Soms blader je met enige gelijkmoedigheid door het (online of offline) nieuws, maar af en toe is er een bericht dat echt binnenkomt. Voor mij was dat deze week het beeld van de vloedgolf die ontstond door een afgebroken gletsjer in het grensgebied van Nepal en Tibet. Je ziet mensen rennen voor hun leven, maar ze zijn als miertjes die worden verzwolgen door een kolkende massa aan water en gruis. Wat overblijft als de stofwolken optrekken zijn ruïnes, brokstukken en heel veel modder.

Het bericht confronteert me met de nietigheid van het leven. En met de realiteit van klimaatverandering - nu is het een ijsmassa aan de andere kant van de wereld, vorig jaar was het de Birchgletsjer in het Zwitserse Lötschental. Zelfs wat we vroeger ‘eeuwige sneeuw’ noemden, blijkt vergankelijk: er zijn momenteel meer gletsjers wel dan niet in de problemen.

Wat moet je met zulke berichten? En is het eigenlijk wel gezond om alle ellende van de wereld binnen te laten? In deze nieuwsbrief onderzoeken we de tweede van ‘de vier voedingen’. Namelijk: alles waarmee we in contact komen. Kunnen de oude inzichten van de Boeddha richting geven aan hoe we omgaan met de stortvloed aan berichten die we tegenwoordig digitaal over ons heen krijgen?

Alles wat we binnenlaten

Welke indruk laat een vriendelijk gebaar achter? Of de geur van een roos? En een nieuwsbericht over de zoveelste klimaatramp, dat je leest vlak nadat je wakker wordt?

Onder ‘voeding’ verstond de Boeddha niet alleen fysiek eten, maar alles wat we via onze zintuigelijke waarneming binnen laten komen: berichten, beelden, geuren, muziek - eigenlijk alles waarmee we in contact staan.

In deel 2 van haar serie over ‘De vier voedingen’ onderzoekt Lisette Reek, programma-coördinator bij het Maitreya Instituut, de voeding van contact. En hoe je op dit vlak bewustere keuzes kunt maken.

De Boeddha leerde geen vlucht uit het leven. Hij nodigde ons uit om helderder aanwezig te zijn. De vraag is niet: “Hoe kan ik alle moeilijke of negatieve indrukken vermijden?” De vraag is: “Wat gebeurt er in mijn geest wanneer ik hiermee in contact kom?”

Lees: Alles wat we binnenlaten

Hoe het nieuws te bekijken?

We proberen op Boeddhistisch Geluid zoveel mogelijk de Nederlandse taal aan te houden, maar deze Engelstalige publicatie willen we je niet onthouden: de Amerikaanse Regina Largent - veteraan, gepensioneerd journalist, communicatieadviseur en universiteitsprofessor - geeft concrete adviezen over nieuwsconsumptie, gebaseerd op haar boeddhistische beoefening:

“One can care deeply about the world without taking on its suffering as one’s own. Buddha’s first observation is that “dis--ease” exists. But we do not have to suffer from a second arrow we shoot into ourselves.

Mettā (loving-kindness) meditation helps — sending compassion outward without drowning in it. The Bodhisattva ideal is precisely this: being in the world, responding with care, but not being destabilized by it.”

Haar advies wordt ingeleid door auteur Annette Marquis, lees het volledige artikel op haar Substack-pagina Annette’s Wanderings:

Lees 'How to watch the news'

De kracht van zen bij het omgaan met social media

Onze dagelijkse blootstelling aan het nieuws is geïntensiveerd sinds de komst van smartphones en social media. Ondanks zijn werk als strategisch adviseur digitale geletterdheid, worstelde Remco Pijper met een ‘Twitterverslaving’. Aan Bodhi vertelde hij hoe zijn zenbeoefening hem helpt meer balans te houden - en om zijn zorgen om te zetten in concrete actie.

“Het bijzondere aan toevlucht nemen is dat mijn beoefening al lang niet meer draait om rustig worden in relatie tot social media. Wel dat ik rust vind in wat ten diepste onbegrijpelijk is. En dat ik me concentreer op de vraag: hoe kan ik me nog meer voor anderen inzetten? Weg van het pathologisch lijden aan het wereldleed dat op mijn smartphone-scherm wordt geprojecteerd, weg van mezelf, mijn handelen beter richtend op de mensen hier en nu, in mijn directe omgeving.”

Lees verder op Bodhi

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen.

‘Wat voedt ons?’ is ons huidige thema. Heb jij vanuit je eigen beoefening of vanuit je sangha een bijdrage die goed bij dit thema past? Stuur ons dan een bericht via de Substack chat.

Deze nieuwsbrief werd geschreven door Judith Sudhölter (hoofdredacteur Bodhi).

Nog voordat we goed en wel aan onze dag begonnen zijn, hebben we vaak al van alles in ons opgenomen. Misschien pakken we bij het wakker worden onze telefoon en lezen we het nieuws. We zien beelden uit de wereld, ontvangen berichten van anderen en nemen ongemerkt allerlei indrukken mee onze dag in. Misschien horen we een lied dat een herinnering oproept, ruiken we de koffie die wordt gezet, of voelen we de rust van een stille ochtend.

Al deze momenten lijken klein en vanzelfsprekend. Maar ze doen iets met ons. Een gesprek kan ons hart openen. Een zorgelijke gedachte kan onze stemming kleuren. Een beeld kan verlangen of verdriet oproepen. Een vriendelijk gebaar kan nog uren doorwerken. We worden niet alleen gevoed door wat we eten en drinken. We worden ook gevoed door alles waarmee we in contact komen.

In het eerste artikel van deze reeks stonden we stil bij de meest tastbare vorm van voeding: het voedsel dat ons lichaam ondersteunt. Maar volgens de Boeddha is voeding veel ruimer.

Onze zintuigen, onze ervaringen en onze gedachten vormen voortdurend de geest waarmee we de wereld tegemoet treden.

Iedere dag planten we zaadjes in het bewustzijn. Sommige zaadjes brengen rust, helderheid en mededogen voort. Andere versterken onrust, angst of verlangen. Daarom nodigt de Boeddha ons uit om niet alleen aandacht te hebben voor wat we eten, maar ook voor wat we binnenlaten. De vraag wordt dan: Waarmee voed ik mijn geest?

De voeding van contact

In de leer over de vier soorten voeding spreekt de Boeddha over de voeding van contact. Met contact bedoelt hij het moment waarop een zintuig, een object en bewustzijn samenkomen. Een oog ontmoet een vorm. Een oor ontmoet een geluid. Een geest ontmoet een gedachte. Uit dit contact ontstaat ervaring. En juist daar ligt een belangrijke sleutel tot begrip van onze geest. Want ervaringen verdwijnen niet zomaar. Ze laten indrukken achter.

In het boeddhisme wordt gesproken over subtiele sporen of afdrukken die ervaringen achterlaten in het bewustzijn. Zoals een pad steeds duidelijker wordt wanneer we er vaak overheen lopen, zo worden ook onze mentale gewoontes sterker wanneer we ze herhaaldelijk voeden. Wanneer we telkens meegaan in boosheid, wordt boosheid gemakkelijker toegankelijk. Wanneer we oefenen in geduld en vriendelijkheid, groeien deze kwaliteiten. Onze geest wordt gevormd door de zaden die we aandacht geven.

De geest heeft geen voordeur

Ons lichaam heeft een huid als bescherming. Ons huis heeft muren en deuren. Maar onze geest heeft geen fysieke voordeur die we eenvoudig kunnen sluiten. Alles wat we zien, horen en ervaren kan binnenkomen. Daarom is het zo belangrijk om bewust te worden van onze zintuiglijke voeding. We openen onze telefoon om één bericht te lezen. Even later hebben we tientallen beelden gezien, meningen gelezen en emoties ervaren. We denken misschien dat we alleen maar informatie hebben ontvangen, maar onze geest heeft ondertussen allerlei indrukken verzameld.

Dat betekent niet dat we ons moeten afsluiten van de wereld. De Boeddha leerde geen vlucht uit het leven. Hij nodigde ons uit om helderder aanwezig te zijn in het leven.

De vraag is niet: “Hoe kan ik alle moeilijke of negatieve indrukken vermijden?” De vraag is: “Wat gebeurt er in mijn geest wanneer ik hiermee in contact kom?”

De tuin van de geest

Boeddhistische leraren vergelijken de geest vaak met een tuin. Een tuin groeit niet vanzelf in de richting van schoonheid. Alles wat water krijgt, groeit. Als we voortdurend aandacht geven aan angstige gedachten, krijgt angst meer ruimte. Als we ons steeds vergelijken met anderen, groeit ontevredenheid. Als we dankbaarheid cultiveren, wordt dankbaarheid sterker.

Als we mededogen oefenen, wordt dat steeds natuurlijker.

Lama Zopa Rinpoche herinnerde zijn studenten er vaak aan: “Everything depends on the mind. Happiness and suffering come from the mind.” Dit betekent niet dat alles wat ons overkomt alleen een product van onze gedachten is. Het betekent dat onze ervaring van de wereld diep verbonden is met de manier waarop onze geest ermee omgaat. Dezelfde situatie kan door verschillende mensen heel anders worden ervaren.

Een moeilijke omstandigheid kan ons verharden. Maar dezelfde omstandigheid kan ook een gelegenheid worden om geduld, wijsheid en mededogen te ontwikkelen.

Onze geest bepaalt ook hoe we anderen ontmoeten

Shantideva schrijft in de Bodhicharyavatara: “All the joy the world contains has come through wishing happiness for others. All the misery the world contains has come through wanting pleasure for oneself alone.”

Deze woorden herinneren ons eraan dat de manier waarop we onze geest voeden niet alleen onszelf beïnvloedt. Onze innerlijke wereld bepaalt ook hoe we anderen ontmoeten. Een geest die voortdurend gevoed wordt door angst, vergelijking en zelfgerichtheid zal de wereld anders tegemoet treden dan een geest die gevoed wordt door vriendelijkheid en mededogen. Iedere indruk, gedachte en keuze; het zijn allemaal kleine zaadjes.

Het bewaken van de zintuigen

In de de boeddhistische teksten wordt daarom veel aandacht besteed aan het ‘bewaken van de zintuigen’. Dit betekent dat we leren herkennen welke indrukken onze geest ondersteunen en welke indrukken onze verstorende emoties versterken. Een beoefenaar vraagt zich niet alleen af: “Vind ik dit prettig of onprettig?” Maar ook:

“Helpt dit mij om een wijzer en vriendelijker persoon te worden?”

Lama Tsongkhapa benadrukt het belang van het creëren van gunstige omstandigheden voor de geest. Net zoals een jonge plant bescherming nodig heeft om sterk te worden, heeft ook onze beoefening zorg en aandacht nodig. We kunnen niet bepalen welke zaden op ons pad vallen. Maar we kunnen wel kiezen welke zaden we water geven.

Niet ontsnappen aan de wereld, maar de geest begrijpen

Lama Yeshe zei: “The purpose of meditation is not to escape the world, but to understand the mind that experiences the world.” Dat is een belangrijke herinnering. We zullen altijd schoonheid en pijn ontmoeten, vreugde en verdriet, lof en kritiek. De beoefening ligt in het leren kennen van de geest die deze ervaringen ontvangt.

Wat gebeurt er wanneer ik deze woorden hoor?

Wat gebeurt er wanneer ik dit beeld zie?

Wat gebeurt er wanneer deze gedachte opkomt?

Door opmerkzaamheid ontstaat er een kleine ruimte tussen ervaring en reactie. En in die ruimte ligt vrijheid.

Aandacht als bescherming

Onze tijd maakt deze vorm van voeding bijzonder relevant. Nog nooit kwamen er zoveel beelden, geluiden en informatie tegelijk op ons af. Onze aandacht is voortdurend onderwerp van strijd. Iedere melding, iedere advertentie en iedere nieuwe prikkel vraagt om een stukje van onze geest.

Maar aandacht is een kostbaar bezit. Waar onze aandacht naartoe gaat, daar ontwikkelt onze geest zich. De vraag is niet of we beïnvloed worden. De vraag is: door wat laten we ons vormen? Misschien betekent dit soms dat we bewust kiezen voor minder. De telefoon even wegleggen. Stilte opzoeken. Een wandeling maken zonder iets te beluisteren. Een gesprek voeren waarin je werkelijk luistert. Een boek lezen dat onze wijsheid voedt in plaats van onze onrust.

Een kleine oefening

Neem vandaag enkele momenten om jezelf zachtjes af te vragen: waarmee voed ik mijn geest op dit moment? Niet als oordeel, maar als onderzoek. Aan het einde van de dag kun je jezelf vragen: welke indruk bracht vandaag rust en helderheid? Welke ervaring bleef onnodig lang in mijn geest hangen? Welke zaden heb ik vandaag water gegeven? Door dit regelmatig te onderzoeken, ontstaat langzaam meer inzicht in je eigen geest en begin je je keuzevrijheid te vergroten.

• Lees ook deel 1 over de Vier Voedingen: Het voedsel op ons bord.

Volgt uit boeddhisme een vegetarische leefstijl? Niet per sé. De Boeddha gaf weinig concrete voedingsadviezen en in de praktijk passen boeddhisten zich vaak aan de lokale context aan. Belangrijker dan wat we precies wel en niet eten, is onze relatie met voedsel.

Het voedsel op ons bord

Geïnspireerd door het thema ‘Wat voedt ons?’ onderzoekt Lisette Reek, programma-coördinator en beoefenaar bij het Maitreya Instituut in een nieuwe serie de ‘Vier Voedingen’ waar de Boeddha over sprak.

In aflevering 1: Wat adviseerde de Boeddha zelf over fysiek voedsel?

“Ook aan tafel betekent de middenweg dat we niet doorslaan naar de ene of de andere kant. Niet voortdurend toegeven aan iedere trek of ieder verlangen, maar onszelf ook niet straffen of uithongeren met allerlei diëten. Het lichaam heeft voeding nodig. De kunst is om het te geven wat het werkelijk nodig heeft.

Hier lees je meer over eten als deel van de beoefening:

Het voedsel op ons bord

Eten boeddhisten in Tibet vegetarisch?

In het hooggebergte van Tibet leven de mensen traditioneel vooral als nomaden met kuddes vee. Groentes kun je er niet zo makkelijk verbouwen, dus een dieet van vlees en zuivel ligt voor de hand. Hoe verenigen Tibetaanse boeddhisten die realiteit met het ideaal van compassie voor alle voelende wezens? En met andere boeddhistische leefregels?

“De samaya-gelofte (voor Vajrayana-beoefenaars) compliceert de zaak echter, want deze vereist juist de consumptie van vlees en alcohol tijdens tantrische feesten: als een manier om ideeën van zuiverheid en onzuiverheid te overstijgen. Daardoor lijkt het Vajrayana boeddhisme vlees eten soms juist te legitimeren, hoewel deze verplichting slechts geldt in specifieke rituele contexten en alleen voor bepaalde zeldzame en weerzinwekkende soorten vlees.”

In 2017 schreef religiehistoricus Geoffrey Barstow Food of Sinful Demons. Daarin geeft hij een overzicht van het debat over vegetarisme dat al eeuwenlang in Tibet wordt gevoerd. Op Bodhi lees je de vertaling van een recensie die de boeddhistische literatuurwetenschapper Holly Gayley eerder voor Tricycle schreef.

Zijn boeddhisten in Tibet vegetarisch?

“Het boeddhisme heeft veel overeenkomsten met veganisme”

Anja werd in het begin van de jaren ‘70 vegetariër: een periode waarin dat nog behoorlijk ongebruikelijk was in Nederland. Later verhuisde ze meerdere keren naar landen waar vlees eten de norm was: “De mensen begrepen niet dat ik als vegetariër nog in leven was.”

Toch voelde haar keuze voor haar altijd heel natuurlijk. Pas later vond ze herkenning in het boeddhisme. Ook voor Lisa is geen vlees eten vanzelfsprekend. Ze is van een andere generatie en gaat als veganist nog een stapje verder:

“Ik ontdekte dat het boeddhisme veel overeenkomsten heeft met het veganisme. Ze erkennen allebei dat we allemaal één zijn. Daarom is het logisch dat je een ander en ook dieren geen kwaad wil doen. Volgens mij is eigenlijk iedereen boeddhist, maar sommige mensen weten dat nog niet. Als je je eigen intuïtie volgt, kom je vanzelf tot de conclusie dat je het beste wilt voor de hele wereld.”

Bodhi-redacteur Sofia Opfer sprak met Anja en Lisa over de obstakels waar zij door hun voedingskeuzes tegenaan lopen:

Lees het interview

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen.

‘Wat voedt ons?’ is ons huidige thema. Heb jij vanuit je eigen beoefening of vanuit je sangha een bijdrage die goed bij dit thema past? Stuur ons dan een bericht via Substack.

Elke dag eten we meerdere keren. We denken na over boodschappen, recepten, gezondheid, calorieën, eiwitten en over wat we beter zouden kunnen laten staan. Voeding is een onderwerp dat ons voortdurend bezighoudt.

Maar hoe keek de Boeddha eigenlijk naar eten?

Verrassend genoeg gaf hij nauwelijks voedingsadviezen in de zin waarin wij die vandaag kennen. Hij schreef geen ideaal dieet voor en verdeelde voedsel niet in ‘goed’ of ‘slecht’. Zijn aandacht ging naar iets fundamentelers: de relatie die wij met voedsel hebben. Voor de Boeddha was eten allereerst bedoeld om het lichaam in stand te houden. Het lichaam is het voertuig waarmee we leven, werken, liefhebben, zorgen en beoefenen. Het verdient daarom zorg, maar hoeft niet voortdurend bevredigd of verwend te worden.

In de vroege boeddhistische teksten wordt een contemplatie beschreven die monniken voor het eten konden beoefenen: “Ik neem dit voedsel niet voor genot, niet uit begeerte, niet om mijn uiterlijk te verfraaien of mijn lichaam op te bouwen, maar om dit lichaam in stand te houden, ongemak te voorkomen en de weg van beoefening mogelijk te maken.” Dat klinkt misschien streng. Alsof genieten van eten niet zou mogen.

Middenweg

Maar daar gaat het niet om. De Boeddha verzette zich juist tegen uitersten. Voordat hij verlichting bereikte, leefde hij jarenlang als een extreme asceet. Hij at zo weinig dat zijn lichaam uitgeput raakte. Uiteindelijk ontdekte hij dat zelfkwelling net zo goed een vorm van gehechtheid kan zijn als overdaad. Beide leiden af van het pad naar vrijheid.

Zo ontstond zijn beroemde middenweg. Ook aan tafel betekent de middenweg dat we niet doorslaan naar de ene of de andere kant. Niet voortdurend toegeven aan iedere trek of ieder verlangen, maar onszelf ook niet straffen of uithongeren met allerlei diëten. Het lichaam heeft voeding nodig. De kunst is om het te geven wat het werkelijk nodig heeft.

Aandacht

Dat vraagt aandacht. Want hoe vaak eten we eigenlijk zonder te merken dat we eten? We scrollen op onze telefoon, kijken televisie, werken achter de computer of zijn met onze gedachten al bij de volgende afspraak. Pas als het bord leeg is, realiseren we ons dat de maaltijd voorbij is. Mindful eten is daarom geen bijzondere techniek, maar eenvoudigweg aanwezig zijn bij wat er gebeurt:

• Proeven wat je proeft.

• Voelen wanneer honger overgaat in verzadiging.

• Opmerken hoe snel verlangen opkomt naar nóg een hap, nóg iets zoets of nóg een kop koffie.

Niet om jezelf te veroordelen, maar om nieuwsgierig te kijken naar wat er gebeurt. In de boeddhistische visie is het probleem namelijk niet het voedsel zelf. Het is de manier waarop verlangen ons ongemerkt kan meenemen. We eten soms niet omdat het lichaam daarom vraagt, maar omdat we ons vervelen, gespannen zijn, ons verdrietig voelen of omdat we iets te vieren hebben. Voedsel wordt dan een antwoord op een vraag die eigenlijk ergens anders ligt. Door dat te zien ontstaat ruimte. Ruimte om bewust te kiezen. Ruimte om soms wél van een stuk taart te genieten en soms vriendelijk ‘nee’ te zeggen, zonder strijd.

Dankbaarheid

Ook dankbaarheid voor eten heeft een belangrijke plaats. Als je goed kijkt, besef je je dat geen enkele maaltijd vanzelf ontstaat. Achter een eenvoudig stuk brood schuilen de inspanningen van boeren, bakkers, transporteurs, winkelmedewerkers, regen, zonlicht en vruchtbare aarde. Wie met aandacht eet, kan zich verbonden voelen met al dat leven dat aan die maaltijd heeft bijgedragen.

Eten wordt dan meer dan consumeren. Het wordt ontvangen, zoals de Boeddha een kom rijst kreeg van Sujata. Misschien is dat wel de uitnodiging die de Boeddha ons vandaag nog steeds doet. Niet om een perfect voedingspatroon te ontwikkelen, maar om een andere verhouding met voedsel te vinden.

Vegetarisch?

Afsluitend is er natuurlijk nog de volgende vraag: schreef de Boeddha vegetarisch eten voor? Het antwoord is genuanceerd. In de vroegste boeddhistische teksten verbood hij vlees niet. Monniken leefden van aalmoezen en aten wat hen werd aangeboden, mits het dier niet speciaal voor hen was gedood. Ook de beschikbaarheid van (vegetarisch) voedsel speelt een rol. In delen van Tibet, op de grote hoogtes in de Himalaya, was het niet makkelijk om iets anders dan vlees te krijgen. Volgens de Boeddha zijn de intentie en de geesteshouding uiteindelijk belangrijker dan de inhoud van de kom.

Tegelijkertijd vormt mededogen een van de pijlers van het boeddhisme. Daarom kozen latere boeddhistische tradities, met name in Oost-Azië, steeds nadrukkelijker voor een vegetarische levenswijze. Ook de Dalai Lama gebood zijn volgelingen na hun tocht naar India om vegetarisch te gaan eten, op het moment dat hij zag dat er een hele ‘vlees’ industrie ontstond om de Tibetaanse vluchtelingen te voeden, terwijl in India volop groente te verkrijgen was.

Ook vandaag maken veel boeddhisten die keuze vanuit het verlangen om zo min mogelijk leed te veroorzaken. Ze kiezen voor eten waar geen beesten voor gedood worden en ook om niet bij te dragen aan een systeem waarin dieren worden gezien als productiemiddelen en niet meer als levende, voelende wezens worden behandeld. Andere boeddhisten eten af en toe vlees, maar doen dat met aandacht voor de herkomst van hun voedsel en de gevolgen van hun keuzes.

Eten als oefening

Het boeddhisme nodigt ons daarmee niet zozeer uit tot een vast dieet, maar tot een voortdurende oefening in bewustzijn wat betreft matigheid, dankbaarheid en ook verantwoordelijkheid en mededogen. Niet de vraag ‘Mag ik dit eten?’ staat centraal, maar eerder: ‘Welke keuze draagt, voor zover ik kan overzien, het meest bij aan het zorgdragen voor mijn lichaam en aan minder lijden in de wereld om mij heen?’.

De vraag is uiteindelijk niet alleen wat we eten, maar: hoe voeden we onszelf? In een volgend artikel onderzoeken we de tweede vorm van voeding waarover de Boeddha spreekt: het contact dat via onze zintuigen voortdurend ons bewustzijn binnenkomt. Want niet alleen ons lichaam eet; ook onze geest wordt, ieder moment van de dag, gevoed.

Eten lijkt een privézaak. Een kwestie van smaak, gewoonte of leefstijl. Maar via ons voedsel zijn we direct verbonden met de natuur, met andere mensen en met een wereldwijd systeem van productie en consumptie.

Voedsel is bovendien meer dan wat er op ons bord ligt — het zijn ook de beelden die we binnenlaten, de gesprekken die we voeren, de verlangens die ons drijven. Zij verbinden ons met een wereld die voortdurend onze honger opwekt. Hoe maak je daarin bewuste keuzes?

Wat voedt ons werkelijk — en wat niet? Dat onderzoeken we de komende periode bij Boeddhistisch Geluid.

In deze eerste nieuwsbrief rond dit thema duiken we in de wereld van de Ayurveda, kijken we naar het belang van voedsel tijdens een meditatieretraite en bespreken we het eerste boeddhistische kookboek in de Nederlandse taal. Ook meedoen met Boeddhistisch Geluid? Onderaan lees je hoe.

Komende week op tv: Van boerenkool tot kurkuma

Yoga, specerijen, seizoensgebonden eten en India. Dat is wat Ayurveda bij Sanne Vogel oproept. Maar wat ís het eigenlijk? Een levenswijze, een filosofie, een gezondheidsleer of slimme marketing?

In een nieuwe serie van De Boeddhistische Blik|KRO-NCRV reist Sanne naar de bakermat van de ayurveda in India. Ze spreekt met traditionele ayurvedische artsen en koks, maar ook met westerse gezondheidsdeskundigen: in hoeverre zijn beide tradities met elkaar te verenigen - ook in haar eigen leven?

Van boerenkool tot kurkuma is van maandag 22 juni tot en met donderdag 25 juni elke dag om 19.10 uur te zien bij De Boeddhistische Blik op NPO2.

Lees meer over deze serie

Zien, ruiken, proeven: de verlokkingen van voedsel tijdens een retraite

“In een meditatieretraite dient eten en drinken ertoe om de beoefening geconcentreerd voort te zetten tijdens de volgende uren. Eten is bedoeld om het lichaam te voeden, niet het gevoel en de smaak.”

Dat is de instructie die Gabrielle Bruhn van haar lerares krijgt aan het begin van een vipassana-retraite. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan… de gedachten aan eten - dat er wel en niet is - razen door haar hoofd:

Daar sta ik dan en probeer aandachtig de groentes voor de lunch te bereiden.

“Wat kunnen pompoenen toch stralend oranje zijn, bieten hartstochtelijk donkerrood en walnoten verlokkelijk knapperig!” mijmer ik.

Zonder het op te merken, begin ik in mijn hoofd recepten te maken en bereid ik in gedachten nieuwe gerechten, die ik het liefst direct zou willen opschrijven.

Het denken gaat razendsnel, het lijkt op een rit in een achtbaan: “Wat zal dit straks voortreffelijk smaken! Helaas is de lunch pas om half een. Beetje laat wel, als we om vijf uur al opstaan. Waarom moesten ze mij juist bij deze klus indelen? Juist ik, die zo graag lekker en uitgebreid tafel. Juist ik, die dacht dat ik wel eens een paar pondjes zou kunnen afvallen in deze weken. Waarom mag ik niet in de tuin werken? Dan zou ik wat beweging hebben. Gelukkig hebben ze hier geen chocolade of oude kaas.”

Maar in mijn hoofd zijn die er wel… Levensecht. Zoet en zout en onbedwingbaar verlokkend als ze tijdens mijn zitmeditatie voorbijkomen.

Kun je mindful van voedsel genieten zonder eraan gehecht te raken?

Lees haar ervaringen op Bodhi

Geheimen uit een boeddhistische keuken

Misschien is voedsel tijdens een retraite altijd extra lekker vanwege de aandacht waarmee je eet. En minstens zo belangrijk: de aandacht waarmee het bereid is.

Een Nederlands retraitecentrum waar ze deze kunst goed verstaan is het Maitreya Instituut. In 2020 brachten zij zelfs een kookboek uit met eigen recepten van chef-kok Peter van Overbeek - in samenwerking met voormalig chef-kok (nu monnik) Maarten de Vries op schrift gesteld. Alle recepten zijn vegetarisch en zonder luxe ingrediënten of ingewikkelde technieken te bereiden.

Didie Schackman die het boek voor Bodhi recenseerde, schrijft:

“Naast de eenvoud maken ook de zoete gerechten dit boek uniek. Want het aanbod gezonde, fijne toetjes laat nog te wensen over in de wereld van kookboeken. En dus geniet ik van alle desserts die ontstaan zijn vanuit een filosofie die dieper gaat dan alleen een zoete hap met suiker, room en vet.”

Bekijk het kookboek hier

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen.

‘Wat voedt ons?’ is ons nieuwe thema. Heb jij vanuit je eigen beoefening of vanuit je sangha een bijdrage die goed bij dit thema past? Stuur ons dan een bericht via de chat-functie van Substack.

In deze laatste nieuwsbrief over Opnieuw beginnen ontdekken we hoe verschillende mensen de draad weer oppakten na een grote verandering in hun leven. Een drastisch voorbeeld van een nieuw begin is de vlucht naar een ander land. Mariwan (26) en Bushra (21) raakten daarbij ook nog eens hun familie kwijt én belandden in de illegaliteit. De documentaire Wie wij zijn volgt hoe zij worstelen met opnieuw beginnen als ze uiteindelijk toch een verblijfsvergunning krijgen.

Ervaringen van verandering en verlies komen voor in ieder mensenleven en kunnen diepe impact hebben. Op Bodhi lezen we hoe verschillende lezers met grote veranderingen omgaan. Tot slot verkent zenleraar Rients Ritskes in een essay hoe traditionele Japanse zencirkels of ‘enso’s’ sporen trekken in de moderne schilderkunst - en ons vertellen dat alles altijd nieuw is.

Leven na de verblijfsvergunning

Alweer een tijdje geleden gemaakt, maar niet minder actueel: in BOS-documentaire Wie wij zijn (2015) volgen we Mariwan en Bushra, twee jongvolwassenen in een vreemde wereld. Na een aantal jaar illegaal in Nederland te hebben verbleven, krijgen zij alsnog een verblijfsvergunning. Maar hoe pak je je leven weer op, nadat je eerst je thuisland, bezittingen en identiteit hebt opgegeven?

Kijk hier naar Wie wij zijn

Bodhi sprak destijds met Mariwan en met regisseur Eline Schellekens over de problemen waar jonge alleenstaande asielzoekers tegenaan lopen. Niet alleen de eenzaamheid, maar ook de jarenlange onzekerheid speelt hen parten.

Een vluchteling aan wie Eline vroeg wat hij zou doen zodra hij een verblijfsvergunning zou krijgen, antwoordde: “Ik zou waarschijnlijk instorten.”

Hij vergeleek zijn situatie met die van een leeuw, vertelt Eline. “Een machtig dier, maar als je hem heel lang in een kooi stopt, dan wordt die kooi alles wat hij kent. Als hij plots vrijgelaten wordt, heeft hij er moeite mee om de wijde wereld in te trekken. Deze man was al erg lang illegaal in Europa. Als hij een vergunning zou krijgen, zou hij niet meer weten wie hij was.”

Lees: Leven na de verblijfsvergunning

Opnieuw beginnen na een grote verandering

Voor sommige veranderingen in je leven kies je, maar net zo vaak overkomen ze je…

Voor Bodhi schreef Ander Opmeer een tweeluik over opnieuw beginnen. In deel 1 maken we kennis met drie mensen die een grote verandering doormaakten in hun leven. Kristien werd doof aan één oor en kreeg tinnitus, Moon onderging een gendertransformatie en Mirjam verhuisde na veertig jaar in Haarlem naar de andere kant van het land. Wat lieten zij achter en wat namen zij mee?

Alle drie halen zij op hun eigen manier steun uit hun beoefening of spirituele praktijk. Zo zegt Kristien:

“Zitten brengt mij een zekere rust: al die dingen waar wij ons zorgen over maken, zijn niet zo belangrijk. En ook: niet zoveel verwachten van jezelf. Zitten zonder verwachten dat je een bonus gaat krijgen, je beter gaat voelen, of iets over zal gaan. Gewoon zitten, hoe je je ook voelt. Moet je wenen, dan kun je wenen, maar ook dat gaat voorbij. Het loslaten van verwachting, ook de verwachting dat die tinnitus dan zal overgaan.”

Lees verder op Bodhi

Opnieuw beginnen na verlies

Rouw is ook een vorm van opnieuw beginnen. Hoe leef je door als alles anders is dan daarvoor? Renske en Petra verloren hun partner en Marian haar zoon. Ze vertellen wat zij meemaakten en hoe ze hun draai hierin vinden.

Marian:

“Je speelt een rol in de samenleving waar je afstand van moet doen. Mensen zullen vinden dat je geen moeder meer bent. Als je zelf ook zo denkt, dan verlies je je identiteit. Maar of je nu wel of geen kind hebt, of welke rol je ook vervult, dat maakt helemaal niet uit. Heb je een verhaal over jezelf, los daarvan? Wie ben je dan? Dat heb ik altijd interessant gevonden. Door het verlies van mijn zoon is het nog duidelijker geworden. Het is een filosofische vraag.”

Lees hier verder

Steeds opnieuw

Bij het kalligraferen van enso’s - de beroemde Japanse ‘zencirkels’ - ontdekt zenleraar Rients Ritskes na verloop van tijd een behoefte om te experimenteren. Zo ontstaan zijn ‘Pollock-stijl-enso’s’: cirkels omgeven door veel spatten inkt, spatten die een soort sterrenhemel suggereren.” Aan het begin van deze nieuwsbrief zie je een voorbeeld.

In de werken van de Deense Niels Erik Gjerdevik en de Franse Fabienne Verdier signaleert hij een vergelijkbare behoefte aan vernieuwing. Ook de Oostenrijkse kunstenaar Friedensreich Hundertwasser was bekend met zen en Japan, maar opvallend genoeg ontkent hij het bestaan van cirkels: “Wat wij als cirkel zien, is wezenlijk een spiraal.” Juist dat inzicht toont de fundamentele aard van vernieuwing:

“Alles is altijd nieuw, elk moment is uniek en zal zich in de wereldgeschiedenis nimmer herhalen. Dus we hoeven niet opnieuw te beginnen, sterker nog, dat kan niet eens.

Lees dit essay op zen.nl

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Heb je (of jouw sangha/ aanverwante organisatie) inspiratie of ideeën: doe dan ook mee en stuur ons een bericht!

Dit was de laatste nieuwsbrief over ‘Opnieuw beginnen’. Binnenkort zijn we bij je terug met het thema ‘Wat voedt ons?’

Opnieuw beginnen zonder migraine

“Het klokje op de koelkast zegt dat het vijf over halfelf is. Alweer maandagochtend. Alweer tijd voor een cappuccino. Alweer een etmaal mogen vullen, moeten vullen. Met activiteiten. Of staren. Ik moet opgelucht en blij zijn maar weet me eigenlijk geen raad.”

Sinds haar puberteit leed aan migraines. Jarenlang zocht ze tevergeefs naar de oplossing. Totdat ze deze een jaar geleden ineens wel vond. Nu dient zich een nieuw probleem aan: hoe geef je je leven opnieuw vorm als ziek-zijn onderdeel van je identiteit was? Ze vraagt vipassanaleraar en psycholoog Riët Aarsse om raad.

Lees haar artikel op Bodhi

Steeds opnieuw beginnen

Vincent Valentijn begon vele malen opnieuw, ook met zenmeditatie. In eerste instantie als praktisch hulpmiddel als hij even vast zat in zijn leven. Ging het weer beter of had hij een volgende stap gezet, dan liet hij zijn beoefening los.

Totdat hij zich aansloot bij een vaste groep. Op zijn zoektocht naar verdieping is hij nu zelfs begonnen aan een opleiding tot zenleraar. Een continue uitdaging om niet te denken dat je wel weet hoe het zit:

“De afgelopen twee jaar stonden voor mij in het teken van steeds weer beginnen, en het blijkt een onuitputtelijke bron van mogelijkheden. Het betekent niet doen alsof ik niets weet of mijn ervaring negeren. Wél betekent het dat ik mijn neiging om te laten zien dat ik het weet, of het gevoel dat ik het zou móéten weten, niet automatisch volg. Weten is goed, maar twijfel is beter.”

De volledige reflectie van Vincent Valentijn lees je op zen.nl:

Lees: Steeds opnieuw beginnen

Relaties helen door opnieuw te beginnen

Binnen de Plum Village traditie van zenleraar Thich Nhat Hanh heeft ‘opnieuw beginnen’ een net iets andere betekenis dan in de meeste tradities. Het is de naam van een oefening om onderlinge relaties te herstellen, bijvoorbeeld na een ruzie. Kloosterlingen doen deze beoefening regelmatig, maar ook voor leken-boeddhisten kan het waardevol zijn.

De oefening begint met ‘elkaars bloemen water geven’: dat wil zeggen dat je juist elkaars positieve eigenschappen benoemt en waardering voor elkaar uitspreekt. Tijdens de ceremonie staat er een vaas met bloemen in het midden van de kring, die als een soort ‘talking stick’ wordt gebruikt.

“Net als in een tuin is het zo dat als we water geven aan de bloemen van liefdevolle vriendelijkheid en mededogen, er minder groei mogelijk is voor de zaden van boosheid, jaloezie en achterdocht.”

De tweede stap is het uitspreken van je eigen onzorgvuldigheden en waar je spijt van hebt. In de derde stap kun je gevoelens van gekwetstheid uitspreken. En in de vierde stap kun je delen over de moeilijkheden die je ondervindt door oude pijn uit het verleden en om hulp vragen. De ceremonie begint en eindigt vaak met een korte meditatie of lied.

In dit filmpje legt broeder Bao Tang uit hoe de oefening Opnieuw beginnen werkt:

Lees meer bij Leven in Aandacht

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties - op dit moment Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Wil je vanuit jouw sangha of aanverwante organisatie ook meedoen? Stuur ons dan een bericht. Op dit moment verdiepen we ons in het thema ‘Opnieuw beginnen’.

.

Een weidse blik

In de zentraditie leer je op zo’n manier waarnemen dat buitenwereld en binnenwereld één geheel vormen, schrijft zenleraar Jan Mukan Hogen Klungers in Opnieuw leren kijken. Dat klinkt heel poëtisch:

De hele wereld ademt en wij ademen mee. Ons gewaarzijn omvat het hele landschap en nog verder. Er is geen onderscheid meer tussen binnen en buiten. Het is wat Dongshan zegt: “Ik ben het niet; het is mij.”

Bij Zen in Salland oefenen ze dit echter op een hele concrete manier: tijdens maandelijkse landschapswandelingen langs de IJssel. Deze nieuwe manier van kijken vormt ook het centrale motief in Klungers recent gepubliceerde boek De weidse blik.

“Opnieuw leren kijken op de manier die verbindt.” Dat is iets wat je kunt oefenen, maar niet afdwingen. Het is meer een kwestie van toelaten, legt hij uit, en dat lukt vaak het beste in de natuur.

Lees: Opnieuw leren kijken

“Alles is er al”

Ook theatermaker Nynke Laverman zoekt de natuur op als ze contact wil maken met wat zij “de onderstroom” noemt. Ze beschrijft het als samenvallen met je omgeving:

Dat samenvallen met de natuur, daar is Laverman naar op zoek. In haar werk, in haar leven, in wat ze aan het publiek wil meegeven. Het orkest was er al: de wind, de vogels, het licht door de bladeren. Het gaat erom dat je daarbij komt, dat je je aandacht richt op wat al aanwezig is.

Bodhi-redacteur Bay Hagebeek vroeg Laverman hoe dit tot uitdrukking komt in haar voorstellingen en muziek. Daarmee probeert ze mensen zich te laten herinneren: “Alles is er en je kunt er altijd naar terug.”

Lees het interview op Bodhi

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties - op dit moment Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Wil je vanuit jouw sangha of aanverwante organisatie ook meedoen? Stuur ons dan een bericht. Op dit moment verdiepen we ons in het thema ‘Opnieuw beginnen’.

.

“Ons waarnemingsveld is klein geworden.”

Als onze verre voorouders op deze manier hadden waargenomen, waren ze allang opgegeten door een roofdier. Ze hadden hem eenvoudig te laat in de gaten gehad.

Eén geheel

In de zentraditie komen we tegen dat we zo dienen waar te nemen dat binnenwereld en buitenwereld één geheel vormen.

Hoe doen we dat?

Er zijn wel wat aanwijzingen te vinden, maar het is de vraag of we die meteen begrijpen. Zo vraagt de zesde patriarch: “Toon me je ware gezicht. Het gezicht dat je had voor je vader en moeder waren geboren.”

En de middeleeuwse zenmeester Eihei Dogen zegt: “Het boeddhisme bestuderen is het Zelf bestuderen. Het Zelf bestuderen is het Zelf vergeten. Het Zelf vergeten is verlicht te worden door alle verschijnselen.”

Weidse blik

Opnieuw leren kijken op de manier die verbindt doet ons onze lichamelijkheid en onze zintuigen herwaarderen. Het betekent dat onze basis in het waarnemen niet is: onze focus ergens opleggen. Het is de herontdekking van de weidse blik.

Als onze aandacht ergens door getrokken wordt, focussen we even. Daarna laten we de focus weer los. Weids. Ontvankelijk, alsof de wereld ons aankijkt. In die lichamelijkheid ontdekken we dat onze adem door ons hele lichaam trekt. Onbegrensd. De hele wereld ademt en wij ademen mee. Ons gewaarzijn omvat het hele landschap en nog verder. Er is geen onderscheid meer tussen binnen en buiten. Het is wat Dongshan zegt: “Ik ben het niet; het is mij.”

“Ik ben het niet; het is mij.”

Deze manier van kijken is niet af te dwingen. We kunnen wel leren het toe te laten. Dat kan overal. Veel mensen ontdekken dat het gemakkelijkst in de natuur. Niets afwijzen en niet afgewezen worden.

Bij Zen in Salland oefenen we dat in de landschapswandelingen. Elke derde zondag van de maand zwerven we individueel door een natuurgebied en vertellen elkaar na afloop wat we hebben meegemaakt.

• Een weidse blik

• Alsof de wereld mij aankijkt

• Het hele lichaam ademt

• Ik ben mijn gewaarzijn

Niet alle aanwijzingen tegelijk. Stap voor stap

En wat we ontdekken proberen we toe te laten in ons dagelijks leven, ook als de omstandigheden ongemakkelijk zijn.

Zenleraar Jan Mukan Hogen Klungers roshi van Zen in Salland organiseert (onder meer) maandelijkse landschapswandelingen in de uiterwaarden langs de IJssel. Recentelijk publiceerde hij het boek ‘De weidse blik’.

Zen Mind Beginners’ Mind

Bij ‘Opnieuw beginnen’ zullen veel zenbeoefenaars meteen denken aan Zen Mind Beginner’s Mind: de klassieker van Shunryu Suzuki uit 1970. Daarin onderwijst de Japanse zenleraar op poëtische wijze dat zen geen kwestie van routine is, integendeel: het gaat er juist om elk moment met een open en onbevangen houding tegemoet treden.

Suzuki Roshi speelde als Soto-zenmonnik en -leraar een belangrijke rol bij de verspreiding van het zenboeddhisme in het Westen. Zo stichtte hij het San Francisco Zen Center, één van de meest invloedrijke zenorganisaties in de Verenigde Staten. Zijn boek is nog altijd populair onder westerse boeddhisten.

Boeddhistisch leraar, zenpriester en antropoloog Joan Halifax zei hierover tegen Bodhi:

“Dit boek heeft de ware smaak van zen. Als je het leest kom je gelijk in aanraking met de ervaring van de beoefening.”

Lees meer over deze klassieker

Don’t know: een documentaire over de geest van het niet-weten

Die beginner’s mind komt niet alleen van pas tijdens formele beoefening, maar juist ook in het dagelijks leven. Ze kan ons helpen ons te verhouden tot een tijd waarin veel zekerheden op de tocht staan.

In Don’t know, een documentaire van De Boeddhistische Blik uit 2022, onderzoekt filmmaker Pat van Boeckel hoe een open geest en een grondhouding van niet-weten, ons kunnen helpen om de wereld van nu tegemoet te treden.

Hij spreekt een jonge actrice, wiens loopbaan door de lockdown abrupt stopte, en een kunstenares wier leven en kunst door ziekte een andere wending nam. Ook zoekt hij naar antwoorden bij een dichter, die het onbeschrijfelijke toch in woorden probeert te vangen. Hun overgave aan een niet-weten tegenover een soms frustrerende realiteit, leidde tot onverwachte inspiratie en nieuwe mogelijkheden.

Bekijk deze documentaire via NPO Start

Rake woorden over opnieuw beginnen

Op bezoek in het beelden- en bomenpark Het Depot in Wageningen wordt Bodhi-redacteur en zenleraar Dick Verstegen vooral geraakt door de ‘woordbeelden’ die schrijver Nikki Dekker maakte bij de tentoonstelling Levensloop. Het thema? Opnieuw beginnen - dat zeer zeker ook op de levensloop van de mens van toepassing is.

“Dat je een persoonlijkheid opbouwt en die vervolgens, even secuur en voortvarend, weer afbreekt, zodat je aan het einde alleen je lichaam achterlaat, het beeld, niks meer.”

Lees de reportage op Bodhi

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties - op dit moment Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Wil je vanuit jouw sangha of aanverwante organisatie ook meedoen? Stuur ons dan een bericht. Op dit moment verdiepen we ons in het thema ‘Opnieuw beginnen’.

Na heftige gebeurtenissen moet je vaak met een schone lei beginnen. Maar uiteindelijk is opnieuw beginnen iets dat we elk moment doen. Ook elke ontmoeting is een nieuw begin, ontdekte Eelco Musho van der Meulen tijdens zijn werk als buschauffeur.

Opnieuw beginnen is eveneens inherent aan boeddhistische journalistiek - lezen we in een reflectie op het 10-jarige bestaan van online platform Bodhi.

Thema: Opnieuw beginnen

Soms voelen we zelf het verlangen om oude patronen te doorbreken en met frisse ogen te kijken. Op andere momenten kiest het leven voor ons: een overgang of een verlies leidt als vanzelf naar een nieuwe start. Maar een nieuw begin hoeft niet altijd groots te zijn. Uiteindelijk kun je elk moment, en met elke ademhaling, opnieuw beginnen.

De komende maanden richten we ons bij Boeddhistisch Geluid op het thema Opnieuw beginnen. Hebben jij of jouw sangha inspirerende artikelen, filmpjes, boeken, teachings of evenementen die bij dit thema aansluiten? Doe dan ook mee en stuur ons een bericht.

Terug naar het kussen

Nadat diens sangha uit elkaar viel, lukte het Ander - voormalig fanatiek meditatiebeoefenaar - jarenlang niet om te mediteren. Maar nu wil Ander terug naar het kussen. In een nieuwe serie columns volgen we diens zoektocht.

“Mijn sangha, Tegen De Stroom In – de Nederlandse tak van Against The Stream – waarbij ik vanaf de oprichting betrokken was geweest, was geklapt dankzij twee schandalen. Daarna was ik nooit meer begonnen. Ik schaamde me daar wel een beetje voor. Ik wist namelijk niet eens zo goed wat het was, dat mij na zoveel jaar nog tegenstond. Wat ik er wel over kon vertellen was bovendien niet zo spiritueel.”

Lees verder in aflevering 1 - Opnieuw beginnen: Hoe begin je opnieuw met mediteren als je sangha uit elkaar gevallen is?

In aflevering 2 - Een valse start neemt Ander contact op met diens oude sanghagenoten die nog steeds samen blijken te zitten - maar dan nu zonder leraar. Zitten… het lijkt zo simpel, maar kan Ander dat nog wel?

“Hoe meer ik nadacht over wat ik zocht, hoe meer ik me realiseerde dat ik de meeste tradities eigenlijk nauwelijks kende als beoefenaar. Misschien viel er laagdrempelig kennis te maken? Ik zocht wat rond naar groepen in de buurt, of groepen die online samenkwamen. Ik maakte een lijstje. En voor ik het wist, kwam ik in een ondoenlijk vraagstuk terecht. Tradities komen meestal tot je via leraren. En hoe ik mij nu wilde verhouden tot boeddhistische leraren, daar had ik ondanks al die jaren malen nog geen antwoord op. Misschien moest ik het zonder leraar aanpakken.”

Bekijk de serie 'Terug naar het kussen'

Het leven van een buschauffeur zit vol nieuwe ontmoetingen

Na een hectisch bestaan als projectmanager bij grote banken besloot boeddhist Eelco Musho van der Meulen het roer om te gooien: hij werd buschauffeur. De relaties die hij met zijn passagiers aangaat, zijn voor hem van grote betekenis. Juist omdat ze zonder verwachting zijn.

“In de meeste gevallen vindt vervolgens bij het instappen, ergens voor of na het inchecken, het wonder plaats. We kijken elkaar aan en er is niets dat ons scheidt. Geen herinnering of teleurstelling, geen hoop of verlangen. Er is eenvoudigweg niets.”

En dat elke keer opnieuw.

Zijn columns werden als bundel uitgegeven bij Uitgeverij Asoka onder de titel ‘Halte Hertenkamp’. In het kader van ons nieuwe thema plaatsten we één daarvan op onze Substack.

Lees de column 'Elke keer opnieuw'

Ook boeddhistische journalistiek is steeds opnieuw beginnen

“Met een thema als ‘opnieuw beginnen’ begin je in januari, toch? Zeker als je precies die maand een jubileum viert: het is tien jaar geleden dat Bodhi in haar huidige vorm het licht zag.”

Het liep iets anders, maar inmiddels zijn we dan toch echt van start. Met een terugblik op tien jaar onafhankelijke boeddhistische journalistiek én een zeldzaam kijkje achter de schermen. Want wie maken Bodhi eigenlijk? Wat motiveert hen? En wat zijn hun eigen favoriete items aller tijden?

“Wat ik aan journalistiek waardeer is dat het eigenlijk zo boeddhistisch is, en Bodhi vat dat enorm goed. Wat mij betreft gaan beiden over echt willen kijken naar wat er speelt, met nieuwsgierigheid, openheid en eerlijkheid. Het is een mythe dat journalistiek volledig objectief en neutraal is – het gaat om het achterhalen van de feiten, maar ook over het betekenis geven aan die feiten, het zien van de context en het geven van een interpretatie op basis van normen en waarden. Eigenlijk een soort beoefening an sich. Het fijne aan Bodhi is dat dit soort gesprekken meer dan welkom zijn, aan de voorkant en achter de schermen.”

Lees meer over 10 jaar Bodhi

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties - op dit moment Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Wil je vanuit jouw sangha of aanverwante organisatie ook meedoen? Stuur ons dan een bericht. Op dit moment verdiepen we ons in het thema ‘Opnieuw beginnen’.

Zo’n relatie begint soms al voordat ik de bus tot stilstand breng. De eerste blikwisseling – door de voorruit - bevat meestal een aftastend voorbehoud, reserve. We zijn beiden op onze hoede. We hebben al veel meegemaakt. Dan wenden we onze blik voor een moment af. Ik om een blik op het verkeer rondom te werpen of om via de binnenspiegel uitstappers te groeten. De ander om te kijken waar de bus precies stopt en in te schatten hoe groot de stap is die genomen moet worden. Noodzakelijke handelingen maar tegelijkertijd ruimte om de eerste indrukken te laten bezinken.

In de meeste gevallen vindt vervolgens bij het instappen, ergens voor of na het inchecken, het wonder plaats. We kijken elkaar aan en er is niets dat ons scheidt. Geen herinnering of teleurstelling, geen hoop of verlangen. Er is eenvoudigweg niets. Dit ‘niets’ verschijnt maar al te vaak in de vorm van een wonderschone glimlach, twee onbevangen ogen en enkele liefdevolle woorden: ‘goedemorgen’, ‘hoi’, ‘ben blij dat u er bent’. Mannen, vrouwen, kinderen, ouderen, getatoeëerd, met stropdas of hoofddoek, zacht sprekend, boers knauwend, knikkend slechts, het maakt niet uit.

Op dat moment kijk ik recht in de ogen van de Boeddha. Er zijn geen wolken, er is alleen maar een heldere hemel.

En de Boeddha tegenover mij gunt me spiegelend een blik op de boeddha-natuur in mij. Dualiteit verdampt. Ik kan mij vaak niet aan de indruk onttrekken dat het ons beiden roert. Het gaat om slechts een fractie van een seconde, maar genoeg om mij te doen begrijpen dat wij elk moment van ons leven in het Nirwana verblijven. We weten het alleen vaak niet. Omdat we niet kijken. Samsara.

Dit zijn de momenten in mijn werk die mij voeden en die mij bemoedigen op mijn pad naar bevrijding. Dagelijkse oefeningen zijn het. Zoals ook het moment van afscheid. ‘Tot ziens’ te roepen en daar elke keer opnieuw niets aan te verbinden….

Uit: ‘Halte Hertenkamp, aantekeningen van Boeddha’s buschauffeur,’ (2023), uitgeverij Asoka.

Eelco Musho van der Meulen beoefent boeddhisme vanaf zijn 23e. Hij werkte jarenlang als projectmanager bij grote banken, totdat hij besloot het roer om te gooien en buschauffeur te worden. De columns die hij hierover - aanvankelijk voor het Boeddhistisch Dagblad - schreef, werden in 2023 gebundeld in ‘Halte Hertenkamp’. Lees ook het interview met KRO-NCRV.

Het ultieme loslaten: angst voor de dood

In haar huidige levensfase komt de dood steeds dichterbij, ervaart Gabrielle Bruhn: “Ik voel het vaak in de kleine momenten. De dood is dichterbij dan ik wil toegeven: een leeg huis na een vrolijk bezoek, de schaduw van de avond die steeds langer wordt, de innige momenten met vrienden die niet meer vanzelfsprekend zijn. Het raakt me, maakt me kwetsbaar en soms vult het me met verdriet.”

Tijdens een retraite kijkt ze haar angst diep in de ogen en ontdekt ze dat deze alles te maken heeft met de acceptatie van veranderlijkheid.

Lees haar essay op Bodhi

Als de dood voor het leven

“In de psychologie worden angst voor de dood en angst voor verstoting uit de groep als de twee grote basisangsten gezien: de angst om niet(s)-te-zijn en de angst om volkomen alleen te staan. En die twee angsten bepalen in grote mate ons gedrag en daarmee hoe we ons leven leven,” schrijft zenleraar Irène Bakker die al jaren trainingen in stervensbegeleiding geeft.

Ook zij raadt aan die angst te onderzoeken, niet alleen om ons beter voor te bereiden op ons onvermijdelijke sterven, maar vooral ook om het leven ten volle te kunnen leven:

“Het interessante is dat mensen die hoe dan ook sterk met de eigen dood geconfronteerd worden, vaak dit leven ineens veel meer gaan waarderen, meer van de kleine dingen van het leven gaan genieten en zich minder opwinden over onbelangrijke dingen. Dan wordt het leven niet zozeer geleefd vanuit angst voor, maar vanuit een diep besef én acceptatie van de onvermijdelijke veranderlijkheid en eindigheid van dit leven. De vraag is: waarom zouden we daarmee wachten?”

Lees: 'Als de dood voor het leven'

De moed om onze angst in de ogen te kijken

Ook spirituele beoefening kan ‘doodsangst’ oproepen, schrijft Irène Bakker in een ander essay. Maar dat is geen probleem, integendeel: juist deze angst biedt mogelijkheden voor groei en bewustwording.

“Het paradoxale is, dat wat wij als bedreigend ervaren voor ons ego, juist bevrijdend is voor ons hart: we verlangen naar ‘Bevrijding’, ‘Verlichting’, ‘Een-zijn met het Grotere Geheel’ - of hoe je het maar wilt noemen. En wat ons in de weg staat om ons daaraan over te geven (en dus om dat te ervaren), is de angst die opkomt als ons ego, ons idee van wie wij zijn, dreigt te verdwijnen of te verschrompelen. En dat is precies wat moet gebeuren om bevrijding mogelijk te maken.”

Lees hier het volledige artikel

Dit was de laatste nieuwsbrief bij het thema ‘Vertrouwen in Angst’. Meer lezen? Neem een kijkje op onze beginpagina. Binnenkort zijn we bij je terug met een verfrissend nieuw thema…

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van boeddhistische mediaorganisaties - op dit moment Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. Wil je vanuit jouw sangha of aanverwante organisatie ook meedoen? Stuur ons dan een bericht. Vanaf volgende maand verdiepen we ons in het thema ‘Opnieuw beginnen’.

Angst als geschenk

Angst is onderdeel van de menselijke natuur, dus het heeft weinig zin onszelf te dwingen haar te overwinnen of te doen alsof ze ons niet raakt. Sterker nog: juist daarin schuilt een gevaar, schrijft dharmaleraar David Brazier. Bodhi vertaalde het essay dat hij eerder voor het Engelstalige Tricycle schreef.

Onbevreesdheid als spirituele deugd?

“In het boeddhisme wordt onbevreesdheid, zowel ten aanzien van innerlijke als uiterlijke obstakels, vaak geprezen als een deugd. Het vergt onbevreesdheid om je eigen neuroses aan te pakken, of om niet overweldigd te raken wanneer je fysiek gevaar onder ogen ziet. In de Majjhima Nikaya van de Pali-canon is een hele soetra, de Bhayabherava gewijd aan hoe men ‘onheilzame angst en vrees’ kan overwinnen. Maar onbevreesdheid is niet het hele verhaal.”

Brazier onderscheidt naast het ‘heroïsche pad’, waarop we onze angsten proberen te overwinnen, namelijk ook een ‘pragmatisch pad’. “Daarbij vertrekken we vanuit hoe we ons in werkelijkheid aantreffen: feilbaar, kwetsbaar en sterfelijk. De Japanse Zuivere Landscholen noemen dit onze bonbu-natuur. Op het pragmatische pad ligt het fundament niet in het streven onszelf te verbeteren; de basis is veeleer een natuurlijke houding en eerlijkheid over ons zeer onvolmaakte zelf.”

Daarmee nodigt hij ons uit om ons op een nieuwe manier tot onze angst te verhouden: haar te koesteren en juist te omarmen als een geschenk. Zonder angst zou er immers ook geen reden zijn om je in het boeddhisme te verdiepen…

Lees zijn volledige essay op Bodhi:

Angst als geschenk

Van angst naar vrijheid

Angst is een thema dat regelmatig voorbijkomt in de lessen van de Amerikaanse boeddhistische non Eerwaarde Amy Miller uit de Gelugpa-traditie. Ze geeft al jarenlang les binnen de wereldwijde boeddhistische organisatie Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT) en dus ook bij het Nederlandse Maitreya Instituut. Voor Boeddhistisch Geluid stelde Lisette Reek een compilatie van haar inzichten samen.

Net als Brazier stelt ook Miller dat angst een functie heeft en dat het daarom zinvol is haar verder te onderzoeken. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als we piekeren? Een klein voorproefje:

Het ontrafelen van het piekeren

“Zorgen worden vaak een gewoonte, versterkt door herhaalde cycli van piekeren. De Tibetaanse boeddhistische psychologie moedigt ons aan om de overtuiging achter de angst te onderzoeken: welke verwachting botst met de werkelijkheid? Welk verhaal houdt de geest vast? Is het realistisch om deze angst te hebben?

“Angst fungeert vaak als de bodyguard van verdriet of woede.”

Door de onderliggende overtuiging te onderzoeken, wordt de knoop losgemaakt. Angst kan nuttig zijn om te verhelderen wat we te hard proberen te controleren. Dit bevrijdt ons van de onrealistische greep wanneer we ons realiseren dat het enige wat we echt kunnen controleren onze geest, onze houding en onze reactie op iets is. Het helpt dus om je niet te identificeren met de emotie die in je geest opkomt; in plaats van: “Ik ben een angstig persoon” te denken, denk je: “Ik heb op dit moment gewoon veel angst”. Het verschil is subtiel, maar bevrijdend. Het eerste versmelt identiteit met emotie; het tweede herinnert ons eraan dat angst slechts een van de vele tijdelijke bezoekers is.”

Lees hier de volledige reflectie van Eerwaarde Amy Miller:

Van angst naar vrijheid

Leven met een angststoornis

Angst heeft dus vaak een functie en het is zinvol haar verder te onderzoeken. Maar angst kan ook allesoverheersend worden en je leven gaan belemmeren. Dan is er sprake van een angststoornis. Afgelopen jaar interviewde zen.nl Daniël Roozendaal die kampt met een dwangneurose. Voor hem bleek het onderzoeken van zijn angsten - met deskundige begeleiding - eveneens zinvol. Zenbeoefening bood hem geen uitweg, maar een ‘inweg’:

“Zenmeditatie is ontzettend behulpzaam geweest, wel in combinatie met hulp van een psycholoog. De lessen, en vooral het mediteren, hebben me geleerd om mijn angst te voelen en te ondergaan. Ik ontdekte dat wanneer ik de angst niet weg probeer te duwen, er juist een lichter en vrijer gevoel ontstaat. Dat is eigenlijk de sleutel: de inweg.”

Zeven jaar nadat hij begon met mediteren zijn Daniëls angsten niet verdwenen, maar wel een stuk dragelijker geworden:

“Concretere angsten kan ik via de rationele weg nu beter ontkrachten en verdragen, door te erkennen en te ervaren dat er niet veel gebeurt als je die angsten doorleeft. Ik ben inmiddels vaak door angsten heen gegaan en weet nu steeds beter dat ze overgaan. Het gebeurt minder vaak en minder intens. Een episode van een paar dagen (waarin hij door angst werd overspoeld, red.) heb ik al jaren niet meer gehad.”

Lees het volledige interview op zen.nl:

Over zen, chaos en angst

Bang voor het kussen

Het is dan misschien geen angststoornis, maar wel degelijk een belemmerende angst. In een (al wat ouder) artikel op Bodhi beschrijft Loes Liemburg hoe ze worstelt met haar meditatiebeoefening. Wat weerhoudt haar ervan om op dat kussen te gaan zitten? Inderdaad: angst.

“Maar de grootste beer op mijn weg naar verlichting is toch wel dat dat kussen me stiekem bang maakt. Ik heb altijd een sluimerende angst voor de duistere dingen die ik in mijn eigen hoofd kan tegenkomen. Daarom durf ik ook geen drugs te gebruiken. Open your mind & unleash the kraken! Het is veel gemakkelijker om afleiding te zoeken, tv te kijken, hard te werken, en alle zooi lekker in mijn hoofd te laten zitten.”

Lees haar artikel op Bodhi:

Bang voor het kussen

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van drie boeddhistische mediaorganisaties - Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) - en verschillende boeddhistische groepen. We nodigen boeddhistische sangha’s en aanverwante organisaties uit zich bij deze samenwerking aan te sluiten. Op dit moment verdiepen we ons in het thema Vertrouwen in Angst.

Angst begrijpen op het boeddhistische pad

In het Tibetaanse boeddhisme wordt angst niet gezien als iets dat overwonnen of onderdrukt moet worden. Het is een natuurlijke reactie van een geest die zijn/haar eigen ruimtelijkheid vergeet. Wanneer we ons vastklampen aan zekerheid of ons verzetten tegen vergankelijkheid, ontstaat er angst als bijproduct van die samentrekking.

“Angst betekent niet dat er iets mis is met ons. Het betekent dat onze geest ons vraagt om dieper te kijken. In het boeddhisme zijn we innerlijke wezens, dus wanneer we met ongemak worden geconfronteerd, is het de taak om naar binnen te gaan – daar ligt de oplossing.”

Deze eenvoudige herformulering helpt om angst te veranderen van iets beschamends en verlammends in iets werkbaars. In plaats van ons te identificeren met de emotie, leren we deze te zien als een tijdelijke ervaring die in ons bewustzijn opkomt.

Voor Eerwaarde Amy is angst geen tekortkoming of een moderne epidemie; het is een lang gekoesterde verwarring over wie we zijn en hoe de wereld in elkaar zit. “Angst is de negatieve reactie van het ego wanneer het niet krijgt wat het wil. Wanneer we ons herinneren dat emoties komen en gaan, houden we er niet langer aan vast als goed of slecht. Dit helpt om dramatische verhalen in onze geest te verminderen en onze realiteit in balans te brengen.”

Waar komt angst vandaan?

In de klassieke boeddhistische psychologie komt angst voort uit drie fundamentele mentale gewoonten: onwetendheid, gehechtheid en afkeer.

Onwetendheid is geen domheid, maar een verkeerd begrip van de werkelijkheid. Het creëert een ervaring dat alle wezens en dingen onafhankelijk bestaan, op een onveranderlijke manier geconcretiseerd. Uit die verwarring groeit gehechtheid: een overdreven verfraaiing van wat we leuk vinden en afkeer, een onderschatting van wat we niet leuk vinden. Angst komt dus voort uit deze drie vergiften in de geest, omdat we controle verlangen, bang zijn die te verliezen en vergeten dat zowel controle als verlies illusies zijn.

Amy legt het met haar kenmerkende helderheid uit: “Angst ontstaat wanneer je je vastklampt aan wat je denkt dat echt is en je volledig voorbijgaat aan wat er werkelijk is.”

Het ontrafelen van het piekeren

Zorgen worden vaak een gewoonte, versterkt door herhaalde cycli van piekeren. De Tibetaanse boeddhistische psychologie moedigt ons aan om de overtuiging achter de angst te onderzoeken: welke verwachting botst met de werkelijkheid? Welk verhaal houdt de geest vast? Is het realistisch om deze angst te hebben?

“Angst fungeert vaak als de bodyguard van verdriet of woede.”

Door de onderliggende overtuiging te onderzoeken, wordt de knoop losgemaakt. Angst kan nuttig zijn om te verhelderen wat we te hard proberen te controleren. Dit bevrijdt ons van de onrealistische greep wanneer we ons realiseren dat het enige wat we echt kunnen controleren onze geest, onze houding en onze reactie op iets is. Het helpt dus om je niet te identificeren met de emotie die in je geest opkomt; in plaats van “Ik ben een angstig persoon” te denken, denk je “Ik heb op dit moment gewoon veel angst”. Het verschil is subtiel, maar bevrijdend. Het eerste versmelt identiteit met emotie; het tweede herinnert ons eraan dat angst slechts een van de vele tijdelijke bezoekers is.

Terugkeren naar het lichaam en de ademhaling

Angst kan zowel mentaal als fysiek zijn. Praktijken uit de Lamrim (Stadia op het Pad) en andere Tibetaanse tradities benadrukken het opnieuw verbinden met de ademhaling als een punt van concentratie – een eenvoudige gronding die de geest terugbrengt naar het heden.

De ademhaling wordt een poort naar vrijheid en focus: elke uitademing nodigt het lichaam uit om te ontspannen en los te laten; elke inademing maakt ruimte voor ruimtelijkheid.

Technieken zoals zacht lichaamsbewustzijn, ademen in gespannen gebieden of het visualiseren van ruimte rond ongemak helpen de energie van angst te verplaatsen in plaats van te laten stagneren.

Angst in de moderne cultuur

De moderne wereld conditioneert ons tot snelheid, productiviteit en competitie. Het boeddhisme biedt een tegenwicht: terugkeren naar aanwezigheid, nederigheid en eenvoud.

“We genezen angst niet door te versnellen. We genezen het door lang genoeg te pauzeren om het zachtjes te analyseren en ons opnieuw te verbinden met wat echt is.”

Mindfulness en inzicht worden een stille daad van verzet tegen een cultuur van afleiding. Door meditatie ontdekken we meer van onze ware aard als mens, zodat we kunnen overgaan naar “in meditatie zijn” in plaats van “mediteren”.

Angst als toegangspoort tot compassie

Wat er ook opkomt – vreugde, irritatie, angst – kan deel uitmaken van het pad. Angst kan worden omgezet in mededogen door middel van oefeningen zoals tonglen (geven en nemen), waarbij we ons voorstellen dat we het lijden en ongemak van anderen inademen om ons zelfzuchtige gedrag te verminderen en hen tegelijkertijd ons geluk en onze vrede aanbieden. Het is radicaal mededogen en een dieper niveau van beoefening.

De verschuiving van isolatie naar verbinding kan helpen om het hart te verzachten.

“Als ik me realiseer dat talloze wezens precies hetzelfde voelen als ik, wordt angst minder persoonlijk en meer teder.”

De ruimtelijke aard van de geest

Een centrale leer in het Tibetaanse boeddhisme is dat de geest van nature helder, ruim en bewust is. Emoties ontstaan binnen deze helderheid als wolken die door de lucht trekken – ze bezoedelen de aard ervan niet. Als we dit erkennen, kunnen we ons verhouden tot angst zonder erin te bezwijken.

“De geest is groter dan alles wat erdoorheen gaat – alleen al dat besef geeft een enorme vrijheid.”

Het pad bewandelen van angst naar vrijheid

Vrijheid komt niet voort uit het ontvluchten van angst, maar uit het veranderen van onze relatie ermee. Onze beoefening geeft ons de middelen om angst en onzekerheid tegemoet te treden met wijsheid, nieuwsgierigheid en een open hart.

Angst kan nog steeds opkomen, maar we hoeven het niet langer als een vijand te behandelen. In plaats daarvan wordt het een leraar – een leraar die ons wijst op dieper mededogen en een meer gegrond gevoel van wie we werkelijk zijn.

Meer weten?

Hier kun je enkele lessen van Ven. Amy bekijken over het tegengaan van angst en negatieve emoties:

· Stress en angst overwinnen – Ven. Amy Miller (Meridian Trust)

· Angst, depressie en andere moeilijke emoties transformeren met Ven. Amy Miller (Hoe train je een gelukkige geest)

· Angst en depressie – 5 lessen (YouTube-kanaal van Amy J. Miller)

· Of neem een kijkje op haar eigen website.

Wie is Eerwaarde Amy Miller?

Eerwaarde Amy Miller is een Amerikaanse boeddhistische non in de Gelugpa-traditie en al jarenlang lerares binnen de wereldwijde boeddhistische organisatie, de Foundation for the Preservation of the Mahayana Tradition (FPMT).

Ze begeleidt al meer dan drie decennia mensen door het struikgewas van de geest. En staat bekend om haar humor, praktische instelling en vermogen om klassieke boeddhistische leerstellingen te verbinden met het moderne emotionele leven. Ze geeft les vanuit het snijvlak van activisme en contemplatieve beoefening. Voordat ze ingewijd werd, werkte ze in het politieke veld en voor sociale rechtvaardigheid, waardoor haar leer zowel de scherpe kant van activisme als het zachte geduld van bewustzijn in zich draagt.

Over deze tekst

Deze reflectie is gebaseerd op thema’s die in de Tibetaanse boeddhistische leer terug te vinden zijn en die vaak benadrukt worden in de lessen van Eerwaarde Amy Miller. Dit is een verhalende synthese van haar lessen over angst, door haar verbeterd en vervolgens in het Nederlands vertaald.

Daarnaast hebben we weer een filmtip: een oudere, maar nog steeds actuele documentaire over de groeiende angstcultuur binnen onze samenleving. En lees je over de Groene Tara sadhana: een Tibetaans boeddhistische beoefening om angsten weg te nemen.

Nieuws, macht en de luxe van wegkijken

Steeds meer mensen mijden het nieuws omdat ze het te heftig vinden. Volgens journalist Frederike Geerdink vergeten zij daarbij dat het een luxe is om weg te kunnen kijken: dat kan namelijk alleen vanuit een geprivilegieerde positie: “Voor mensen die structureel geraakt worden door oorlog, racisme, uitsluiting of beleid – zoals Palestijnen, Koerden, vluchtelingen en transgender personen – is nieuws geen optionele prikkel, maar dagelijkse realiteit.”

Volgens Geerdink zouden media meer diepgang in het publieke debat kunnen creëren door machtsverschillen structureel mee te nemen in hun verslaggeving over maatschappelijke kwesties. Als je die negeert, lijkt het alsof het slechts gaat om ‘discussies’, over gelijkwaardige meningsverschillen.

Geerdink was jarenlang freelance correspondent in Turkije en Koerdistan: werk waarbij ze ook persoonlijke lessen over angst leerde. Die deelt ze met Bodhi, net als haar tips voor de ‘gewone’ nieuwsconsument om je op een gezonde manier tot de angst aanwakkerende nieuwsstroom te verhouden.

Lees meer op Bodhi

Deep Canvassing: langs de deuren tegen polarisatie

Een hele concrete manier om polarisatie tegen te gaan is ‘Deep canvassing’: “een vorm van activisme voor mensen die harde actie lastig vinden en graag willen verbinden.”

Deep Canvassers doen iets dat bij voorbaat ongemakkelijk is: zij gaan in gesprek met mensen met wie ze het niet eens zijn, en dan ook nog eens over gevoelige politieke thema’s zoals LHBT+-rechten, toegang tot abortus en migratie.

Bodhi sprak met Eefje Hendriks, één van de oprichters van de Nederlandse tak van dit van oorsprong Amerikaans initiatief. Ze trekken met name progressief linkse mensen aan en gaan op stap in wijken waar overwegend conservatief rechts wordt gestemd, vertelt ze. “Dat je kan bezinnen, dat je kan luisteren, dat je de ander kunt ontmoeten. Dat vind ik politiek.”

Hoe werkt de methode precies? Zijn er overeenkomsten met boeddhistische beoefening? En kun je Deep Canvassing ook inzetten voor niet-linkse doelen?

Dat lees je hier

Documentaire: Terreur, bron van angst

Nooit is hij bang geweest om de wereld te ontdekken en naar vreemde of ‘gevaarlijke’ plekken als sloppenwijken in Afrika of bendegebied in Honduras toe te reizen. Regisseur Camiel Zwart wilde het echte leven proeven en begrijpen waar andere mensen vandaan kwamen, maar sinds hij en zijn vriendin een kindje verwachten wordt hij plotseling zelf ook geconfronteerd met een verhoogde angst voor en bezorgdheid over de wereld waarin zijn zoon zal opgroeien.

De dreiging van het terrorisme, de angst voor vluchtelingen, de verhoogde islam-haat en de polarisatie van de samenleving baren hem enerzijds grote zorgen, terwijl hij anderzijds merkt dat ook hij hier niet immuun voor is.

In ‘Terreur, bron van angst’ probeert Camiel te begrijpen waar deze angst vandaan komt en, nog belangrijker: zoekt hij naar het antwoord op de vraag hoe wij deze angst kunnen transformeren in iets positiefs, zodat zijn zoon in een veilige wereld zal kunnen opgroeien. In zijn onwil om te geloven in een wereld waarin we steeds verder van elkaar verwijderd raken, gaat Camiel op zoek naar mensen die het haat zaaien tegengaan.

In een mozaïek van mensen en plaatsen trekken we vanuit de huiskamer van Camiel langs de Jungle in Calais naar de Brusselse wijk Molenbeek en ontmoeten we psychiaters, boeddhistische leraren en Camiels pasgeboren zoontje Nao. Naast het jagen op oplossingen van buitenaf trekt Camiel ook naar binnen; in zijn eigen verleden en religieuze opvoeding zoekt hij naar antwoorden en aanwijzingen over hoe wij als samenleving om moeten gaan met de angst die ons besluipt.

‘Terreur, bron van angst’ is een documentaire uit 2016 die een ander licht wil laten schijnen op de groeiende angstcultuur binnen onze samenleving. Hoe kunnen we samen een positieve oplossing vinden om met deze angst te leren kunnen gaan?

Bekijk de documentaire hier

Groene Tara beoefening tegen angst

“Tara is als een spirituele bodyguard tegen allerlei vormen van angst en gevaren. Door met haar te mediteren, vind je innerlijke kracht om moeilijkheden aan te pakken en te overwinnen.”

Op een andere manier met je angsten aan de slag? Bij het Dharmahuis in Amsterdam kun je tweemaal per week online meedoen aan een Groene Tara beoefening. Groene Tara is een belangrijke vrouwelijke yidam in het Tibetaans boeddhisme: een meditatievorm die verschillende kwaliteiten van wijsheid, compassie en boeddhaschap verbeeldt.

De beoefening is een sadhana: de Tibetaans boeddhistische term voor een spirituele training of work-out die je doet om spirituele groei, realisatie en verlichting te bereiken. Sadhana’s bevatten vaak een combinatie van meditatie, visualisatie, gebeden, mantra’s en rituelen, allemaal gericht op het verbinden met een specifieke kwaliteit.

In dit geval: mededogen, bescherming, verlichting en het overwinnen van angst en gevaren in de wereld. Dat zijn namelijk de kwaliteiten van Tara, ook wel ‘de moeder van alle boeddha’s’. Tara wordt vaak afgebeeld als een jonge vrouw met een zachte en vriendelijke uitstraling. Haar smaragdgroene lichaam staat symbool voor haar actieve, liefdevolle compassie. Mensen roepen haar aan in noodsituaties, voor hulp bij moeilijkheden en voor bescherming tegen allerlei vormen van angst en lijden.

Het hoofddoel van de Groene Tara sadhana is je te helpen verbinden met de helende, beschermende en verlichtende energieën van Groene Tara en zo spirituele groei en welzijn te bevorderen. Hoewel deze meditatie bijzonder geschikt is voor ervaren boeddhistische beoefenaars, is iedereen van harte welkom om deel te nemen.

Aanmelden kan via deze website

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van drie boeddhistische mediaorganisaties: Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) en verschillende boeddhistische groepen. We nodigen boeddhistische sangha’s en aanverwante organisaties uit zich bij deze samenwerking aan te sluiten. Op dit moment verdiepen we ons in het thema Vertrouwen in Angst.

Eindelijk een keer goed nieuws uit Palestina: de Palestijnse Issa Souf stichtte afgelopen voorjaar een mindfulnesscentrum op de Westelijke Jordaanoever: Garden of Hope.

Toen Souf in 2001 de kinderen in zijn buurt wilde beschermen, werd hij neergeschoten door Israëlische soldaten. Sindsdien leeft hij met een dwarslaesie in een rolstoel. Maar in plaats van zich te verliezen in haat, verdriet of angst, ontpopte hij zich tot vredesactivist. “Toen ik was neergeschoten, had ik twee opties: huilend blijven zitten in een donkere hoek, of terug naar het leven.” Hij koos voor het tweede: “Om mijn geloof te versterken en om mensen te inspireren voor het werken aan vrede en rechtvaardigheid.”

Hij richtte de Palestijnse organisatie International Solidarity Movement (ISM) op die zich geweldloos verzet tegen de Israëlische bezetting. ISM organiseert begeleiding voor mensen die bedreigd worden door Israëlische soldaten en kolonisten, en probeert de vele schendingen van mensenrechten te documenteren en te delen met internationale media. In 2018 ontving Souf hiervoor de interreligieuze Wilson-Hinkes Peace Award.

In 2003 werd hij uitgenodigd voor een Palestijns-Israëlische vredesbijeenkomst in Plum Village. Voor Souf, een overtuigd moslim, die nog een paar keer naar het Franse zenklooster zou terugkeren, werden meditatie en mindulnessbeoefening belangrijke inspiratiebronnen. De wens groeide om in zijn eigen dorp een mindfulnesscentrum op te zetten. Met steun van de internationale boeddhistische gemeenschap, Israëlische vredesactivisten en de lokale gemeenschap lukte dat.

Lees hier het hele verhaal over Garden of Hope op Bodhi

Angst overstijgen

Issa Souf leeft in een omgeving waarin angst heel reëel is: hij ondervond geweld letterlijk aan den lijve. En toch lukt het hem zich hier niet door te laten leiden. Hoe zit dat eigenlijk met ons, westerlingen die in een relatief veilige samenleving leven? Welke angsten hebben wij en hoe realistisch zijn die?

Angst is een noodzakelijke vriend, maar ook een moderne plaag, schrijft David Midgley, Brits boeddhistische leraar, milieu- en sociaal activistisch denker, en oprichter van het Jamyang Buddhist Centre in Leeds. Hij reflecteert op de vraag hoe we ons van onnodige angst kunnen bevrijden?

door David Midgley

Noodzakelijke vriend

Waarom ervaren we angst? Vanuit evolutionair oogpunt is angst een noodzakelijke vriend; wanneer we ons in een situatie bevinden waarin potentieel gevaar dreigt, wordt ons limbisch systeem geactiveerd en worden we alert. We kijken om ons heen om te zien waar het gevaar vandaan zou kunnen komen en bedenken manieren om een veilige plek te bereiken. In de oerbossen en graslanden waar onze soort opgroeide en volwassen werd, pikten onze zintuigen signalen op die onze angst activeerden wanneer dat nodig was. Wanneer we een veilige plek hadden gevonden, nam de angst vanzelf af en keerde ons zenuwstelsel terug naar een kalme, rustgevende toestand die genezing en verbinding ondersteunde en tijdelijke schade aan weefsels en organen herstelde die was veroorzaakt door de verhoogde activiteit van ons metabolisme.

Moderne plaag

In onze hedendaagse wereld zijn de reacties van ons zenuwstelsel niet langer noodzakelijkerwijs gecorreleerd met de objectieve vereisten van onze situatie. Angst en stress kunnen chronisch worden, waardoor het niveau van stresshormonen zoals adrenaline en cortisol voortdurend te hoog is. De immuunfunctie wordt dan uitgeput en onze energiereserves worden leeggezogen. Velen van ons leven bijna altijd zo; angst is een moderne plaag geworden, die een negatieve invloed heeft op ons emotionele, fysieke en psychologische welzijn, en vaak ook op ons beoordelingsvermogen. Er zijn echter veel hulpmiddelen die we kunnen gebruiken om angst te verminderen, te beheersen en uiteindelijk zelfs te overwinnen – in ieder geval de ongepaste, ongezonde vorm die ons zoveel leed bezorgt.

In de wereld van vandaag wordt angst voortdurend aangewakkerd door culturele boodschappen die ons via sociale en massamedia, reclame en algemene sociaal-culturele conditionering bereiken.

We worden angstig gemaakt over onze financiële vooruitzichten – we moeten alles wat we bezitten, onze gezondheid en ons leven verzekeren. We investeren zodat we op onze oude dag veilig en zeker zijn. Als onze carrière niet snel genoeg vordert in de richting van een hoge positie en financiële beloning, zijn we dan wel een volwaardig mens? Als we onze baan zouden verliezen, zouden we dan uit ons huis worden gezet en op straat belanden? En hoe zit het met klimaatverandering, geopolitieke instabiliteit, immigratie, pandemieën of de mogelijkheid dat de aarde door een gigantische meteoriet wordt geraakt? Zodra we hierover nadenken, is de lijst met mogelijke bronnen van angst letterlijk eindeloos!

Bevrijding van onnodige angst

100.000 jaar geleden maakte niemand zich zorgen over deze potentiële rampen, maar toch hebben we een wereld gecreëerd die al deze gevaren bevat, juist omdat we ons veilig en beschermd wilden voelen tegen de gevaren waarmee onze soort werd geconfronteerd toen ze ontstond. En ik heb gemerkt dat hoezeer ik me ook zorgen maak over de alarmerende dingen in onze wereld, mijn dagelijkse ervaring verbazingwekkend vrij is van objectief, direct lichamelijk lijden. Als ik een echte ramp zou meemaken, zoals blind worden of in de gevangenis belanden, in hoeverre zou dan alle angst die ik in de loop der jaren heb opgebouwd bijdragen aan het verlichten van mijn toestand? Een retorische vraag natuurlijk – het antwoord is dat het me echt helemaal niets heeft opgeleverd.

Hoe kunnen we ons dan bevrijden van de last van onnodige angst?

Lees hier verder

Documentaire: Je hart als poort

We zullen niet zijn hele verhaal verklappen, maar David Midgley komt er uiteindelijk op uit dat we veel van onze pathologische angsten kunnen vermijden als we als samenleving een gezondere verhouding tot de dood zouden ontwikkelen.

Dat we in ons leven te maken krijgen met ziekte, ouderdom en dood is namelijk onvermijdelijk. Hierop reflecteren is een bekende boeddhistische oefening. Ook de hoofdrolspelers in de documentaire Je hart als poort worden hiermee geconfronteerd. Waar vinden zij hun innerlijke houvast of bron? En hoe kan die een anker zijn - ook (of juist) in een tijd waarin er in de buitenwereld weinig meer is waar je op kunt bouwen en vertrouwen?

Dat is te zien in het nieuwe tweeluik van filmmaker Sarah Marijnissen, bekend van haar eerdere documentaires Moeders zijn ook dochters en Dochters & vaders. In deze documentaire volg je het persoonlijke onderzoek dat Marijnissen samen met Martin Veul en Nienke Stoop verricht.

Veul en Stoop volgen we vanuit een ingrijpende verandering in hun eigen levensverhaal. Veul is geochemicus en ondergaat een diepe transformatie door de alzheimer van zijn vrouw. Stoop is holistisch arts en coach, deskundig op het gebied van hartcoherentie en ze beschreef de eerste duizend dagen van een mensenleven. Ook de filmmaker zelf maakt tijdens het filmen iets mee waardoor alles in het een ander daglicht komt te staan.

Deze documentaire werd in november als tweeluik uitgezonden door De Boeddhistische Blik|KRO-NCRV en is nu terug te kijken via NPO Start.

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van drie boeddhistische mediaorganisaties: Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken) en verschillende boeddhistische groepen. We nodigen boeddhistische en aanverwante organisaties en sangha’s uit zich bij deze samenwerking aan te sluiten. Op dit moment verdiepen we ons in het thema Vertrouwen in Angst.

Angst is een noodzakelijke vriend, maar ook een moderne plaag, schrijft David Midgley, Brits boeddhistische leraar, milieu- en sociaal activistische denker, en oprichter van het Jamyang Buddhist Centre in Leeds. Hoe kunnen we ons van onnodige angst bevrijden?

Waarom ervaren we angst? Vanuit evolutionair oogpunt is angst een noodzakelijke vriend; wanneer we ons in een situatie bevinden waarin potentieel gevaar dreigt, wordt ons limbisch systeem geactiveerd en worden we alert. We kijken om ons heen om te zien waar het gevaar vandaan zou kunnen komen en bedenken manieren om een veilige plek te bereiken. In de oerbossen en graslanden waar onze soort opgroeide en volwassen werd, pikten onze zintuigen signalen op die onze angst activeerden wanneer dat nodig was. Wanneer we een veilige plek hadden gevonden, nam de angst vanzelf af en keerde ons zenuwstelsel terug naar een kalme, rustgevende toestand die genezing en verbinding ondersteunde en tijdelijke schade aan weefsels en organen herstelde die was veroorzaakt door de verhoogde activiteit van ons metabolisme.

Moderne plaag

In onze hedendaagse wereld zijn de reacties van ons zenuwstelsel niet langer noodzakelijkerwijs gecorreleerd met de objectieve vereisten van onze situatie. Angst en stress kunnen chronisch worden, waardoor het niveau van stresshormonen zoals adrenaline en cortisol voortdurend te hoog is. De immuunfunctie wordt dan uitgeput en onze energiereserves worden leeggezogen. Velen van ons leven bijna altijd zo; angst is een moderne plaag geworden, die een negatieve invloed heeft op ons emotionele, fysieke en psychologische welzijn, en vaak ook op ons beoordelingsvermogen. Er zijn echter veel hulpmiddelen die we kunnen gebruiken om angst te verminderen, te beheersen en uiteindelijk zelfs te overwinnen – in ieder geval de ongepaste, ongezonde vorm die ons zoveel leed bezorgt.

In de wereld van vandaag wordt angst voortdurend aangewakkerd door culturele boodschappen die ons via sociale en massamedia, reclame en algemene sociaal-culturele conditionering bereiken.

We worden angstig gemaakt over onze financiële vooruitzichten – we moeten alles wat we bezitten, onze gezondheid en ons leven verzekeren. We investeren zodat we op onze oude dag veilig en zeker zijn. Als onze carrière niet snel genoeg vordert in de richting van een hoge positie en financiële beloning, zijn we dan wel een volwaardig mens? Als we onze baan zouden verliezen, zouden we dan uit ons huis worden gezet en op straat belanden? En hoe zit het met klimaatverandering, geopolitieke instabiliteit, immigratie, pandemieën of de mogelijkheid dat de aarde door een gigantische meteoriet wordt geraakt? Zodra we hierover nadenken, is de lijst met mogelijke bronnen van angst letterlijk eindeloos!

Bevrijding van onnodige angst

100.000 jaar geleden maakte niemand zich zorgen over deze potentiële rampen, maar toch hebben we een wereld gecreëerd die al deze gevaren bevat, juist omdat we ons veilig en beschermd wilden voelen tegen de gevaren waarmee onze soort werd geconfronteerd toen ze ontstond. En ik heb gemerkt dat hoezeer ik me ook zorgen maak over de alarmerende dingen in onze wereld, mijn dagelijkse ervaring verbazingwekkend vrij is van objectief, direct lichamelijk lijden. Als ik een echte ramp zou meemaken, zoals blind worden of in de gevangenis belanden, in hoeverre zou dan alle angst die ik in de loop der jaren heb opgebouwd bijdragen aan het verlichten van mijn toestand? Een retorische vraag natuurlijk – het antwoord is dat het me echt helemaal niets heeft opgeleverd.

Hoe kunnen we ons dan bevrijden van de last van onnodige angst? Allereerst kunnen we constateren dat de meeste bronnen van angst die ik heb genoemd, betrekking hebben op externe gebeurtenissen en omstandigheden waarover we weinig of geen controle hebben. Het lijkt er dus op dat - tenzij we ons kunnen bevrijden van de zinloze wens om dingen te kunnen controleren die we in feite niet kunnen controleren - angst onze permanente metgezel zal blijven.

In het verlengde van deze gedachte is het volgende dat opvalt dat wij mensen in feite een opmerkelijk vermogen hebben om ons aan te passen aan veranderingen in onze omstandigheden. We hebben ons aangepast aan bijna elk klimaat, elke fysieke omgeving en elke beschikbare voedselbron op aarde; mensen die blind zijn geworden of in de gevangenis zijn beland, zijn vaak in staat om een heel positief leven voor zichzelf op te bouwen; en het is algemeen bekend dat mensen die een terminale diagnose krijgen, juist om die reden vaak een nieuw niveau van vreugde en zingeving in het leven ontdekken.

Acht Wereldse Dharma’s

Wat is angst eigenlijk? Het is een soort rusteloze activiteit van de geest, waarbij we voortdurend streven om de objecten van onze diepgewortelde angsten te vermijden. Wat zijn die objecten? In het boeddhistische denken worden ze beknopt samengevat als de Acht Wereldse Dharma’s: plezier en pijn, winst en verlies, goede en slechte reputatie, lof en blaam. We maken ons zorgen dat we het tweede element van elk van deze paren zullen ervaren, en dat we het eerste niet zullen ervaren. Maar in feite zijn we voorbestemd om al deze dingen steeds weer opnieuw te ervaren – we kunnen de afwisseling van wat we als positieve en negatieve gebeurtenissen beschouwen niet vermijden.

We kunnen de afwisseling van wat we als positieve en negatieve gebeurtenissen beschouwen niet vermijden.

En als we diep kijken, kunnen we zien dat geen van deze gebeurtenissen op zichzelf positief of negatief is! Het is een veel voorkomende ervaring dat een ommekeer in het lot, die aanvankelijk als een totale catastrofe wordt ervaren, later het keerpunt blijkt te zijn geweest dat heeft geleid tot een veel positiever leven voor het vermeende slachtoffer.

Angst voor de dood

Er is nog een heel fundamenteel voorwerp van angst dat ik tot nu toe nog niet heb genoemd; onze meest fundamentele angst is natuurlijk de angst voor de dood. Maar van alle dingen is dit hetgeen waarvan we het duidelijkst weten dat we het onmogelijk kunnen vermijden. De pathologische angst voor de dood die ten grondslag ligt aan zo veel van de gedeelde psychologie van onze hedendaagse cultuur, is meer dan wat ook de oorzaak van het slopende syndroom van angst dat ons momenteel overal omringt.

Een van de bijzonder waardevolle gaven die het boeddhisme de moderne wereld kan brengen, is zijn diepgaande gezonde houding ten opzichte van de dood. Als we manieren kunnen vinden om dit inzicht in de mainstreamcultuur te integreren, zoals we dat met mindfulness hebben gedaan, kunnen we diepe genezing brengen in een wereld die lijdt omdat we de kennis van onze onvermijdelijke sterfelijkheid hebben begraven onder een deken van onbewuste angst.

Wie is David Midgely?

David John Midgley is een Brits boeddhistische leraar, milieu- en sociaal activistische denker, en oprichter van het Jamyang Buddhist Centre Leeds (JBCL) in Leeds. Hij verbindt boeddhistische filosofie en meditatie met hedendaagse maatschappelijke kwesties zoals klimaatverandering, duurzaamheid en compassie-training. (zie ook David Midgley op Substack: ReGenerationUK)

“We weten allemaal wat angst is en hoe het voelt om bang te zijn. Het kan ons hele denken in beslag nemen en ook ons lichaam reageert op angst.”

Angst kan je soms helemaal overnemen, maar kun je er ook op vertrouwen? In welke situaties wel en niet? We vroegen de Nederlandse non en boeddhistische leraar eerwaarde Lhundup Jamyang van het Maitreya Instituut om een reflectie op ons thema.

“Als we durven voelen wat we voelen, blijven we verbonden met de werkelijkheid en houden we ons hoofd koel. Het durven ervaren van negatieve gevoelens brengt ons bij nieuwe inzichten in het leven.”

Lees hier: ‘Angst als bron van inzicht’.

Op koffie bij Mara - over zelfsabotage en onzekerheid

Als er één angst is waar we allemaal flink last van kunnen hebben, dan is het zelftwijfel. Op Bodhi lees je Geertje Couwenberghs vlijmscherpe observatie van onze innerlijke criticus. Weet je getroost: zelfs de Boeddha had hier last van. Vlak voor zijn verlichting stuurde kwade kracht Mara legers demonen op hem af, die onder meer verlangen en ontevredenheid vertegenwoordigen - maar ook angst.

“Wat ik zo frappant aan dit verhaal vind, is dat Mara’s ultieme aanval zelftwijfel is. Niet oorlog, drama, crisis, verslavingen, verleiding en aardbevingen, maar dat sneaky stemmetje: ‘Wie denk je wel niet dat je bent?’ Op het moment dat Siddharta zijn innerlijke criticus overwint en vertrouwt op zijn eigen potentieel, raakt hij verlicht.”

Klassieker: Pema Chödrön over omgaan met angst

Zou je meer willen weten over omgaan met alledaagse - grote en kleine - angsten? Misschien heb je iets aan de klassieker Bevrijd jezelf van angsten en oude gewoonten van de Amerikaanse Tibetaans boeddhistische non Pema Chödrön.

We kennen het allemaal: iemand heeft kritiek op je werk, op hoe je eruitziet, of op je kind. Je reactie: iets in jou krimpt ineen, sluit zich. In het Tibetaans boeddhisme heet dit verschijnsel shenpa. Om onze pijn te verzachten worden we boos of grijpen we naar sigaretten of drank. Dat lucht misschien even op, maar het lost het lijden niet op. Chödrön introduceert een andere manier om op shenpa te reageren. Stop even en open je hart, zegt zij, en ga op zoek naar moed en compassie om door te gaan. Het zal een bevrijdende werking hebben.

Doe ook mee met Boeddhistisch Geluid!

Boeddhistisch Geluid is een samenwerkingsverband van op dit moment drie boeddhistische mediaorganisaties: Bodhi, De Boeddhistische Blik en uitgeverij Maitreya (Boeddha Boeken). We nodigen boeddhistische en aanverwante organisaties en sangha’s uit zich bij deze samenwerking aan te sluiten.

Drie keer per jaar verdiepen we ons in een thema. Op dit moment is dat Vertrouwen in Angst. Heb je tekst, beeld, geluid, film of bijvoorbeeld een evenement dat hier bij aansluit? Of een ander idee of tip? Laat het ons weten:

Door Ven. Jamyang

We weten allemaal wat angst is en hoe het voelt om bang te zijn. Het kan ons hele denken in beslag nemen, en ook ons lichaam reageert op angst.

Wat is angst en wanneer kunnen we angst vertrouwen?

In het Tibetaans boeddhisme wordt angst gezien als een onplezierig gevoel.

In elk moment ervaren wij gevoelens, en deze kunnen positief of negatief zijn. Wij reageren automatisch op onze gevoelens. Wanneer we positieve gevoelens ervaren reageren we met gehechtheid – we willen meer van dit soort ervaringen - en wanneer we negatieve gevoelens ervaren reageren we met aversie. Dit is onze poging om van deze gevoelens te scheiden. Onze reacties op gevoelens verstoren de geest. Dit betekent dat ze ons een vertekend beeld van de werkelijkheid geven en overdrijven wat er werkelijk aan de hand is.

Onze reacties op gevoelens geven een vertekend beeld van de werkelijkheid.

Wanneer we angst ervaren, voelen we ons onveilig. We voelen ons bedreigd in ons bestaan. Dit kan variëren van ons bedreigd voelen in de ideeën die we van onszelf en onze wereld hebben tot letterlijk in levensgevaar zijn. Net als met elk onplezierig gevoel reageren we op angst met een afkeer, die zich manifesteert als een vecht- of vluchtreactie.

Als ons leven daadwerkelijk fysiek bedreigd wordt kunnen we vertrouwen op deze vecht- en vluchtreactie. Ons lichaam kan reageren zelfs voordat we in de gaten hebben dat we in gevaar zijn. Je wilt bijvoorbeeld de straat oversteken, en opeens spring je terug op de stoep om alleen daarna pas bewust te worden van de auto die langs raast.

Er zijn ook situaties waarin we “de zaak niet vertrouwen.” Je loopt als vrouw in het donker over straat en plots voel je je onveilig en heb je het gevoel dat je een andere route moet nemen. Mijn ervaring is dat je over het algemeen op deze intuïtie kunt vertrouwen, ik zie dit als een uiting van onze innerlijke wijsheid.

Intuïtie zie ik als een uiting van onze innerlijke wijsheid

Als we angst ervaren terwijl er geen fysieke bedreiging is, is het belangrijk dat we bewust contact maken met het gevoel van onveiligheid. De stress, die we ervaren is onze eigen (vecht- en vlucht) reactie op de angst. De geest is verstoord door deze vecht -en vluchtreactie, en allerlei gedachten beginnen door ons hoofd te schieten.

Onze geest interpreteert en beoordeelt de situatie waarin we ons bevinden, echter de verhalen die onze geest ons vertelt zijn zelden verbonden met de realiteit. Door de invloed van de verstorende emoties zien we beelden voor ons die lijken als de werkelijkheid zelf en we geloven dat dit de realiteit is. Als we kritisch naar deze verhalen zouden (kunnen) kijken, zien we dat ze weinig tot niets te maken hebben met de werkelijkheid. Vaak kunnen we dit pas achteraf zien, wanneer we volledig uit de stressreactie zijn gekomen.

Deze zelfgefabriceerde verhalen hebben een versterkende werking op onze gevoel van angst, en op onze afkeerreactie tegen dit gevoel. We komen in een vicieuze cirkel terecht, die ervoor zorgt dat we geen toegang meer hebben tot ons gezonde verstand en niet meer helder kunnen nadenken. Als deze stress lang genoeg doorgaat kan die ons fysiek en mentaal uitputten en ziek maken.

Het durven ervaren van negatieve gevoelens brengt ons bij nieuwe inzichten in het leven.

De angst die we ervaren is een echte ervaring, en die hoeven we niet te onderdrukken. We kunnen leren hoe we liefdevol bij onszelf aanwezig kunnen zijn terwijl we de angst ervaren. Als we durven voelen wat we voelen blijven we verbonden met de werkelijkheid en houden we ons hoofd koel. Het durven ervaren van negatieve gevoelens brengt ons bij nieuwe inzichten in het leven. We voelen ons meer verbonden met onszelf, we hebben meer compassie voor onszelf, en ons zelfvertrouwen en onze wijsheid groeit. Dit zijn de juweeltjes, die in onze geest begraven liggen onder de verstorende emoties, en waar we toegang tot krijgen als we het aandurven om onplezierige gevoelens te ervaren.