In 1814 werd de Nederlandsche Bank opgericht. Aavankelijk werkt DNB vooral met een zilveren muntstandaard. Pas in 1875 schakelde wij over op de goudstandaard. De waarde van de gulden werd gekoppeld aan goud. Dat vereiste natuurlijk het aanhouden van een aanzienlijke goudstandaard.

In de periode 1875-1836 ondersteunde goud onze gulden. Dat was niet alleen een belegging maar ook heel belangrijk om het vertrouwen in de wisselkoers van de gulden te handhaven. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd de inwisselbaarheid tijdelijk opgeschort. Na de oorlog keerde wij terug naar een vorm van goudstandaard. Pas in 1936, veel later dan andere landen, verliet Nederland de goudstandaard.

‘Wij zijn geen muntvervalschers’, zei Colijn. Onze bewindslieden geloofden heilig in de zegenrijke werking van de goudstandaard. Economisch historici zijn echter later tot de conclusie gekomen dat deze ideologie de crisis in ons land heeft verdiept en verlengd. De ingenieur op de tram was gebaat geweest met wat meer ideologische flexibiliteit.

Toen begon het verplaatsen van het goud. Voor de Duitse inval was al een flink deel van de Nederlandse goudvoorraad naar buitenland gebracht. Tijdens de bezetting hebben de Duitsers 146 ton naar Duitsland afgevoerd. Na de bevrijding kreeg Nederland maar een deel daarvan terug. De Duitsers hadden het goud gebruikt om in neutrale landen goederen te kopen. Na de oorlog bleek een deel van dat goud onvindbaar. Van de geroofde 146,6 ton kregen wij uiteindelijk 71,8 ton terug.

Na de oorlog werd het Bretton-Wood stelsel opgericht. Van 1945-1971 was de gulden gekoppeld aan de dollar en de dollar wastegen een vaste koers inwisselbaar in goud. In dat systeem hield DNB enorme hoeveelheden goud en dollars aan. In 1971 was er 1753 ton goud.

In 1971 ontkoppelde Nixon de dollar van het goud. De gulden hoefde dus ook niet meer door goud te worden gedekt. Toch hield DNB zijn enorme goudvoorraad vast tot 1992. In de zestien jaar na 1992 verkocht DNB maar liefst 1100 ton. Goud leverde immers geen rente op en obligaties wel. Helaas waren veel van deze verkopen tegen zeer lage goudprijzen.

In 2008 staakte DNB met goud verkopen. De discussie ging niet meer over de vraag over hoeveel goud wij moesten verkopen maar waar het goud moest liggen. In 2014 haalde DNB een deel van het goud terug uit New York. Het Amerikaanse aandeel zakte van 51% naar 31 %. In ons land zelf werd goud verplaats naar Haarlem en daarna naar Zeist.

Tussen maart en augustus van dit jaar is ongeveer 86 ton vanuit New York naar London verplaatst. In New York ligt nu nog ,maar 18,5 %, net als in Canada. In Zeist ligt 30,8 % en in London 31,1%.

De grote vraag is waarom DNB dit nu allemaal doet. De Bank zegt zelf dat het niet primair om wantrouwen jegens de VS gaat. Dat is een prachtige diplomatieke formulering die erop neer komt dat men Trump niet vertrouwt. Daar is alle reden toe, dunkt mij.

De tweede reden die de DNB ons geeft is eigenlijk nog interessanter. Londen is de belangrijkste fysieke goudmarkt in de wereld en goud is is bij de Bank of England gemakkelijker en onmiddellijk verhandelbaar tijdens een crisis. DNB zegt dus expliciet dat wij leven in tijden van geopolitieke onrust. De noodzaak van crisisparaatheid en risicospreiding zitten dus achter de goudverplaatsing.

Het is allemaal erg interessant. Nederland verkocht tussen 1992 en 2008 bijna tweederde van zijn goud omdat in de wereld van toen goud weinig rendeerde. Obligaties gaven tenminste nog rente. Nu beschouwt de DNB de resterende 612 ton als het ultieme vertrouwensanker voor extreme systeemrisico’s. Het kan verkeren.

De goudprijs is nu torenhoog vanwege de onzekerheid ronds obligaties. Door de hoge staatsschulden lopen overal de rentes op. Zo hoog dat er steeds meer getwijfeld wordt over de financierbaarheid van de staatsschuld in bijvoorbeeld landen als de VS, Frankrijk, VK, Japan.

Is DNB bang dat de dollar zijn positie als reservemunt gaat verliezen? Nee, de dollar is nog steeds dominant in internationale valutatransacties zegt DNB. Wel stelt de bank vast dat de positie van de dollar langzaam erodeert. Er is sprake van een diversificatie van reserves en een grotere rol van het goud.

DNB zegt zelfs expliciet dat wij voorbereid moeten zijn op een extreme crisis waarin ook dollaractiva problematisch kunnen worden. En daar is de Nederlandse goudvoorraad nu expliciet voor bedoeld.

DNB verwacht geen dollarcrash. De bank gedraagt zich echter wel alsof een wereld waarin de dollar minder onaantastbaar is serieus denkbaar is. En precies daarvoor heb je goud.

De grote geopolitieke verschuivingen in de wereld hebben geleid tot meer transactionalisme en minder internationale samenwerking. Van een wereld die gestabiliseerd werd door internationale instituties zijn we terug naar de jungle waar het recht van de sterkste geldt. In die wereld wordt de interactie tussen macht en geografie nog belangrijker. Een land als Iran kan met de straat van Hormuz een groot land als de VS onder grote druk zetten. Trump kan zich immers geen hoge benzineprijzen veroorloven tijdens de midterms.

In een wereld waar het nog meer om brute machtspolitiek draait en internationaal recht afsterft trekt iedereen zijn veiligheidsriemen nog eens aan. Als Trump er ook financieel een potje van maakt en de monetaire spanningen toenemen hebben wij nog het goud.

Tegelijkertijd kent de EU ook element van volkssoevereiniteit. Burgers kiezen rechtstreeks het Europees Parlement. In het EU-Verdrag wordt die dubbele legitimiteit eigenlijk expliciet zichtbaar: de burgers worden vertegenwoordigd in het Europees Parlement, terwijl de lidstaten via hun democratisch verantwoordelijke regeringen vertegenwoordigd zijn in de Europese Raad en de Raad.

De EU berust dus op een dubbele legitimiteit: die van de Europese burgers én die van de soevereine lidstaten. Bij de buitenlandse politiek zijn heel nadrukkelijk de lidstaten aan zet. Zij bezitten op dit terrein een vetorecht.

Dat klinkt allemaal mooi en democratisch maar het creëert allemaal problemen. Het is goed om dit hier te benadrukken want we zien keer op keer dat partijen ter rechterzijde zich uitspreken voor het behoud van het veto. Ja21 doet dat, PVV natuurlijk ook, FvD eveneens en recent ook mevrouw Mona.

Waarom is dat behoud van het vetorecht problematisch? Wat heb je aan een veto als je zelf een klein land bent? Ik vraag altijd aan mijn studenten of zij mij de naam kunnen noemen van een lid van het Deense kabinet. Dan blijft het akelig stil. Dan zeg ik altijd dat hetzelfde geldt voor het Nederlandse kabinet. Ons land mist de schaal om de ons omringende boze wereld een grote speler te zijn. Wij hebben dus de Europese Unie keihard nodig in een wereld waarin Trump, Poetin en XI onze belangen ondermijnen.

Dan moet natuurlijk wel de EU slagvaardig zijn. Dat betekent dus dat niet 1 lidstaat een gemeenschappelijke buitenland beleid frustreert. Als dat zo blijft voortduren blijft de EU een economische reus en een politieke dwerg.

Nu Orban heeft plaatsgemaakt voor de veel constructiever Magyar lijkt zich de mogelijkheid voor te doen om het veto op buitenlands politiek terrein af te zwakken. Elf EU-landen, waaronder Nederland, Duitsland en Frankrijk, willen het vetorecht in het Europese buitenlandbeleid terugdringen. Zij vinden dat één lidstaat niet langer de gezamenlijke buitenlandse politiek van de overige 26 landen moet kunnen blokkeren.¹

Volgens de elf landen maakt de veranderde geopolitieke situatie — oorlog, strategische rivaliteit en internationale instabiliteit — snellere Europese besluitvorming noodzakelijk.

De groep stelt vijftal veranderingen voor. lidstaten moeten zich sterker houden aan het beginsel van loyale samenwerking en solidariteit. Ze moeten wat vaker constructieve onthouding gebruiken in plaats van een veto. Dat betekent bijv. dat ze niet besluitvorming blokkeren. Dat moeten ze helemaal niet meer doen buitenlandse vanwege ongerelateerde conflicten met de EU zoals ruzie over de meerjarenbegroting. Zij willen dan ook onderzoek doen waar binnen de bestaande verdragen kan worden overgestapt van unanimiteit naar gekwalificeerde meerderheid. Landen die zo’n overstap willen blokkeren, moeten daarvoor zwaarwegende en onderbouwde nationale redenen geven.²

Gaat het die elf lidstaten lukken om de EU op dit punt te hervormen? Dat is nog maar zeer de vraag. Om unanimiteit af te schaffen is eerst unanimiteit nodig. Landen die hun veto niet willen opgeven, kunnen de hervorming dus zelf tegenhouden.

Politiek ligt het bovendien uiterst gevoelig. Voorstanders hopen dat meerderheidsbesluitvorming de EU sneller en geopolitiek slagvaardiger maakt. Tegenstanders, vooral kleinere lidstaten, vrezen dat grote landen als Duitsland en Frankrijk heel dominant zullen worden. Opvallend is bijvoorbeeld dat geen van de Baltische staten de brief heeft ondertekend. Opvallend is ook dat Nederland wel ondertekend heeft. En dat geldt ook voor Oostenrijk, Denemarken, Belgie, Luxemburg, Finland, Roemenie, Spanje en Zweden.

Waarom geven de Baltische staten niet thuis? Dat is heel eenvoudig. Voor de drie landen is de Russische dreiging zo groot dat zij op het terrein van het veiligheidsbeleid niet overstemd willen worden door grotere lidstaten. Het Balticum vreest dat West-Europa gemene zaak maakt met Rusland en de bescherming van de Baltische flank opgeeft.

Die gedachte van een Frans-Duits-Russisch onderonsje is helemaal niet zo gek als het klinkt. Frankrijk heeft een lange traditie van praten met Rusland al was het maar om tegenwicht te bieden aan de Amerikanen. Duitsland heeft nog steeds schuldgevoelens over de Tweede Wereldoorlog. De Russen hebben twintig miljoen soldaten verloren in de strijd tegen Hitler.

Daar komt nog bij dat Marine Le Pen vermoedelijk de volgende president in Frankrijk wordt. Haar politiek staat veel dichter bij Rusland dan die van Macron. In Duitsland groeit de AFD onrustbarend. Die partij is ongeveer het verlengstuk van Moskou.

Het zijn dus zeer spannende tijden. Als het niet lukt om het vetorecht EU breed af te schaffen lijkt het mij heel goed als een coalition of the willing daar gewoon mee begint. We moeten vooruit voordat het te laat is.

1. https://www.euronews.com/my-europe/2026/09/01/11-eu-countries-demand-end-to-obstructive-vetoes-on-foreign-policy

2. Het belangrijkste instrument is de passerelleclausule van artikel 31 van het EU-Verdrag. Daarmee kan op bepaalde onderdelen van het buitenlands beleid worden overgeschakeld op meerderheidsbesluitvorming, eventueel dossier voor dossier.

“Nederland is nog altijd een relatief gelijk land. De inkomensverschillen zijn internationaal gezien beperkt, maar onder die cijfers verandert er wel degelijk iets. Vermogen wordt steeds belangrijker voor de kansen die je in het leven krijgt.

De rijkste 10 procent van de huishoudens bezit bijna de helft van het totale vermogen. Een groot deel daarvan zit in huizen, ondernemingen en erfenissen. Daardoor wordt het steeds bepalender in welk gezin je wordt geboren. Dat raakt vooral jongeren.

Zij moeten langer wachten op een woning. Harder sparen voor een eerste huis. En tegelijk de verzorgingsstaat van morgen dragen. Terwijl een deel van de oudere generatie heeft kunnen profiteren van sterke vermogensgroei.

Daarom moeten we onszelf een ongemakkelijke vraag stellen: Hebben we bij de inrichting van onze samenleving voldoende oog voor de generatie die nu aan haar volwassen leven begint? Ik denk het niet.

Want een samenleving is pas echt veerkrachtig als jonge mensen het gevoel hebben dat zij iets kunnen opbouwen. Dan denk ik aan de mogelijkheid om te studeren, om een eigen huis te bemachtigen, om samen met je partner een eigen leven op te bouwen, maar ook aan een toekomstperspectief met een aarde die leefbaar blijft.”

Zo die Bontenbal durft. Op een VVD congres zou hij direct worden opgeknoopt aan de hoogste boom.

Die zinnen kwamen ook bij mij hard aan. Ik heb niet alleen intellectueel heel veel aan mijn ouders te danken maar ook financieel. Mijn vader kocht zijn eerste huis voor 30.000 gulden en verkocht zijn laatste huis voor 1,7 miljoen. Tsja, dan worden de kinderen vanzelf rijk. Veel van de studenten met wie ik in de collegezaal zat hadden dat voordeel niet. Sommigen van hen waren misschien wel begaafder dan ik. Wie zal het zeggen?

Mijn lieve vader kocht een appartement in de Pijp in Amsterdam voor zijn kinderen die allemaal gingen studeren in de hoofdstad. Hij betaalde voor dat appartement slechts 30.000 gulden. Mijn jongste broer kreeg dat appartement kocht de zolder erbij, verbouwde de hele zaak en verkocht het ensemble voor een half miljoen. Van dat geld kocht hij een kast van een huis in Bussum dat nu 1,7 miljoen euro waard is. Kassa.

Jona van Loenen publiceert over drie weken zijn boek De babyboomerbiljoenen. Nederland verwordt volgens hem van een meritocratie naar een samenleving waarin het vermogen van je ouders je kansen bepaalt. Het maakt nogal wat uit of je ouders huren of kopen.

Wie ouders met een koopwoning heeft, erft niet alleen spaargeld, maar ook decennia huizenprijsstijging en aflossing. De woningmarkt beloont immers bezitters. Ouders kunnen ook nog eens helpen vóór hun overlijden. Schenking, lening, garantstelling of geld voor de kosten koper. Het gevolg is dat het kind kan kopen. Wie eerder koopt, begint zelf vermogen op te bouwen en profiteert van eventuele verdere prijsstijgingen. Zie hier de geboorte van een cumulatief voordeel.

Een kind van huurders moet met zijn of haar loon sparen, terwijl de huizenprijzen en huren ondertussen de pan uit rijzen. Het verschil tussen beide groepen wordt hierdoor wel heel groot. Het gevolg is dat twee mensen met hetzelfde talent, dezelfde opleiding en hetzelfde salaris toch totaal verschillende vermogensposities kunnen krijgen vanwege hun ouders. We wilden toch gelijke kansen voor mensen met vergelijkbare talenten?

Van Loenen trekt dat door naar erfenissen. Hij stelt dat Nederlandse babyboomers ongeveer €1 biljoen bezitten en verwijst naar een raming van circa €240 miljard aan erfenissen in de komende tien jaar. Ongeveer de helft van de erfenissen gaat naar de rijkste 10 procent.

Het gaat dus niet alleen om de vraag of iemand een erfenis “verdiend” heeft. Het fundamentelere probleem is dat toegang tot kapitaal vervolgens bepaalt hoeveel nieuw inkomen en vermogen iemand kan genereren. Een erfenis van €200.000 is dus niet alleen €200.000 ongelijkheid. Dat vermogen kan iemand twintig jaar eerder toegang geven tot een koopwoning en daarmee tot een hele toekomstige stroom aan vermogensopbouw.¹

Van Loenen zit dus dicht bij Thomas Piketty. Indien rendement op vermogen en vermogensoverdracht hoger is dan inkomen uit arbeid, wordt afkomst opnieuw bepalender voor de maatschappelijke positie. Het huur/koopverschil is daarvan in Nederland een van de meest schrijnende voorbeelden.

Een belangrijk tegenargument is natuurlijk dat wij niet weten of het zo blijft dat het rendement op vermogen en vermogensoverdracht belangrijker blijft dan inkomen uit arbeid. Als over 20 jaar straks vele rijke bejaarden er niet meer zijn komen er heel veel prachtige huizen op de markt en dat zal ongetwijfeld de prijs verlagen.

Toch blijft er iets knagen. Stel dat een gegoede familie in 1680 een prachtig grachtenpand laat bouwen in Amsterdam. Hoeveel is dat nu wel niet waard? Interessant genoeg is de waarde van zo’n pand pas na 1945 enorm gaan stijgen. Piet Eichholtz reconstrueerde voor de Herengracht huizenprijzen vanaf 1628. In reële termen was de waarde van zijn index in 1973 slechts ongeveer twee keer zo hoog als in 1628. De spectaculaire structurele stijging zit vooral in de naoorlogse periode. Vanaf 1945 bedroeg de gemiddelde reële prijsstijging namelijk ongeveer 3,2% per jaar.¹

Stel dat een koopman in 1680 voor veel geld een grachtenhuis laat bouwen. Zijn nakomelingen houden dat pand generaties lang aan. Gedurende tweeënhalve eeuw worden ze daar helemaal niet slapend rijk van. Ze krijgen oorlogen, economische neergang, belastingen, onderhoud, funderingsproblemen, perioden van neergang en mogelijk lage of negatieve reële rendementen voor hun kiezen. Dat past naadloos bij Eichholtz’ bevinding dat Amsterdamse huizenprijzen over zeer lange perioden reëel betrekkelijk vlak waren.

Na 1945 gebeurt er iets bijzonders. Dezelfde vierkante meters worden ineens schaarser en duurder. Bevolkingsgroei, urbanisatie, stijgende inkomens, hypotheekfinanciering, fiscale stimulansen, ruimtelijke beperkingen en uiteindelijk de aantrekkelijkheid van centrum-Amsterdam duwen de grond- en huizenprijzen omhoog.

De familie heeft die waardestijging dus niet ‘verdiend’ in de gebruikelijke betekenis van het woord. Zij heeft het oorspronkelijke bezit evenmin cadeau gekregen. Daar zit volgens mij precies het punt dat bij Van Loenens analyse kan gaan knagen. Er zijn namelijk drie verschillende dingen die te gemakkelijk op één hoop worden gegooid.

Hoe is het bezit verkregen? Heeft iemand in 1680 hard gewerkt, risico genomen en vervolgens een huis laten bouwen? Waarom is het bezit tegenwoordig zoveel waard? Komt dat voor een groot gedeelte door ontwikkelingen waarvoor de eigenaar niets heeft gedaan? De groei van Amsterdam, publieke infrastructuur, schaarste en de woningmarkt? Ten slotte heeft het achter-achter-achterkleinkind echt recht op dat vermogen?

Dat derde punt is het eigenlijke probleem van de erfocratie. Van Loenen hoeft namelijk helemaal niet te bewijzen dat de voorouders het vermogen onrechtmatig hebben verkregen. Zijn sterkste argument is iets anders. Waarom moet iets wat in 1680 is gebeurd in 2026 bepalen hoeveel kansen twee kinderen hebben?

Neem twee mensen van 30 met exact hetzelfde IQ, opleiding, baan en salaris. De ene krijgt een aandeel in een Amsterdams grachtenpand van €4 miljoen. De ouders van de andere wonen al veertig jaar in een sociale huurwoning. Hun kinderen erven niet zoveel. Die ongelijkheid zegt echter vrijwel niets over de verdiensten van beide dertigers. Verdienste is dus niet doorslaggevend.

Er is echter óók een tegenargument. Het recht om iets aan je kinderen na te laten is zelf onderdeel van eigendom. Als ik mijn inkomen mag besteden aan een vakantie, een Porsche of champagne, waarom zou ik het dan niet mogen bewaren en aan mijn kinderen geven? Dat is de klassiek-liberale tegenwerping tegen een al te eenvoudige kritiek op erfenissen. Een andere tegenwerping is dat over dit bedrag al belasting is betaald. Er wordt echter over van alles al belasting betaald.

Ik heb van mijn vader een aanzienlijk bedrag geërfd. Ik heb mij vaak afgevraagd of ik daar nu recht op heb. Mijn vader was een uitzonderlijk begaafd man die veel geld heeft verdiend. Hij heeft het echter verdiend. Niet ik. Betekent dat dan dat de het geld naar de staat moet gaan? Tsja dat is ook weer zo wat.

Het echte vraagstuk is niet of geërfd vermogen verdiend is. De veel interessantere vraag is een andere. Hoeveel invloed is maatschappelijk aanvaardbaar dat het vermogen van voorouders heeft op de levenskansen van mensen die eeuwen later worden geboren. Dat is echt een interessante vraag. Daar zouden VVD-ers ook eens over kunnen nadenken.

Het grachtenpand uit 1680 is daarvoor nog steeds een mooi voorbeeld. Het laat zien waarom eigendom moreel verdedigbaar kan zijn én tegelijkertijd erfelijke vermogensongelijkheid problematisch kan worden. Die twee stellingen zijn helemaal niet met elkaar in tegenspraak. Eigendom dient namelijk wel degelijk beschermd te worden.

Cruciaal is dat de enorme naoorlogse huizenvermogens voor een belangrijk deel grondrente zijn. Dan komen we bij David Ricardo (1772 tot 1823) Henry George (1839 tot 1897) en zelfs Adam Smith (1723 tot 1790). Dáár wordt de kritiek op huizenvermogen economisch veel scherper dan bij de simpele term ‘onverdiend’.

Adam Smith concludeerde al dat de stad de grondeigenaar rijker maakt. Hij maakte al een onderscheid tussen het rendement op arbeid en kapitaal enerzijds en grondrente anderzijds. Hij constateerde bovendien dat grond dicht bij een stad meer huur oplevert dan even goede grond verder weg. Indien een samenleving rijker en productiever wordt, stijgt bovendien de reële grondrente mee. De eigenaar profiteert dus van vooruitgang die voor een belangrijk deel door anderen wordt veroorzaakt.¹

In 1680 betaalt de koopman voor grond, metselaars, timmerlieden, natuursteen en dergelijke. Dat is gewoon kapitaal dat hij uit eerder verdiend vermogen investeert. Vervolgens betaalt de familie eeuwenlang onderhoud, belastingen en reparaties. Daar zit weinig “onverdiends” aan. Het is gewoon keurig in orde.

Stel nu echter dat Amsterdam vervolgens spoorwegen krijgt, riolering, universiteiten, musea, goed openbaar bestuur, miljoenen inwoners en bezoekers, succesvolle bedrijven. Uiteindelijk ontstaat er een enorme internationale vraag naar woningen in de grachtengordel. De familie krijgt die waardevermeerdering gewoon in de schoot geworpen. Een deel van de waarde ervan gaat in de prijs van de vierkante meters grond. Dat was de reden waarom de linksliberalen in Amsterdam aan het einde van de 19e eeuw de erfpacht bedachten. Zij hadden een punt maar ik herinner mij nog goed dat op VVD congressen het woord erfpacht alleen al de stoppen deed doorslaan. Van Riel beschouwde de links-liberalen niet eens als liberalen.

David Ricardo maakt de analyse nog scherper. Grond krijgt rente omdat grond niet onbeperkt beschikbaar is en doordat locaties in kwaliteit uiteenlopen. Hij noemt zelfs expliciet het voordeel van ligging.² Neem twee identieke panden. Grachtenpand A staat aan de Herengracht. Grachtenpand B staat fysiek identiek ergens waar vrijwel niemand wil wonen. De kosten van bakstenen, deuren en balken kunnen vrijwel identiek zijn. Toch kan A veel meer waard zijn.

Die extra miljoenen vertegenwoordigen natuurlijk niet de productiviteit van het huis. Ze vertegenwoordigen vooral de schaarste van de locatie. En dat sluit mooi aan bij Eichholtz’ onderzoek. Over de extreem lange periode 1628–1973 steeg de reële Herengrachtindex uiteindelijk maar tot ongeveer tweemaal het niveau van 1628. Maar na de Tweede Wereldoorlog nam de gemiddelde reële stijging toe met maar liefst ongeveer 3,2% per jaar.³ Tel uit je winst!

Eeuwenlang was het bezit van dat pand helemaal niet zo winstgevend. De uitzonderlijke vermogenssprong ontstond pas na 1945 toen Amsterdam nationaal en internationaal floreerde.

Hier kan Henry George ons helpen. Henry George (1839–1897) was een Amerikaanse econoom, journalist en politiek denker, bekend door zijn boek Progress and Poverty uit 1879. Hij probeerde een verklaring te vinden voor het feit dat een samenleving steeds rijker en productiever kon worden, terwijl armoede en ongelijkheid toch bleven bestaan.

Zijn antwoord was dat het om grondbezit ging. Volgens George stijgt de waarde van grond meestal niet doordat de eigenaar iets produceert, maar doordat de omgeving zich ontwikkelt. Er komen wegen, bedrijven, bewoners, infrastructuur en publieke voorzieningen. Die waardestijging vloeit vervolgens grotendeels naar de grondeigenaar.

Om die reden stelde hij een belasting op de grondwaarde voor. Hij wilde vooral de onbebouwde waarde van de locatie belasten, niet het huis dat iemand erop bouwt, en zo min mogelijk arbeid en ondernemerschap.

Henry George vraagt zich af wie die locatiepremie eigenlijk heeft gecreëerd. Zijn antwoord is niet hoofdzakelijk de eigenaar, maar vooral de gemeenschap. In Progress and Poverty schrijft hij dat de waarde van grond niet de beloning is voor productie zoals de waarde van gebouwen dat wel is. Grondwaarde ontstaat volgens hem door de groei die door de gemeenschap als geheel is voortgebracht.4

Om deze reden wilde George ook niet arbeid, ondernemerschap of gebouwen belasten. Hij wilde juist de onverbeterde grondwaarde belasten. Wat zou het perceel waard zijn als het gebouw er niet stond?

Het interessante van George is dus dat hij onze voorouders niet verwijt dat zij dat huis niet hebben verdiend. Hij zegt dat de familie de opbrengst mag houden van wat zij heeft gebouwd en verbeterd. Hij vraagt zich alleen af waarom de familie recht zou hebben op de waardestijging van de grond die de rest van de samenleving heeft veroorzaakt.

Van Loenen kijkt vooral naar wie het vermogen krijgt. Het gaat van ouders naar kinderen. George vraagt zich vooral af waar het vermogen vandaan komt. Maatschappelijke ontwikkeling leidt tot hogere grondwaarde en daar profiteert toch echt de grondeigenaar van.

Stel dat het grachtenpand inmiddels €5 miljoen waard is. Misschien bestaat daarvan hypothetisch €1 miljoen uit het gebouw en €4 miljoen uit de locatie. Dan kun je drie totaal verschillende standpunten innemen.

Allereerst een liberaal standpunt. De familie heeft ooit rechtmatig gekocht en onderhouden. Eigendom houdt ook in dat waardestijging en vererving aan de eigenaar toekomen.

Dan is er ook het Van Loenen/Piketty standpunt. Misschien is overerving allemaal rechtmatig, het wordt echter maatschappelijk problematisch wanneer een nakomeling daardoor miljoenen krijgt en iemand met dezelfde talenten met huurouders niets.

Ten slotte, het standpunt van George. Jullie stellen de verkeerde vraag. Belast niet primair de erfenis. Belast de €4 miljoen locatiegrondslag waarvan de waarde door Amsterdam als gemeenschap is gecreëerd. Een Georgeaanse grondbelasting kan in sommige opzichten filosofisch beter bij een liberale meritocratie passen dan een zware erfbelasting.

De redenering is dan namelijk: wat jij bouwt, spaart, onderneemt en investeert, mag je houden en nalaten. De waardestijging die voortvloeit uit het exclusieve bezit van een schaars stukje Nederland mag de gemeenschap echter gedeeltelijk terughalen.

Dat is volgens mij precies waarom het voorbeeld van het grachtenpand instructief is. We dienen vier begrippen uit elkaar te houden: verdiend vermogen, vermogenswinst, grondrente en erfenis.⁷

De Nederlandse koopwoningmarkt van 1990–2026 laat een gigantische herverdeling zien van huurders en toekomstige kopers naar bestaande grondeigenaren. Dan wordt meteen duidelijk waarom het verschil tussen huurouders en koopouders zo groot kan worden. Dit alles zonder dat je huiseigenaren het vuur aan de schenen te leggen.

Over dit onderwerp raken wij niet zo gauw uitgepraat. Kom 25 september naar Arminius in Rotterdam⁸ en meng u zich in deze belangrijke discussie.

1. Jona van Loenen, De babyboomerbiljoenen (Spectrum, 2026). Van Loenen stelt dat Nederlandse babyboomers circa €1 biljoen aan vermogen bezitten. Hij baseert de raming van de komende erfenisgolf onder meer op berekeningen van UvA-econoom Paul de Beer, die in 2024 becijferde dat in de daaropvolgende tien jaar ongeveer €230–240 miljard zal worden nagelaten. De Beer schatte het totale vermogen van de toenmalige 55- tot 75-jarigen op circa €1.160 miljard. Recent CPB-onderzoek bevestigt bovendien dat vermogende ouders hun kinderen al vóór een erfenis financieel ondersteunen, onder meer bij de aankoop van een woning, en dat de vermogenspositie van ouders steeds sterker samenhangt met die van hun kinderen. Zie ook: https://jonavanloenen.nl/shop?

2. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1540-6229.00711?

3. https://www.gutenberg.org/files/3300/3300-h/3300-h.htm?

4. https://www.gutenberg.org/files/33310/33310-h/33310-h.htm?

5. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1540-6229.00711

6. https://www.econlib.org/library/YPDBooks/George/grgPP.html?chapter_num=36

7. zie ook het recente boek van Maaike Schoon, Waarom jij geen huis kunt betalen. Het verscheen op 7 april 2026 bij Uitgeverij Pluim en is haar eerste boek

8. https://arminius.nl/programma/babyboomerbiljoenen/

De vorige verkiezingen ging er veel mis. Allemaal in de categorie van unforced errors. Yeşilgöz beschuldigde Douwe Bob op X van Jodenhaat nadat hij een optreden had afgebroken vanwege zionistische uitingen. Nu vind ik dat zionisme, het recht van joden op een eigen staat, geheel valide is. Internationaal-rechtelijk staat Israel ook binnen de grenzen van voor 1967 sterk. Jodenhaat gaat echter wel ver. Later erkende zij ook dat haar formulering verkeerd was maar bood pas excuses aan nadat juridische stappen dreigden. Binnen de VVD werd gevreesd dat ze te impulsief en agressief overkwam. In augustus 2025 wilde 45% van de VVD-kiezers liever een andere lijsttrekker.

In 2023 was er de kritiek dat Yeşilgöz de PVV salonfähig had gemaakt. Wilders haalde inderdaad een recordaantal stemmen, maar liefst 37 zetels. In juni 2025 verklaarde zij niet opnieuw met Wilders te willen regeren. De PVV slonk. In beide gevallen bepaalde dus de PVV de VVD agenda. Zodoende bleef er helaas weinig tijd over om de eigen agenda voor het voetlicht te brengen.

Vervolgens sloot zij politiek nogal wat deuren. Niet met Wilders, maar ook niet over links. De VVD zou een links kabinet mogelijk maken. Een centrumrechtse coalitie werd nu moeilijk voorstelbaar. Met wie wilde de VVD dan wél regeren?

De VVD ging ook nog eens proberen om rechts-populistische concurrenten op hun eigen terrein te bestrijden. De VVD gaf bijvoorbeeld steun voor de motie om antifa als terroristische organisatie aan te merken. Ik heb met antifa weinig op maar terroristisch? Binnen de eigen partij maar ook binnen de jongerenorganisatie werd deze actie terecht als onliberaal bekritiseerd.

De makke van een dergelijke strategie is evident. Wie vooral migratie, law-and-order en anti-Wilderspolitiek centraal stelt, maakt onderwerpen belangrijk waarop kiezers ook PVV, JA21 of FVD kunnen kiezen. Waarom liggen de spin-doctors van de VVD te slapen?

Er ontbrak eenvoudigweg een positief VVD-verhaal. Jetten en Bontenbal konden zich als gevolg van deze VVD lijn wel heel gemakkelijk presenteren als constructief, positief, en bestuurlijk. Na het RTL-debat van 12 oktober waardeerden de kijkers vooral Bontenbal en Jetten om deze houding. Jetten werd geprezen om zijn verbindende houding. Dat was een groot contrast met de polariserende stijl van Yeşilgöz. Wat ook niet hielp waren de povere empathische eigenschappen van de leider van de VVD. Toen de camera’s uit waren, prevelden sommige VVD’ers dat een ijskast meer uitstraling had. Ik geef ze geen ongelijk.

De bepaald niet foutloze campagne eindigde overigens veel beter dan iedereen had verwacht. In augustus en begin oktober vreesde de VVD een historische afstraffing. Misschien slechts tien zetels. Uiteindelijk werden het 22 zetels, slechts twee minder dan de 24 van 2023.

Yeşilgöz kreeg wel minder stemmen. In 2023 kreeg zij nog ongeveer 85% van alle VVD-stemmen op haar naam. In 2025 nog maar 46%. Vincent Karremans kreeg maar liefst 329.326 voorkeurstemmen, Ruben Brekelmans 166.730 en Eelco Heinen 126.213.

Ik vind de huidige strategie van de VVD problematisch. Ik begrijp dat de partij de rechtervleugel wil afdekken, hoewel het altijd lastig is. Toen CDU/CSU er mee stopte ontstond de AFD. Franz Josef Strausz draaide zich om in zijn graf. Macron heeft zich altijd afgezet tegen Marine le Pen. Nu wordt zij in bijna elk scenario de volgende President. Politieke idealen kunnen alleen uitgevoerd worden indien men voldoende macht bezit. Macht vereist electoraal strategie. Alleen dromers ontkennen deze harde realiteit.

Politiek vereist echter ook intellectueel leiderschap. Politici moeten niet alleen maar kiezers naar de mond praten maar moeten ook een programma voor de toekomst te ontwikkelen dat daadwerkelijk ons land vooruit helpt. Dat was precies wat Lubbers deed in de jaren tachtig en begin van de jaren negentig.

Waarom omarmt de VVD niet het Draghi Rapport en het Rapport-Wennink? Nederland moet veel meer investeren om zijn toekomstige welvaart en strategische positie veilig te stellen. Wennink bepleit €151–187 miljard extra investeringen tot 2035, vooral in AI en digitalisering, defensie/weerbaarheid, life sciences & biotech en energie- en klimaattechnologie. Ook wil hij veel krachtiger nationale regie en institutionele hervormingen.

Het enige wat de VVD hierover stelt is de ijzeren discipline van Heinen. Terwijl onze staatsschuld veel lager is dan in de ons omringende landen houdt Heinen de hand op de knip. En natuurlijk, daar zijn verrekte goed redenen voor. De vergrijzing gaat een hoop geld kosten en de defensie-uitgaven natuurlijk ook. En wat dacht u van het klimaat?

Het probleem is echter dat we op AI gebied echt achterlopen bij VS en China. ASML is fantastisch maar de bedrijven er omheen zouden sterker kunnen zijn. Europese strategische autonomie is cruciaal in een wereld waarin Europa onder druk staat door de VS, Rusland en China. We moeten echt een Europese cloud ontwikkelen. We zullen ook een sterke Europese democratie nodig hebben om AI te sturen. AI verdient namelijk sturing anders gaat de democratie er aan. Als we het niet doen verliezen we onze democratie en ook onze economische spankracht!

Ik hoor Yesilgöz die zinnetjes over strategische autonomie wel oplepelen maar het klinkt niet erg bezield. Over Europa is het VVD enthousiasme beperkt. De VVD weet dat de kiezers Brussel niet lusten en dus spreekt de partijtop met meel in zijn mond.

Het gevolg van deze electorale strategie is dat het minderheidskabinet binnenkort valt. Dan krijgen we verkiezingen waarin de rechterflank het heel aardig gaat doen. Vervolgens gaat de VVD weer over rechts en dan moet Yesilgoz dus samenwerken met PVV, FvD, Ja21, Mona Keijzer en de SGP. Gezellig. Geweldig bestuurlijk talent in die gelederen.

Indien het kabinet-Jetten binnenkort echt valt en rechts in de campagne verder groeit, kan de druk op de VVD enorm worden om tóch weer over rechts te gaan. Vooral als VVD + CDA + JA21 + Keijzer + PVV + FvD samen ruim over 76 gaan. Dan wordt het voor de VVD veel moeilijker om aan haar huidige uitsluiting van Wilders vast te houden.

Beste VVD’ers, hebben jullie nu werkelijk zin om weer met de PVV te gaan regeren? Vonden jullie mevrouw Faber echt een geweldig minister?

Beste VVD’ers vinden jullie FvD een fatsoenlijke partij? Hebben jullie zin om met een partij te gaan regeren die de mening is toegedaan dat kwaadaardige reptielen ons bedreigen? Een partij die het bestaat om ongevaccineerden te vergelijken met Joden? Zijn jullie onder de indruk van de kwaliteit van de FvD kamerleden, zowel nationaal als lokaal. Vinden jullie al die ruzies niet een beetje verontrustend? Houden jullie van ophef?

En dan nog iets beste VVD’ers. De VVD heeft altijd het Europese project gesteund. Toegegeven, Zalm wist de electorale knoppen te vinden over onze netto bijdrage. Laat ik jullie nu vertellen dat Nederland netto enkele miljarden per jaar betaalt aan de EU, terwijl het CPB de jaarlijkse handelsbaten van de Europese integratie op ruim €30 miljard schat.¹ Natuurlijk wij moeten goed opletten en stevig onderhandelen maar ons land heeft heel veel baat bij de gemeenschappelijke markt. En wij hebben geopolitiek heel veel baat bij een slagvaardige EU die nu vermorzeld dreigt te worden door VS, Rusland en China.

Om u te overtuigen dat deze Europa gekkie met zijn beide benen op de grond sta het volgende. Het gaat niet goed met Europa. Het migratiepact kent gaten die zo spoedig mogelijk moeten worden gedicht. Mensen die hier niet mogen zijn moeten daadwerkelijk worden teruggestuurd. Vluchtelingen moeten niet meer sterven op zee en dat gebeurt nu wel omdat de prikkels fout staan.De observaties van Prof. Koopmans zijn valide.

Frankrijk maakt er een enorme puinhoop van. De staatsschuld is nu 118,1% van het bbp. In 2025 was dat nog 115,6%, en voor 2027 verwacht de Commissie al 120,2%. Voor 2030 is de meest recente IMF-raming ongeveer 121,8% van het bbp. Het IMF verwacht dus dat de schuldquote nog enkele jaren blijft stijgen en pas rond 2030–2031 begint te stabiliseren.²

Dat kan dus niet. Frankrijk ondermijnt de financiële weerbaarheid van de EU en de euro. Straks hebben we weer een eurocrisis. We hebben dus een slagvaardig kabinet nodig dat samen met andere verstandige lidstaten Parijs onder druk gaat zetten. Het is zelfs denkbaar dat er een groep staten in de EU opstaan die verder integreren dan de rest. We moeten van het veto op buitenlandse politiek af. We moeten een geloofwaardige Europese defensie organiseren en Poetin tegenwicht bieden. We moeten ook een intelligent antwoord vinden op de China Shock.

Als de VVD deze agenda wil uitrollen met mevrouw Keijzer dan wens ik jullie veel succes. Mona wil het vetorecht terug. Dat betekent dus dat wij met de uitdagingen van de 21ste eeuw teruggaan naar de Europese samenwerking van de jaren vijftig van de vorige eeuw. Is er nu niemand in de huidige VVD die intellectuele regressie afwijst? Kom op VVD, het land heeft jullie nodig. Nederland heeft goede bestuurders nodig die ook goede compromissen met andere partijen kunnen uit onderhandelen. De VVD heeft dit talent in huis. Net als andere partijen in het centrum. Richt je op het centrum. Daar zit het compromis.

De essentie van politiek zei Max Weber is ‘boren in hard hout’. Wilders vergelijkt het sluiten van een compromis met een ruggengraat van slagroom. Het is de domste opmerking die de beste man ooit gemaakt heeft. De kern van de politiek is het compromis. Het brengt een land verder en voorkomt een burgeroorlog. Wilders stookt alleen het ressentiment in de samenleving verder op. Tel uit je verlies!

1. Centraal Planbureau (CPB), Handelsbaten van de EU en de interne markt, CPB Notitie, 26 januari 2022. Het CPB berekent dat het Nederlandse bbp door de handelsvoordelen van de EU structureel 3,1 procent hoger ligt; bijna 80 procent van deze handelsbaten hangt samen met de interne markt. Omgerekend naar het huidige Nederlandse bbp gaat het om ruim €30 miljard per jaar.

2. https://economy-finance.ec.europa.eu/economic-surveillance-eu-member-states/country-pages-including-country-reports/france/economic-forecast-france_en?utm_source=chatgpt.com

Trump heeft al Republikeinse staten aangespoord om tussentijds opnieuw grenzen te trekken van congresdistricten. Het doel van deze herziening van districtgrenzen is natuurlijk het creëren van een solide republikeinse meerderheid. Texas heeft er gevolg aan gegeven, gevolgd door onder andere Florida, Missouri, North Carolina, Ohio en Tennessee.

Republikeinen versterkten hierdoor in zestien districten hun positie. Voor de Democraten gold dat slechts in zes districten.¹ Cook Political Report berekent dat de Republikeinse herziening van districtsgrenzen een buffer van ongeveer acht à negen zetels heeft opgeleverd.² Bij een nek-aan-nekrace om het Huis is dat voldoende om de doorslag geven.

Zoals bekend is Trump gekant tegen briefstemmen. Hij vindt briefstemmen fraudegevoelig en hij denkt ook dat deze wijze van stemmen de Republikeinen benadelen. Trumps Executive Order 14399 verplicht federale instanties om gegevens over kiesgerechtigdheid beschikbaar te stellen en probeert ook nieuwe voorwaarden rond briefstemmen en de Amerikaanse Postdienst USPS voor te schrijven.³ Indien Trump dat vóór de midterms niet voor elkaar krijgt, kunnen juist die briefstemmen in enkele nek-aan-nekdistricten beslissend worden. Vervolgens kunnen deze stemmen op zijn beurt weer onderwerp worden van hertellingen en rechtszaken.

Rechtszaken over deze onderwerpen tuimelen over elkaar. Op 24 augustus gaf het Supreme Court Trump enige procedurele ruimte maar bepaalde echter niet dat de president zelfstandig verkiezingsregels mag herschrijven. Op 28 augustus blokkeerde een federale rechter opnieuw tijdelijk een deel van Trump’s USPS-maatregelen tegen briefstemmen.⁴ Dit is niet onbelangrijk omdat in 2024 eenderde van de Amerikanen per post stemde. In enkele nek-aan-nekdistricten kunnen duizenden betwiste stemmen echt bepalend zijn.

Trump gebruikt ook het ministerie van Justitie (DOJ) en het ministerie van Binnenlandse Veiligheid (DHS) om staten onder druk te zetten. DOJ wil toegang krijgen tot officiële verkiezingsregisters. Eind februari stond de teller al op 29 staten plus Washington D.C.⁵ Kiezerslijsten kan men vergelijken met federale databases zodat men niet-kiesgerechtigde kiezers op te sporen. De bedoeling is natuurlijk om die lijsten op te schonen. Trump denkt dat dit in zijn voordeel uitpakt.

Trump zit daar overigens wel in een lastig parket. Volgens de National Voter Registration Act moeten systematische grootschalige programma’s om kiezers van de lijsten te schrappen uiterlijk negentig dagen vóór een federale verkiezing zijn afgerond.⁶ Die negentig dagen periode is inmiddels voorbij. Als Trump toch kiezers massaal gaat schrappen kan een rechter die vanwege de negentig dagen regel blokkeren.

Trump kan natuurlijk ook beschikken over zijn niet geringe politieke en financiële macht. Hij kan Republikeinse kandidaten steunen met honderden miljoenen dollars aan campagnegeld. Natuurlijk kan hij ook zijn MAGA-achterban in stelling brengen. Dat zou de Republikeinse opkomst kunnen verhogen. Het kan echter ook averechts werken wanneer de oh zo belangrijke groep van onafhankelijke kiezers juist om die reden tegen Trump stemmen.

Nog belangrijker is de periode na 3 november. Als de meerderheid in het Huis van slechts één of twee districten afhangt, worden hertellingen en processen over briefstemmen, handtekeningen, voorlopige stembiljetten en certificering cruciaal. Op al deze punten zal er strijd oplaaien. De volgende vragen zullen dan worden gesteld. Worden de stemmen opnieuw geteld en verandert daardoor de winnaar? Zijn per post verstuurde stemmen op tijd ontvangen en volgens de regels ingevuld? Komt de handtekening op de retourenvelop voldoende overeen met die in het kiezersregister?

Voorlopige stembiljetten worden gebruikt wanneer bij het stemmen onzekerheid bestaat over iemands kiesrecht. Deze stemmen tellen pas mee als de kiesautoriteiten de kiezer daadwerkelijk hebben gecontroleerd. Dan wordt natuurlijk de vraag relevant of de kiesautoriteiten de kiezer wel goed gecontroleerd hebben.

De officiële bekrachtiging van de uitslag is ook zo’n belangrijk moment. Een conflict zal ontstaan wanneer lokale of staatsfunctionarissen die goedkeuring weigeren of uitstellen. Trump kan een winnaar niet zelf aanwijzen. Hij kan echter wel Republikeinse kandidaten politiek en juridisch steunen. Bovendien kan hij maximale druk uitoefenen om betwiste uitslagen aan te vechten. Dat heeft hij in het verleden al gedaan.

Trump kan natuurlijk ook nucleair gaan. Dit scenario acht ik nog het minst waarschijnlijk. Trump kan onder bepaalde omstandigheden een nationale noodtoestand uitroepen of bij ernstige onlusten de Insurrection Act gebruiken. Als dat gebeurt zijn de rapen gaar en zullen er veel Amerikanen de straat opgaan.

De Insurrection Act is een Amerikaanse wet die de president toestaat om in uitzonderlijke omstandigheden het leger binnen de Verenigde Staten in te zetten. De wet geeft de president veel beoordelingsruimte, maar is geen vrijbrief om verkiezingen af te gelasten, de uitslag te veranderen of het Congres buitenspel te zetten. Zelfs bij inzet van de Insurrection Act blijven de grondwet, verkiezingswetgeving en rechterlijke controle gelden. Nogmaals, als Trump deze route kiest zal het Amerikaanse volk massaal gaan protesteren. De grondwet en het belang ervan zit bij de meeste Amerikanen echt wel tussen de oren. Misschien dat ik mij hier deerlijk vergis maar ik hoop het niet.

Met deze Insurrection Act kan Trump dus niet de verkiezingen afgelasten. Ook het inzetten van federale troepen bij stembureaus stuit op een harde wettelijke begrenzing. 18 USC §592 verbiedt dat immers in beginsel.⁷

Aan Election Day kan Trump niets wijzigen die is immers bij federale wet vastgesteld. Het 20e Amendement bepaalt de ambtstermijnen van de zittende leden van het Huis op 3 januari 2027. Trump kan wel de noodtoestand uitroepen maar dat geeft hem niet de bevoegdheid om te het oude Republikeinse Huis gewoon te laten zitten.⁸

Zoals gezegd, ik denk niet dat Trump de midterms uitstelt of afschaft. Zijn invloed is geraffineerder. Het gaat via rechtszaken over grenzen van verkiezingsdistricten, briefstemmen en kiezerslijsten. Dit alles leidt tot mobilisatie en rechtszaken over enkele beslissende districten.

Cook denkt dat in 21 districten de uitslag beide kanten kan opgaan.⁹ Indien de meerderheid straks afhangt van slechts enkele zetels, hoeft Trump helemaal niet het hele Amerikaanse verkiezingssysteem op te blazen. Het beïnvloeden van de omstandigheden in drie of vier cruciale districten is dan al voldoende.

De komende weken gaan we een paar interessante rechtszaken zien. Het wordt hoe dan ook een hete herfst.

Voetnoten

1. Reuters, overzicht van de Amerikaanse redistrictingstrijd in 2026, juni 2026, via Investing.com.

2. Cook Political Report, Our Initial Range of Potential House Outcomes Shows Dems Favored, But a GOP Path Remains, 16 juli 2026.

3. The White House, Executive Order 14399, Ensuring Citizenship Verification and Integrity in Federal Elections, 31 maart 2026.

4. Reuters, 24 augustus 2026, over de uitspraak van het Supreme Court inzake Trumps mail-votingmaatregelen; AP, 28 augustus 2026, over de daaropvolgende blokkade door een federale rechter.

5. U.S. Department of Justice, Justice Department Sues Five Additional States for Failure to Produce Voter Rolls, 26 februari 2026.

6. National Voter Registration Act, 52 U.S.C. §20507.

7. 18 U.S.C. §592, verbod op inzet van troepen bij verkiezingen, behoudens uitzonderlijke omstandigheden.

8. U.S. Constitution, Twentieth Amendment; 2 U.S.C. §7 betreffende de datum van federale congresverkiezingen.

9. Cook Political Report, 2026 House Race Ratings, stand eind augustus 2026.

Read more

Op basis van inhoudelijke argumenten zal ik hier proberen in te schatten hoe succesvol Keijzer kan zijn op de electorale markt. Nederland kent al een kwart eeuw een rondtrekkend protestelectoraat dat telkens een nieuwe politieke verlosser vindt.

Laten we beginnen met Fortuyn. Hij wist in 2001-2002 met de LPF in een keer 26 zetels te veroveren. Tot overmaat van ramp werd hij net als de gebroeders de Witt vermoord. Niemand weet wat er gebeurt zou zijn als de beste man niet door een lafhartige daad van het leven was beroofd. Goede kans dat er een hoop ruzie was ontstaan maar wie het beter weet mag het zeggen. Overigens moet ik als historicus hier snel aan toevoegen dat de bijdrage van de gebroeders de Witt aan ons land toch wel van een heel andere orde was van die van Fortuyn.

De gebroeders de Witt maakten van de Republiek een handels-, financiële en maritieme grootmacht zonder Oranje aan het hoofd. Hun zwakke punt was dat hun systeem uitstekend werkte zolang de Republiek vooral een zee- en handelsmacht bleef. Het bleek allemaal veel kwetsbaarder toen in 1672 een grote landmacht binnenviel. De bijdrage van Fortuyn was meer van cultureel identitaire aard als ik zo vrij mag zijn. Fortuyn was in het begin van de 21ste eeuw natuurlijk niet meer in de positie om het Europese machtsevenwicht te redden. Johan de Witt leefde nog in een tijd waarin ons land een machtige positie bezat in de wereld..

En dan krijgen we natuurlijk Rita Verdonk. Ik heb haar in de VVD fractie van nabij meegemaakt. Rita Verdonk had meer stemmen opgehaald dan Mark Rutte en eiste de macht op. Zij heeft de afscheidsborrel van Jozias van Aartsen vakkundig verknald door een urenlange persconferentie te houden in een café tegenover ons parlement. Ik vond dat echt buitengewoon onbeleefd jegens Jozias die zoveel voor de partij had gedaan. Ik was bij die borrel als junior kamerlid aanwezig en iedereen hield de tv in de gaten waar Verdonk interviews gaf. Spoedig kreeg op mijn telefoon een bericht dat er om 22 uur een spoed fractie zou zijn. Iedereen viel de bitterballen aan want de ervaring leerde dat je in tijden van crisis het diner op je buik kon schrijven.

Mark Rutte gaf elke fractielid het woord over de ontstane situatie. Elk fractielid desavoueerde Rita. En toen kwam Rita aan het woord. Elk mens van vlees en bloed was onder deze druk ingestort. Rita niet. Zij herhaalde gewoon haar argumenten. Moed kan haar niet worden ontzegd.

Electoraal was Rita een vuurpijl die snel doofde. In 2008 peilden Trots op Nederland bijna 30 zetels. In 2010 was haar partij vrijwel verdwenen.

Geert Wilders is van een heel ander kaliber in electoraal opzicht. hij schommelde tussen 5,9 en 23,5 % tussen 2006 en 2023 toen hij ging regeren. Nu in de oppositie behaalde hij in 2025 nog 16,7 % en peilde hij dit jaar nog 11,0 %. De PVV mag dus ook een dovende vuurpijl zijn maar deed daar heel wat langer over dan alle rivalen.

Dan komen we bij Thierry Baudet. Hij kreeg in 2019 in de Eerste Kamer maar liefst 13 zetels. Eind 2020, na de ruzie over de jongerenorganisatie en het vertrek van onder anderen Eerdmans en Nanninga, kwam de partij uit op 3 zetels. Deze vuurpijl was veel sneller in doven dan de PVV. Onder Lidewij de Vos scoort de partij overigens nu 13 zetels en dat is knap voor een partij waar om de week wel een lokaal politicus opstapt.

En dan Caroline van der Plas 2021-2023. Hoogtepunt Statenverkiezingen maart 2023. Daarna snelle terugval. De BBB ging van 1 Kamerzetel in 2021 naar de grote doorbraak bij de Provinciale Statenverkiezingen van maart 2023, toen BBB in alle twaalf provincies de grootste werd. Daarna volgde een snelle terugval: bij de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 behaalde BBB nog 7 zetels. Nu nog circa 1–2 zetels in de peilingen. Dit is toch wel een voorbeeld van een dovende vuurpijl.

Pieter Omtzigt. Knappe econometrist gepromoveerd in Florence. Misschien geen partijleider. Vanuit het niets 20 Kamerzetels in 2023. In 2025 verloor NSC alle twintig zetels en eindigde op 0. Deze cijfers doen mij geen plezier wat ik vind het wel aangenaam als kamerleden weten waarover zij spreken en Omtzigt voldeed aan deze eis. Hij slaagde er echter niet in om een partij bij elkaar te houden zoals Lubbers en Kok dat wel konden. Die twee opereerden echter in een geheel andere tijd. De vuurpijl van NSC doofde in nog geen twee jaar.

Dan Joost Eerdmans. Aardige man. Misschien niet het kaliber van Oud, Romme, Lubbers en Bolkestein. JA21 steeg van 1 zetel in 2023 naar 9 in 2025, waarna de peilingen verder opliepen. Nu peilt hij 14-18 zetels! Het zijn wel een beetje tweedehands zetels. Eerdmans heeft veel te danken aan de uitglijders van de PVV en FvD. En natuurlijk ook van Politikverdrossenheit rond de VVD.

Ten slotte zullen we ons moeten verdiepen in Mona Keijzer. Bestuurskundige en juriste. Zij was wethouder in Waterland en Purmerend. Brak in 2012 door bij het CDA door zich verkiesbaar te stellen voor het lijsttrekkerschap en als tweede te eindigen achter Buma. Dit goede resultaat gaf haar een ticket naar het lidmaatschap van de Tweede Kamer. Van 2017-2021 Staatssecretaris Economische Zaken en Klimaat. In september 2021 werd zij door Rutte ontslagen omdat zij publiekelijk afstand had genomen van het Corona toegangsbewijs. Dat is geen bewijs van loyaliteit.

Moed kan haar niet ontzegd worden. Men kan ook spreken van brandende ambitie. In 2020 deed zij weer mee aan een CDA leiderschap verkiezing maar haalde slechts 11,6 % van de stemmen.

In 2023 brak zij met het CDA en stapt over naar BBB. Die partij zette haar op 2 en presenteerde haar als een premierskandidaat. In 2024-2026 was zij minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening in het kabinet Schoof. Wilders trok de stekker uit dat kabinet en Keijzer werd kamerlid.

In februari 2026 ging het, net als bij het CDA eerder, weer mis. Keijzer wilde zich vooral profileren op het gebied van immigratie en de islam maar daar hadden Van der Plas en Vermeer geen zin in. Keijzer ging alleen door.

Hoe moeten we haar kansen om een levensvatbare partij op te richten inschatten? Laten we eerst met de positieve kant beginnen. Keijzer heeft een electoraal profiel. Bij de Kamerverkiezingen van 2025 kreeg zij 111.839 voorkeurstemmen, tegenover 122.624 voor BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas. Dat is op zichzelf al ongeveer anderhalve Kamerzetel aan stemmen. Bovendien bleek na haar conflict met BBB dat 71 procent van de ondervraagde BBB-kiezers haar liever als leider had gezien dan Henk Vermeer.¹

Haar potentiële niche is ook herkenbaar: sociaal-conservatief, streng op migratie, ondernemersvriendelijk, maar bestuurlijker en minder radicaal dan PVV of FvD. Dat kan interessant zijn voor kiezers die vroeger CDA/VVD stemden, bij BBB of JA21 terechtkwamen, maar zich bij geen van die partijen helemaal thuis voelen.

Daar zit tegelijkertijd een probleem. Het is druk op rechts. In de Verian-peiling van 25 augustus staan PVV op 16, JA21 op 14, FvD op 13 en BBB nog maar op 2 zetels; VVD staat daarnaast op 19. Keijzer kan BBB waarschijnlijk voor een belangrijk deel leegtrekken, maar daarmee win je hooguit een paar zetels. Voor echte groei moet Keijzer kiezers bij JA21, VVD, PVV én CDA vandaan halen.²

Dat lijkt mij niet gemakkelijk. Keijzer werkt nauw samen met de arts Nicki Pouw Verweij. Zij heeft inmiddels al drie partijen achter de rug: FvD, Ja21 en BBB. Dat is een beetje veel. Zij heeft zich bekeerd tot het Rooms katholieke geloof en is misschien ook om die reden een voorstander om de huidige wetgeving rond abortus aan te scherpen. Dat is haar goed recht maar dat lijkt mij geen stemmentrekker.

Het tweede probleem zit in de naam van haar politieke project. Project2029 is nou niet direct de meest originele naam. Nu Trump zijn populariteit verliest in rechtsradicale kring lijkt het mij bovendien een onhandige keuze.

Het derde probleem is dat Keijzer kiest voor het behoud van het Nederlandse vetorecht in de EU. Dat is prachtig maar NL heeft nog steeds op tal van terreinen een vetorecht. Problematischer wordt het als men beseft dat het behoudt van nationale vetorechten de EU kan uithollen in een wereld waar China, Rusland en de VS ons dwingen om meer Europees samen te werken. De enige kaart die wij nog kunnen trekken is de Europese en Mona wil ons die ontnemen.

Het vierde probleem is haar wens voor minder klimaat- en stikstofbeleid dat nu ‘door een Haagse modellenwereld wordt voortgedreven’. Dit is electoraal ook link. Na de warmste zomer ooit zijn kiezers veel meer geïnteresseerd geraakt in de klimaatcrisis. Mona juist minder. Veel kiezers zijn ook intelligent genoeg om te begrijpen dat bestuur modellering vereist en zullen Keijzer’s opmerking afdoen als populisme.

En zo zijn er nog veel meer problemen. Jonge partijen worstelen altijd met ruzie. Keijzer is goed bevriend met Pouw-Verweij maar dat was zij ook met Van der Plas. Het duurde niet lang die vriendschap. Gouke Moes lijkt mij ook iemand die geen kaas van zijn brood laat eten.

Als het kabinet dit jaar al valt komen de Tweede Kamerverkiezingen voor Keijzer te vroeg. De Statenverkiezingen in maart 2027 zou zij kunnen halen maar dan moet zij wel goede kandidaten vinden. Als zij later bij Tweede Kamerverkiezingen 5 zetels zou halen zou zij bij formaties relevant worden.

Deze vuurpijl zal in de komende twee jaar niet doven. In de periode daarna pakken zich donkere wolken samen.

1. https://eenvandaag.avrotros.nl/opiniepanel/uitslagen/bbb-kiezers-willen-liever-mona-keijzer-dan-henk-vermeer-als-nieuwe-leider-maar-zijn-verdeeld-over-toekomst-van-partij-162858

2. https://eenvandaag.avrotros.nl/opiniepanel/uitslagen/pro-blijft-grootste-in-nieuwste-zetelpeiling-terwijl-pvv-verliest-kiezers-willen-snel-begrotingsakkoord-164605

^{source: Wikimedia Commons}

Een C-17 kan bijvoorbeeld één M1 Abrams-gevechtstank vervoeren. Die weegt, afhankelijk van de uitvoering, ruim 60 tot 70 ton. Daarnaast kan hij combinaties meenemen van pantservoertuigen, vrachtwagens, helikopters en pallets met munitie of ander materieel. Ook kunnen er bijvoorbeeld drie Stryker-pantservoertuigen in.

Voor personenvervoer is hij eveneens gigantisch. In de standaard troepenconfiguratie kunnen er ongeveer 102 militairen/parachutisten mee. Hij kan ook als vliegend ziekenhuis worden ingericht, inclusief tientallen brancards en medisch personeel.

De laadruimte is ongeveer 27 meter lang, 5,5 meter breed en 3,8 meter hoog. Aan de achterkant zit een grote laadklep, waardoor voertuigen direct naar binnen kunnen rijden. De C-17 kan ook nog eens in de lucht worden bijgetankt. Toen we op weg naar Kaboel waren werden we bijgetankt boven de Zwarte Zee. Ik mocht van de piloot in de cockpit alles aanschouwen.

En of dit alles niet genoeg is, er kunnen ook 2 capsules in de C-17 worden geschoven waardoor de hoogwaardigheidsbekleders van alle gemakken zijn voorzien. Beide capsules zijn uitgerust met speciale communicatiesystemen die vergelijkbaar zijn met die van Air Force One.

In deze capsules aan boord van de C-17 reizen, afhankelijk van de situatie en de aanwezigheid van externe bedreigingen, ook de presidenten van de VS, of staatssecretarissen of ministers van Defensie.

Op het eerste gezicht is het dus vreemd dat de CIA Directeur Ratcliffe voor zijn reis naar Moskou gebruik maakte van een C-17. Voor het vervoeren van één CIA-directeur is een C-17 echt veel te groot. Aangezien het hier vooral om veiligheid, autonomie en militaire controle over de vlucht ging moest er heel veel mee. Om de veiligheid te kunnen garanderen ging er een forse hoeveelheid personeel, beveiliging, communicatieapparatuur en andere vracht mee naar Moskou.

CIA-directeur John Ratcliffe bezocht dinsdag in het geheim Moskou. Volgens The New York Times verbleef hij in Moskou ongeveer acht uur. Wat hij daar precies deed en met wie hij sprak, is niet bekend. Het was voor CIA-directeur John Ratcliffe zijn eerste reis naar de Russische hoofdstad sinds hij leiding geeft aan de CIA. Over het doel van zijn bezoek zwijgen zowel Washington als Moskou.¹

Volgens The Wall Street Journal vloog Ratcliffe met de C-17 via Riga naar luchthaven Vnukovo aan de zuidwest kant van Moskou. De Amerikanen hadden Zelensky verzocht om gedurende het bezoek van Ratcliffe Moskou niet aan te vallen. Zelensky heeft daar gehoor aan gegeven.

Het toestel trok de aandacht van Russische vliegtuigspotters. Ook Russische Telegramkanalen signaleerden een Amerikaanse C-17A die via Riga naar Vnukovo vloog. Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov verklaarde dat hij niet beschikte over informatie over het toestel had en dat er geen ontmoetingen met Amerikaanse regeringsvertegenwoordigers in het Kremlin gepland stonden. CBS News berichtte eveneens over het bezoek.²

Grote vraag is natuurlijk waarom Ratcliffe deze reis maakte. Ratcliffe is immers niet de belangrijkste Amerikaanse onderhandelaar met Rusland. Die rol is vooral weggelegd voor Trumps gezant Steve Witkoff. Ratcliffe maakt echter wel deel uit van het Amerikaanse team dat de oorlog in Oekraïne wil beeindigen. Overigens onderhoudt de CIA contacten met Moskou over Amerikaanse gevangenen in Rusland. Het is dus mogelijk dat Ratcliffes bezoek over gevangenenruil ging, maar gezien zijn rol in het Oekraïnedossier ligt een diplomatieke missie rond de oorlog minstens zozeer voor de hand. Het een hoeft het ander niet uit te sluiten.

Dat een CIA-directeur rechtstreeks met Moskou spreekt, is niet uitzonderlijk. Ratcliffes voorganger William Burns vloog in november 2021 naar Moskou om Poetin te waarschuwen tegen een invasie van Oekraïne. Burns was niet erg succesvol aangezien Poetin kort daarna Oekraine aanviel. Eind 2022 ontmoette Burns zijn Russische collega opnieuw in Turkije, onder meer om duidelijk te maken wat de gevolgen zouden zijn van het gebruik van kernwapens. Tot nu toe heeft Poetin het niet aangedurfd om kernwapen in te zetten. Hij zou daarmee China van zich vervreemden en het Westen juist verenigen. Tel uit je verlies.³

Maar welk opdracht had Ratcliffe? De timing is interessant. Het gaat niet goed met de Russische opmars in Oost-Oekraïne. Europese diplomaten denken volgens de Times dat er in de winter opnieuw ruimte kan ontstaan voor onderhandelingen. Tegelijkertijd wordt de aandacht van de regering-Trump sterk opgeëist door Iran en het bredere Midden-Oosten.⁴

De WSJ schrijft dat Amerikaanse inlichtingendiensten signalen hebben opgevangen dat Rusland voorbereidingen treft voor een mogelijke nieuwe militaire mobilisatie voor de oorlog in Oekraïne. Moskou zou ook scenario’s bestuderen waarmee het de vastberadenheid van de NAVO zou kunnen testen. Voormalig plaatsvervangend directeur van National Intelligence Beth Sanner acht het daarom mogelijk dat Ratcliffe persoonlijk een waarschuwing kwam afleveren. Washington weet wat Moskou mogelijk van plan is en wil duidelijk maken dat Rusland bepaalde grenzen niet moet overschrijden.⁵

Maar Oekraïne is niet de enige mogelijkheid. Ratcliffe kan eveneens hebben gesproken over Midden Oosten. Rusland steunt Teheran en Washington probeert met nieuwe sancties de druk op het Iraanse regime te verhogen. Volgens Sanner kan ook het bestand rond Iran onderdeel van de gesprekken zijn geweest.⁶

Ratcliffe heeft bovendien een bestaand kanaal met de Russische buitenlandse inlichtingendienst SVR. In maart 2025 sprak hij telefonisch met SVR-chef Sergej Narysjkin. Beide mannen spraken toen af regelmatig contact te onderhouden om spanningen tussen Rusland en de Verenigde Staten te beperken. Narysjkin is protocolair Ratcliffes natuurlijke gesprekspartner in Moskou en zou vermoedelijk ook aanwezig zijn geweest als Ratcliffe Poetin heeft ontmoet.⁷

De betekenis van Ratcliffes reis zit daarom vooral in het niveau waarop Washington en Moskou kennelijk nog met elkaar spreken. Terwijl Rusland en de VS tegenover elkaar staan over Oekraïne, sancties, Iran en mogelijk zelfs de toekomstige veiligheid van de NAVO, blijven de inlichtingendiensten een achterkanaal openhouden. Juist wanneer de officiële diplomatie vastloopt, is zo’n kanaal heel belangrijk.

Wat Ratcliffe precies kwam bespreken weten we nog niet. Maar wanneer een CIA-directeur in een militair transportvliegtuig naar Moskou vliegt, is het zelden voor een beleefdheidsbezoek. Ik vermoed dat de VS Rusland wil afhouden van een prikactie. Door Poetin te wijzen op de onaangename gevolgen van zo’n prikactie stijgen de kosten voor Poetin en ziet hij er misschien van af.

Tot nu toe heeft Trump stelselmatig de kant van Poetin gekozen. Deze reis lijkt een uitzondering te zijn. Trump kan echter ook denken dat Poetin toch niet luistert zoals in november 2021. In dat geval rijdt Trump Poetin weer niet in de wielen.

Ik verheug mij nu al om al die boeken te lezen die geschreven gaan worden over Poetins chantage van Trump. Vandaag verschijnt overigens Luke Harding Betrayal: Trump, Putin and the New Age of Conquest. Harding behandelt expliciet de vraag waarom Trump zo opmerkelijk ontvankelijk lijkt voor Poetin en of daar Russische beïnvloeding of kompromat achter zit. Daarover een volgende keer meer.

Footnotes

1. Alexander Ward en Thomas Grove, “CIA Director John Ratcliffe Makes Surprise Trip to Moscow”, The Wall Street Journal, bijgewerkt 25 augustus 2026. De CIA weigerde commentaar te geven. CBS News berichtte eerder over de reis.J ulian E. Barnes en Paul Sonne, “CIA Director John Ratcliffe Made Secret Trip to Russia”, The New York Times, 25 augustus 2026. Volgens vluchtgegevens van FlightRadar24 bevond Ratcliffe zich ongeveer acht uur in Moskou.

2. Volgens vluchtgegevens van Flightradar24 vloog de C-17 vanaf Joint Base Andrews via Riga naar Vnukovo. The Wall Street Journal schrijft dat Ratcliffe ongeveer vier uur in Moskou verbleef. The New York Times kwam op basis van vluchtgegevens tot ongeveer acht uur; de precieze verblijfsduur is dus niet geheel duidelijk.

3. The Wall Street Journal had eerder gemeld dat Amerikaanse inlichtingendiensten informatie hebben verzameld over Russische voorbereidingen voor mogelijke verdere mobilisatie in Oekraïne en plannen waarmee Moskou de reactie van de NAVO zou kunnen testen.

4. Beth Sanner, voormalig Deputy Director of National Intelligence for Mission Integration, noemt in Wall Street Journal zowel een mogelijke waarschuwing over Russische militaire plannen als gesprekken over Iran als plausibele verklaringen voor het bezoek.

5. Ratcliffe en Sergej Narysjkin, directeur van de Russische buitenlandse inlichtingendienst SVR, spraken in maart 2025 voor het eerst telefonisch. Volgens de Russische lezing spraken zij over samenwerking op terreinen van wederzijds belang en over het verminderen van confrontatie tussen beide landen.

6. CIA-directeur William Burns reisde in november 2021 naar Moskou om de Russische leiding te waarschuwen voor de gevolgen van een invasie van Oekraïne. Rusland begon op 24 februari 2022 zijn grootschalige invasie.

7. Volgens The New York Times zien sommige Europese diplomaten mogelijkheden voor een nieuwe diplomatieke poging in de herfst of winter van 2026, al is onzeker hoeveel politieke aandacht Washington daarvoor beschikbaar heeft.

In het nieuwste nummer van Foreign Affairs luidt politicoloog Marc Lynch het einde in van de Amerikaanse orde in het Midden-Oosten, die sinds de Golfoorlog van 1991 bestond. Washington heeft decennialang beloofd dat het zijn bondgenoten in het Midden Oosten zal beschermen. De oorlog met Iran bewijst dat dit niet langer meer het geval is.¹

Die Amerikaanse orde berustte op een simpele afspraak. Washington leverde veiligheid aan Israël en vrijwel alle Arabische regimes, beteugelde Iran en bewaakte de vrije oliestroom. In ruil daarvoor accepteerden de regionale bondgenoten Amerikaanse senioriteit. Tegelijkertijd probeerde Washington Israël en de Arabische staten te verenigen in één veiligheidsarchitectuur.²

Dit systeem vertoonde al eerder barsten. In 2019 deed de Verenigde Staten niets toen de Houthis Saoedische olie-installaties aanvielen. De oorlog in Gaza ondermijnde de Amerikaanse legitimiteit in de Arabische wereld. De oorlog tegen Iran is echter beslissend. De Golfstaten werden in een conflict getrokken waar zij absoluut niet op zaten te wachten. Zij werden zelf doelwit van Iraanse raketten. Tevens moesten zij nuchter vaststellen dat de Verenigde Staten en Israël niet het regime in Teheran ten val wisten te brengen.³

Iran bleek in staat Amerikaanse bases en bondgenoten in grote problemen te brengen. Daarenboven werd de Straat van Hormuz geblokkeerd. De Amerikaanse veiligheidsbelofte bleek een lege huls. Waarom zou een golfstaat Washington trouw blijven als Amerika geen bescherming kan bieden tegen de gevolgen van zijn eigen ondoordachte oorlogen?

De vergelijking met Suez (1956) dringt zich onwillekeurig op. De mislukte Brits-Frans-Israëlische aanval op Egypte en de schrobbering van de Amerikaanse president Eisenhower die Parijs en London eraan herinnerde dat de dagen van koloniën voorbij waren, betekende niet dat Groot-Brittannië uit het Midden-Oosten verdween. De Britten bleven nog 2 decennia een belangrijke macht in de Golf. Achteraf bleek Suez het moment dat de imperiale orde een grote toekomst achter zich had. Zo zou het nu ook kunnen gaan. De Amerikaanse hegemonie kan nog jaren voortbestaan terwijl de fundamenten zijn aangetast door betonrot.⁴

Wat wordt de nieuwe orde? Golfstaten zullen hun eigen weg kiezen. Soms toenadering zoeken tot Iran. Tegelijkertijd hun relaties met China en Rusland uitbreiden. Er zal sprake zijn van een groeiende regionale rivaliteit tussen Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten. Israël en Iran hebben er baat bij om de instabiliteit voort te laten duren.⁵

De VS heeft geen keus meer. VS moet kiezen voor minder militaire interventies, meer defensie en diplomatie. Het heeft geen zin om de beschadigde Amerikaanse bases weer opnieuw op te bouwen alsof er niets aan de hand is. Krijg eerst de raket verdediging op orde. Ook de inlichtingenpositie en de vrije doorvaart door Hormuz vereisen alle aandacht. Het is onvermijdelijk dat Iran uiteindelijk ook een onderdeel moeten worden van een regionaal veiligheidssysteem. Israël zou niet langer moeten kunnen rekenen op vrijwel onbeperkte Amerikaanse steun.⁶ Laat dat nu precies zijn waar deel van MAGA en een deel van de Democraten op aansturen.

Iedereen die Israel een warm hart toedraagt maar Netanyahu’s beleid rampzalig acht zou kennis moeten nemen van de schuivende panelen in het Midden Oosten. Trump heeft vakkundig de Amerikaanse hegemonie ten grave gedragen. En Netanyahu’s afkeer van diplomatie en zijn voorkeur om op gezette tijden militair ‘het gras te maaien’ schaadt op de lange termijn de veiligheidsbelangen van Israel. Daarover een andere keer meer.

Footnotes

1. Marc Lynch, “The End of the American Middle East: Iran and the Last Gasp of a Failed Order”, Foreign Affairs, September/October 2026, vol. 105, nr. 5, pp. 54–69. Lynch opent expliciet met de stelling dat “the American Middle East is finished”.

2. Lynch situeert het ontstaan van deze Amerikaanse regionale orde na de Golfoorlog van 1990–1991 en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

3. Volgens Lynch vormden Gaza en vooral de oorlog tegen Iran samen de “death blow” voor de bestaande Amerikaanse orde.

4. Lynch, pp. 64–66. Hij benadrukt dat ook na Suez de Britse terugtocht nog jaren duurde.

5. Lynch verwacht onder meer meer autonomie van de Golfstaten, toenadering tot Iran en intensievere relaties met China en Rusland.

6. Lynch bepleit een omslag van militaire interventie en containment naar defensie, diplomatie en een herziening van de relatie met Amerikaanse bondgenoten, inclusief Israël.

Nu Iran niet militair op de knieën te krijgen is, kiest Trump voor economische wurging. Trump verordonneerde zijn minister van Financien om hele strenge secundaire sancties in te stellen tegen landen en bedrijven die nog steeds met Iran handelen. Bessent sprak direct over over een “economic D-Day” en de grootste financiële aanval ooit op een tegenstander.

Tijdens de persconferentie maandag om 19 uur Nederlandse tijd was die bravoure van Scott Bessent geheel afwezig. Ik weet niet of het aan mij ligt maar ik vond dat hij behoorlijk nerveus was tijdens zijn persconferentie. Hij las alles op van 2 teleprompters maar zelfs dat kon de trilling in zijn stem niet wegnemen. Hij besefte maar al te goed dat de nieuwe maatregelen enorme gevolgen kunnen hebben voor de wereld economie en dus ook voor de VS zelf. Economische verwevenheid impliceert immers dat een crisis zich razendsnel verspreidt.

Scott Bessent kondigde een forse uitbreiding van Amerikaanse secundaire sancties tegen Iran aan. Dit betreffen dus sancties die ingesteld worden tegen landen die toch met Iran blijven handelen. De VS richten zich vooral op vijf sectoren: digitale activa/crypto, technologie, goud, luchtvaart en scheepvaart. Belangrijke handelspartners zoals China, de VAE, Turkije en Irak worden daarmee expliciet onder druk gezet. Aangezien die terug kunnen slaan wordt het duidelijk waarom Scott Bessent zo zenuwachtig was.

Uit alles bleek dat Scott Bessent voorzichtig wilde opereren. Washington voert de zwaarste maatregelen nog niet onmiddellijk in omdat onmiddellijke grootschalige sancties het wereldwijde financiële systeem kunnen ontwrichten. Landen die met Iran handelen krijgen eerst een duidelijke termijn om die handel af te bouwen. Pas wie daarna doorgaat, kan worden afgesneden van het Amerikaanse financiële systeem.

Overigens is er twijfel of de sancties zullen werken. Iran heeft tientallen jaren ervaring met het ontwijken van sancties via schaduwhandel, tussenpersonen en alternatieve handelsroutes. Analist Ali Vaez ziet de aankondiging daarom deels als psychologische oorlogvoering. Die duiding verklaart echter niet waarom Scott Bessent zo nerveus is.

De cruciale vraag is of Trump en Scott Bessent werkelijk bereid zijn zware economische consequenties te riskeren, vooral in een confrontatie met China. Trump bezocht XI in mei in China en 24 september komt Xi naar Washington. Is Trump echt bereid om dat bezoek te verstieren met secundaire sancties die China keihard zullen raken? China importeerde begin dit jaar 1,2 miljoen vaten per dag. In augustus is dat teruggelopen naar half miljoen vaten dankzij de Amerikaanse blokkade.

Het antwoord is nee, Scott Bessent en Trump praten stoer maar opereren omzichtig. Scott Bessent noemde China zelfs niet tijdens zijn persconferentie. Hij noemde ook niet de namen van Chinese bedrijven of banken. Hij geeft de Iraanse handelspartners eerst rustig de tijd om zich terug te trekken.

Wat we hier zien is de nieuwe wereldorde. De VS heeft door een onverstandige oorlog een hoop munitie, geld en prestige verbrand. De inflatie stijgt. Trump zijn populariteit daalt. China ziet het aan en kan niet goed geloven dat Washington zich zo gemakkelijk zelf in de voet schiet. Met zo’n vijand heb je geen vriend meer nodig.

China heeft het allemaal al eerder meegemaakt. Wat is er nu nog over van de torenhoge Amerikaanse tarieven op Chinese exportprodukten? Het enige wat China deed was kalm blijven en keihard terugslaan. Toen Trump er achter kwam hoe afhankelijk Amerika is van Chinese kritieke metalen en de verwerking zong hij gelijk een hele octaaf lager. Er kwam niets terecht van zijn originele tariefplan door de ijzige houding van China en later een uitspraak van het Hooggerechtshof.

Ik heb nog nooit een Amerikaanse president zo vakkundig de Amerikaanse belangen zien verkwanselen. De Canadese premier Carney eveneens niet. Hij heeft van China geleerd om gelijk keihard terug te slaan. ‘Dollar for dollar’. En hij weet dat het Amerikaanse volk absoluut niet op een handelsoorlog met Canada zit te wachten.

Gelukkig gloort er hoop. De Democraten gaan het Huis van Afgevaardigden terug veroveren bij de Midterms. Als dat gebeurt kunnen zij tenminste proberen om de president in het gareel te brengen. De Republikeinen hebben het op dit gebied geheel laten afweten.

Iran is een groot probleem. De oorlog duurt maar voort, olieprijs stijgt en er is geen duidelijke politieke overwinning in zicht. Iran, Oekraïne en Gaza zitten allemaal vast.³

Zelfs immigratie levert hem nog maar weinig op. In Reuters/Ipsos is de enorme Republikeinse voorsprong op dat onderwerp teruggelopen: van 26 punten begin 2025 naar slechts 2 punten. Dat is misschien wel het meest verontrustende cijfer voor de Republikeinen.⁴

Zijn poging om met Kim Jong-un opnieuw een spectaculaire diplomatieke doorbraak te forceren, levert nog niets op. Toen Trump de Amerikaans-Zuid-Koreaanse oefeningen afslankte, werd hij getrakteerd op tien Noord-Koreaanse ballistische raketten. Kim Jong-un heeft nog geen top toegezegd.⁵

Het gevaarlijkste voor Trump is de mix. Een president kan slechte cijfers voor zijn internationale politiek overleven als de economie welig. Hij kan economische onvrede overleven als hij een schitterende buitenlandse overwinning kan presenteren. Trump heeft noch het een noch het ander.

En dan komen op 3 november 2026 de midterms. Als deze cijfers zo beroerd blijven, gaan de Republikeinen misschien het Huis verliezen. Dat zou de laatste twee jaar van Trumps presidentschap ernstig in de wielen rijden. Veel meer onderzoeken, blokkades van wetten en een vrijwel permanente strijd met een Democratisch Huis.

Het valt mij op dat hoe meer de zaken tegenzitten hoe actiever Trump op sociale media is. Ik ben eens gaan tellen. Van 17 t/m 22 augustus staan er al meer dan 210 posts van Trumps account in het archief. Het gaat daarbij om gewone posts, quote-posts en ReTruths. Dat zijn er 35, 17 per dag. Het archief zelf geeft over de hele periode sinds 2022 een gemiddelde van 22,1 posts per dag.⁶

Ter vergelijking: in de vergelijkbare periode 17–24 juli 2026 eindigde de telling op 120–139 posts in 7 dagen. Dat zijn er 19,86. In 17-22 augustus waren dat er dus meer dan 210 posts in 6 dagen. Dat zijn er 35,17 per dag. Dat is gemiddeld 50% hoger dan een maand geleden, en waarschijnlijk nog meer zodra 23 augustus volledig is meegeteld.⁷

Het valt ook op dat de posts van Trump niet op gezette tijden plaatsvinden. Op 21 augustus bijvoorbeeld zette hij rond 13.17 uur tientallen links en berichten achter elkaar online. Later die avond pakte hij de posts weer op en om 22.37 uur kwam er nog een lange uithaal tegen Tucker Carlson, Marjorie Taylor Greene en Thomas Massie. Op 19 augustus verschenen er ook nog berichten tussen 21.49 en 23.35 uur.⁸

De vraag is of het intensievere social mediagebruik samen valt met zijn slechtere peilingen. Doet Trump dat altijd wanneer hij politiek onder druk komt te staan?

Bij politieke of juridische druk gaat Trumps activiteit op sociale media inderdaad duidelijk omhoog. Een paar voorbeelden.

Op 1 augustus 2023 vond de grote federale strafzaak plaats over Trumps poging om de uitslag van de presidentsverkiezingen van 2020 ongedaan te maken. Op 1 augustus 2023 liet Special Council Jack Smith een federale grandjury in Washington Trump aanklagen. Het ging dus niet om het geweld van 6 januari, maar om wat Trump volgens de aanklacht vóór en tijdens 6 januari deed om de machtsoverdracht te ondermijnen. Trump gooide de ene post na de ander eruit. Vlak rond de bekendmaking begon Trump vrijwel onmiddellijk een serie Truths over Jack Smith, “election interference” en de aanklacht.

Op 24–26 augustus 2023 vond de aparte strafzaak in Georgia plaats over Trumps poging de verkiezingsuitslag van 2020 daar te beïnvloeden. Die zaak stond los van de federale Jack Smith-zaak waar we het net over hadden. Ook in de zaak Georgia bleef hij tot diep in de nacht zijn vingers blauw tikken. Op 26 augustus verschenen bijvoorbeeld berichten om 1.05, 1.19 en 1.35 uur.

30 mei 2024 werd Trump schuldig bevonden op 34 punten in de New Yorkse zwijggeldzaak rond de porno actrice Stormy Daniels. Het archief laat een continue stroom zien, van vóór het vonnis tot laat op de avond. Om 23.12 uur zat hij nog te tikken.

Een analyse van de Washington Post over zijn Truth Social-gebruik kwam in 2024 uit op gemiddeld ongeveer 29 posts per dag, tegenover ongeveer 18 tweets per dag in de onderzochte Twitterperiode. De Post constateerde bovendien dat zijn taal op Truth Social belligerenter was geworden.⁹

En dan nu. Voor 14–21 augustus 2026 is een aparte telling inmiddels afgesloten in de categorie 200+ Truth Social-activiteiten dus minstens ongeveer 29 per dag. Dat ligt boven het gemiddelde over zijn gehele Truth Social-archief. Dat is momenteel 22,1 posts per dag.

Veel posten betekent overigens niet automatisch dat Trump in paniek is. Het grootste geregistreerde dagtotaal is zelfs 168 posts op 1 december 2025, en toen was er niet sprake van een vergelijkbare juridische noodsituatie.

Mijn indruk is dat politieke druk vaker leidt tot posting bursts met agressievere en meer personele inhoud. Het aantal posts alleen is echter nog geen betrouwbare stressmeter. Wij blijven het voor u in de gaten houden.

1. https://www.reuters.com/world/us/trump-approval-falls-33-lowest-his-presidency-reutersipsos-poll-finds-2026-08-17

2. https://www.reuters.com/world/us/democrats-lead-republicans-economy-trump-approval-falls-reutersipsos-poll-finds-2026-08-03

3. https://www.reuters.com/world/us/trump-heads-into-midterms-short-foreign-policy-wins-2026-08-22/?utm_source=chatgpt.com

4. https://www.reuters.com/world/us/trump-approval-falls-33-lowest-his-presidency-reutersipsos-poll-finds-2026-08-17/?utm_source=chatgpt.com

5. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/trump-wants-new-meeting-with-kim-jong-un-north-korea-says-not-so-fast-2026-08-21/?utm_source=chatgpt.com

6. https://www.trumpstruth.org/stats

7. polymarket

8. https://www.trumpstruth.org/?per_page=100

9. https://www.washingtonpost.com/politics/interactive/2024/trump-truth-social-posts/?utm_source=chatgpt.com

Read more

Het VK was in 1990 toegetreden tot het Europees Monetair Stelsel. Het Britse pond moest daardoor binnen een bepaalde bandbreedte blijven. Dit waren de tijden van het Duitse rentedictaat. Duitsland had na de kostbare hereniging een hoge rente nodig om de inflatie te bestrijden. Het VK dat in een recessie zat had juist baat bij een lagere rente. Indien echter de Britse rente te ver onder de Duitse rente zou zakken, zou kapitaal uit het pond naar de D-mark stromen en kwam de ondergrens van de afgesproken wisselkoers in gevaar.

Daar zag het Soros team zijn kans. Zodra het pond de ondergrens van zijn bandbreedte naderde, moest de Britse overheid het pond verdedigen door ponden op te kopen en eventueel de rente te verhogen. Speculanten als Bessent anticipeerde gdat Londen dit niet lang zou kunnen volhouden. Ze gingen daarom massaal short in sterling. Zij speculeerden dus op een daling van het Britse pond. Dat werkte als volgt. Soros team leent geld in ponden. Die ponden worden gelijk omgezet in Duitse marken of dollars. Vervolgens wachtte het team op daling van het pond waardoor de ponden goedkoper kon worden teruggekocht en de lening kon worden terugbetaald.¹

Op Black Wednesday, 16 september 1992, bleek hun analyse juist. Het Soros fonds zette ongeveer 10 miljard tegen sterling in en verdiende meer dan 1 miljard. Zelfs enorme interventies en renteverhogingen tot wel 15% konden het pond niet redden en Groot-Brittannië trok zich uit het ERM terug.

Bessent speelde daarbij een interessante rol. Hij onderzocht de Britse huizenmarkt en zag dat veel Britse huizenbezitters door hun hypotheken zeer kwetsbaar waren voor verdere renteverhogingen. Daarmee wees hij op een fundamentele zwakte in de Britse verdediging van het pond: de Bank of England kon de rente niet onbeperkt verhogen aangezien dit gevolgen zou hebben voor de hypotheekrente en veel mensen hun hypotheek niet meer zouden kunnen betalen.

Is het niet ironisch dat het nu juist Scott Bessent is die nu verantwoordelijk is voor het opkoopprogramma van de Amerikaanse obligaties? Hij heeft voldoende kennis van de obligatiemarkt om te weten dat zijn programma slechts zeer tijdelijk soelaas biedt. De mensen die de Amerikaanse obligaties vertrouwen het begrotingsbeleid van Washington minder en vragen daarom om een hogere rente. Bessent weet heel goed dat de kans dat de obligatierente kan dalen toeneemt als het begrotingstekort van wel 6 % afneemt.

Vandaag bleek dit ook. Het opkoopprogramma gaat pas 9 september van start. Vanaf die datum verhoogt het Amerikaanse ministerie van Financiën de maximale terugkoop van langlopende Treasuries — grofweg obligaties met resterende looptijden van 10 tot 30 jaar — van $2 miljard naar minstens $4 miljard per operatie. Die verhoogde omvang geldt volgens de aangekondigde planning tot 4 november 2026.De lange rente is weer op het niveau van voor de aangekondigde interventie. Voor de 30-jarige Treasury stond de rente dinsdag vóór de ingreep rond 5,29% en bereikte intraday 5,34%. Na Bessents aankondiging zakte hij naar ongeveer 5,18%. Een dag later was hij alweer ongeveer 5,25%.²

Veel mensen maken zich zorgen over de hoge Amerikaanse staatschuld. Aanhangers van MMT natuurlijk niet. Zij zien inflatie als de echte beperking zoals ik gisteren beschreef.

Paul Krugman is geen MMT'er. Hij deelt met MMT de gedachte dat de Verenigde Staten niet zomaar zonder dollars kunnen komen te zitten, maar verwerpt de conclusie dat staatsschuld daarom nauwelijks een beperking vormt.

Paul Krugman haastte zich ochter om te zeggen dat de staatsschuld in de VS niet problematisch is. Het cijfer 40 biljoen lijkt mij een astronomisch bedrag maar Krugman komt met een tegenargument. Hij stelt dat er nauwelijks historische voorbeelden zijn van acute schuldencrises bij landen die hun staatsschuld in hun eigen munt hebben uitgegeven. Griekenland kon in 2010 in grote problemen komen omdat het niet zelf de euro kon creëren. De Verenigde Staten lenen daarentegen in dollars en de Federal Reserve kan in laatste instantie altijd dollars creëren. De VS kunnen daarom volgens Krugman niet op dezelfde manier zonder geld komen te zitten als Griekenland.³ Volgens hem kan VS zo’n immers altijd geld creëren om zijn verplichtingen te voldoen. Het grootste gevaar is dan eerder inflatie dan een klassieke wanbetaling.

Ik vrees dat ik het niet helemaal eens ben met de Nobelprijswinnaar. Er zijn wel historische voorbeelden van acute schuldcrises bij landen die hun staatsschuld in eigen munt uitgeven. Reinhart en Rogoff vonden voor 1800–2007 ongeveer 70 gevallen van expliciete binnenlandse wanbetaling of herstructurering. Het bekendste moderne voorbeeld is Rusland in 1998, dat zijn in roebels luidende staatsobligaties herstructureerde/defaultte.⁴

En dan heb ik nog een probleem met Krugman. De keuze is niet alleen tussen een Griekse schuldencrisis en helemaal geen probleem. Een land kan technisch altijd zijn schulden in eigen valuta betalen en toch financieel ernstig in de problemen raken. Als beleggers vanwege oplopende tekorten steeds hogere rentes eisen, stijgen de rentelasten, waardoor het begrotingstekort verder oploopt. De overheid moet dan nog meer lenen, wat opnieuw tot renteverhogingen kan leiden. Er kan dus wel degelijk een negatieve spiraal ontstaan zonder dat de Verenigde Staten ooit formeel failliet gaan.

De mogelijkheid om dollars te creëren zegt nog niets over de economische kosten daarvan. In het uiterste geval kan de centrale bank staatsobligaties opkopen en nieuwe dollars creëren, maar wanneer dat op grote schaal gebeurt terwijl de economie al tegen haar grenzen aanloopt, kan dat de inflatie doen stijgen en de dollar laten dalen.

Het probleem van de Amerikaanse staatsschuld is dus niet dat Washington op een ochtend ontdekt dat de dollars op zijn. Het probleem is dat een steeds groter deel van de begroting naar rente gaat en dat financiële markten uiteindelijk een steeds hogere prijs kunnen vragen om de Amerikaanse overheid te blijven financieren.

Politieke leiders kunnen zich niet onttrekken aan de tucht van de financiële markten. En dat is maar goed ook. Markten bestrijden in dit geval spilziekte. En van dat laatste wordt niemand beter. Het kapitalisme heeft wel degelijk problemen maar dit aspect is nu juist zegenrijk. Lijkt mij een mooi onderwerp voor een socialistisch zomerkamp.

1. Zie Bank of England, Operation of Monetary Policy, 1992; Bloomberg, interview met Stanley Druckenmiller, 5 december 2013; Reuters,

2. “Scott Bessent’s rise through finance to the US Treasury”, 22 november 2024.https://www.reuters.com/world/china/global-markets-wrapup-1-2026-08-18/?utm_source=chatgpt.com

3. Paul Krugman, What are Bond Markets telling us?, substack 19 augustus 2026

   Paul Krugman

   What Are Bond Markets Telling Us?

   Rising interest rates on government debt, in the United States and other countries, were at the top of the Financial Timeshome page and many other financial news sites yesterday. Indeed, long-term interest rates in many nations have reached levels not seen since the mid-2000s, before the global financial crisis…

   Read more

   15 days ago · 2107 likes · 381 comments · Paul Krugman

4. NBER Working Paper 13946, DOI 10.3386/w13946, April 2008, Carmen M. Reinhart & Kenneth S. Rogoff, The Forgotten History of Domestic Debt

If you enjoy Arend Jan Boekestijn, it would mean the world to me if you invited friends to subscribe and read with us. If you refer friends, you will receive benefits that give you special access to Arend Jan Boekestijn.

How to participate

1. Share Arend Jan Boekestijn. When you use the referral link below, or the “Share” button on any post, you'll get credit for any new subscribers. Simply send the link in a text, email, or share it on social media with friends.

Refer a friend

2. Earn benefits. When more friends use your referral link to subscribe (free or paid), you’ll receive special benefits.

• Get a 1 month comp for 3 referrals

• Get a 3 month comp for 5 referrals

• Get a 6 month comp for 25 referrals

Visit the leaderboard

To learn more, check out Substack’s FAQ.

Thank you for helping get the word out about Arend Jan Boekestijn!

‘Wat goed Arend Jan dat je aan het begin van het stuk aankondigt dat je weinig weet over het onderwerp. Als je meer grip wilt krijgen op de mechanismen van de overheidsfinanciën raad ik je aan om je te verdiepen in Modern Monetary Theory (MMT), bijvoorbeeld via het boek van Stephanie Kelton: The Deficit Myth. Op mijn substack (chielharmsen.nl) vind je stukken die in meer en mindere mate door MMT geïnspireerd zijn. Ik hoop dat ze je een beter begrip van de economie geven.’

Het is duidelijk dat Chiel geinspireerd is door het gedachtengoed van Stephanie Kelton. Ik heb van deze MMT econoom veel te weinig gelezen en besloot om mij in haar werk te verdiepen.

Stephanie Kelton Kelton studeerde economie aan California State University. Ze behaalde in 1997 haar master in Cambridge en was daarna een jaar verbonden aan het Levy Economics Institute van Bard College. Ze doctoreerde aan The New School met het proefschrift Public Policy and Government Finance: A Comparative Analysis Under Different Monetary Systems (2001).¹

De centrale stelling van MMT claimt is dat een land dat zijn eigen munt uitgeeft waarvan de wisselkoers zweeft en in die munt ook leent, technisch niet zonder geld kan komen te zitten. In tegenstelling tot een privaat huishouden hoeft de overheid haar uitgaven immers niet eerst met belastingen of obligaties te financieren. Zij kan anders dan gezinnen gewoon geld drukken. De echte grens is volgens MMT inflatie, niet de omvang van het begrotingstekort of de staatsschuld.

Een voorbeeld. Neem de Verenigde Staten. De Federal Reserve kan zelf dollars drukken. Amerikaanse staatsobligaties zijn bijna allemaal in dollars genoteerd. Daardoor heeft de VS technisch altijd genoeg dollars om een rekening of aflopende staatslening in dollars te betalen.

Een huishouden kan dat niet. Als een burger €100.000 wilt uitgeven, moet dat geld ergens vandaan komen. Inkomen, spaargeld of een lening. Iemand die een Porsche wil kopen kan immers niet zelf bankbiljetten drukken. Bij een monetair soevereine overheid verloopt dat anders. Een overheid hoeft niet eerst $100 miljard belasting te heffen om het daarna pas te kunnen uitgeven. De overheid kan de uitgave gewoon doen en daarmee nieuwe dollars in de economie brengen.

Belastingen hebben volgens MMT dus niet primair de functie van geld ophalen waardoor de overheid uitgaven kan financieren. Belastingen hebben andere functies. Belastingen halen koopkracht uit de economie, beperken inflatie, herverdelen inkomens. De fiscus zorgt er ook nog eens voor dat mensen de nationale munt nodig hebben om belastingen te kunnen betalen. Zie hier een geheel andere manier van denken.

Ook over de verkoop van staatsobligaties wordt door MMT heel anders gedacht. Traditioneel impliceert een overheidstekort dat een overheid geld moet lenen. Dat doet de overheid met het uitgeven en verkopen van obligaties.

MMT redeneert anders. De overheid geeft meer geld uit dan zij via belastingen binnen krijgt. Het gevolg is dat er extra dollars in het financiële systeem komen. Obligaties bieden de mogelijkheid om die dollars om te zetten in rentedragend overheidspapier.

Het cruciale punt is vervolgens de claim dat de grens aan de overheidsuitgaven niet ligt bij de vraag of het geld op is. Het geld kan immers in nominale zin worden gecreëerd. Nee, de grens ligt bij de reële economie.

Stel dat er 1 miljoen werklozen zijn, fabrieken half leeg staan en bouwbedrijven nauwelijks opdrachten hebben. Dan kan de overheid volgens MMT veel extra uitgeven. Die extra vraag leidt vooral tot meer productie en werkgelegenheid.

Stel echter dat iedereen al werkt, bouwbedrijven volgeboekt zijn en er nauwelijks bouwvakkers, staal en cement beschikbaar zijn. Als de overheid dan nog eens $100 miljard aan bouwprojecten bestelt, ontstaan er niet ineens meer bouwvakkers en cement. De overheid gaat concurreren met bedrijven en consumenten om dezelfde schaarse middelen. Dan stijgen de prijzen.

MMT beweert dus dat niet geld maar inflatie de echte begrotingsgrens is. Simpel geformuleerd: een overheid die haar eigen munt uitgeeft kan nooit zonder geld komen te zitten, maar wel zonder arbeidskrachten, grondstoffen en productiecapaciteit.

Dat betekent dus niet dat MMT stelt dat een overheid begrotingstechnisch gods water over gods akker kan laten lopen. Integendeel. MMT zegt eigenlijk dat het begrotingsbeleid moet worden begrensd door de beschikbare capaciteit van de economie.

En daar wordt het wat mij betreft problematisch. Hoe weet je wanneer je die grens is bereikt? Inflatie kan al ontstaan voordat iedereen aan het werk is, en als de inflatie eenmaal oploopt, moet de politiek vervolgens belastingen verhogen of uitgaven terugschroeven. Dat is in de praktijk van de politiek van alledag nog niet zo eenvoudig zoals we zullen zien.²

Eerst echter het punt van de inflatie. MMT onderschat hoe snel inflatie ontstaat. MMT zegt dat de overheid extra geld mag uitgeven zolang er sprake is van ongebruikte productiecapaciteit en de inflatie niet te snel stijgt. Nogmaals, wie bepaalt wanneer die grens precies wordt bereikt. Inflatie kan al oplopen voordat volledige werkgelegenheid is bereikt, bijvoorbeeld doordat bepaalde sectoren tegen capaciteitsgrenzen aanlopen, lonen stijgen of energie en grondstoffen schaars worden. ³

Mijn tweede reserve is dat belastingen een te traag instrument zijn om inflatie te bestrijden. MMT zegt in feite dat als de overheid te veel vraag heeft gecreëerd, zij koopkracht uit de economie kan halen door belastingen te verhogen. Politiek is dat echter niet eenvoudig. Stel dat de inflatie plotseling 7% wordt. Dan zou het parlement snel belastingen moeten verhogen of uitgaven moeten verlagen. Dat is politiek pijnlijk, kost tijd en kan midden in een inflatiecrisis moeilijk uitvoerbaar zijn. Een onafhankelijke centrale bank kan binnen dagen de rente verhogen; een parlementair belastingpakket duurt maanden.⁴

MMT vervangt dus het probleem van financiële discipline met politieke discipline. Het traditionele begrotingsdenken bevat een automatische rem geld lenen kost immers geld. Tekorten verhogen de schuld en uiteindelijk stijgen de rentelasten. MMT relativeert die financiële beperking voor een monetaire soevereine staat.

Dat is allemaal leuk en aardig maar dan moeten politici zich wel keurig gedragen. Zij zullen zich moeten beheersen. De regering en het parlement moeten dus uitgaven verlagen en belasting verhogen zodra inflatie dreigt. Ik vrees dat dit toch een naïeve gedachte is. Ik ben lang genoeg kamerlid geweest om te weten dat rechtse politici politici grote moeite hebben om belasting te verhogen en linkse politici moeite hebben met uitgaven beperken.

Voorst zingt MMT zich eigenlijk een beetje los van financiële markten. Landen voelen wel degelijk de tucht van de markt en dat is maar goed ook. Natuurlijk kan de VS technisch dollars creëren waarmee de rente op de staatsschuld wordt betaald. Een Amerikaanse staatsschuldcrisis is echter iets anders dan bijvoorbeeld een Argentijnse schuldcrisis in dollars. Argentijnen kunnen immers geen dollars drukken.⁵

Financiële markten kunnen echter nog steeds hevig reageren, ook op het Amerikaanse economische beleid. Bij twijfel over begrotingsbeleid kunnen beleggers hogere lange rentes eisen, de munt verkopen, vermogen naar het buitenland verplaatsen en ook hogere inflatie verwachten.

De staat kan eventueel proberen de lange rente te onderdrukken door centrale-bankinterventies. Dan verschuift echter de druk naar inflatie en de wisselkoers. De markt kan dus niet de Amerikaanse overheid failliet laten gaan, maar wel de dollar en het toekomstige prijsniveau minder vertrouwen. En dan loopt de financiering van de staatsschuld steeds meer in de papieren.

MMT werkt natuurlijk veel beter voor de VS dan voor kleinere landen.
De VS beschikken immers over de belangrijkste reservemunt ter wereld. Er is structureel een enorme internationale vraag naar dollars en Amerikaanse staatsobligaties. Een klein land met een eigen munt heeft veel minder speelruimte. Als het grote tekorten monetair financiert, kan zijn munt sterk depreciëren. Daardoor worden importproducten duurder en ontstaat geïmporteerde inflatie.

Nederland kan MMT bovendien niet zelfstandig toepassen, omdat Nederland geen eigen munt uitgeeft. De euro wordt door de ECB uitgegeven. Een individuele eurolidstaat lijkt financieel dus veel meer op een traditionele schuldenaar dan de Amerikaanse federale overheid.

MMT maakt soms ook onvoldoende onderscheid tussen een boekhoudkundige identiteit en economisch gedrag. Volgens MMT is het overheidstekort per definitie het financiële overschot van de private sector plus het buitenland. Boekhoudkundig klopt dat. Als de overheid €100 miljard meer uitgeeft dan zij aan belastingen ontvangt, heeft zij een tekort van €100 miljard. Dat geld moet, boekhoudkundig, ergens anders als netto financieel bezit terechtkomen. Nederlandse huishoudens sparen 70 miljard en het buitenland heeft netto 30 miljard aan Nederlandse financiële claims.

Iemands persoonlijke uitgave is noodzakelijkerwijs het inkomen van iemand anders is. Dat geldt voor begrotingstekorten ook zoals we hebben gezien. Dat betekent echter niet dat grotere overheidstekorten altijd wenselijk zijn. Dat betekent al helemaal niet dat alle overheidsuitgaven economisch optimaal zijn.⁶

Sommige MMT’ers stellen dat de centrale bank de rente op staatsleningen altijd kan beheersen. Dat betekent niet dat het probleem van de rente niet meer bestaat. Technisch kan de centrale bank inderdaad obligaties kopen en proberen de tienjaarsrente op 2% te houden. Als de markt echter vanwege hoge inflatie 6% rente verlangt, en de centrale bank blijft obligaties kopen om de rente op 2% te houden, wordt er meer geld gecreëerd. Meer geld verhoogt de inflatie en deprecieert de munt. Je kunt dus de nominale rente wel proberen te beheersen, maar niet alle negatieve economische gevolgen daarvan voorkomen.⁷

Veel MMT-economen bepleiten een baangarantie. De overheid biedt iedereen die wil werken een baan tegen een vast basisloon. Daarmee ontstaat volgens hen een soort prijsanker en volledige werkgelegenheid. De MMT-banen­garantie is echter praktisch enorm ingewikkeld. Wie organiseert miljoenen banen? Welke werkzaamheden? Hoe voorkom je verdringing van gewone bedrijven? Hoe schaal je het programma snel op tijdens een recessie en weer af tijdens hoogconjunctuur?⁸

Al deze bezwaren betekenen niet dat MMT wel een sterk punt heeft waar ik van heb geleerd. MMT corrigeert, een ook door mij, veelgemaakte denkfout dat een staat met een eigen munt geen huishouden is. De Amerikaanse regering hoeft niet eerst ergens dollars te vinden voordat zij dollars kan uitgeven. En een staatsschuld van bijvoorbeeld 150% van het bbp betekent op zichzelf niet dat een land failliet gaat. Japan met zijn enorme staatschuld van 203 % van het bnp dit jaar lijkt dat te bewijzen. Men dient echter wel te beseffen dat Japan in zijn eigen munt leent en dat Japanners graag nationale obligaties kopen. Bovendien ondersteunt de Bank of Japan de Japanse obligaties.

Waar ik huiverig voor ben is de suggestie van MMT dat financiële beperkingen minder hard zijn dan gedacht en dus begrotingsbeleid ook veel ruimer kan zijn. Critici antwoorden dat de beperkingen daarmee niet verdwijnen. Ze veranderen alleen van vorm. De aandacht verschuift van begrotingstekort en staatsschuld naar inflatie, rente, wisselkoers en politiek vertrouwen.

Dat is waarschijnlijk de scherpste kritiek op The Deficit Myth: het tekort is misschien niet de fundamentele beperking, maar het beperkt wel degelijk. Geen regering kan zich immers veroorloven om ontwikkelingen van de financiële markten te veronachtzamen.

1. Stephanie Kelton brak door bij het brede publiek met het boek The Deficit Myth: Modern Monetary Theory and the Birth of the People’s Economy (New York: PublicAffairs, 2020). Ze adviseerde Bernie Sanders tijdens zijn presidentscampagne van 2016 en was hoofd-econoom van de Democratische minderheid in de begrotingscommissie van de Senaat.

2. Thomas I. Palley, “Money, Fiscal Policy, and Interest Rates: A Critique of Modern Monetary Theory,” Review of Political Economy 27, nr. 1 (2015), pp. 1–23.

3. Zie Stephanie Kelton, The Deficit Myth: Modern Monetary Theory and the Birth of the People’s Economy (New York: PublicAffairs, 2020), over inflatie als de reële begrenzing van overheidsuitgaven; en Thomas I. Palley, “Money, Fiscal Policy, and Interest Rates: A Critique of Modern Monetary Theory,” Review of Political Economy 27, nr. 1 (2015), pp. 1–23.

4. Congressional Research Service, Deficit Financing, the Debt, and “Modern Monetary Theory”, R45976 (Washington, D.C., 2019). Het rapport wijst erop dat MMT impliciet veronderstelt dat het Congres snel genoeg kan reageren op inflatie door belastingen te verhogen of overheidsuitgaven te verlagen. Juist die veronderstelling is problematisch vanwege de institutionele en politieke vertragingen van begrotings- en belastingbeleid.

5. Zie L. Randall Wray, Modern Money Theory: A Primer on Macroeconomics for Sovereign Monetary Systems, 2e ed. (Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2015), met name de hoofdstukken over monetaire soevereiniteit en wisselkoersregimes; en Barry Eichengreen, Ricardo Hausmann en Ugo Panizza, “Currency Mismatches, Debt Intolerance, and the Original Sin: Why They Are Not the Same and Why It Matters,” in Sebastian Edwards (red.), Capital Controls and Capital Flows in Emerging Economies (Chicago: University of Chicago Press, 2007), pp. 121–170.

6. Marc Lavoie, “The Monetary and Fiscal Nexus of Neo-Chartalism: A Friendly Critique,” Journal of Economic Issues 47, nr. 1 (2013), pp. 1–32. Lavoie erkent de geldigheid van de boekhoudkundige relaties waarop MMT zich baseert, maar waarschuwt ervoor daaruit te gemakkelijk conclusies over economisch gedrag en beleid af te leiden. Zie ook Thomas I. Palley, “Money, Fiscal Policy, and Interest Rates: A Critique of Modern Monetary Theory,” Review of Political Economy 27, nr. 1 (2015), pp. 1–23.

7. Thomas I. Palley, “Money, Fiscal Policy, and Interest Rates: A Critique of Modern Monetary Theory,” Review of Political Economy 27, nr. 1 (2015), pp. 1–23. Zie daarnaast Laura Castillo-Martinez en Ricardo Reis, “How Do Central Banks Control Inflation? A Guide for the Perplexed,” Journal of Economic Literature 64, nr. 1 (2026), pp. 195–245.

8. Pavlina R. Tcherneva, The Case for a Job Guarantee (Cambridge: Polity Press, 2020), met name hfdst. 3 en 5. Tcherneva presenteert de baangarantie als een bufferstockmechanisme dat volledige werkgelegenheid moet combineren met prijsstabiliteit en bespreekt uitvoerig ontwerp, soorten banen en uitvoering. Voor kritiek op de uitvoerbaarheid en de macro-economische werking, zie Thomas I. Palley, “What’s Wrong with Modern Money Theory (MMT): A Critical Primer,” FMM Working Paper No. 44 (Hans-Böckler-Stiftung, 2019).

Jean-Paul Sartre definieerde een intellectueel ooit prachtig als ‘iemand die zich bemoeit met zaken die hem niet aangaan’. Émile Zola had hem dat al voorgedaan: als romanschrijver stortte hij zich in de Dreyfus-affaire en werd daarmee het prototype van de moderne geëngageerde intellectueel.¹

Zoals gezegd, economen zijn het absoluut niet met elkaar eens over zaken als opkopen van obligaties door de staat (repurchasing) of kwantitatieve verruiming waarbij de centrale bank obligaties opkoopt en daarvoor nieuw geld van de centrale bank creëert. Het doel is natuurlijk de lange rente omlaag te drukken, krediet goedkoper te maken en zo investeringen, consumptie en economische groei te stimuleren. In gewone taal: de centrale bank creëert geld en koopt daarmee obligaties op. Daardoor stijgt hun prijs en daalt hun rendement. Monetaire hocus pocus als je het mij vraagt.

Ik heb eens op een onverloren moment in een radiodebat met Prof. Paul de Grauwe mijn bezwaren tegen kwantitatieve verruiming geuit. Lieve hemel, ik kreeg de wind van voren. Ik was een conservatieve man die niets van economie begreep. De Grauwe verdedigde het grootschalig opkoopprogramma van staatsobligaties door de ECB als een noodzakelijk instrument om de eurozone te behoeden voor deflatie en een neerwaartse economische spiraal.

Economen verschillen hier echter fundamenteel van mening. Voor de ene school is een stijgende lange rente een probleem dat de overheid of centrale bank moet bestrijden. Als de lange rente stijgt zeggen de Keynesianen wordt de economie afgeremd en moet de overheid dus ingrijpen. Keynesianen zien een te hoge lange rente vooral als een rem op de effectieve vraag. Hun voorkeursmedicijn is daarom meestal monetair: de centrale bank verlaagt de beleidsrente of koopt langlopende obligaties op. Pas wanneer dat onvoldoende werkt, komt de begroting nadrukkelijker in beeld.

Voor de aanhangers van de Oostenrijkse school is diezelfde rentestijging juist een waarschuwing die je vooral niet moet onderdrukken: de markt vertelt Washington dat het te veel leent. Als de economen het hier niet over eens zijn en ons dus in de steek laten zullen we zelf toch zelf op een of andere wijze tot een oordeel moeten komen. Is het verstandig wat Scott Bessent gaat doen?

Scott Bessent wil de rente op Amerikaanse staatsleningen laten dalen. Die rente liep opnieuw hard op. De dertigjaarsrente steeg tot ongeveer 5,3 procent, het hoogste niveau in bijna twintig jaar. Beleggers eisen steeds meer rente om de Amerikaanse staat geld te lenen.

Dat heeft verschillende oorzaken. De enorme Amerikaanse begrotingstekorten spelen mee, maar ook de angst voor inflatie. De oorlog met Iran en de hoge olieprijs maken die zorgen alleen maar groter.

Ik zou dus geneigd te zeggen dat een goede minister van financiën tegen de president zegt dat de obligatierente alleen structureel daalt als er bezuinigd gaat worden en/of de belastingen worden verhoogd. Begrotingstekort moet omlaag, de staatsschuld eveneens en de inflatie hopelijk ook.

Probleem is natuurlijk dat Trump andere prioriteiten heeft. Hij geeft geld uit als water. Hij schiet tweederde van de Amerikaanse raketten af in het Midden Oosten zonder daar ook maar iets mee te bereiken. En hij manoeuvreert Iran in een situatie dat Teheran de straat van Hormuz kunnen controleren waardoor de olieprijs gaat stijgen zeker nu de voorraden op beginnen te raken. Dus Scott Bessent moet op zoek naar een second best, het opkopen van obligaties.

Waren er nog meer keuzes? Ja. Bessent had verschillende alternatieven, maar de meeste waren óf minder direct óf lagen buiten zijn bevoegdheden en macht.

Ten eerste, zoals eerder genoemd en mijn voorkeur, uitgaven verminderen en/of belasting verhogen. Economisch gezien de structurele oplossing. Beleggers zouden dan minder compensatie eisen voor het enorme toekomstige aanbod aan Amerikaanse schuld. Bessent krijgt hiervoor echter simpelweg niet de steun van Trump en het Congres. Beiden zijn gebrand op belastingverlaging.

Ten tweede, Bessent kan minder langlopende obligaties uitgeven en meer kortlopende Treasury bills. Indien je het aanbod aan langlopende obligaties vermindert drukt dat waarschijnlijk de lange 30-jaarsrente. Het nadeel is wel dat de staat dan afhankelijker wordt van kortlopende financiering en dus voortdurend moet herfinancieren.

Ten derde, de Fed vragen om de beleidsrente te verlagen. Dit zijn echter beslissingen van de onafhankelijke Fed, niet van Bessent.

Ten slotte kan Washington de regelgeving aanpassen om banken meer ruimte te geven Treasuries aan te houden. Door bepaalde kapitaaleisen te versoepelen, kunnen banken gemakkelijker als koper en tussenhandelaar op de staatsobligatiemarkt optreden. Het nadeel is dat soepelere kapitaaleisen ook de buffers van banken kunnen verkleinen. Als gevolg daarvan kan de financiële stabiliteit ondermijnd worden.

Hoe moeten we dit nu wegen? De Amerikaanse staatsschuld die door beleggers wordt aangehouden is inmiddels ongeveer even groot als het totale Amerikaanse bbp: circa 101 procent. Tel je ook de schulden binnen de overheid zelf mee, dan kom je uit op ongeveer 125 procent.’ Dat is een hoge en snel groeiende schuld. De koninklijke weg zou toch echt uitgaven verminderen en belasting verhogen zijn. Het is niet te hopen dat Prof. de Grauwe dit stukje op zijn nuchtere maag te lezen krijgt.

Er is echter wel een verschil tussen lening van een gezin of die van de staat. Een staat is geen huishouden. Washington hoeft zijn hypotheek niet ooit volledig af te lossen. Het kan schuld immers doorrollen. Maar ook een staat kent een grens. Dat is het moment waarop beleggers voor het aanschaffen van schuldpapier een steeds hogere rente gaan eisen. Elke regering kan gestraft worden door de financiële markten. Als een regering teveel uitgeeft wil op een gegeven moment niemand meer obligaties van dat land kopen. En dan kan een land zijn toegang tot de kapitaalmarkt verliezen en moet alsnog draconisch gaan bezuinigen met alle sociale gevolgen van dien. Zo’n land kan na een gedwongen herstructurering nog steeds moeite hebben om de schuld te financieren. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard.

Daarom is wat Bessent woensdag deed eigenlijk zo interessant. Het was de snelste maatregel waar Treasury zelf rechtstreeks controle over had. Het Amerikaanse ministerie van Financiën kondigde aan dat het vanaf september aanzienlijk meer langlopende staatsobligaties gaat terugkopen. Daarmee wordt Treasury zelf een extra koper op de obligatiemarkt.De 30-jaarsrente was tot 5,34% gestegen en zakte na de aankondiging scherp terug richting 5,2%. Zelfs veel orthodoxe economen hebben minder bezwaar tegen het opkopen van obligaties dan tegen kwantitatieve verruiming. Herschikking van nieuwe staatsschuld is nog niet zo’n gek idee.

Dit was immers geen nieuwe ronde van quantitative easing. De Federal Reserve drukt geen geld bij om staatsobligaties op te kopen. Het ministerie van Financiën ruilt in feite oude schuld om voor nieuwe schuld en probeert tegelijkertijd de handel in bepaalde staatsleningen soepeler te laten verlopen. Het politieke signaal is echter interessanter dan het bedrag.

Washington laat immers zien dat het nerveus wordt wanneer de lange rente te snel stijgt.Dat is begrijpelijk. Een Amerikaanse dertigjaarsrente boven de vijf procent werkt uiteindelijk door in hypotheekrentes, bedrijfsleningen, vastgoedprijzen en aandelenkoersen. En vanzelfsprekend wordt ook de financiering van de Amerikaanse staat steeds duurder.

Het probleem voor Trump wordt steeds groter. Hij wil groei, lage rentes en tegelijkertijd grote begrotingstekorten. De obligatiemarkt herinnert hem eraan dat je niet alles tegelijk kunt hebben. Een president moet alles doen om te voorkomen dat zijn regering door hoge uitgaven niet meer in staat is om de staatsschuld te financieren. Op een gegeven moment zal toch echt de tering naar de nering moet worden gezet.

Trump had van Berlusconi kunnen leren dat de financiële markten het laatste woord hebben. Berlusconi ontdekte in 2011² hoe machtig de obligatiemarkt kan zijn. Toen de Italiaanse tienjaarsrente door de grens van 7 procent schoot, werd de financiering van de Italiaanse staat steeds problematischer. Enkele dagen later was Berlusconi premier af. De obligatiemarkt had hem niet in haar eentje ten val gebracht, maar had wel het laatste zetje gegeven.

En er zijn zoveel meer voorbeelden. Groot Brittanie ontdekte dit in 1976, Frankrijk in 1981-1983, Griekenland 2010-2015, en Liz Truss in het VK recent in 2022. Haar politieke bestaan was korter dan die van een krop sla. Wanneer gaat Trump voor de bijl?

1. Jean-Paul Sartre, Plaidoyer pour les intellectuels (Paris: Gallimard, 1972), eerste lezing, ‘Qu’est-ce qu’un intellectuel?’. Sartre schrijft daar: ‘L’intellectuel est quelqu’un qui se mêle de ce qui ne le regarde pas.’ De moderne Franse figuur van de intellectueel wordt doorgaans verbonden met de Dreyfus-affaire en Émile Zola’s open brief ‘J’accuse…!’, gepubliceerd in L’Aurore op 13 januari 1898. De Dreyfus-affaire draaide om de Joodse Franse legerofficier Alfred Dreyfus, die in 1894 ten onrechte wegens spionage voor Duitsland werd veroordeeld, mede in een klimaat van sterk antisemitisme. Émile Zola nam het in 1898 publiekelijk voor hem op met zijn beroemde open brief ‘J’accuse…!’, waarna de affaire Frankrijk jarenlang politiek en maatschappelijk verdeelde.

2. Reuters, 9 november 2011, “Italian 10-year yields rise above 7 percent”; Berlusconi kondigde op 8 november zijn vertrek aan en trad op 12 november af.

Toen Trump in februari Iran aanviel, waren sommige AfD-politici enthousiast. Toen de oorlog echter de energieprijzen omhoog joegen en de zwakke Duitse economie onder druk kwam te staan. Trumps handelstarieven, zijn dreigementen tegenover Groenland en zijn steeds agressievere buitenlandse politiek maakten het voor Duitse nationalisten moeilijker om uit te leggen waarom zij zo enthousiast achter Trump aanlopen.¹

De partij is verdeeld. Aan de ene kant staan mensen als Beatrix von Storch, vicevoorzitter van de AfD, die een MAGA-pet op haar bureau laat rondslingeren. Zij beschouwt Trump als een lichtend voorbeeld op het gebied van migratie, familiepolitiek en de strijd tegen woke.² Von Storch ziet nog een ander voordeel in toenadering tot MAGA. Toen de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst de partij als rechts-extremistisch classificeerde, sprongen prominente Trump-getrouwen voor de AfD in de bres. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio nam zelfs de term ‘tirannie’ in de mond.³

Binnen de radicale Oost-Duitse vleugel bestaat echter wantrouwen tegenover Amerika. Een van de ideologen van Duitslands Neue Rechte, Benedikt Kaiser, drijft inmiddels openlijk de spot met de MAGA-fans binnen zijn partij. Venezuela? Bravo. Iran? Bravo. Groenland? Bravo. Kaiser benadrukt dat Duitse nationalisten Amerikaanse nationalisten zijn gaan toejuichen zonder zich af te vragen wat Amerikaans nationalisme nu eigenlijk voor Duitsland betekent.⁴

Daar zit natuurlijk een prachtige paradox. Nationalistische partijen in Europa bewonderen Trump omdat hij zegt dat staten hun eigen nationale belang voorop moeten stellen. Zodra Washington dat echt daadwerkelijk doet, blijken Amerikaanse en Europese belangen helemaal niet automatisch samen te vallen.

De AfD houdt tegenwoordig een beetje afstand. Buitenlandwoordvoerder Markus Frohnmaier, die de deur heeft platgelopen bij de Republikeinen, reisde deze zomer niet naar Washington maar naar het beruchte economische forum van Vladimir Poetin in Sint-Petersburg. Daar sprak hij onder meer vertegenwoordigers van Gazprom.⁵

Radicaal rechts in Europa bevindt zich in een ideologische spagaat. Het wil tegelijk nationalistisch zijn én onderdeel uitmaken van een internationale beweging van nationalisten. Dat kan niet.

Trump wil Amerika eerst. De AfD zegt Duitsland eerst te willen. Giorgia Meloni moet Italië eerst zetten en Marine Le Pen Frankrijk. Zolang iedereen gezamenlijk fulmineert tegen Brussel, migratie en woke, kun je die tegenstelling nog wel onder het tapijt houden.

Zodra er echter olie, handel, oorlog en geld op tafel liggen, komt er onvermijdelijk een vraag naar boven drijven. Wiens land komt er eigenlijk eerst? En dan gaat iedereen ongemakkelijk schuiven. Voor partijen die nationale soevereiniteit vooropstellen, zal supranationale samenwerking al snel een anathema zijn.

Voetnoten

1. Laura Pitel, “The German far right’s Maga problem”, Financial Times, 18 augustus 2026. Pitel beschrijft hoe binnen de AfD de kritiek op Trump is toegenomen na de oorlog met Iran, Amerikaanse handelstarieven en Trumps confrontaties met Europese landen. ↩

2. Ibid. Von Storch bezocht met andere prominente AfD-politici Trumps inauguratie in januari 2025 en ziet duidelijke programmatische overeenkomsten tussen MAGA en de AfD. ↩

3. Ibid. Nadat de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst de AfD als rechts-extremistisch had geclassificeerd, veroordeelde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio die beslissing scherp. De kwestie illustreert waarom Amerikaanse politieke steun voor de AfD ook strategisch aantrekkelijk is. ↩

4. Ibid. Kaiser behoort tot de invloedrijke intellectuele omgeving van de Duitse Neue Rechte en waarschuwt dat AfD-politici de gevolgen van Trumps buitenlandse politiek voor Duitsland onvoldoende hebben doordacht. ↩

5. Ibid. Frohnmaier, buitenlandwoordvoerder van de AfD, bezocht in juni 2026 het St Petersburg International Economic Forum en sprak daar onder anderen vertegenwoordigers uit de directe omgeving van het Kremlin en Gazprom. ↩

Donald Trump heeft zich flink in de nesten gewerkt. Hij begon de oorlog tegen Iran met overweldigende militaire druk in de hoop Teheran snel tot concessies dwingen. Amerikaanse regeringsfunctionarissen voorspelden begin dit jaar zelfs dat de oorlog binnen een maand voorbij zou zijn.1 Inmiddels zijn we bijna half jaar verder en begint iedereen zich af te vragen hoe Trump deze oorlog kan beëindigen.

Maandag 17 augustus was pijnlijk. De termijn van zestig dagen die Washington en Teheran zichzelf hadden gegeven om na een voorlopige overeenkomst tot een definitieve regeling te komen, liep af zonder resultaat.2 Trump had zichzelf een uitweg uit de oorlog beloofd. Die uitweg is er niet gekomen.

In juni hadden de Verenigde Staten en Iran nog een memorandum of understanding bereikt. Even gloorde de-escalatie. Vervolgens ontstond ruzie over wat de afspraak nu precies behelsde. De overeenkomst was gestrand. Zowel Trump als de Iraanse leiders vinden inmiddels dat de afspraak niet langer van kracht is.3

Trump toont geen emoties. Tegen Fox News zei hij maandag dat hij „geen haast” heeft om een akkoord te sluiten. Zijn centrale doel, zegt hij, blijft voorkomen dat Iran ooit over een kernwapen beschikt.4 Wat een baarlijke onzin. Er wordt over niets gesproken laat staan over het kernwapenproject.

Achter die grootspraak schuilt een drama. Trump gelooft al jaren in wat je coercive diplomacy zou kunnen noemen: een tegenstander met economische en militaire druk ervan overtuigen dat doorgaan kostbaarder is dan toegeven. Het uitgangspunt is niet onlogisch. Staten sluiten meestal geen akkoorden omdat ze elkaar aardig vinden. Ze sluiten ze omdat de kosten-batenanalyse verandert.

Alleen moet dwang uiteindelijk wel leiden tot een politieke uitkomst. En precies daar faalt Trumps Iran-strategie. Ondanks de enorme militaire en economische druk heeft Teheran niet ingestemd met de voorwaarden die Trump aan het begin van de oorlog stelde. De Amerikaanse regering kondigt daarom voor zoveelste keer „verpletterende” sancties aan. Wat die sancties inhouden, God mag het weten.5

Minister van Defensie Pete Hegseth, niet het scherpste mes uit de lade, claimt doodleuk dat de Verenigde Staten de maritieme blokkade rond de Straat van Hormuz voor onbepaalde tijd kunnen volhouden. Dat klinkt krijgshaftig, maar dat is het niet. Wanneer een regering zes maanden na het uitbreken van een oorlog benadrukt dat zij een blokkade onbeperkt kan voortzetten, betekent dat impliciet ook dat er nog geen duidelijk einde van die oorlog in zicht is. En dat terwijl de benzineprijs in de VS gaat stijgen nu de voorraden slinken en de midterms alras dichterbij komen.

Militair vermogen is iets anders dan politieke strategie. Natuurlijk kan Amerika nog bombarderen, blokkeren en sanctioneren. De munitievoorraden zijn echter geslonken. De vraag is: welke Iraanse beslissing moet daardoor uiteindelijk worden afgedwongen? En vooral: wat gebeurt er wanneer Iran die beslissing eenvoudigweg niet neemt? Iran lijkt het nog heel goed vol te houden. De Iraanse raketten hebben tijdens de oorlog zelfs aan doeltreffendheid gewonnen

En dan het verhaal van Oman. Oman speelt een belangrijke rol in het Midden-Oosten. Het land probeert een brug te slaan tussen de soennitische en sjiitische wereld. Het land onderhoudt relaties met zowel Washington als Teheran. Regelmatig heeft Oman als tussenpersoon gefungeerd wanneer rechtstreeks Amerikaans-Iraans overleg politiek onmogelijk was.7

Oman is een bijzonder land dat ik een aantal jaren geleden heb bezocht. De sultan Qaboos onderhield warme contacten met ons koningshuis. Qaboos is überhaupt een interessante man. Hij genoot zijn onderwijs in het VK en ontwikkelde aldaar een groot voorliefde voor de componist Johan Sebastiaan Bach. Hij keerde terug naar zijn vaderland en was betrokken bij een coup om zijn vader af te zetten. Vervolgens sloot Oman onder zijn bewind met alle aangrenzende staten verdragen waarin de grenzen werden vastgesteld. Hij gebruikte de inkomsten van de olie-industrie om huisvesting en gezondheidszorg goed te regelen. Veel experts vergelijken zijn succesvolle beleid met het droevige lot van de verdeelde buurstaat Jemen dat zich nog steeds in een burgeroorlog bevindt.

Je zou dus denken dat Trump, nu zijn oorlog vastloopt, zuinig zou zijn op zo’n interessant diplomatiek kanaal. In een telefonisch interview met Fox News haalde Trump echter uit naar Oman. Als Oman de Verenigde Staten zou dwarsbomen, zei hij volgens Fox-correspondent Trey Yingst: “If Oman gets in the way, we’ll bomb the shit out of them.”8 Kunt u zich voorstellen dat Nixon dit openlijk op de tv zou zeggen?

Het is een curieuze uitspraak over een Amerikaanse bondgenoot die tegelijkertijd probeert te bemiddelen in de oorlog waarvoor Washington een diplomatieke uitweg zoekt. En het was niet eens de eerste keer.

In mei bleek dat Oman met Iran had gesproken over een deal waarbij schepen mogelijk zouden moeten betalen voor passage door de Straat van Hormuz. Trump reageerde toen al furieus. „Oman will behave just like everybody else, or we’ll have to blow them up”, zei hij destijds tegen journalisten.9

Trump probeert dus Iran met dreigementen tot concessies te bewegen. Intussen begint hij dezelfde tactiek toe te passen op de staat die hij nodig kan hebben om die concessies uiteindelijk in een overeenkomst vast te leggen. Dat is diplomatiek nogal onhandig.

Hier ontstaat een interessante paradox. Trump beschouwt onvoorspelbaarheid als een strategisch voordeel. Tegenstanders moeten geloven dat hij bereid is verder te gaan dan een gewone Amerikaanse president. Misschien bombardeert hij wel. Misschien verhoogt hij de sancties. Misschien blokkeert hij een zeestraat. Misschien doet hij iets wat niemand verwacht.

Het is de beroemde madman theory, die meestal met Richard Nixon wordt geassocieerd: laat je tegenstander geloven dat je misschien irrationeel genoeg bent om extreem geweld te gebruiken, zodat hij eerder toegeeft. Dat kan werken, maar alleen onder bepaalde voorwaarden. De tegenstander moet geloven dat toegeven daadwerkelijk een einde aan de druk maakt. En er moet uiteindelijk iemand zijn met wie je een overeenkomst kunt sluiten.

Wanneer je niet alleen de tegenstander maar ook de bemiddelaar bedreigt, ontstaat een ander effect: steeds minder partijen weten nog welke deal met Washington eigenlijk veilig is.

En dan is er nog iets. Trump begon deze oorlog vanuit de veronderstelling dat de enorme machtsasymmetrie tussen de Verenigde Staten en Iran zich snel zou vertalen in politieke resultaten. Militair is Amerika inderdaad vele malen sterker. Maar oorlogen worden niet uitsluitend gewonnen door degene die de meeste bommen kan afwerpen.

Een zwakkere staat hoeft een sterkere staat niet noodzakelijk militair te verslaan. Soms is het voldoende om niet te verliezen en lang genoeg vol te houden. Vietnam zou de Amerikanen iets over dat mechanisme kunnen leren. Afghanistan trouwens ook.

Dat brengt ons bij de belangrijkste vraag voor de komende maanden. Dat is niet de vraag of Amerika de oorlog tegen Iran voortzetten. Natuurlijk kan het dat. De Verenigde Staten beschikken over een indrukwekkend militair apparaat hoewel ze veel munitie hebben verschoten. Washington kan sancties uitbreiden, Iraanse installaties bombarderen en scheepvaart onder druk zetten.

De werkelijke vraag is: heeft nagedacht over een exitstrategie? Voor iedere oorlog is uiteindelijk een definitie nodig van wat overwinning behelst. Welke concrete Iraanse concessie maakt het voor Trump mogelijk om te zeggen dat zijn doel is bereikt? Hoe wordt die afspraak gecontroleerd? Wie bemiddelt daarbij? En welke garanties krijgt Teheran dat nieuwe Amerikaanse aanvallen daarna uitblijven?

Op die vragen is half jaar na het begin van de oorlog nog steeds geen overtuigend antwoord zichtbaar. En juist daarom is de ruzie met Oman zo interessant. Het is maar één incident, maar het zegt misschien iets groters over de ontwikkeling van Trumps buitenlandse politiek. Wanneer maximale druk niet snel genoeg het gewenste resultaat oplevert, is zijn instinct niet om de strategie opnieuw te bekijken maar om de druk verder op te voeren.

Eerst tegen Iran. Daarna tegen landen die Iran helpen. En uiteindelijk zelfs tegen het land dat probeert tussen beide partijen te bemiddelen.

Trump begon de oorlog met het idee dat Amerikaanse militaire superioriteit Iran snel tot concessies zou dwingen. Zes maanden later blijkt het tegenovergestelde probleem. Amerika weet heel goed hoe het een oorlog tegen Iran moet voeren. Maar Trump heeft geen idee hoe hij hem wil beëindigen.

Voetnoten

1. Luke Broadwater, “Trump lashes out at Oman as the preliminary deal with Iran expires”, The New York Times, 17 augustus 2026. Volgens de krant gingen Amerikaanse regeringsfunctionarissen bij het begin van de Amerikaans-Israëlische aanvallen in februari uit van een oorlog van vier tot zes weken.

2. The New York Times, “Trump Administration Live Updates: President Lashes Out at Ally as Deadline Passes Without Iran Deal”, 17 augustus 2026. De deadline volgde uit een voorlopige regeling die ongeveer twee maanden eerder was bereikt.

3. Luke Broadwater, The New York Times, 17 augustus 2026. De in juni bereikte memorandum of understanding viel volgens de krant snel uiteen door meningsverschillen over de precieze formulering ervan.

4. Ibid. Trump zei in een interview met Fox News dat hij “not in a hurry” was om tot een akkoord met Iran te komen en herhaalde dat zijn centrale doel voorkoming van een Iraans kernwapen bleef.

5. Ibid. De regering-Trump kondigde nieuwe zware sancties tegen Iran aan, maar had op 17 augustus nog geen details over het sanctiepakket gepubliceerd.

6. Ibid. Minister van Defensie Pete Hegseth stelde dat de Verenigde Staten de maritieme blokkade van de Straat van Hormuz voor onbepaalde tijd konden handhaven.

7. Zie voor de rol van Oman als bemiddelaar tussen Washington en Teheran eveneens The New York Times, 17 augustus 2026. Oman heeft gedurende verschillende Amerikaans-Iraanse crises kanalen voor indirect overleg gefaciliteerd.

8. Trey Yingst, Fox News, geciteerd door Luke Broadwater in The New York Times, 17 augustus 2026

9. The New York Times, geciteerd in Broadwater, 17 augustus 2026. Trump reageerde in mei op gesprekken tussen Oman en Iran over mogelijke heffingen voor scheepvaart door de Straat van Hormuz met de woorden: “Oman will behave just like everybody else, or we’ll have to blow them up.”

De Amerikaanse militairen hadden deze oorlog vermoedelijk ook graag overgeslagen, als we tenminste de verontrustende berichten mogen geloven over de omstandigheden waaronder de bemanning van het vliegdekschip USS Abraham Lincoln moet werken. Er zijn klachten gemeld over voedsel- en voorraadtekorten, problemen met drinkwater en sanitair, uitputting en de mentale gezondheid van de bemanning. Het Pentagon bestrijdt overigens dat de situatie zo ernstig is als sommige berichten suggereren.¹

Het blijft een interessante en zeer actuele vraag. Wanneer moet een grootmacht gaan vechten en wanneer niet?

De Amerikaanse politicoloog Hans J. Morgenthau (1904–1980) schreef daar in april 1967, midden in de Vietnamoorlog, een interessante beschouwing over: To Intervene or Not to Intervene. Foreign Affairs heeft het stuk onlangs opnieuw gepubliceerd.²

Het interessante is dat Morgenthau bepaald niet van het gebroken geweertje was. Hij had geen principiële bezwaren tegen militaire interventie. Integendeel, hij was een van de aartsvaders van het politieke realisme. Staten hebben belangen, beschikken over macht en zullen die macht soms ook buiten hun grenzen gebruiken. Daar is op zichzelf weinig nieuws aan. Interventie, schrijft Morgenthau, is zo oud als de internationale politiek zelf.

Bij Morgenthau staan een paar ideeën centraal die we eerst nodig hebben om zijn redenering te begrijpen. In de eerste plaats, de wereld kent geen regering boven de staten. Staten dus zelf voor hun veiligheid zorg moeten dragen. Dat gaat niet zonder macht. Dat kan militaire macht zijn, maar ook economische macht, diplomatieke invloed of een bondgenootschappen.

Buitenlands beleid moet volgens Morgenthau daarom in de eerste plaats worden beoordeeld vanuit het nationale belang. Goede bedoelingen zijn niet genoeg. Staten moeten rekening houden met machtsverhoudingen, met de reactie van andere staten en vooral met de gevolgen van hun eigen handelen. Vandaar ook het wantrouwen van realisten tegenover kruistochten voor democratie, mensenrechten of andere verheven beginselen. Achter het algemene belang gaat verrassend vaak gewoon het nationale belang schuil.

Morgenthau vatte dit samen in zijn beroemde formulering “interest defined in terms of power”: het nationale belang moet worden begrepen in termen van macht.³ Dat betekent overigens niet dat moraal er niet toe doet. Integendeel. Morgenthau vond dat politici juist moreel verantwoordelijk moesten handelen. Maar een regering mag haar eigen overtuigingen niet zomaar tot universele waarheid verheffen. Een staatsman moet ook vragen: wat gebeurt er als ik dit werkelijk doe? Goede intenties ontslaan je niet van verantwoordelijkheid voor slechte gevolgen.

Het gaat dus niet alleen om overtuigingsethiek — zijn mijn bedoelingen goed? — maar ook om gevolgenethiek: wat richt mijn beleid uiteindelijk aan?

Indien de regering in land X zijn bevolking onderdrukt bepleit een idealist vaak ingrijpen. Morgenthau zou dan eerst een paar hinderlijke vragen stellen. Wat hebben wij daar precies te zoeken? Kunnen wij bereiken wat we beloven? Wat gaat het kosten? Welke tegenreactie lokken we uit? En misschien nog belangrijker: maken we de zaak niet erger?

Voordat we terugkeren naar Morgenthaus artikel is het nuttig hem naast John Mearsheimer en het liberalisme te zetten.

Morgenthau meent dat internationale politiek fundamenteel draait om macht en nationaal belang. Het machtsstreven hangt bij hem mede samen met de menselijke natuur. Mensen hebben een onbedwingbare neiging tot macht en staten worden nu eenmaal door mensen bestuurd. Dat nationale belang staat ook centraal in Morgenthaus In Defense of the National Interest uit 1951.⁴ De titel zegt eigenlijk al genoeg.

Daar houdt echter zijn verhaal niet op. Juist omdat macht zo verleidelijk is, heeft een goede staatsman prudentie nodig. Hij moet belangen, middelen en gevolgen tegen elkaar afwegen. Dat is ook de reden waarom Morgenthau zo fel tegen de Vietnamoorlog was.

Mearsheimer is nog meedogenlozer. Hij is een offensief realist. Bij hem ligt het probleem niet in de eerste plaats in de menselijke natuur, maar in de inrichting van het internationale systeem zelf. Er bestaat immers geen wereldregering die staten kan beschermen. Staten kunnen bovendien nooit volledig zeker weten wat andere staten morgen van plan zijn. Daarom proberen grote mogendheden zoveel mogelijk relatieve macht te verzamelen. Het veiligste wat je uiteindelijk kunt worden is regionale hegemon.⁵ Mearsheimer gaat mij hier te ver. Hij vindt echt dat grote mogendheden elke kans op machtsvergroting met beide handen moeten aangrijpen.

Hier zit voor mij het verschil tussen beide realisten. Morgenthau vertrouwt de menselijke neiging tot macht niet, maar vertrouwt nog wel op verstandig staatsmanschap. Mearsheimer is somberder. Zelfs keurige en vreedzame leiders worden volgens hem door het systeem gedwongen voortdurend naar meer macht te zoeken. Geen wonder dat hij zoveel begrip heeft voor de Russische positie in de oorlog in Oekraïne. Hij vindt gewoon dat de VS zich niet moet mengen in de Russische invloedssfeer. En hij acht, onjuist in mijn ogen, de NAVO uitbreiding als de belangrijkste factor in het veroorzaken van oorlog.

Morgenthau is dus geen defensief realist in de strikte theoretische betekenis van het woord. Maar zijn realisme kent wel een duidelijkere ingebouwde rem dan dat van Mearsheimer. Bij Mearsheimer worden grote mogendheden door de structuur van het internationale systeem aangespoord gunstige kansen om hun relatieve macht te vergroten te benutten.

Morgenthau zegt eerder: denk eerst eens na. Wat kost het? Welke tegenreactie lok je uit? En kan meer macht je uiteindelijk misschien juist minder veilig maken? Machtspolitiek zonder zelfbeheersing kan het nationale belang behoorlijk beschadigen.

Liberalen vertrekken vanuit een andere gedachte. Ook zij weten natuurlijk dat staten belangen hebben. Maar zij geloven niet dat internationale politiek noodzakelijk een eindeloze machtsstrijd hoeft te zijn. Handel, economische verwevenheid, democratie, internationaal recht en instituties kunnen staten ertoe brengen samen te werken. De NAVO, EU, WTO en VN zijn vanuit dat perspectief dus meer dan alleen een weerspiegeling van de bestaande machtsverhoudingen. Ze kunnen het gedrag van staten ook beïnvloeden.

De liberalen hebben natuurlijk een punt dat internationale samenwerking en recht belangrijk zijn. Waar zij soms de mist ingaan is als zij zich loszingen van de bestaande machtsverhoudingen. Internationaal recht heeft de pretentie om machtsverschillen tussen lidstaten weg te poetsen. Dat macht toch altijd een rol speelt ziet men aan het gedrag van de grote mogendheden t.a.v. internationaal recht. De VS is geen lid van het Internationaal Strafhof en dwarsboomt het orgaan zelfs. China legt het internationaal recht in de Zuid-Chinese Zee naast zich neer. Poetin heeft al helemaal geen boodschap aan soevereiniteit.

Morgenthau heeft veel minder geduld dan de liberalen met het idee dat er een eenvoudige juridische of morele regel bestaat waarmee kan worden bepaald wanneer interventie geoorloofd is. Staten beroepen zich graag op het beginsel van non-interventie wanneer het hun goed uitkomt. Zodra hun eigen belangen in het geding zijn, blijken dezelfde staten opmerkelijk flexibel.

Groot-Brittannië verzette zich in de negentiende eeuw bijvoorbeeld tegen Russische interventies wanneer die de Russische macht vergrootten, maar intervenieerde zelf wanneer Britse belangen dat vereisten. Tijdens de Krimoorlog vocht Londen bijvoorbeeld om te voorkomen dat Rusland te machtig werd rond het Ottomaanse Rijk en de oostelijke Middellandse Zee; in 1840 intervenieerde het in het Midden-Oosten en in 1882 bezette het Egypte. Non-interventie bleek ook toen een beginsel dat opvallend soepel werd toegepast zodra het nationale belang in beeld kwam.

Ik moet in dit verband altijd aan een uitspraak van Bismarck denken:

„Ich habe das Wort ‚Europa‘ immer im Munde derjenigen Politiker gefunden, die von anderen Mächten etwas verlangten, was sie im eigenen Namen nicht zu fordern wagten.“

(Vrij vertaald:„Ik heb het woord ‘Europa’ altijd horen gebruiken door politici die van andere mogendheden iets verlangden wat zij in hun eigen naam niet durfden te eisen.”)

Bismarck wantrouwde een beroep op ‘Europa’ of op het algemene Europese belang wanneer staten daarmee in werkelijkheid hun eigen nationale belangen probeerden te bevorderen. De Otto-von-Bismarck-Stiftung dateert de uitspraak op 9 november 1876.⁶ Ik heb dit citaat vaak in het verleden gebruikt om federalisten het vuur aan de schenen te leggen. Daar werden zij heel boos van.

Tijdens de Koude Oorlog deden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie overigens precies hetzelfde. Het speelveld was overigens na 1945 drastisch veranderd. De dekolonisatie bracht tientallen nieuwe staten voort die politiek, economisch en militair vaak zwak waren. Tegelijk bevonden grote delen van Azië, Afrika en Latijns-Amerika zich in een revolutionaire fase. Voor Washington en Moskou waren er legio mogelijkheden om zich ermee te bemoeien.

Rrechtstreeks met elkaar vechten konden de twee supermachten echter niet. Daarvoor maakte de atoombom de risico’s te groot op wederzijdse vernietiging. Dus vochten ze hun conflicten steeds vaker uit via anderen. De proxy-oorlog was een logisch gevolg van het nucleaire tijdperk. Proxy-oorlogen kwamen echter vroeger ook voor.

En toen kwam ook nog eens de ideologie er overheen. De Koude Oorlog was voor Morgenthau niet alleen een ouderwetse machtsstrijd, maar ook een botsing tussen twee concurrerende politieke geloofssystemen. Communisme en anticommunisme kenden allebei nauwelijks zelfbeheersing. Wie meent dat hij namens een universele waarheid strijdt, vindt immers altijd wel ergens een reden om in te grijpen. Precies daar sneuvelt de prudentie.

Morgenthau maakte daarom een onderscheid tussen verschillende soorten communistische overwinningen die veel ideologische haviken in Washington niet meer konden maken. Niet iedere communistische overwinning betekende immers automatisch dat de Verenigde Staten verloren hadden.

In de eerste jaren van de Koude Oorlog domineerde de overtuiging dat vrijwel iedere communistische partij uiteindelijk vanuit Moskou werd aangestuurd. Maar in 1967 gold dat niet meer. Het communisme was polycentrisch geworden.⁷ China en de Sovjet-Unie waren rivalen geworden en ook andere communistische regimes volgden vaak hun eigen nationale belangen. De juiste vraag was dus niet langer: is dit communistisch maar wat betekent dit concreet voor Amerikaanse belangen?

Om deze reden was Morgenthau ook zo kritisch over Vietnam. De vergelijking met Cuba was voor hem vernietigend. Cuba lag praktisch voor de Amerikaanse kust en was daadwerkelijk een politieke en militaire bondgenoot van Moskou. Toch had Washington na de rakettencrisis van 1962 beloofd het eiland niet binnen te vallen.

Ondertussen vochten honderdduizenden Amerikaanse militairen duizenden kilometers verderop in Vietnam tegen een communistische macht die voor de Verenigde Staten veel minder direct bedreigend was.⁸ Vochten de Verenigde Staten hier niet de verkeerde oorlog, op de verkeerde plaats en op het verkeerde moment?Met andere woorden: de ideologie had het strategische denken vertroebeld.

Nog gevaarlijker vond Morgenthau dat Washington niet alleen tegen het communisme vocht, maar eveneens tegen revoluties als zodanig. Dat was vragen om moeilijkheden. In veel ontwikkelingslanden bestond immers reëel sociaal en politiek ressentiment. Wie iedere revolutionaire beweging onmiddellijk tot communistisch complot verklaarde en vervolgens automatisch het zittende regime steunde, maakte Amerika tot verdediger van de status quo met alle nare aspecten die daaraan vastzitten.

Het resultaat kon precies het tegenovergestelde zijn van wat Washington wilde. Nationalistische en revolutionaire bewegingen werden door de Amerikaanse steun aan het zittende regime juist richting Moskou of Peking geduwd. Anticommunisme werd contraproductief. De Amerikaanse interventies in Latijns Amerika waren nou niet bepaald een groot succes.

En dit vind ik misschien wel Morgenthaus interessantste punt. De keuze ging volgens hem niet altijd tussen revolutie en stabiliteit. Soms was de werkelijke keuze tussen een revolutie die vijandig tegenover Amerika stond en een revolutie waarmee Washington wel kon leven. In bepaalde gevallen kon het zelfs verstandiger zijn een revolutionaire beweging te steunen dan haar koste wat kost tegen te werken.

Dat klinkt voor een realist misschien contra-intuïtief. Maar eigenlijk is het volstrekt consequent. Niet de ideologie van een beweging moet beslissend zijn, maar de vraag wat zij betekent voor het nationale belang.

En dan komen we bij het woord dat Trump eigenlijk boven zijn bed zou moeten hangen: prudentie. Een grootmacht moet niet alleen vragen of zij ergens kan ingrijpen of zelfs of zij dat wil. Eerst komen andere vragen. Is het belang werkelijk groot genoeg? Zijn de beschikbare middelen toereikend? En bestaat er überhaupt een redelijke kans dat de interventie oplevert wat je ervan verwacht?

Morgenthau meende dat de Verenigde Staten een onweerstaanbare neiging hadden hun vermogen om andere samenlevingen naar hun hand te zetten schromelijk te overschatten. Militaire superioriteit is nog geen politieke almacht. Je kunt een regime in betrekkelijk korte tijd omverwerpen. Een oorlog beëindigen is al veel moeilijker dan er een te beginnen. Om vervolgens een stabiele politieke orde op te bouwen is helemaal bovenmenselijk. Denk maar aan de Irakoorlog. Niemand durft nog over ‘nationbuilding’ te beginnen.

Morgenthau zegt overigens niet dat Amerika zich uit de wereld moet terugtrekken. Hij is geen isolationist. Soms moet een grootmacht interveniëren. De Tweede Wereldoorlog is het klassieke voorbeeld. Interventie moet echter alleen plaatsvinden wanneer vitale belangen op het spel staan, de beschikbare macht toereikend is en er een redelijke kans op succes is.

Wie overal probeert in te grijpen omdat overal waarden of ideologische beginselen op het spel staan, verspilt uiteindelijk zijn macht. Prinzipienreiterei leidt zelden naar de hemel. Uiteindelijk zijn God en de duivel op elkaar aangewezen.

Morgenthaus boodschap uit 1967 kan eigenlijk in één zin worden samengevat: een grootmacht die niet kan onderscheiden wanneer er werkelijk gevochten moet worden en wanneer niet, loopt uiteindelijk het gevaar haar macht te verspillen op plaatsen die er niet werkelijk toe doen.

Laten we dat uitgangspunt eens toepassen op Trumps war of choice in Iran.Zijn hier nu werkelijk vitale Amerikaanse belangen in het geding? Was de Obama-methode om de Iraanse pogingen een kernwapen te vervaardigen in te dammen uiteindelijk niet effectiever dan de bombardementen van Trump en Israël? Kan de Verenigde Staten zich een Iraanse afsluiting van de Straat van Hormuz veroorloven, zo vlak voor de midterms? En wordt rivaal China ondertussen niet de lachende derde?

Dat zijn precies de vragen die een Morgenthau zou stellen. Niet: zijn onze intenties nobel? Niet: is het Iraanse regime verwerpelijk? Wel: wat is het Amerikaanse belang, wat kunnen we werkelijk bereiken en welke gevolgen roept ons handelen op?

Morgenthau had zonder enige twijfel hoofdschuddend de krant gelezen. En met hem velen anderen.

Voetnoten

1. Reuters, “Hegseth Says Reports About Poor Conditions Aboard Carrier Are Misrepresented,” 13 augustus 2026; Associated Press, “New Aircraft Carrier Heads Toward Mideast After Reports of Issues on Long-Deployed USS Lincoln,” 13 augustus 2026. In deze berichtgeving worden klachten genoemd over voedsel- en voorraadtekorten, problemen met drinkwater en sanitair, vermoeidheid en de mentale gezondheid van de bemanning. Het Amerikaanse ministerie van Defensie stelt dat de ernst van deze problemen in de berichtgeving wordt overdreven.

2. Hans J. Morgenthau, “To Intervene or Not to Intervene,” Foreign Affairs 45, nr. 3 (april 1967), 425–436.

3. Hans J. Morgenthau, Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace (New York: Alfred A. Knopf, 1948). Dit is Morgenthaus bekendste werk en een van de grondteksten van het klassieke realisme. De beroemde formulering “interest defined in terms of power” staat centraal in zijn uiteenzetting van het politieke realisme.

4. Hans J. Morgenthau, In Defense of the National Interest: A Critical Examination of American Foreign Policy (New York: Alfred A. Knopf, 1951). Morgenthau werkt hier verder uit waarom het Amerikaanse buitenlandse beleid volgens hem moet worden geleid door het nationale belang en niet door abstract moralisme.

5. John J. Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics (New York: W.W. Norton, 2001), vooral 29–40 en 140–143.

6. Otto von Bismarck, dictaat van 9 november 1876, in Otto von Bismarck, Gesammelte Werke. Neue Friedrichsruher Ausgabe, Abt. III, Bd. 2, red. Rainer Bendick (Paderborn, 2005), 645.

7. Met Morgenthaus constatering dat het communisme “polycentrisch” was geworden wordt bedoeld dat het communistische kamp niet langer één gesloten blok onder leiding van Moskou vormde. China en de Sovjet-Unie waren in de jaren zestig openlijke rivalen geworden, Joegoslavië onder Tito voer al veel langer een onafhankelijke koers en ook andere communistische bewegingen lieten zich in toenemende mate door nationale belangen leiden. Een communistische overwinning betekende dus niet meer automatisch een geopolitieke overwinning voor de Sovjet-Unie.

8. Hans J. Morgenthau, “To Intervene or Not to Intervene,” Foreign Affairs 45, nr. 3 (april 1967), 425–436, in het bijzonder 432–433.

Read more