilijk is.

Kies je vrienden bewust. De Boeddha maakt regelmatig onderscheid tussen mensen die de geest vernauwen en mensen die heilzame kwaliteiten versterken. Dat geldt niet alleen voor directe vrienden, maar ook voor het bredere mentale ecosysteem waarin je leeft: gesprekken, media, groepen, online omgevingen en voorbeelden.

We groeien altijd in afhankelijkheid van talloze condities. Beoefening verandert op het moment dat we dat werkelijk beginnen te zien. Dan wordt oefenen niet langer een persoonlijk project, maar een manier om zorg te dragen voor de condities waaruit aandacht, helderheid en compassie kunnen ontstaan — bij onszelf én bij anderen.

Train jezelf in de drie moeilijkheden’, luidt slogan 44 van Lojong. De eerste moeilijkheid is om te herkennen welk gedrag van jezelf niet werkt. Dat blijkt lastig, omdat we ons eigen gedrag zelden als niet werkend ervaren. Je voelt misschien wel dat die uithaal niet de beste zet was, maar het brein is zelden te beroerd om die alsnog te rechtvaardigen. En als het even kan, de verantwoordelijkheid bij de ander te leggen: ze vroeg erom, je kunt hem niet overal mee weg laten komen.

Wanneer je dit gedrag begint op te merken, dient de tweede moeilijkheid zich aan: het onderbreken. Het een keer anders doen dan je gewend bent. Dat is moeilijk omdat veel van onze gewoonten zo diep zijn ingesleten dat ze de vorm van een instinct hebben aangenomen. Ze dienen zich aan als iets lichamelijks, als een gevoel dat onmiddellijk om actie vraagt. Op het moment zelf lijkt het vrijwel onmogelijk om daar geen gehoor aan te geven. Het gaat te snel en voelt te dwingend.

Meditatie helpt. Je zit stil in een houding die je buiten meditatie vrijwel nooit aanneemt. En je spreekt met jezelf af om zo te blijven zitten, wat er ook gebeurt.

Al snel dient zich iets aan waar je normaal direct op reageert: een kriebel, ongemak, onrust, de neiging om te bewegen. Gewoonlijk volgt op zo’n impuls onmiddellijk actie. In meditatie doe je dat niet.

Eerst neemt de onrust toe. Het gevoel dat je iets móét doen wordt sterker. Maar als je blijft zitten, ontdek je iets onverwachts: ook sterke aandrang bereikt uiteindelijk een hoogtepunt en zakt daarna weer weg. En daarmee ontdek je dat urgentie niet hetzelfde is als noodzaak.

Die ontdekking maakt het in het dagelijks leven mogelijk om iets te vertragen op het moment dat je de neiging voelt om te reageren zoals je altijd reageert. En precies in die vertraging ontstaat ruimte.

Wat je dan moet doen, hoef je niet van tevoren te weten. Anders is vaak al voldoende. Als je gewoonte is om ergens bovenop te springen, uit te vallen of direct in de aanval te gaan, kun je niets doen. En als je gewoonte juist is om je terug te trekken of af te sluiten, kun je iets doen. Op het moment zelf, of later alsnog.

De derde moeilijkheid is om dat niet één keer te doen, maar steeds opnieuw. Eén keer onderbreken maakt een begin, maar als het daarbij blijft, keert de oude gewoonte snel terug. Door die patronen steeds weer te onderbreken ontstaat langzaam ruimte voor andere manieren van reageren.

Toch gaat deze derde moeilijkheid nog verder. Er staat niet dat je nieuwe, betere gewoonten moet ontwikkelen. Er wordt een wijder perspectief geschetst. Want ook gedrag dat nu passend is, kan op een ander moment weer tekortschieten. De wereld verandert en jij verandert mee. De diepste oefening is daarom misschien niet het ontwikkelen van betere gewoonten, maar het vermogen om ze los te laten wanneer de situatie daarom vraagt.

Helemaal zonder gewoonten kunnen we niet leven. Je moet er niet aan denken dat elke stap bewust gekozen zou moeten worden. ‘Gewoontenloos’ verwijst daarom eerder naar flexibiliteit: het vermogen om gewoonten te volgen wanneer dat passend is en ervan af te wijken wanneer dat nodig is. Soms is het passend om je uit te spreken, soms om een andere toon te kiezen, soms om te zwijgen. Vrijheid is niet dat je kunt doen wat je wilt, maar dat je niet steeds hoeft te doen wat je gewoon bent.

Daarin kunnen we onszelf ontwikkelen. En ook daarin hoef je niet perfect te zijn. Volg de richting die je intentie je wijst, steeds opnieuw, in concrete situaties. Vaak lukt dat niet. Omdat je je intentie vergeten bent, of omdat je eerste impuls het overneemt. Die is meestal sneller dan je intentie zich kan laten gelden.

Wilskracht of discipline is hier niet het antwoord. Er is geen gebrek aan kracht, maar aan ruimte — en geduld schept die. De tijd waarin iets anders zichtbaar kan worden dan alleen je eerste impuls. De intentie waar je voor kiest, als uitdrukking van wat voor jou belangrijk is. In die zin is geduld geen morele kwaliteit, maar een functionele voorwaarde.

Leven volgens een intentie vraagt in de boeddhistische traditie om twee dingen. Allereerst de wens om jezelf te ontwikkelen. Om niet automatisch te blijven reageren, maar te zien wat er gebeurt en daar anders mee om te gaan. Dat krijgt vorm in wat de gelofte van toevlucht wordt genoemd.

Toevlucht nemen betekent hier niet dat je steun zoekt buiten jezelf. Het is een bevestiging van richting. Dat wat je zoekt, werkelijkheid kan worden. De Boeddha staat daarvoor, de dharma, de leer van de Boeddha, wijst, en de sangha — de mensen met wie je oefent — laat zien wat daarvan overeind blijft.

Want helderheid is niet betrouwbaar zolang ze alleen van jou is. Gedachten kunnen zich moeiteloos voegen naar wat je wilt dat waar is. Ze spreken je niet tegen. Ze kloppen, precies zolang je ze niet toetst.

Dat verandert zodra je ze uitspreekt. Iemand kijkt je aan en begrijpt niet wat je bedoelt. Of reageert anders dan je had verwacht. Er ontstaat frictie. Wat eerst vanzelfsprekend leek, blijkt dat niet te zijn. Jouw helderheid wordt pas zichtbaar in wat er tussen jullie gebeurt.

Persoonlijke ontwikkeling voltrekt zich daar. Niet in wat je denkt, maar in wat standhoudt in relatie. Om jezelf te kunnen zien, heb je dus de ander nodig. Maar die ander verschijnt alleen als je jezelf laat zien. Niet als idee, maar in hoe je spreekt, handelt en reageert.

Daar raakt een tweede intentie aan de eerste. Want naast de wens om jezelf te ontwikkelen, omvat de boeddhistische weg ook de intentie om te participeren in de wereld. Niet op afstand, maar middenin. Met alles wat daarbij hoort: misverstanden, fouten, onzekerheid.

Dat krijgt vorm in de bodhisattva-gelofte: de wens om bij te dragen aan het welzijn van alles en iedereen. Niet omdat je weet hoe dat moet, maar omdat je je ertoe verbindt om niet weg te stappen uit de relaties waarin je leeft.

Op het eerste gezicht lijken dit twee richtingen. Eerst jezelf ontwikkelen, en dan iets betekenen voor anderen. Maar in de praktijk laten ze zich niet scheiden. Want hoe ontwikkel je jezelf, anders dan in relatie tot anderen? En hoe draag je bij aan anderen, anders dan door de manier waarop je zelf functioneert? Je wordt geholpen om jezelf te zien. Wat je ziet, werkt door in hoe je handelt. En in de reactie daarop zie je jezelf opnieuw.

Wees degene aan wie je zelf een voorbeeld zou willen nemen. Niet perfect, maar zorgvuldig in hoe je omgaat met wat misgaat. Wat anderen raakt, is niet dat je geen fouten maakt, maar hoe je ermee omgaat als je ze maakt.

Al deze situaties hebben iets gemeenschappelijks. Ze zijn niet zoals je wilt dat ze zijn — én je gaat ervan uit dat dat zal veranderen. Alleen: daar wil je niet op wachten. Je wilt nú doorrijden, aan de beurt zijn, klaar zijn, beter zijn of een antwoord krijgen. Ongeduld is hier het verlangen om een toekomstige gebeurtenis naar voren te halen.

Dat is het ene geval. Het andere geval ligt minder voor de hand. Dat is wanneer alles wél is zoals je wilt dat het is — en het besef begint te dagen dat het niet zo zal blijven. Een fijne avond, een rustige periode, een vakantie die langzaam ten einde loopt. De laatste week daarvan voelt anders dan de week daarvoor. Een onbestemd gevoel dat doet denken aan spijt en weemoed. Ongeduld krijgt hier een andere vorm: het verlangen om een toekomstige verandering juist uit te stellen.

Wat deze twee gevallen gemeen hebben, is onze verhouding tot veranderen. Als het niet goed is, willen we dat het sneller verandert. Als het goed is, willen we dat het langzamer verandert. In beide gevallen verzetten we ons tegen de natuurlijke loop waarin dingen hun beslag krijgen.

Ongeduld doet het leven niet sneller of langzamer gaan. Het zet alleen je ervaring daarvan op zijn kop. Wat niet snel genoeg voorbij kan gaan lijkt eindeloos te duren, en wat er voor altijd mag zijn is juist in een oogwenk voorbij.

Geduld is een vorm van gelijkmoedigheid. Ga niet sneller dan de veranderingen, maar ook niet langzamer. Verander mee. In het besef dat aan veranderen geen einde komt. Wie alleen maar verandert om straks niet meer te hoeven, zal altijd ongeduldig zijn.

Geduld is niet zozeer het verdragen van wat is, maar het niet ingrijpen in dat ritme. Niet versnellen, niet vertragen. Niet vooruitgrijpen, niet vasthouden.

De dingen veranderen toch wel. Je kunt je daartegen verzetten. Of je kunt meebewegen. En gewoon doen wat je nu kunt doen. In beide gevallen.

Soms willen we iets al kunnen of achter de rug hebben, maar zijn we te ongeduldig om het werk daarvoor te doen. Dan beginnen we bij het einde. En soms hebben we goede voornemens of storten we ons enthousiast op nieuwe plannen, maar geven daar geen vervolg aan. Dan eindigen we bij het begin. In beide gevallen schort het aan doen, aan in beweging blijven.

Dat wil niet zeggen dat we stilstaan. Want veranderen doen we altijd. Je bent niet meer dezelfde als vijf jaar geleden en morgen verschil je weer van wie je nu bent. Maar veranderen is niet hetzelfde als richting hebben.

Verandering gebeurt vanzelf. Richting niet. Zonder richting word je vooral bewogen — door wat er op je pad komt en door hoe je gewend bent daarop te reageren.

Lojong betekent ‘training van je geest’. In de boeddhistische traditie gaat het niet zozeer om veranderen — dat gebeurt hoe dan ook — maar om bewust richting geven aan die verandering. Intenties spelen daarin een belangrijke rol.

Een intentie is geen doel, maar een leidraad. Iets wat je helpt om te bepalen hoe je reageert op de vele kleine en grote situaties van alledag. Confronteer ik mijn medeweggebruiker met zijn rijgedrag? Reageer ik bits als mijn boekhouder weer vraagt waar de bonnetjes blijven? Klaag ik als ik moet wachten? Wat mijn reactie ook is, ze versterkt een gewoonte en vergroot de kans dat ik de volgende keer weer zo reageer.

Richting geven aan je verandering doe je door bewust te kiezen welke gewoonten je wilt versterken — en welke je niet langer wilt voeden.

Mijn langlopende intentie is: vreugdevol leven. Klagen, snauwen en confronteren dragen daar niet aan bij. Die intentie helpt me om op zulke momenten een andere keuze te maken — of in ieder geval even stil te staan. Tenminste, als ik me mijn intentie herinner.

Je begint door je intentie te herinneren. Dat kan ’s ochtends, vlak voor het opstaan. Dan begin jij je dag, in plaats van dat de dag jou begint. En ’s avonds kun je eindigen door kort stil te staan bij diezelfde intentie — terugkijkend, zonder oordeel, zo feitelijk mogelijk. Wat vond er plaats? Herinnerde je je intentie? Maakte dat verschil?

Dat hoeft niet meer dan een minuut te kosten.

Zo houd je beweging in je training. Zo vergroot je de kans dat je je intentie gedurende de dag steeds vaker zult herinneren — en dat je steeds vaker kiest voor reacties die de gewoonten versterken die je wilt versterken, en de gewoonten verzwakken die je in de loop van de tijd, vaak per toeval, hebt ontwikkeld.

Met de dag wordt het probleem groter. Zo ervaar je het tenminste. De situatie zelf verandert nauwelijks, maar je aandacht wel. En aandacht is niet neutraal. Door ergens aandacht aan te geven, krijgt het gewicht. En wat gewicht krijgt, trekt opnieuw aandacht. Zo kan er een kringloop ontstaan waarin het ene het andere versterkt. Hoe langer je daarin rondgaat, hoe minder ruimte er overblijft voor andere dingen. In je beleving wordt het probleem steeds groter. Niet omdat het groter wordt, maar omdat je perspectief zich vernauwt.

Problemen worden groot op de drempel: iets is niet meer zoals het was, en het nieuwe is er nog niet. Er is een moment van niet-weten, waarin nog niet vastligt wat er gaat gebeuren. Maar in plaats van daar te blijven, trek je het naar je toe. Je probeert het te begrijpen, vooruit te denken, controle te krijgen. En juist daardoor wordt de ruimte kleiner.

Als dat zo is, werkt het ook de andere kant op. Wanneer je blik weer ruimte krijgt, verandert er iets. Niet doordat de situatie anders wordt, maar doordat ze niet meer alles vult.

Dat roept een lastige vraag op. Is het mogelijk om iets heel erg te vinden en er toch niet de hele tijd mee bezig te zijn? Vaak blijven we ergens op terugkomen omdat we bang zijn iets te missen, of omdat we denken dat het onverschillig is om het los te laten. Alsof aandacht een vorm van zorg is en afleiding een vorm van afwijzing.

Misschien zit daar de oefening. Niet in het wegduwen van wat belangrijk is, maar in het niet volledig samenvallen met dat ene punt waar je aandacht steeds weer naartoe getrokken wordt. Juist in die tussenfase — waarin iets nog niet opgelost is en je (nog) niets kunt doen — krijgt die neiging alle ruimte. Daar versmalt je blik het gemakkelijkst.

Kun je dat zien? Zien dat je aandacht zich vernauwt. Zien dat het probleem zich niet zozeer uitbreidt, maar dat je aandacht zich steeds meer op hetzelfde concentreert. En dan de vraag stellen: wat is er nog meer?

Niet als afleiding, maar als opening.

Het scharnier wacht nog steeds op reparatie. Maar het probleem wordt kleiner.

Vertrouwen is niet weten dat het goed komt, maar aanwezig blijven zonder in te grijpen in wat zich aandient. Welwillend, maar zonder de controle over te nemen. Terughoudend, maar niet afwezig.

Als het om het wereldtoneel gaat — gebeurtenissen waar je geen invloed op hebt — is die terughoudendheid gegeven. Je kunt niet anders. De vraag is: kun je dan toch betrokken blijven? Beschikbaar voor wat er is, zonder het meteen te hoeven duiden, oplossen of bestrijden?

Dat begint bij hier zijn. Letterlijk: op de grond staan. Vaak bewegen we de andere kant op. Niet naar beneden, maar omhoog — ons hoofd in. Maar de grond is niet boven ons hoofd. Die is onder onze voeten.

Als je je verliest in speculaties, in de urgentie van je gelijk of de boosheid van je bezorgdheid, beweeg je omhoog. Als je erop let, kun je dat voelen gebeuren. Eerst een lichte druk op de borst. Dan stijgt het bloed naar je gezicht. Er is opwinding, misschien agitatie — emoties die die energie kleur geven.

Je richt je op de wereld, op de mens, op het goede en wat dat bedreigt. Het schiet door je hoofd heen, de ruimte in, alle kanten op. De verschrikkingen, de zorgen, je oplossingen.

Dat kan voelen als betrokkenheid. Alsof je midden in de wereld staat, alert, geraakt, misschien zelfs verantwoordelijk. Voor wat je denkt dat er gebeurt. Voor de wereld in je hoofd. Die maakt je topzwaar, waardoor je makkelijk uit balans raakt en het steeds meer moeite kost om staande te blijven.

Betrokkenheid begint niet daar. Niet in de weg omhoog. Ze begint in de beweging omlaag. Niet als terugtrekking, maar als herstel van draagvlak.

Van je hoofd naar je buik.

Leg alles wat je bezighoudt in je buik. Laat het daar liggen. Laat je buik los. Laat hem vallen. Een zucht helpt. Of een geeuw.

De buikstreek wordt hara genoemd — het dragende midden. Je bekken als een schaal waarin je kunt rusten. Hoe kun je iets dragen, als je niet voelt dat je zelf gedragen wordt?

Hara-ademhaling vergroot het bewustzijn van dat dragende centrum. Bij de inademing beweegt je buik naar buiten. Bij de uitademing blijft die daar — je trekt hem niet meer terug. Buikademhaling is horizontaal. Hara-ademhaling is verticaal. Elke ademhaling wijst naar beneden: naar de grond waarop je staat, naar de bron van betrokkenheid. Wat er ook op je pad komt.

‘Ik-maken’ wil zeggen dat er een ‘ik’ verschijnt als onderdeel van je ervaring, waarop vervolgens alles wordt betrokken. Samen theedrinken bijvoorbeeld, is een ervaring van kopjes, thee, inschenken, aanreiken. Aan die ervaring kan een ‘ik’ worden toegevoegd: een ‘ik’ dat gekrenkt is omdat het als laatste een kopje krijgt, of teleurgesteld omdat de pistache macarons op zijn.

Dat ‘ik’ verschijnt niet neutraal. Het komt gekleed in verwachtingen, verlangens en overtuigingen en gedraagt zich als de maat der dingen: Wat vind ík hiervan? Gaat het wel zoals ík wil? Moet ík ingrijpen? Kan ík dit wel loslaten? En bijna ongemerkt ontstaat de neiging om te controleren, bij te sturen en te corrigeren. En waar controle begint, verdwijnt vertrouwen.

Vertrouwen geven betekent ruimte geven. Zodat een ander het kan doen op haar manier, in zijn tempo, volgens haar ritme. Ook als dat anders is dan het jouwe. Met zelfs de mogelijkheid dat het resultaat niet is wat je had verwacht — en toch werkbaar of zelfs goed kan zijn.

Vertrouwen geven is terughoudendheid betrachten en tegelijk beschikbaar blijven. Niet om te sturen, maar om te steunen. En alleen als daarom wordt gevraagd.

Vertrouwen geven vraagt om loslaten. En loslaten brengt onzekerheid met zich mee. Het is een uitnodiging aan de ander om verantwoordelijkheid te nemen, zonder garantie dat dat ook gebeurt.

Kun je die onzekerheid dragen? Of merk je hoe je haar probeert te vermijden — door op subtiele of slinkse wijze toch te controleren?

Vertrouwen ontstaat niet omdat jij besluit: ik ga nu vertrouwen. Het ontstaat wanneer de beweging van ‘ik-maken’ stokt. Dan verschuift er iets. De situatie hoeft niet meer aan jouw verwachtingen te voldoen. De ander hoeft niet meer jouw manier te volgen. Jij hoeft niet meer de doorslaggevende factor te zijn.

Er ontstaat ruimte voor wat zich aandient. Voor wat er gebeurt zonder dat jij het vooraf hebt bepaald.

De slogans van Lojong moedigen dat vertrouwen aan. Niet door iets toe te voegen, maar door de ik-makende beweging te onderbreken. Niet door je te leren wat je moet voelen of doen, maar door zichtbaar te maken waar je jezelf in het midden plaatst — en je daar net even uit te halen.

Vertrouwen is niet iets wat je doet, maar iets wat kan verschijnen wanneer je niet steeds opnieuw een ‘ik’ maakt. Wanneer die beweging even stilvalt — al is het maar kort — valt er iets open. En daarin krijgt de ander ruimte, hoef jij minder te dragen, en kan het leven zich ontvouwen.

Niets bijzonders. Totdat er iets gezegd wordt — of juist niet, je een onverwacht bericht krijgt, of iets niet loopt zoals gepland. Dan kan er zomaar iets verschuiven. Iets krijgt opeens de meeste aandacht, het wordt bijzonder. Opeens gaat het over jou.

Je voelt die kanteling vaak eerst in je lichaam, als een lichte spanning of een samentrekken, iets dat zich vastzet. Vrijwel tegelijk ontstaat er een tweede beweging. Je bent niet langer alleen maar in de situatie, maar je begint er ook naar te kijken. Naar wat er gebeurt, naar wat jij doet, naar wat de ander doet. Je denkt terug, vooruit, zijwaarts. Je weegt af, vergelijkt, corrigeert. Wat had ik moeten zeggen? Wat bedoelde hij? Hoe kom ik over?

De aard van de ervaring verandert. Er ontstaat ego.
Je wordt toeschouwer.

Je kijkt naar de situatie, maar ook naar jezelf in die situatie. Die dubbele positie maakt het ingewikkeld, want ineens moet je ergens staan. Je moet jezelf begrijpen, verklaren, bijsturen. Je moet ergens iets van vinden.

En hoe subtiel ook, daarmee ontstaat afstand. Niet omdat de situatie verandert, maar omdat jij er niet meer helemaal in zit.

Wat volgt is dat je iets van de situatie probeert te maken. Je denkt erover na, praat erover met anderen of alleen met jezelf. Je trekt conclusies, stelt bij, verdedigt, relativeert, vergroot of verkleint wat er is gebeurd.

Veel van de slogans van stap 6 van de Training van de geest (Lojng) helpen je die beweging te herkennen. Doen alsof, roddelen, kwaad spreken, dingen groter maken dan ze zijn, jezelf voorbijlopen, je afsluiten, een ander vastzetten in een eenzijdig beeld, op wraak zinnen, je afreageren of genoegen scheppen in het verlies van anderen — het zijn signalen dat je ervaring gekanteld is. Dat het niet meer draait om wat er gaande is, maar om jou.

Dat is geen moreel, maar een existentieel probleem. Want zolang je er deel van uitmaakt, is er ruimte. Je kunt reageren, iets proberen, iets laten. Je hoeft het niet eerst te begrijpen om te kunnen handelen. Maar zodra je erbuiten staat, verandert dat. Je raakt verstrikt in wat het betekent, in wat het zegt over jou of over de ander, in hoe het had moeten zijn of hoe het anders zou moeten worden.

Terwijl je probeert grip te krijgen, wordt je bewegingsruimte kleiner. Niet omdat er minder mogelijk is, maar omdat je er niet meer middenin staat.

De uitnodiging van stap 6 is subtiel. Niet: wees anders. Niet: doe het beter. Maar: zie waar het kantelt. Zie het moment waarop een situatie, die eerst gewoon een situatie was, verandert in iets dat over jou gaat. En kijk wat er gebeurt als je daar niet meteen in meegaat. Als je, al is het maar heel even, stopt met kijken naar jezelf in de situatie en terugkeert naar de situatie zelf.

Naar wat er gezegd wordt, naar wat er gebeurt, naar wat dit moment vraagt. Niet als toeschouwer, maar als deelnemer. Daar zit geen groot inzicht in en geen antwoord dat alles oplost, maar wel iets anders: ruimte.

En vanuit die ruimte ontstaat weer beweging. Misschien iets kleins. Een vraag stellen. Iets laten rusten. Iets zeggen wat je niet had voorbereid. Of eenvoudigweg aanwezig blijven, zonder meteen te hoeven begrijpen wat het betekent.

Je hoeft niet eerst uit te zoeken wie je bent in deze situatie.

Je kunt terugkeren.
En weer instappen.

“Dat krijg je ervan.”

“Nu krijgt hij wat hij verdient.”

Gedachten die zomaar voorbij kunnen komen wanneer iemand anders in de problemen komt, een plan mislukt, een relatie stukloopt of iemand zijn baan of positie verliest. Niet iets om hardop uit te spreken. Ze blijven ergens binnen, als een klein moment van opluchting. Alsof er in de wereld iets weer een beetje recht wordt gezet.

Die opluchting heeft minder met kwaadwillendheid te maken dan met onze neiging om ons met anderen te vergelijken. Zonder dat we er echt bij stilstaan, maken we voortdurend kleine afwegingen. Wie heeft meer succes? Wie krijgt meer erkenning? Wie is moreel rechtschapen? Wie lijkt rustiger, wijzer, verder op het pad? En ook: wie niet.

Het liefst bevinden we ons ergens boven het midden. Niet te hoog, want wie hoog staat kan ver vallen. Niet te laag, want dat voelt ongemakkelijk. Dus zoeken we een plek waar nog een paar mensen boven ons staan en wat meer onder ons. Van daaruit kun je omhoog kijken zonder je mislukt te voelen en omlaag zonder dat je meteen de bodem raakt.

Misschien verklaart dat waarom het struikelen van een ander soms een vreemd soort verlichting kan geven. Niet omdat hun ongeluk werkelijk plezier doet, maar omdat de ladder een beetje verschuift. Iemand die boven je stond zakt een trede. Of iemand onder je bevestigt dat jouw plek nog steeds klopt. Het voelt alsof er iets wordt rechtgezet, terwijl er in werkelijkheid alleen iets verandert aan de ladder waarop we staan.

Staande op zo’n ladder wordt de ander al snel een referentiepunt: iemand boven je, iemand onder je, iemand die je positie bevestigt of bedreigt.

De vraag verschuift ongemerkt van: wat gebeurt hier? naar: waar sta ik?

Zo verandert de wereld ongemerkt in een rangorde en iedere ontmoeting in een kleine meting.

Waar sta ik?

Stabiliteit is dan moeilijk te vinden. Er is altijd wel iemand die slimmer is, invloedrijker of succesvoller. En er is ook altijd iemand die minder heeft of kan. De balans moet voortdurend opnieuw worden gevonden. Gaandeweg zien we steeds minder wat er werkelijk gebeurt en steeds meer de verschillen die relevant zijn voor onze positie. De werkelijkheid wordt gereduceerd tot één vraag: wat zegt dit over mij?

Vergelijking richt de aandacht op identiteit, terwijl groei juist plaatsvindt in betrokkenheid. Betrokkenheid stelt een andere vraag. Niet: waar sta ik? maar: wat vraagt dit moment? En met het verschuiven van de vraag verandert de ander van referentiepunt in een deelnemer aan dezelfde situatie.

‘Verheug je niet in andermans ongeluk’, luidt slogan 38 van Lojong. Ontleen je zelfbeeld niet aan de vergelijking met anderen.

Dat klinkt eenvoudig, maar het raakt precies de grond waarop de ladder staat. Zolang onze positie afhangt van hoe anderen het doen, blijft hun geluk een beetje bedreigend en hun ongeluk een beetje geruststellend.

Dat maakt het interessant om met het tegendeel te oefenen: verheug je in andermans geluk. Kun je oprecht blij zijn om geen andere reden dan dat een ander blij is?

Als je dat werkelijk bent, gebeurt er iets merkwaardigs. Hun geluk verlaagt jouw positie niet. Er verschuift niets op de ladder, omdat die ladder er op dat moment eenvoudigweg niet meer staat. En misschien voel je opnieuw een soort opluchting. Alleen hoeft er deze keer niemand voor te struikelen.