Einu sinni las ég rannsókn á því hvers vegna við tryllumst í umferðinni þegar bílar svína á okkur, taka fram úr, fara yfir á rauðu ljósi eða gera eitthvað sem okkur finnst ekki viðeigandi. Ástæðan er ekki bara sú að okkur var sýndur dónaskapur eða einhver braut reglu sem okkur finnst mikilvægt að sé hlýtt. Stærsta ástæðan er sú að við sjáum bílinn ekki sem manneskju. Okkur líður eins og margra tonna járnhlunkur hafi brotið á okkur. Heilinn í okkur er á einum pól vissulega meðvitaður um að það sé manneskja við stjórnina, en á öðrum stað er engin manneskja, bara tæki, hlutur sem gerði eitthvað rangt, og það er auðveldara að algjörlega sturlast út í hlut heldur en manneskju.

Nú erum við Íslendingar enn og aftur að rífast, sem ég held að sé bara fínt. Hollt að vera ósammála og takast á, hafa skoðun á því hvernig þjóðfélagi við lifum í.

Það sem ég held við mættum samt temja okkur aðeins er að vera ósammála án þess að saka fólk um alvarlegan, jafnvel klínískan greindarskort, jafnvel þó viðkomandi ætti hugsanlega best heima á stofnun. Það er einfaldlega ekki þitt að skera úr um. (Nema þú sért akkúrat heilbrigðisstarfsmaður sem sér um að nauðungavista fólk, en í því tilfelli, bara…)

Rökræður á netinu eru nefnilega svo mikið frábrugðnar rökræðum í raunheimum. Þegar við spjöllum saman úti í búð eða í pottunum eru blæbrigði. Svipir. Augngotur. Tónhæð. Við erum að tala við manneskju.

Þegar við rífumst á netinu og hendum Youtube-hlekkjum og falsfréttum í hvort annað erum við ekki að rífast við manneskju. Við erum að rífast við símann okkar. Það eru engin blæbrigði. Engar augngotur. Engin kurteisi. Bara heimskur sími sem er ósammála okkur.

Rannsóknir frönsku lýðheilsuvísindastofnunarinnar CEPREMAC vekja reglulega athygli þar í landi. Nýleg rannsókn þeirra sýndi fram á að í hverfum þar sem Tabac búðir loka eykst stuðningur við hægri öfgaflokka. Og á nákvæmlega sama máta, í hverfum þar sem Tabac búðir opna, þar minnkar stuðningur við sömu flokka.

En hvað gerist í Tabac búðum sem vinnur gegn öfgum? Eins og nafnið gefur til kynna hittast þar almennir frakkar og kaupa sér sígarettur, því þeir algjörlega elska að reykja. Þeir kaupa sér líka happaþrennu, kannski bjór, setjast niður, kveikja í rettunni, skafa þrennuna og ræða svo við samborgara sína sem eru að gera það sama. Og hvað gerist þegar við ræðum saman? Við tölum um það sem við erum að hugsa. Og þegar við tölum saman þurfum við sjálf að orða hugsanir okkar og það sem meira er, verja þær fyrir fólki sem er ósammála. Við áttum okkur á því hvort þær eru þess virði að verja. Finnum út úr þessu saman. Með því að tala við fésið á öðru fólki.

Rannsóknir sýna að öfgahægrið þrífst best í einangrun. Hjá eldra fólki sem hittir fáa, hjá ungum einmana mönnum og öðrum sem allt of sjaldan hitta fjölskyldu, vini og það sem mestu máli skiptir ókunnugt fólk sem kannski er ósammála þér og sérstaklega ef það er öðruvísi á litinn.

Svarið við öfgunum er þá að hittast og spjalla saman. Heilsa ókunnugu fólki. Spjalla við manneskjuna sem er fyrir framan og/eða aftan þig í röðinni. Ræða við pottafélaga þína þó þú þekkir þá ekki neitt. Bestu vinum mínum í menntaskóla kynntist ég í reykingarportinu. Fáðu þér sígó! Farðu í reykpásu og spjallaðu við hitt pakkið sem hýrist úti í slagveðri allt árið og ræddu við þau! Þannig finnnum við fyrir hvort öðru. Áttum okkur aftur á því að annað fólk er ekki vont þó það hafi skoðanir sem þú ert ósammála.

Við þurfum nefnilega að geta aðskilið fólk frá skoðunum þeirra. Skoðanir eru bara eins og fatnaður sem við klæðumst. Við getum farið í þær og úr þeim, fengið þær lánaðar og skilað þeim svo í næsta grenndargám ef þær pössuðu ekki. Fólk er ekki fötin sem það klæðist og skoðanir eru ekki fólk.

Enginn breytir um skoðun við að fá skammir eða YouTube-hlekk í fésið á samfélagsmiðlum. En í pottinum eða í reykpásunni gerist eitthvað annað. Þar er manneskjan fyrir framan þig sem þú verður að ræða við þar sem þið svitnið út allri gremjunni í úrvalsgufunni í Breiðholtslaug (sú eina á landinu sem hefur verið verðlaunuð af finnska sendiráðinu) eða nýju gufunni í Vesturbæjarlaug (þó að miðgufan sé náttúrulega þögul!)

Förum í sund. Kveikjum í frelsiskyndlum. Slökkvum á internetinu og ræðum saman augliti til auglitis. Því dægurmál koma og fara — en náungakærleikurinn er sígrænn. Og þeirri skoðun ætla ég aldrei að sleppa takinu af!

Steinunn Oddsdóttir er borin til grafar í dag í Neskirkju kl 15:00. Eftirfarandi texti er stutt minningargrein sem ég setti saman og birtist í Mogganum:

Mín kynni af Steinunni hefjast þegar ég er átta ára og við Oddur, sonur hennar, verðum vinir. Eins og margir drengir sótti ég mikið í að vera heima hjá Oddi og réð skapgerð foreldra hans þar miklu um. Steini og Systa, eins og Steinunn var kölluð, tóku þessum hóp drengja með ofurmannlegri ró. Sama hvað við pissuðum út fyrir, óðum um á skítugum skónum, drösluðum til og vorum með læti. Það er ekki þar með sagt að þau hafi látið vaða yfir sig. Ekkert var ósagt því þau voru ekki fólk sem sat á skoðunum sínum. En það sem var sagt var alltaf í hlýju. Þau mættu okkur sem jafningjum. Aldrei niðurlæging, öskur eða skammir. Bara ábendingar um hvað mætti betur fara.

Það er skrítið hvaða æskuminningar sleppa úr þokunni. Eitt sinn var Systa að keyra okkur Odd og sagði okkur að fara í belti. Við sögðum að hún þyrfti líka að fara í belti, sem hún gerði. En hún sagði að það væri mikilvægara fyrir okkur, því okkar líf væru dýrmætari en hennar. Síðan hefur þetta fylgt mér. Hugmyndin um að líf barna séu dýrmætari en fullorðinna. Nálgun sem var svo augljós á heimili hennar. Að börnin skipti mestu.

Mosó var smábær á þessum árum en fór stækkandi. Sá tími kom að þau byrjuðu að læsa húsinu. Til þess að við kæmumst inn, drengjahópurinn sem var alltaf mættur eftir skóla, settu þau lykla undir útidyramottuna. Okkur vinunum fannst þetta stórhættulegt. Þjófar þyrftu ekki annað en að lyfta mottunni. Í einni skúffu á heimili Odds voru, allavega í minningunni, hundruðir lykla. Sem þjófavörn þá dreyfðum við þessum ótal lyklum um garðinn og sturtuðum góðri gommu undir mottuna. Réttu lyklarnir týndust en í staðinn var fullur garður af lyklum sem enginn vissi að hvaða skrá gengu. Þetta uppátæki fannst Systu og Steina mjög fyndið.

Þá vorum við lyklalausir og húsið enn læst. Tókum við því, mánuðum saman, upp á að brjótast inn með því að spenna upp glugga og skrúfa í sundur festingar og stormjárn. Brátt voru allir gluggar heimilisins í lamasessi en Steini og Systa bara hlógu.

Eitt sinn tókum við vinirnir upp hasarmynd. Í einu atriði þurfti Oddur að stökkva út um opinn glugga, sem skelltist aftur og mölbrotnaði. Ég veit um foreldra sem hefðu tryllst en Systa og Steini hlógu. Sögðu að færa þyrfti fórnir fyrir listina og að tryggingarnar myndu bjarga þessu.

Svona var þetta. Alltaf hlegið. Þess vegna var heimili þeirra í mörg ár fullt af drengjum sem leið vel þar. Strákum sem leið kannski ekki eins vel annarstaðar. Því í Lágholti 2b var annar taktur. Þar var hlegið góðlega að mistökum og leiðbeint áfram í kærleiksríku frelsi.

Nú á ég börn sem fá vini í heimsókn og reyni ég eftir fremsta megni að vera eins og Steini og Systa. Troða mat í liðið svo það liggi sæmilega á þeim. Skammast út í skjánotkun og reka þau út ef veður leyfir. En ef þau eru inni: gefa þeim rými. Leyfa þeim að drasla til. Því draslið er tímabundið en góðar æskuminningar ylja ævina á enda. Þetta lærði ég í Lágholtinu og fyrir það er ég Systu ævinlega þakklátur. Fyrir allan hláturinn og hlýju orðin og ekki hvað síst fyrir Odd.

Kæru vinir!

Langt síðan ég hef sett færslu hingað inn. Ég hef verið meðvitaður um þetta langa hlé, ástæðan er sú að ég hef setið sveittur við að klára fyrsta uppkast að skáldsögu fyrir haustið. Breyttur heimur þýðir að forlögin þurfa að fá handrit tilbúin fyrr á árinu en áður. Ástæðan er sú að nú eru allar bækur prentaðar utan landsteinanna, röðin hjá þeim er löng og því þarf að hafa allt klárt þegar stigið er inn í röðina, skilst mér.

Það að vera með skýran skilafrest hefur alltaf hentað mér mjög vel. 15. maí var deadlæn á fyrsta uppkast og mér tókst að senda það frá mér á miðvikudag, tveim dögum fyrr. Það eru tvö ár síðan ég sendi síðast frá mér skáldsögu, Næstsíðasta líf Jens Ólafsson Olsen, titill sem mér fannst fyndinn og skemmtilegur en er þannig samsettur að fólki er lífsins ómögulegt að muna hvað helvítis bókin heitir. Sjálfur tala ég bara um hana sem Jens. Það er einfaldara.

(Viðbót eftir birtingu: Skáldsagan um Jens átti upphaflega að heita Skíttu upp í mig, Jesús. Það var vinnutitillinn alveg fram á síðustu stundu, en útgefandinn og aðrir sögðu að hann væri of aggressívur og ólíklegur til vinsælda. Ég vil enn meina að það fólk hafi haft rangt fyrir sér. Hver veit, kannski fæ ég seinna tækifæri til þess að gefa út bók með þeim titli. Krossum putta!)

Þá bók skrifaði ég mjög hratt utan um frekar einfalt konsept sem mér fannst mjög áhugavert: að meltingin í okkur væri dularfullt fyrirbæri og að við það að fá saur úr annarri meltingu inn í okkar getum við tekið upp hin ýmsu einkenni saurgjafans. Tilfinningaleg, andleg, ekki bara líkamleg.

Þessi bók sem ég hef verið að skrifa núna, sem er ekki enn komin með titil, er allt öðruvísi. Flóknari. Í fyrra fóru ritlaunin mín í að skrifa annars vegar tvær barnabækur með eiginkonu minni, Bergþóru Snæbjörnsdóttur, og hins vegar í að undirbúa skriftir á þessari bók. Ég hafði verið mjög leitandi að efni en það var ekkert að koma til mín.

Þá tók ég upp á því skrifa smásögur á hverjum einasta degi. Stundum bara örsögur. Þær þyrftu ekki að leiða neitt

ákveðið, vera fyndnar, með plotti, sniðugum endahnút eða neitt. Ég ætlaðist ekki til neins af þeim. En ég skrifaði og skrifaði tugþúsundir orða. Út úr þeirri vinnu komu fullt af skemmtilegum hugmyndum sem ég fór svo að reyna að berja saman í skáldsögu.

Ég gerði í það minnsta þrjár heiðarlegar tilraunir til þess að skrifa skáldsögu upp úr þessum gríðarlega fjölda af örsögum. Margar lofuðu góðu en engin þeirra komst yfir fyrstu kaflana. Margt sem getur valdið, en í skemmstu máli var bara eitthvað þar sem gekk ekki upp. Hætti að tala til mín þegar ég komst nógu langt inn í sögurnar til þess að sjá hvað þær fjölluðu um. Í einu tilfelli varð söguheimurinn einfaldlega of stór og víður til þess að ég treysti mér til að klára hana á þeim tíma sem Rannís hafði úthlutað mér.

En vinnan var ekki til einskis. Hún er það aldrei. Mikið af því sem ég skrifaði í þeim handritum endaði í þeirri sem ég kláraði fyrsta uppkast af í síðustu viku. Þemu og konsept og karakterar sem kíktu í heimsókn í örsögunum komu aftur í þessum tilraunum að skáldsögum og enduðu svo í einni heilli.

Svona getur vinna rithöfundarins verið fáránleg. Ég var einmitt að tala við ljósmyndara/grahö í hádegismat í síðustu viku. Sá er frá Njarðvík, hefur verið mikið á sjó, við höfum allskonar að tala um. Hann var að lýsa fyrir mér venjulegum vinnudegi hjá sér. Nokkurn vegin eins og ég hefði ímyndað mér. Ég lýsti svo venjulegum vinnudegi hjá sjálfum mér og bætti því svo við að já, þetta væri skrítin vinna. Af því hún er fáránleg. Í grunninn gengur það að vera rithöfundur út á að setja saman gríðarlega langa lygasögu sem annað fólk les/hlustar á og hefur vonandi gaman af. Það hljómar fráleitt af því það er það.

En ég hef prófað alls konar aðrar vinnur. Allar fáránlegar á sinn hátt. Mest hef ég verið á sjó, með hléum síðan ég var 8 ára. Svo vann ég lengi á íbúakjörnum og fann mig mjög vel þar. Kenndi útlendingum Íslensku í nokkur ár. Þóttist vera blaðamaður. En alltaf þegar ég hef verið að gera eitthvað annað en að skrifa hef ég haft samviskubit gagnvart sjálfum mér. Leið eins og ég væri að svíkja einhvern kjarna í mér. Ekki að gera það sem ég ætti að vera að gera. Þá daga sem ég kemst á skrifstofuna og næ að skrifa 1500 orð líður mér hins vegar eins og ég skuldi engum neitt og ekkert varanlegt sé að í mínu lífi. Ég hef réttlætt mig þann daginn. Er frjáls.

Nú fara næstu vikur og mánuðir í að fínpússa handritið að þessari skáldsögu. Verkið er ekki tilbúið þó fyrsta uppkast sé komið í hús. Ég er alltaf að rifja upp klisjuna hans Hemingway:

The first draft of anything is shit.

Það er svo frelsandi að þurfa ekki að negla allt í fyrstu tilraun. Skáldsaga er tugþúsundir orða að reyna að ganga upp í heildstæðri frásögn og það er nánast ómögulegt að ná því í fyrstu tilraun.

En eins og með allt hef ég tekið eftir því að þeim mun fleiri klukkustundum sem ég eyði í söguna þeim mun betri verður hún. Annað uppkast er nefnilega staðurinn þar sem höfundurinn lætur alla þvæluna í fyrsta uppkasti líta út fyrir að vera mjög merkingarþrungna og algjörlega þar að ástæðu. Mér líður eins og ég sé með mjög ljótt húsgagn sem ég setti saman af algjöru þekkingarleysi í fyrstu, en svo er ég með rosalega mikið af sandpappír, málningu og lakki sem ég get notað til þess að búa til eitthvað fallegt. Eða eitthvað sem ég get logið að fólki að sé skúlptúr og eigi að vera svona. Bara ekki fá þér sæti, þetta gæti brotnað í sundur.

Stefið er þekkt. Það að umvefja sig fánanum þjappar fólki saman. Við erum hérna í þessu liði, muniði? Þessu með hvítum krossi inni í rauðum á bláum bakgrunni. Það eru við. Ekki hinir! Það að gera útlendinga að blórabögglum fyrir öllu mögulegu og ómögulegu er náttúrulega klassík. En þessi aðför að hinsegin fólki er það líka. Eitt það fyrsta sem nasistarnir gerðu var að veitast að samkynhneigðum og trans fólki. Brenna bókasöfnin þeirra. Loka hjúkrunarrýmum þeirra og skrifstofum. Fangelsa fólk. Flytja í útrýmingarbúðir. Drepa.

Fólk eins og þau sem tala hvað hæst um að vernda börnin í dag vilja einsleitt samfélag. Engin frávik. Það að fetta fingur út í fjölda kynja og regnbogafánann er bara byrjunin. Svona orðræðu hættir til þess að leita út í öfga og þeim öfgum fylgja alltaf svipting á borgaralegum réttindum, alltaf í nafni öryggis og reglu.

Mér finnst ég hins vegar skynja á Snorra að þessar skítabombur sem hann hendir fram séu ekki raunverulegar skoðanir hans. Hann sé á veiðum. Þuklandi á kjósendum, sjá hvar atkvæðin sé að finna. Hvar hægt sé að kynda undir ótta og öfgum. Prófa smá fordóma fyrir útlendingum. Svínvirkar. Smá skot á trans fólk. Úlalla. En hér held ég að Snorri hafi mislesið handbókina sem bestu vinir Trump réttu honum þegar Miðflokkurinn fundaði með Repúblikönum um hvernig best væri að breyta upplýsingaóreiðu og ringulreið samtímans í völd.

Ég held hann hafi hreinlega vanreiknað hversu heitt Íslendingar elska hommana sína. Hversu langt við erum komin í baráttu fyrir réttindum samkynhneigðra og hversu sjálfsögð okkur þykir að hinsegin fólk standi algjörlega jafnfætis öðrum.

Að sjálfsögðu reynir hann að ramma þetta inn sem umhyggju fyrir börnum. Sígrænt stef. Að regnbogafánar séu að breyta börnum í kynvillinga og klæðskiptinga út um allt land. En það er einfaldlega ekki raunin. Hinsegin fólk er ekki vandamál. Það sem þau gera við líf sitt er ekki vandamál. Úrvinnsla barna sem upplifa sig öðruvísi er bara í fínum farvegi í höndum sérfræðinga og kemur hinum almenna kjósenda bara alls ekki við. Þetta er einkamál barnanna og fjölskyldu þeirra. Það þarf ekki að draga fram alla sem eru með aðgang að internetinu til þess að lúðra út skoðunum sínum á því hvort og hvernig eigi að takast á við fólk, þar með talið börn með allskonar kynvitund. Þetta bara kemur okkur ekki við. Er ekki vandamál. Tölum um eitthvað annað!

Umburðarlyndi gagnvart skoðunum og tjáningarfrelsi eru nefnilega takmörk sett. Heimspekingurinn Karl Popper á líklega frægustu vangavelturnar um þetta. Hann talaði um mótsögn umburðarlyndisins. Að ef við umberum allar skoðanir, líka þær sem vilja brjóta á, hefta eða minnka lífsgæði ákveðinna hópa, þá er umburðarlyndið gagnvart skoðunum búið að snúast upp í andhverfu sína og farið að bitna á saklausu fólki.

Ef við erum til í að ræða tilverurétt hinsegin fólks eins og hann sé kílómetragjald eða kvótakerfið þá smættum við allt hinsegin fólk. Gerum tilvist þeirra að einhverju debati, eins og það sé eitthvað að ræða. Hinsegin fólk er staðreynd. Tilvist þeirra er ekki vandamál. Fólk sem ýtir undir ótta og fyrirlitningu í narsissískum atkvæðaveiðum er hins vegar vandamál. Segjum þessu fólki kurteisislega (eða ekki) að snúa sér að einhverju uppbyggilegra. Ef við leyfum þessari orðræðu að fljóta hjá óáreittri og komum fram við þessar skoðanir eins og þær séu hversdagsleg pólitísk bitbein þá munu líf og öryggi hinsegin fólks og barna verða í raunverulegri hættu. Og þau eru sko mun mikilvægari en réttur galgopa að standa á torgum úti og spúa galli í allar átti.

Við sem fórum til Kaíró á sínum tíma til að bjarga fólki frá Gaza gerðum það vegna þess að íslensk stjórnvöld voru augljóslega ekki að fara að gera neitt. Það er þjóðarmorð í gangi. Þarna var fyrst og síðast verið að bjarga konum, börnum og fárveiku fólki – einstaklingum sem voru þegar með samþykkta fjölskyldusameiningu á Íslandi. Sú orðræða að greiddar hafi verið mútur til að flytja inn hryðjuverkamenn er ekki bara órökstudd lygi; hún er bókstaflega lífshættuleg.

Þegar fólk í valdastöðu lýgur upp á almenna borgara hefur það afleiðingar. Þau búa til grýlur úr saklausu fólki svo þau geti stillt sjálfum sér upp sem grýlubönum. Guðrún Hafsteinsdóttir veit mætavel að Palestínufólk á Íslandi er ekki hluti af Hamas. Allir sem komust út af Gaza þurftu að sleppa í gegnum nálarauga þriggja stjórnvalda: Ísraels, Egyptalands og Íslands. Hver einasti einstaklingur þurfti að vera með hreinan skjöld.

Sjálfstæðisflokkurinn er í frjálsu falli. Öfgafyllra fylgið lekur til Miðflokksins og hófsamara fylgið til Viðreisnar og Samfylkingar.

Guðrún virðist ætla að stöðva lekann á sökkvandi skipi með því að troða rasisma í götin. Lygar hennar eru ekki bara dapurleg tilraun til að skora pólitísk stig, heldur hafa þær raunveruleg áhrif á fólk af holdi og blóði.

Kynþáttafordómar og ofbeldi gegn innflytjendum fara vaxandi. Ótti og einangrun eykst. Ástæðan er ekki sú að aðfluttir Íslendingar hafi gert eitthvað af sér, heldur sú að stjórnmálamenn vilja gera okkur hrædd við allt sem er öðruvísi. Þeir egna fólki saman til að draga athyglina frá raunverulegum vanda Íslands: Háum vöxtum, fákeppni, okurdýru húsnæði og misskiptingu. Vanda sem þau eru annað hvort áhugalaus eða ófær um að leysa.

Þess vegna bið ég ykkur, íslenskir stjórnmálamenn: Haldið kjafti. Ef þið ætlið ekki að leysa vandamálin sem við stöndum frammi fyrir, þá ættuð þið að minnsta kosti ekki að gera líf fólks enn verra með lygum og rasisma.

Svo hef ég séð fólk sem ég þekki, gott fólk sem mér þykir vænt um, taka undir orð Guðrúnar og annarra raðljúgandi valdafíkla. Til þín sem kaupir þessa þvælu: Ekki láta óheiðarlegt fólk hræða þig. Innflytjendur eru ekki vandamálið í þínu lífi. Það er hins vegar stjórnmálafólkið sem gæti gert líf þitt betra en kýs frekar að afvegaleiða þig með hatri svo þú takir ekki eftir því hvernig lífskjör þín fara versnandi.

Leyfum þeim ekki að sundra okkur. Öryggi okkar, lífsgæði og friður samfélagsins er í húfi. Snúum bökum saman gegn þeim sem nota lygina sem vopn og sláum þau úr höndum þeirra. Þeim er alveg sama hvern er ekið yfir á meðan þau fá að sitja við stýrið. Hættum að láta keyra yfir okkur!

Minn uppáhalds brjálæðingur er Shackleton. Ernest Shackleton. Ef fólk vill fræðast meira um hann og hans hetjudáðir þá er bæði hægt að hlusta á frábæra 6 þátta seríu Í ljósi sögunnar þar sem farið er yfir ævi hans og störf og einnig mæli ég innilega með bókinni Endurance.

Flestir þessir heimskautafarar völdu samferðamenn sína af kostgæfni. Það þurfti vana sjómenn, vísindamenn, smiði og kokka og allt það sem margra ára dvöl fjarri siðmenningu krefst. Héldu leiðangursstjórar því oft fjölda langra viðtala til þess að velja sem allra best í áhöfnina. Shackleton var frægur fyrir stutt viðtöl. Hann spurði menn hvort þeir kynnu að spila á hljóðfæri eða syngja. Ef svo var bauð Shackleton þá yfirleitt velkomna í áhöfnina. Hann vissi nefnilega að það allra mikilvægasta í erfiðum, jafnvel lífshættulegum aðstæðum og árum fjarri mannabyggð var að mönnum kæmi saman. Að þeir gætu haft gaman af hvor öðrum. Hlegið og glamrað og sungið og sagt sögur. Ekki minna mikilvægt en vísindi, hundasleðar og selskinnsföt.

Frá því ég var krakki hef ég elskað að spila spil. Stór fígúra í minni æsku var afi minn, Jón Einarsson. Afi Jonni var forfallinn bridge-ari en hann gerði ýmislegt annað. Hann tefldi, spilaði vist, rommí og skítakall, kleppara, lagði kapal þegar enginn var til að spila við og svo er það fjölskylduspilið Sjóræningi, sem er eins og vist á sterum. Frá því ég man eftir mér er afi að reyna að kenna mér spil sem voru við hæfi fyrir þann aldur sem ég var á. Langavitleysa, veiðimann og ólsen ólsen voru fyrst, en svo sífellt flóknari og flóknari spil. Þegar fjölskyldan hittist var svo alltaf spilað, sérstaklega Sjóræningi. Heilu kvöldin, spil eftir spil, allt skráð samviskusamlega niður í stílabækur sem enn er flett upp í.

ÝTTU Á ÞENNAN TAKKA (fyrir áskrift.)

Afi kenndi mér líka mjög mikilvæga reglu, án þess þó að orða hana upphátt: Hann tapaði aldrei viljandi fyrir börnum. Þau þurftu einfaldlega að læra með því að tapa hvernig ætti að vinna. Ég man enn eftir því þegar við vorum tveir í bústað að spila Ólsen og ég tapaði fyrir honum þrettán sinnum í röð. Þrettán. Sinnum. Í röð. En svo vann ég og þá vissi ég að ég vann. Hann leyfði mér ekki að vinna. Mér tókst að sigra af því ég hafði spilað rétt. Og kannski verið smá heppinn.

Þegar ég var í barnaskóla byrjuðum við vinirnir svo að spila borðspil. Mest spiluðum við 13 Dead End Drive, áttum allir okkar eigið eintak svo það skipti engu máli heim til hvers var farið, alltaf var hægt að spila 13 Dead End Drive. Þegar við urðum eldri kom svo Axis&Allies inn í líf okkar og er þar enn. Árum saman gerðum við ekki annað en að hittast allar helgar í kjallaranum hjá Viggó og spila Axis fram á nótt. Oft sváfum við bara heima hjá Viggó ef ekki tókst að klára spilið svo við gætum haldið áfram daginn eftir. Það kemur fyrir kannski einu sinni á ári að við hittumst og rifjum upp gamla takta og þá er eins og ekkert hafi breyst. Enginn hafi elst. Allir fara í sín gömlu hlutverk og við tölum um gömul spil og fyndin augnablik. Klæðum okkur í vináttuna eins og gamla, slitna en hlýja peysu. Ég hugsa alltaf um þetta teppalagða kjallaraherbergi þegar ég heyri Bob Dylan syngja í laginu Bob Dylan’s Dream:

Frá því börnin mín voru mjög lítil hef ég svo reynt að spila við þau og þó þau séu jafn tapsár og ég og oft endi spilin í tárum og öskrum er alltaf hægt að sættast á endanum og reyna aftur. Það var hins vegar ekki fyrr en ég var kominn yfir tvítugt að ég áttaði mig á því að spil eru ekki bara spil. Keppni í því að ná árangri í einhverju innan mjög þröngs ramma. Spil eru afsökun fyrir samveru. Þau eru spriklandi ormurinn á króknum sem láta okkur hittast og spjalla og hlægja. Smurning á tannhjól samskiptanna. Þegar ég er að fara í matarboð eða hittinga finnst mér alltaf gott að taka með spilastokk, það er aldrei að vita hverja langar til þess að taka í spil og þá er allt í einu komin strúktúreruð stund, afmörkuð af reglum þar sem má hlægja og hafa hátt og reyna að svindla og reiðast og vera tapsár.

Ég er að velta þessu fyrir mér af því við erum að ganga í gegnum mjög lúmskan faraldur. Árið 2000 var honum fyrst gefið nafn: The loneliness epidemic. Faraldur einmanaleikans. Án þess að fara út í gröf og rannsóknir þá bera öllum vesturlöndum saman um það að fólk hittist sjaldnar og sjaldnar. Fólk á öllum aldri er að einangra sig meira og meira og afleiðingarnar eru aukin vanlíðan fyrir alla. Orsök er ekki sama og afleiðing en í skemmstu máli þá hefur notkun þunglyndis- og kvíðalyfja haldist algjörlega í hendur við meiri einangrun samfélaga.

Það er vissulega kósí að draga yfir sig teppi uppi í sófa með heitan drykk og eiga þar notalega stund. En þegar heilt mannkyn hættir að hittast og kjafta saman er raunverulega hægt að tala um faraldur sem hefur alvarlegar afleiðingar. Einmanaleiki er nefnilega banvænn. Bókstaflega. Því hefur jafnvel verið haldið fram að djúpstæður einmanaleiki sé jafn slæmur fyrir heilsuna og að reykja fimmtán sígarettur á dag. Allt í samfélaginu okkar virðist óvart eða meðvitað vera að ýta okkur í sundur og skapa sífellt fleiri og lengri fjarlægðir.

Maður en manns gaman. Áður en skjáir tóku yfir líf okkar með sínum sífelldu smáskömmtum af skemmtun og gremju þurftum við á hvort öðru að halda, ekki bara fyrir afþreyingu heldur stóð og féll líf okkar með samhyggðinni. Það þarf heilt þorp, ekki bara til þess að ala upp barn, heldur til þess að lifa af, en nú er þorpið tvístrað.

Allir komnir inn í sína eigin litlu kassa. Svo förum við út úr kössunum okkar á morgnanna, setjum börnin okkar inn í sína eigin lærdóms-kassa þar sem þau eru með öðrum börnum allan daginn svo við höfum tíma til þess að fara í vinnu-kassana okkar til þess að búa til peninga svo við getum nú borgað fyrir að fá að vera í sofa-og-borða-kössunum okkar. Tíminn sem fólk eyðir í að halda eða fara í félagslega hittinga hefur hrunið um 50% milli 2003 og 2024. Sá tími sem táningar eyða úti við með félögum sínum hefur hrunið. Við hittumst sjaldnar og skemur og það er að drepa okkur.

Allir sem hafa prófað það að vera foreldrar ungra barna vita hversu töfrandi tími það er. En innan í þeirri upplifun er líka djúpstæð tilfinning fyrir því að vera einmana. Þeir þjóðfélagshópar sem eru að upplifa mesta einangrun síðustu áratugi eru unglingar, eldra fólk og svo tróna foreldrar ungra barna. Þorpið elur ekki lengur börnin upp. Þau alast flest upp með foreldrum sínum. Punktur. Og það er algjörlega glænýtt fyrirkomulag í sögu mannkynsins.

Dýrategundin homo sapiens er um 300-350 þúsund ára gömul. Í allan þann tíma höfum við verið saman í hópum. Lifað, grátið og hlegið saman. Saman. Hinar ýmsu samfélagslegu breytingar hafa hins vegar gert það að verkum að við erum ekki lengur saman. Vissulega getum við farið í spariföt nuddað öxlum saman við ókunnuga á sautjánda júní en við erum ekki lengur saman. Þekkjum varla nágranna okkar. Ættir og bæjarfélög eru ekki lengur sú heild sem fólk gat litið á sem hluta af sjálfsmynd sinni. Við erum ein. Nokkur saman í kössunum okkar horfandi á skjáina okkar. Stóra og litla.

Og þetta er að drepa okkur. 15 sígarettur. Í einmanaleikanum myndast líka rými fyrir andfélagslegar skoðanir og hegðun. Við sáum þegar faraldurinn gekk yfir hvernig einangrunin ýtti fólki út í sífellt ýktari og fjarstæðukenndari samsæriskenningar. Fólk læst inni að gúgla og jútúba sig ofan í kanínuholur með ekkert nema harm og glundroða á botninum. Við eigum ekki lengur samtöl, bara upphrópanir á óstaðfestum skoðunum sem við stelum frá öðrum úr podköstum og í stað þess að rífast í raunheimum hendum við hlekkjum í hvort annað og köllum þau sem eru ósammála okkur heimsk. Engin rökræða, bara fuglabjarg af kjaftæði.

Einangrunin sem jókst í faraldrinum hefur svo alls ekki gengið til baka. Við erum hætt að fara í spontant heimsóknir. Borðum sjaldnar mat með stórfjölskyldunni. Þörfin til þess að tækla leiða með því að kjafta við fólk um allt á milli himins og jarðar er ekki lengur til staðar. Við erum öll með litla dópamín-sprautu í vasanum sem slær á þörfina fyrir raunveruleg samskipti við fólk, augliti til auglitis. En þessi þróun er eldri en samfélagsmiðlar og snjalltæki og henni verður að snúa við.

Ég held að svarið hljóti að vera tenging. Og þeirri tengingu þarf að koma á handvirkt. Af því samskipti við annað fólk er lífsnauðsynlegt vítamín og við erum flest í miklum skort. Við þurfum að fara að líta á hittinga eins og við lítum á líkamsrækt: Eitthvað sem við einfaldlega verðum að gera, líkamlegrar og andlegrar heilsu okkar vegna.

Þessi faraldur er raunverulegur og er að hafa áhrif á okkur öll. Það að vinda ofan af honum þýðir að við þurfum öll að leggja á okkur vinnu og óþægindi en það er lífsnauðsynlegt. Taktu frumkvæðið. Hringdu í gamla kunningja og sjáðu hvort þau vilji hittast. Bjóddu í matarboð. Búðu til hópa af skemmtilegu fólki sem mun vilja hittast og gera fyndna hluti. Spil og hljóðfæri eru bara tvö dæmi. Lífið bíður upp á endalausa möguleika. Og segðu já þegar þér er boðið. Þó nei-ið sé þægilegra þá er já-ið hollara!

Þess vegna segi ég hittumst. Hittumst með hljóðfæri eins og Shackleton og spilum illa á þau en gerum okkar allra besta og syngjum jafnvel falskt með. Hittumst með spilastokk í vasanum og kennum krökkunum lönguvitleysu og mannganginn og neitum að tapa fyrir þeim. Hittumst og knúsumst og kjöftum og verum ósammála og finnum fyrir hvort öðru. Gerum þetta. Drepum tímann saman, svo við drepumst ekki úr því að eyða ekki tíma saman.

Ég fór að hugsa hvað ég hefði getað sagt um foreldra mína, hefðu þeir verið jarðaðir þegar ég var á sama aldri og þessi börn. Ég hefði ekki haft rými til þess að draga fram skemmtilegar sögur eins og af því hversu ofboðslega mikið af Maizena-mjöli móðir mín á vegna þess að hún virðist kaupa nýjan pakka í hverri einustu búðarferð eða því þegar pabbi reyndi að gera við glerbúr fyrir eðlu sem ég átti eins og aðeins sjómenn gera: Með því að nota baneitrað kolsvart sikaflex með þeim afleiðingum að eðlan söng sitt síðasta, en búrið sannarlega lak ekki lengur.

Mínar frásagnir hefðu verið mun minna spennandi. Ég hefði einmitt sagt frá því hvernig mamma gerði alltaf skinkusamloku með osti og aspas fyrir mig á hverjum degi fyrir skólann, af því hún vissi að ég elskaði þannig og vildi ekki að ég væri að eyða formúgu í samlokur í sjoppum og kaffihúsum. Ég hefði sagt frá því þegar við pabbi keyrðum hringveginn þegar ég var 11 ára og ég var hálf-sofandi í framsætinu og hausinn á mér skrölti á rúðunni og ég fann hvernig hann teygði sig yfir mig til þess að læsa hurðinni. Svo hurðin myndi ekki allt í einu opnast og ég velta út. Allt svo hversdagslegt. En fallegt. Tákn kærleika. Raunverulegs, hversdagslegs kærleika.

Fæst fáum við tækifæri til þess að fremja sögulegar hetjudáðir í lífi okkar nánustu. Góðverkin sem okkur standa til boða eru einmitt ótrúlega fábrotin. Hlýleg orð. Útrétt hjálparhönd. Aðstoð við flutninga eða parketlögn. Kærleiksrík viðbrögð við skapofsa barnanna okkar. Svo hlaðast þessir hlutir upp og umbreytast í hrauk. Kennileiti í lífi okkar sem við getum alltaf horft til. Hann táknar ekkert eitt sérstakt, bara áraraðir af kærleika í verki.

Oft fell ég í þá gryfju að ætla að búa til stóru minningarnar með börnunum mínum þegar ég er búinn að koma mér betur fyrir. Safna meiri pening. Þá komi húsbílaferðalagið yfir heimsálfurnar. Interrail-ferðalagið. Skútusigling yfir úthaf. En á meðan ég bíð eftir því að geta droppað svona bombum líða dagarnir með þúsundum áskorana og ákvarðana, engar þeirra sérlega merkilegar en allar mikilvægar á mjög lúmskan hátt. Hvað á að vera í matinn? Nennir þú að taka úr vélinni? Höfum við tíma fyrir einn þátt?

Hvernig á að bregðast við þegar 6 ára drengur neitar að fara í kuldaskó og vill bara fara í strigaskó en það er allt á kafi í snjó og slabbi úti? Í kærleika eða með gargi? Hvað er klukkan? Erum við að verða sein á eitthvað? Ef við erum alveg að verða sein, má þá garga? Hvernig á að bregðast við þegar 11 ára stelpa neitar að borða kvöldmat og vill bara pasta eða ristað brauð, aftur, fjórða daginn í röð? Hvenær á að taka slaginn? Á yfir höfuð að taka hann? Eru aðrar lausnir? Hver týnir alltaf lyklunum? Er rétta viðbragðið rifrildi eða grín? Hversu oft í röð er hægt að taka kolranga ákvörðun áður en þú endar á hvolfi úti í metafórískum skurð? Hversu oft í röð er hægt að bregðast við með ást og sjá hvort hún sé raunverulega alltaf réttasta svarið? Hvernig vil ég að börnin mín muni eftir æsku sinni? Að við höfum alltaf mætt á réttum tíma á alla staði og ég hafi gargað mig hásan eða við mætum bara þegar við mætum í þeim skófatnaði sem þau helst kjósa og svo þegar þau eru orðin fullorðin þá vilja þau vera í sambandi við mig?

Börnin mín breyttu hugsun minni á þann hátt að hegðun mín hefur ekki lengur bara áhrif á mína líðan og fólksins í kringum mig. Hún er bókstaflega að móta persónuleika og sjálfsmynd annarra einstaklinga. Skapar kjarnaminningar úr há-venjulegum ákvörðunum. Í fléttu fyrir félagsmiðstöð og mömmu sem getur ekki lært fingrasetningar á tölvuleik. Í aspas-samloku og hönd að teygja sig til þess að læsa bílhurð.

Íslenskt alþingisfólk er líklegra til þess að vera sækós en almenningur. Þetta er ekki bara ég, einhver lúlli, að benda á það sem er augljóst. Fjölmargar rannsóknir taka undir með mér, sumar ganga jafnvel svo langt að halda því fram að fólk sem sækist í völd og stjórnunarstöður sé allt að tólf sinnum líklegra til þess að vera haldið siðblindu heldur en hinn almenni borgari.

Af hverju skiptir þetta máli? Jú, af því þetta þýðir að stærstu ákvarðanirnar í samfélagi okkar eru teknar af fólki sem skortir samkennd, er með stórmennskuhugmyndir um eigið ágæti, skortir eftirsjá eða sektarkennd og er svikult og stjórnsamt. Ég er ekki að segja ykkur neinar fréttir hérna, þetta er fólkið sem við horfum á, ár eftir ár, bjóða sig fram í allar mögulegar valdastöður heimsins, ljúga, svíkja, pretta, beygja lýðræði yfir í alræði og vera almennt frekar ömurlegt pakk. Er þetta í alvörunni fólkið sem ætti að stjórna samfélaginu okkar?

En svo er annað vandamál. Jafnvel fólk sem kærir sig ekki um völd getur orðið fyrir því að völdin, eða draumurinn um þau, valda persónuleikabreytingum. Eins og fanga-tilraunin í Stanford sýndi fram á þá getur þú valið fólk af handahófi og gefið þeim algjör völd yfir samborgurum sínum og þeir einstaklingar munu á endanum misnota völd sín.

Þannig jafnvel Gunna frænka þín, sem lét til leiðast að fara á lista í sveitastjórnarkosningum, datt inn, stóð sig vel, fór svo á lista fyrir alþingiskosningar og slysaðist þar inn, helvítið hún Gunna mun svíkja þig ef það hjálpar hennar pólitíska ferli. Þegar völdin eru farin að hlýja nógu mikið, þegar launatékkinn og það að vera í hringiðu ákvarðana, frægðar og frama, þá er sú Gunna sem bauð þér alltaf í pönnukökur um helgar, kleip þig of fast í bollukinnarnar og prjónaði huggulega peysu á pabba þinn orðin blinduð af öllu öðru en eigin frama.

Svo er eitt sem gerist vegna samblöndunar lýðræði+kapítalismi. Peningar eru einfaldlega mun áhrifaríkara hreyfiafl en skoðanir og vansæld fólks. Í hversu marga áratugi hafa ekki íslenskir öryrkjar bent á hversu ömurleg lífsskilyrði þeirra eru? Fyrir hverjar einustu kosningar lofa meira og minna allir flokkar að breyta einhverju en ekkert breytist. Af hverju? Af því öryrkjar eru svo fokking blankir að það þarf enginn valdhafi að hlusta á þá. Kennarar eru á of lágum launum og fara í sífellt fleiri og ýktari kulnunir með hverju árinu, hanga eins og grýlukerti í endurhæfingu hjá Virk, blá í framan af skortöndun og apaleikjum í Primal í vonlausri tilraun til þess að lækna launatengda burnoutið með köldum böðum og jákvæðu sjálfstali. Heilbrigðiskerfið okkar er fyrir löngu hrunið, ekki vegna innflytjenda sem halda því uppi, heldur vegna þess að stefna stjórnvalda er að svelta það svo hægt sé að leyfa frumkvöðlum og hinum frjálsa markaði að græða á því. Það þrátt fyrir að öll gögn staðfesti að einkarekstur er mun dýrari fyrir ríkið en einfaldur ríkisrekstur. Þjónustan versnar. Lágtekjufólk fer síður til læknis.

Ef þú ert milljóner er einfaldlega líklegra að þú náir eyrum stjórnmálafólks. Þið farið í sömu veislurnar. Þið voruð saman í skóla. Þekkið sama fólkið.

Jafnvel fólk sem kosið er á þing með fallegar og háleitar hugsjónir og brennandi ástríðu fyrir því að gera samfélagið betra verður á endanum að rykföllnu húsgagni. Allir stjórnmálamenn sem ég leit upp til sem unglingur hafa valdið mér vonbrigðum. Mér sýnist meira að segja stjórnmálamenn sem ég er gríðarlega ósammála á endanum valda sínu stuðningsfólki vonbrigðum. Við fáum að kjósa á fjögurra ára fresti hverjir það eru sem fá að ráða öllu en það er engin trygging fyrir því að þetta fólk geri það sem það lofar að gera. Og svo er heldur engin trygging fyrir því að atkvæðin okkar skipti nokkru andskotans máli. Í síðustu kosningum til alþingis voru um 20.000 íslendingar sem kynntu sér málin, fóru í sparifötin og settu á sig rakspíra, komu sér á kjörstað og kusu til þess að eins að flokkurinn sem þau greiddu atkvæði náði ekki yfir þröskuldinn að koma manneskju á þing. Hvaða kjaftæði er þetta?

Annað nýlegt vandamál er svo er kosningaþátttaka innflytjenda. Hún er algjörlega í ræsinu og enginn virðist hafa áhuga á því að gera neitt í því, nema rasistarnir sem tala aktíft gegn því að þau fái yfir höfuð kosningarétt. Af hverju ætli það sé?

Allavega, til þess að gera langa sögu stutta þá held ég að lýðræðið sé fyrir löngu úr sér gengið og gallarnir svo stórtækir og samfléttaðir pælingunni að ógjörningur er að laga með úrbótum og plástrum. Fyrir hverjar einustu kosningar líður mér eins og það sé búið að bjóða mér í mjög huggulegt matarboð en það eina sem er í matinn er gubbusúpa. Mörg þúsund manns hafa skráð sig á framboðslista og því fengið að gubba í risavaxinn pott og svo er búið að sjóða gubbið. Alveg bullsjóða sko. Súpunni er skenkt á diskana okkar og við sitjum öll í kringum borðið, græn í framan, horfum á hvort annað með fnykinn í nefinu og potum í gubbið með skeiðinni og reynum að finna minnst melta bitann til þess að seðja hungrið. En ég bara vil ekki borða gubb!

Við bara hljótum að geta fundið upp á einhverju betra. Alveg frá hruni hef ég talað fyrir sömu lausninni: Slembivali, einnig þekkt sem Lottóræði. Veljum fólk algjörlega af handahófi til þess að stjórna landinu. Helsta ástæðan? Fyrir utan allar þær sem ég taldi hér að ofan: Þetta bara getur ekki orðið verra en núverandi fyrirkomulag.

Í mínu draumaheimi er fyrirkomulagið þetta: Á fjögurra ára fresti eru 63 manneskjur valdar af handahófi til þess að sitja sem alþingisfólk í 4 ár. Allir með ríkisborgararétt á aldrinum 18 ára og upp úr eru með kjörgengi. Ég er of spenntur til þess að útskýra frekar, verð að fara beint í senuna.

Veriði velkomin! Lottódagurinn er runninn upp! Risastór tromla með nöfnum allra sem eru með kjörgengi er uppi á palli á Austurvelli. Forsetinn ýtir á takka sem snýr tromlunni. (Líklega væri mun þægilegra að láta tölvu velja af handahófi, en þetta er miklu flottara sjóv.) Fyrsta kúlan rúllar niður rampinn. Það er Gunna frænka!

Tromlunni er snúið 62x í viðbót og þá erum við komin með alþingisfólkið okkar. Húrra fyrir Tromlunni! Hugsið ykkur stemninguna! Sjáið fyrir ykkur hátíðina! Þetta yrði stærra en Júrósvísjón, allt boltafárið og Magni í Rockstar til samans! Alvörunni þverskurður af þjóðinni! Allskonar skrítnar skrúfur komnar saman í eitt basalthús í Reykjavík til þess að reka landið í fjögur ár.

Þessum 63 einstaklingum yrði svo smalað inn í Alþingishúsið. Allt kerfið til þess að taka við nýjum þingmönnum er þegar til staðar svo því þyrfti ekki að koma upp. Fólki yrði kennt á helstu verkferla og hugtök, og svo þurfið þið bara að finna út úr þessu. Viljið þið reyna að mynda ríkisstjórn? Ætlið þið að velja ráðherra úr eigin hópi eða fagráða? Ætlið þið að láta meirihlutann ráða eða bara sjá hvað gerist. Allt í boði! Við taka svo fjögur ár þar sem þessir lánlitlu einstaklingar reyna að reka landið með sem bestri niðurstöðu fyrir sem flesta. Að fjórum árum liðnum hafið þið afplánað ykkar þingsetu og getið aldrei verið dregin úr risavöxnu lottó-tromlunni á Austurvelli aftur. Til hamingju. Næsti Lottódagur er runninn upp.

Þau sem sitja á þingi munu hafa mun minni ástæðu til þess að ljúga og pretta því sama hvað þau gera þá er þeirra þingsetu lokið að fjórum árum liðnum. Þú getur ekki svindlað þér áfram í embætti. Getur ekki haldið krepptum krumlunum í völdin því þau munu ganga þér úr greipum. Ef þú vilt nota tækifærið, náða barnaníðinga, selja ættingjum ríkiseignir, peppa punginn á rasistum eða fara fram hjá tillögum fagráðs og skipa fyrrum aðstoðarkonu í geggjaða sendiherrastöðu þarftu svo að mæta samborgurum þínum í sundlauginni og úti í kjörbúð það sem eftir er og verja gjörðir þínar. Af hverju varstu spilltur? Hvers vegna laugstu? Þú ert ein af okkur! Ekki vera fáviti!

Helstu rökin sem ég hef heyrt gegn þessu fyrirkomulagi hafa verið að við gætum orðið óheppin með fólk. Eins og við höfum verið alveg brjálæðislega heppin með alþingisfólk síðustu áratugi? Hefur þetta verið bara ein samfelld sigurför? Traust á alþingi hrundi réttilega í hruninu og hefur ekki náð sér á strik síðan. Var enda ekki úr háum söðli að detta. Tveir af hverjum þremur landsmönnum hreinlega treystir ekki stofnuninni. Það er verið að neyða okkur til þess að taka þátt í kerfi sem mikill meirihluti okkar hefur akkúrat enga trú eða traust á. Ætti það ekki að segja okkur að löngu sé kominn tími til róttækra breytinga?

Þess vegna segi ég pú á lýðræði! Pú á augljóslega siðblint fólk sem þráir ekkert frekar en að ráða yfir okkur! Pú á löngu úrelta stjórnmálaflokka! Áfram slembival og að fá raunverulegt þversnið af landsmönnum til þess að stjórna landinu! Gefur skít í fólk með bindi og í buxnadrögtum og leyfum lottókúlunum að ráða framtíð okkar!

En hugsunin er eldri en orðin. Tilfinningarnar enn eldri. Frá því forfeður okkar voru einfrumungar hefur tilvera okkar kannski orðið flóknari en lífsbaráttan í rauninni ekki. Aparnir með stóra heilann. Gangandi upprétt, potandi í hluti með fingrunum, takandi þá upp með gagnstæðu þumlunum okkar. Borandi í nefið að vona að við séum ekki eins alein og við virðumst vera.

Þjóðarmorð. Herseta. Fangelsi. Vopnahlé. Nýlenduveldi. Flókin orð, sérstaklega þegar búið er að draga þau í gegnum aldirnar. Þá getur orðið erfitt að ræða þessa hluti ef við erum ekki sammála um inntak orðanna. Hvenær er þjóðarmorð að eiga sér stað? Er nóg að helstu fræðimenn á sviðinu lýsi því yfir? Hvað er nýlenduveldi? Hver eru hegðunareinkenni þeirra? Getum við Íslendingar viðurkennt að við njótum góðs af rányrkju vesturveldanna? Getur fangelsi litið út eins og lítið land með bílum og fólki sem hlær stundum og strandlengju og börnum sem leika sér þar í sandinum? Hvað þýðir vopnahlé? Er enn vopnahlé ef börnin í sandinum eru drepin? Hvað ef öðrum aðilanum tekst að réttlæta morðin fyrir erlendum þjóðarleiðtogum?

Það er hægt að hreyfa ótrúlegustu hluti með peningum. Siðferði fólks. Merkingu orða. Tilfinningar. Völd. Gagnaver hljómar til dæmis alls ekki eins og óheppilegur iðnaður til að taka þátt í. Fyrir nokkrum dögum fór gamall kunningi minn og samstarfsfélagi, Jóhann Páll Jóhannsson, í viðtal hjá Viðskiptablaðinu.

Það eru mörg ár síðan við Jói sátum hlið við hlið á Stundinni og lásum yfir fréttir og pistla fyrir hvorn annan. Enn lengra síðan ég þjálfaði hann í Morfís stuttu eftir síðustu aldamót. Nú er Jói kominn í jakkaföt með rautt bindi og er titlaður háttvirtur umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra á meðan ég sit á skrifstofunni minni, það er að koma hádegi og eina næringin sem ég hef innbyrt í dag eru 4 Caramel stykki og kaffi. Jæja, Jói sagði í viðtalinu:

„Ég hef nálgast orkumálin fyrst og fremst sem verðmætasköpunarverkefni. Þetta snýst um samkeppnishæfni Íslands, um spennandi byggðaþróun og atvinnuuppbyggingu um allt land. [...]

Við erum að klára núna stór mál til að stytta þann tíma sem tekur að koma virkjun af hugmyndastigi yfir á framkvæmdastig. [...]

Ég hef gríðarlega trú á orkusæknum iðnaði. Ég held að fleiri gagnaver, meira landeldi, öflugar verksmiðjur með vel launuðum störfum geri Ísland að betra samfélagi til að búa í. Þetta er mikilvægt upp á útflutningstekjur og hagvöxt og getur farið vel saman við verndun náttúruverðmæta.“

Ekkert þarna sem hljómar fráhrindandi. Hver vill ekki verðmætasköpun? Hvar þau verðmæti sem skapast enda svo er aukaatriði. Lestu fleiri orð. Það er spennandi byggðarþróun um allt land. Færum virkjanir frá hugmyndastigi yfir á framkvæmdarstigið. Húrra! Og til hvers? Hvert á orkan að fara? Jú í fleiri gagnaver, landeldi og verksmiðjur. Hvaða helvítis apaköttur ætlar að setja sig upp á móti þessu? Hverju taka fýlupúkarnir nú upp á?

Fyrir nokkrum dögum rakst ég á graf sem sýnir svart á hvítu að árið 2024 stórjókst innflutningur hér á landi frá Ísrael. Þegar zionistarnir voru sveittir við að skjóta börn í höfuð og bringu, drepa fleiri blaðamenn en myrtir hafa verið í báðum heimsstyrjöldum, Víetnam og Afganistan til saman, þurrkað út heilbrigðiskerfi, menntakerfi og allan grundvöll til mannlegrar reisnar, þá fluttu Íslendingar inn vörur fyrir 24.3 milljónir dollara. Það eru um 3 milljarðar íslenskra króna.

Hvaða hlutir eru þetta sem Íslendingar eru að hamstra fyrir þrjá milljarða á ári? Liggur öll þjóðin dagana langa í Soda-Stream baði með hárið löðrandi í Moroccan Oil sjampó eða er eitthvað dularfullt í gangi? Já og nei. Meira og minna allur þessi peningur er að koma inn í landið í tengslum við tækni-iðnað, nánar tiltekið gagnaver sem Ísraelar eru að byggja. Gagnavaver þessi þjóna fyrst og síðast, eins og allt í dag, gervigreindinni. Þau eru rekin af NVIDIA, sem er að mjög stórum hluta ísraelskt fyrirtæki, Nebius, sem er ísraelskt með höfuðstöðvar í Hollandi og í eigu rússnesks-ísraelsks auðjöfurs að nafni Anddrey Korolenko.

Eins og þau sem fylgst hafa með vita þá er NVIDIA orðið stærsta fyrirtæki í heimi. Hefur gríðarlegur vöxtur þeirra verið beintengdur gríðarlegum vexti gervigreindar. Einhvers staðar þarf greindin að hugsa og þar koma gagnaverin inn.

Þannig stærsta fyrirtæki í heimi, í eigu ísraela sem lýst hafa yfir stuðning og borgað milljarða til þess að styðja við þjóðarmorð, mokar peningum inn í gagnaver á Íslandi. Ísraelskur tækni-iðnaður er þannig nátengdur þjóðarmorðinu á fjölbreyttari máta en ég nenni að fara djúpt ofan í hér, en hljóðið úr drónunum sem Ísraelar fljúga linnulaust yfir íbúum Gaza eru orðin svo fastur hluti af tilveru fólksins þar að tónlistarmaður einn hefur tekið upp á því að skapa músík sem harmónerar við suðið.

Siðferði í viðskiptum er ekki til. Stundum setja fyrirtæki upp grímu samkenndar en hún er ekkert annað en búningur. Peningar hafa ekki samvisku. Oft hef ég spurt mig hvers vegna Ísland hefur ekki tekið ríkari þátt í því að fordæma þjóðarmorðið. Alltaf kemst ég að sömu niðurstöðu. Af því íslenskir stjórnmálamenn eru hræddir. Hræddir við að fæla frá sér peninga. Eyðileggja tengsl. Skemma viðskiptasamninga. Þess vegna segja þau eitt í fjölmiðlum en gera svo annað í raunheimum.

Það kostar klof að ríða röftum. Oft er auðveldast að segja ekkert. Halda kjafti af því það er svo óþægilegt að segja eitthvað. Þegja yfir þjóðarmorði til að fæla ekki burtu gagnaver.

En ef orðið þjóðarmorð hefur einhverja merkingu fyrir þér er enn verið að fremja það á Gaza. Frá því hið svokallaða vopnahlé hófst í október síðastliðnum hafa Ísraelar myrt rúmlega 500 saklausa borgara. Slasað enn fleiri. Þúsundir liggja enn undir rústunum. Spurning hvort það sé nógu mikill friður fyrir fulltrúa stórútgerðarinnar að flytja fólk inn í. Undir sprengjurnar og byssukúlurnar.

Ef við ætlum að kalla okkur manneskjur, með siðferði og samkennd, þá getum við ekki virkjað landið okkar til þess að selja þjóðarmorðingjum orkuna. Ég einfaldlega neita að sitja þögull á rassinum á meðan þannig kjaftæði á sér stað. Þá væri ég nefnilega ekki manneskja heldur bara lítið, hrætt skítseiði.

Á hverju ári tilnefna hin ýmsu samtök og stofnanir víða um heim orð ársins. Það er áhugavert að fletta þessum listum upp og skoða því þeir endurspegla tíðarandann ágætlega. Til dæmis valdi Oxford orðabókin orðið podcast sem orð ársins 2005. Það var nýlegt fyrirbæri, orðið samblanda af iPod (sem fyrir unglingana var gríðarlega vinsælt tæki til þess að hlusta á ólöglega niðurhalna tónlist) og cast sem er stytting á broadcast eða útsending.

American Dialect Society valdi árið 1992 orðið Not! með upphrópunarmerki og öllu saman, sem var notað sem ending á setningu til þess að snúa merkingu hennar við. Til dæmis: Ég kann vel við móður þína, Not! Og er þar átt við að líklegast kann viðkomandi alls ekki nógu vel við móður viðmælenda síns.

1995 var það world wide web sem var vinsælt í nokkur ár en virðist að mestu horfið úr almennri notkun. Árið 2009 valdi Oxford orðið Unfriend en þá höfðu samfélagsmiðlar verið til í nógu mörg ár að fólk var farið að losa sig við óæskilega og óvelkomna vini og því þurfti að búa til orð fyrir þann gjörning. Jæja, nú er þessi inngangur að verða búinn að þjóna tilgangi sínum og orðinn of langur þannig ég ætla að gera tilraun til þess að koma mér að efni bloggsins.

Árið 2016 valdi Oxford orðin post-truth. Handan sannleikans. Hvað gerðist árið 2016 sem ýtti undir þetta val? Bretland hlustaði á raðljúgandi flippkisa og kaus sig út úr Evrópusambandinu, þvert á eigin hagsmuni, með fjölmörgum neikvæðum afleiðingum fyrir bæði landið og Evrópusambandið. Enginn græddi. Nema einn, komum að því síðar. 2016 var svo kosinn nýr forseti til valda í Bandaríkjunum. Maður sem lætur sannleikann aldrei skemma vonda sögu.

Ég held við getum öll sammælst um að eitthvað gerðist þarna. Tannkremið hefur verið kreist úr túbunni og verður ekki auðveldlega sett í hana aftur. Aðrir hafa farið betur en ég í nákvæmlega hvað gerðist, en mig langar að gera heiðarlega tilraun til þess að setja þetta upp á mannamáli. Eða, eins og ég skil framvinduna:

1977

Donald Trumps giftist Ivönu Zelníčková frá Tékkóslóvakíu. KGB, leyniþjónusta Sovíetríkjanna, byrjar að fylgjast með Trump. Gögn benda til þess KGB hafi þegar áttað sig á því að narsissísk hegðun hans og hversu auðvelt var að stjórna honum með gullhömrum gerðu það að verkum að auðvelt ætti að vera að nýta hann í þágu KGB. Fyrst og síðast til að vinna gegn hagsmunum vesturlanda, jafnvel án hans vitneskju.

1987

Eftir fund með sendiherra Sovíetríkjanna, Yuri Dubinin, er Trump boðið til Moskvu til þess að ræða mögulegar hótelframkvæmdir. Fjöldi fyrrum KGB starfsmanna hafa lýst því yfir að þarna hefjist vinna KGB í því að nota Trump sem strengjabrúðu. Einn þeirra, Alnur Mussayev, heldur því fram að þá og þarna hafi Trump fallist á að starfa fyrir KGB og honum hafi verið úthlutað leyninafninu Krasnov.

Innan við tveimur mánuðum eftir komuna aftur til Bandaríkjanna kaupir Trump heilsíðu auglýsingar í tímaritunum The New York Times, The Washington Post og The Boston Globe. Þar gagnrýnir hann harðlega utanríkisstefnu Bandaríkjanna og þá sérstaklega hvernig Bandaríkin eyddu peningum í að verja löndin í kringum Sovíetríkin.

Ári seinna, hélt hann ræðu fyrir útskriftarnema í Lehigh háskóla. Þar heldur hann áfram að tala niður ógnina af rússum og segir að bandamenn Bandaríkjanna séu að hafa þau að fíflum.

„Forget about our enemies — Russia, we don’t deal with them that much … Our friends are making billions of dollars and stripping us of our dignity.“

Níundi og tíundi áratugurinn

Trump er ítrekað á barmi gjaldþrots. Bandarískir bankar vilja ekki lána honum, þar sem þeim finnst ólíklegt að honum takist að bjarga sér. Þá fara Rússar, fyrst og síðast olígarkar með mikil tengsl við valdhafa, að dæla peningum inn í fyrirtæki Trumps. Þeir kaupa af honum eignir á yfirverði sem ekki hefur tekist að selja og gerast umsvifamiklir eigendur í fyrirtækjum hans.

Erfitt er að staðfesta nákvæmlega umfangið, en Reuters fréttastofan gerði stóra úttekt árið 2017 og setur þar fókus á Flórída, þar sem erfiðara er að fela eignarhald í gegnum fyrirtækjafléttur. Án þess að fara of djúpt í smáatriðin, þá virðist Trump eiga töluvert mikið af sínu undir rússum.

Árið 2014 viðurkenndi Eric Trump, sonur Donalds: „Við reiðum okkur ekki á bandaríska banka… allt það fjármagn sem við þurfum kemur frá Rússlandi. [...] Við erum alltaf að fara þangað.“ Þremur árum seinna, eftir að faðir hans hafði verið kjörin forseti, neitaði hann því að hafa nokkurn tíman sagt þetta.

1996, 2007, 2013

Trump ferðast til Rússlands til þess að „athuga frekari möguleika á hótelframkvæmdum.“ Á þeim 40 árum sem Trump hefur verið að fara til Rússlands hefur aldrei orðið neitt úr neinum hótelframkvæmdum.

1997

Alexandrr Dugin, hægri-fasískur heimspekingur sem oft er kallaður heili Putíns skrifar bókina Основы геополитики: геополитическое будущее России [ísl. Grunnatriði landfræðilegrar stjórnmála: Landfræðileg framtíð Rússlands. Í henni útlistar Dugin meðal annars hvernig Rússland geti aftur orðið heimsveldi, þar á meðal með því að grafa undan lýðræði á vesturlöndum með upplýsingaóreiðu. Að dæla svo miklu kjaftæði inn í almenna umræðu að fólk viti ekki lengur hvað snýr upp og niður. Verður mikilvægt seinna.

2000

Putin er kosinn forseti Rússlands.

2006

Paul Manafort, lögfræðingur og mikill prakkari, kaupir íbúð í Trump Tower fyrir 3.6 milljónir dollara. Greiðir með reiðuféi. Á sama tíma er Manafort að vinna við að koma strengjabrúðu Pútíns, Viktor Yanukovych, til valda í Úkraínu.

Yanukovych hafði setið í fangelsi fyrir þjófnaði og líkamsárasir, talaði nánast enga úkraínsku vegna þess að hann ólst upp í rússneskumælandi hluta Úkraínu. Manafort lét það samt ekki stoppa sig, enda hafði hann töluverða reynslu í að koma óvinsælum einræðisherrum til valda í löndum eins og Kongó, á Filipseyjum og víðar.

En Paul mistókst í þetta skiptið. Einhverjir muna kannski eftir manninum sem vann. Hann heitir einnig Viktor en með allt öðruvísi eftirnafn: Viktor Yushchenko. Hann er kannski helst frægur fyrir að hafa lifað af tilraunir Rússa til að eitra fyrir honum með dioxin. Afleiðingar eitrunarinnar voru þær að áður slétt og áferðafallegt andlit hans leit út eins og yfirborð tunglsins.

2007

Trump sendir Putin bréf þar sem hann meðal annars segir: „Eins og þú hefur líklega heyrt þá er ég mikill aðdáandi þinn!“

2008

Trump er enn á barmi gjaldþrots. Þá mætir Dmitry Rybolovlev, rússneskur olígarki, og kaupir hús a Trump fyrir 95 milljónir dollara. 30 milljón dollurum meira en húsið var metið á. Rúmlega helmingi meira en Trump hafði sjálfur borgaði fyrir húsið fjórum árum áður. Dmitry bjó aldrei í húsinu, lét rífa það og seldi landið í smærri hlutum árin á eftir. Á þessum tíma var þetta hæsta verð sem greitt hafði verið fyrir íbúðarhús í sögu Bandaríkjanna.

Seinna á árinu, á fasteignaráðstefnu, segir Donald Trump, Jr:

„Rússar eru mjög fyrirferðamiklir í þversniði af eignum okkar. Eins og til dæmis í Dúbaí og vissulega með verkefni okkar í SoHo og allstaðar í New York. Við sjáum mikla peninga streyma inn frá Rússlandi.“

2010

Paul Manafort tekst að koma fyrrum glæpamanninum og rússababúskunni Viktor Yanukovych til valda í Úkraínu. 2015 er hann svo sviptur titlinum í skömm.

2013

Enn einn rússneskur olígarki, Aras Agalarov, greiðir Trump 20 milljónir dollara fyrir að halda Ungfrú Alheimur keppnina í Moskvu. Áður en Trump flaug til Rússlands setti hann eftirfarandi skilboð inn á Twitter:

„Haldið þið að Putin muni koma á Ungfrú Alheimur keppnina í Nóvember í Moskvu - ef hann kemur, haldið þið að hann verði nýi besti vinur minn?“

Óstaðfestar fregnir halda því fram að í þessari ferð hafi rússneska leyniþjónustan eignast myndbönd sem sýna Trump fremja frekur ósæmilegan gjörning á hótelherbergi í Moskvu. Trump hefur sjálfur haldið því fram að hann hafi ekki gist í Moskvu, aðeins lent í Rússlandi, farið á viðburðinn og svo flogið til baka, en sýnt hefur verið fram á að það er lygi.

Málið var allt rannsakað í bak og fyrir í fyrri forsetatíð Trumps. Þá sagði James Comey, fyrrum yfirmaður FBI, í samtali við ABC fréttastofuna:

„Ég hélt aldrei að þessi orð myndu koma út um mínar varir, en ég veit ekki hvort núverandi forseti Bandaríkjanna var með vændiskonum að pissa á hvor aðra í Moskvu árið 2013. [...] Það er möguleiki, en ég veit það ekki.“

Fyrir áhugasama mæli ég með að kynna sér hina svokölluðu „honeypot/honey-trapping“ aðferð sem fjölmargar leyniþjónustur beita. Þá eru einstaklingar dregnir á tála, blekktir inn í rómantísk eða kynferðisleg sambönd til þess að ná úr þeim upplýsingum, eða fá þá til þess að starfa fyrir hina hliðina.

Því hefur jafnvel verið haldið fram að níðings-iðnaðurinn sem Jeffrey Epstein stóð fyrir hafi í raun verið stór hunangspottur fyrir Mossad, leyniþjónustu Ísraels. Enda eru fjölmargar vísbendingar sem tengja hann við Mossad og jafnvel að hann hafi einnig starfað fyrir Rússa á sama vettvangi. Að útvega valdamiklum mönnum fórnarlömb til þess að níðast á, skjalfesta það og nota svo þær upplýsingar til þess að stjórna þeim.

2015

Tveimur árum eftir að hafa hugsanlega verið inni á hótelherbergi að horfa á vændiskonur pissa á hvor aðra tilkynnir Donald Trump loks um framboð sitt til forseta. Rússneska fyrirtækið Агентство интернет-исследований [ísl. Internet rannsóknar stofnunin] hefur fjöldaframleiðslu á bottum sem tala fallega um Trump og illa um andstæðinga hans. Hér hefst fyrir alvöru það sem kallað hefur verið á ensku „The Russian Firehose of Falsehood.“ Lygabrunaslanga Rússa. Munið eftir Dugin, einum helsta ráðgjafa Putins, 1997! Bókin hans! Þetta er allt að smella hérna!

2016

Eftir ákall frá Trump hakkar rússneska leyniþjónustan sig inn í fjöldann allan af gagnagrunnum og tölvupóstum sem tengjast demókrataflokki Bandaríkjanna. Þeir leka þessum upplýsingum svo í gegnum falska samfélagsmiðla aðganga þar sem þeir þykjast vera sjálfstætt starfandi hakkarar. 2018 ákærði dómsmálaráðuneyti Bandaríkjanna 12 rússneska leyniþjónustumenn fyrir að gera tilraun til þess að hafa áhrif á kosningar með þessum aðgerðum. Maður spyr sig, hvers vegna í ósköpunum ættu Rússar að leggja á sig alla þessa vinnu til þess eins að Hillary tapi og Trump vinni?

Sama ár, 2016, mætir enginn annar en Paul Manafort í kosningateymi Trumps. Hann er stuttu seinna gerður að kosningastjóra Trumps. Hann starfar þar sem sjálfboðaliði, algjörlega launalaust.

Ég ætla ekki að fara of mikið út í Mueller skýrsluna, en í stuttu máli var lögfræðingurinn Robert Mueller, fyrrum yfirmaður FBI, ráðinn til þess að rannsaka aðkomu rússa að kosningunum 2016. Í þeirri skýrslu kemur fram að Manafort hafi meðal annars lekið upplýsingum frá kosningateyminu sem hann var að stýra, beint til Moskvu. Semsagt: Kosningastjóri Trump dældi upplýsingum beint til Putins.

Manafort, 33 aðrir Bandaríkjamenn sem margir hverjir höfðu starfað í kosningateymi Trumps og 3 Rússar voru svo ákærðir og dæmir fyrir föðurlandssvik, lygar og fjöldann allan af brotum.

Um 18. júlí 2016 byrjar svo flokksþing repúblikanaflokksins. Og hvert er EINA baráttumál teymisins í kringum Trump fyrir þingið? Að fjarlægja úr stefnu flokksins kröfu um vopn fyrir Úkraínu til þess að verjast innrásum. Þarna, tveimur árum eftir að Rússar ræna Krímskaga og tæpum 6 árum áður en Rússland ræðst af fullu afli inn í Úkraínu.

Seinna í mánuðinum, 27. júlí, ákallar Trump einmitt rússa að vinsamlegast, ef þeir séu að hlusta, að endilega reyna að hafa áhrif á kosningarnar með því að hakka sig inn í tölvupósta Hillary Clinton. Seinna þennan sama dag náðu rússneskir hakkarar svo að brjótast inn í pósthólfið hennar og varð sá gagnaleki eitt af stærstu ljónunum í vegi Clintons í kosningabaráttunni.

Í gegnum alla kosningabaráttuna er Trump svo sífellt að bergmála utanríkisstefnu sem virðist koma beint frá Kreml: Talar niður Nató og Úkraínu, neitar því að Rússar hafi ráðist inn í Krímskaga. Mike Morell, fyrrum yfirmaður CIA, segist fullviss, þetta sama ár að Trump virðist vera farinn að starfa fyrir leyniþjónustu Rússa sem „ómeðvitaður fulltrúi.“

Trump var svo kjörinn forseti. Restina þekkjum við flest.

Niðurstaðan í mínum huga er fjölþætt. Meðal annars að Trump virðist algjörlega vera undir hælnum á rússum. Ekkert sem hann hefur gert frá því hann hóf feril sinn sem forseti kemur rússum illa. Þvert á móti hafa aðgerðir hans gegn fyrrum samstarfsþjóðum Bandaríkjanna, innan Evrópu og víðar, orðið til þess að net þeirra þjóða sem áður kölluðu sig vesturveldin, er að trosna.

En niðurstaða hegðunar rússa er líka sú að heilbrigð og opin skoðanaskipti á netinu, og þar af leiðandi í raunheimum, eru ekki lengur möguleg. Falsfréttir hófust ekki árið 2016, en þær fengu svo sannarlega vænlega sterasprautu. Allt eftir uppskrift frá heilanum úr Pútín, sjálfum Aleksandr Dugin. (Sjá 1997 hér að ofan.)

Allir helstu talpunktar frá rússum hafa nú meira að segja troðið sér inn í jafnvel íslensk stjórnmál. Réttindi hinsegin fólks. Gleðigangan var orðin nýi sautjándi júní en nú eru þingmenn hér á landi sem draga tilverurétt fólks í efa. Efasemdir um gagnsemi bóluefna eru nú svo útbreiddar að stórhættulegir smitsjúkdómar sem nánast hafði tekist að útrýma, eru nú farnir að gera vart við sig aftur. Kynþáttahatur. Það púkalegasta sem til var hér á árum áður er nú orðið að almennt viðurkenndri skoðun og hegðun. Ég lít svo á að þetta sé allt rússum að þakka.

Talið er að Rússar setji um 300 milljónir bandaríkjadala á ári í það eitt að stjórna og búa til narratívur á internetinu. Sannleikurinn á ekki séns í þannig fjármagn. Opin umræða á ekki séns. Það er ekki til lengur eitthvað sem heitir „opið markaðstorg hugmynda“ þegar verið er að skjóta okkur í andlitið með lygum, daglega.

Stjórnmála-landslagið er að fletjast út. Það eru allir til í að vera smá ömurlegir ef það fælir ekki frá kjósendur. Kristrún segir að hún gæti alveg náð saman við Miðflokkinn í útlendingamálum. Hún þorir ekki að taka upp sömu orðræðu, en vill samt ekki útiloka mögulega kjósendur sem gætu verið sammála þeim. Ekki fordæma. Bara aðlagast.

Engin afstaða. Engin átök. Enginn sannleikur. Bara tilfinningar. Þannig lítur post-truth heimurinn út. Það eru ekki til lygar, bara allskonar sannleikur. Vandinn er fjölþættur. Stórtækar lygar munu alltaf hafa stórtækar afleiðingar. Alvörunni fórnarlömb. Af holdi og blóði. Stjórnmálamönnum er skítsama um þig. Þeir vilja bara atkvæðið þitt og eru til í að segja hvað sem er til að fá það. Hvort sem þeir heita Trump eða Kristrún eða Snorri eða Farage. Samfélagslegar framfarir eru í öðru sæti. Völd í því fyrsta.

Þegar fólk fer í meðferð gegn fíknisjúkdómum er mikilvægt að gera sér grein fyrir því að fyrri hegðun og hugsanamynstur voru það sem keyrði allt í þrot. Aðeins þannig er hægt að hefja einhverja uppbyggingu. Nú horfum við upp á vestræna samvinnu eins og við höfum þekkt hana, með góðu og slæmu, stefna í strand. Væri þá ekki hyggilegt að horfa á aðrar lausnir? Sjá hvort eitthvað annað en eitruð blanda kapítalisma og fulltrúalýðræðis gæti skilað betri árangri?

Jæja, svo ég tengi þetta nú aftur við upphafið: Það verður fróðlegt að fylgjast með orði ársins næstu árin. Hvernig þróun samfélags okkar verður soðin niður í einfalt orð eða frasa. Kannski eitthvað um raunveruleg vandamál hins almenna íslendings? Það fólk sem ég þekki og tala við er helst að hugsa um algjörlega óviðráðanlegan húsnæðismarkað, vexti og hátt matvælaverð. Ég þekki engann sem er að lenda í daglegu streði vegna útlendinga eða transfólks eða kynlausra klósetta. Ekki láta rússa og páfagaukana þeirra ljúga að þér. Vandamálin sem við stöndum frammi fyrir eru ekki þau sem vongóðir valdhafar segja. Þau eru misskiptingin og rót hennar.

Og vonandi nær orð ársins 2026 að ramma inn einhverja jákvæða þróun. Ég er bjartsýnismaður. Hóflega þó.

Ég var orðinn allt of gamall þegar mér tókst loksins að klára framhaldsskóla. Mætti upp í minn gamla skóla, FB, og tók síðasta áfangann sem ég þurfti til þess að útskrifast: Jákvæð sálfræði. Fyrir þá sem ekki vita gengur hún í raun út á að blekkja sjálfan sig. Skilyrða heilann til þess að halda að allt sé í rauninni frábært, lífið þess virði og að bráðum komi betri tíð með blóm í haga, ef hún sé hreinlega ekki bara mætt á hlaðið. Jákvæð sjálfsblekking.

Ég hef nokkrum sinnum rennt í gegnum bókina Peace Is Every Step eftir víetnamska Búddamunkinn Thich Nhat Hanh. Eins og í flestum bókum hans leggur hann mikla áherslu á núið, hugleiðslu og hefðbundið búddískt babl fyrir fjöldann. En í einum kaflanum talar hann sérstaklega um brosið. Það hvernig bros sé í raun uppreisn. Ekki bara gegn eigin persónulegu óhamingju heldur vanlíðan heimsins. Hvernig heilinn í okkur, þrátt fyrir alla okkar sjálfsdýrkun, sé ekki snjallari en svo að ef við brosum heldur hann að við séum glöð. Okkur líði vel. Bros sem sjálfsblekking.

Ef við gerum ekkert annað en að fylgjast með fréttum er auðvelt að draga þá ályktun að allt sé að fara til fjandans. Við fylgjumst í símanum með heimsstyrjöld sem er á leiðinni eins og Wolt sendill með töskuna fulla af ylvolgum saur. Kjörnir leiðtogar sem birtast okkur í fréttum virðast uppteknari af því að misbeita valdi sínu í þágu auðfólks en að bæta líf þeirra sem kusu. Við erum öll með örplast í augunum. Kóralrifin. Óstöðvandi hamfarir.

Sannleikurinn er hins vegar sá að samkvæmt flestum mælanlegum stöðlum er fullyrðingin heimur versnandi fer algjört kjaftæði. Því miður. Fátækt í heiminum hefur verið á stöðugri niðurleið síðustu áratugi. Ungbarnadauði sömuleiðis. Fjölda sjúkdóma sem voru dauðadómur hefur fækkað, bólusótt verið útrýmt, lömunarveiki nánast líka, HIV þarf ekki lengur að vera banvænt og tilfelli malaríu hafa hrunið. Ofbeldi og stríð öskra á smelli sem selja auglýsingar. Sannleikurinn er hins vegar sá að við erum margfalt ólíklegri til þess að falla fyrir vopni hermanns eða hrotta heldur en forfeður okkar. Stríðum hefur fækkað. Morðum líka. Ofbeldi hefur minnkað.

Þetta eru svona stóru póstarnir, en svo hefur orðið annars konar aukning á lífsgæðum. Menntun og læsi eru á uppleið, þrátt fyrir að skjáir séu kannski að ræna íslenska drengi því að skilja nákvæmlega hvað þeir eru að lesa. Hrein orka er sú orka sem er í örustum vexti og aðgengi fólks að rafmagni fer sífellt vaxandi. Líf okkar er lengra, kropparnir hraustari, lífsgæðin meiri.

Hér verð ég samt að setja ákveðinn fyrirvara. Þrátt fyrir að ástandið sé sífellt að skána er það alls ekki tilefni til þess að setjast á rassinn og fá sér kaffi og sígó. Ekki strax. Þessar umbætur gerast ekki sjálfkrafa. Þar komum við nefnilega að svarinu sem ég gaf manninum í gær. Þeim sem ætlaði ekki að eignast börn.

Ef þú trúir því einlæglega að heimurinn sé á barmi tortímingar verða allar umbætur merkingarlausar. Það að fæða barn inn í dæmdan heim eins og tilgangslaus mannfórn. En er það staðan?

Nei. Ég hreinlega hvatti hann til barneigna. Þuldi þetta allt upp fyrir hann. Benti á að öll gögn bendi til þess að heimurinn og líf fólks sé á flottri leið. Flest fólk vaknar á morgnanna og er góðar manneskjur sem láta gott af sér leiða. Bæta heiminn með tilvist sinni. Þetta fólk og gjörðir þeirra eru hins vegar ekki fréttnæmar.

Við sækjum í það sem gerir okkur ósátt. Löðumst að fréttum sem gera okkur hrædd og reið, af því heilinn í okkur er að leita að hættu. Forfeður okkar voru apar og löngu þar áður eðlur í heimi þar sem allt var að reyna að drepa. Heilinn í þeim er enn inni í heilanum á okkur. Þess vegna viljum við vita hverju þarf að bregðast við. Hvað þarf að forðast. Laga.

Sem er flott. Lögum. En við verðum samt að geta bætt heiminn án þess að vera með stöðugar sjálfsvígshugsanir yfir því hvað hann sé hryllilegur. Ég ætlast til þess að líf mitt sé skemmtilegt og spennandi. Á sama tíma vil ég ekki loka augunum fyrir því sem betur getur farið.

Það má nefnilega alls ekki misskilja þetta jákvæðniraus sem samþykki á óréttlæti. Ég er með augun galopin. Fokk kjörnir fulltrúar sem ýta undir fordóma til þess að fá hrætt fólk til að kjósa sig. Sveipa sig íslenska fánanum og brenna samkenndina til að kynda undir ótta gagnvart öllu sem er öðruvísi af því þeir þrá völd. Hoppi það pakk rakleiðis upp í sitt eigið rassgat ef risavaxinn Engeyjar-hausinn þá passar þangað inn.

Ég þekki persónulega fólk á Íslandi sem er að verða fyrir aðkasti og ofbeldi af því íslenskir alþingismenn spúa innistæðulausum lygum dagana langa í þeirri von um að fordómarnir breytist í atkvæði. Getum við plís stöðvað normaliseringu á hatri gagnvart minnihlutahópum og þess í stað normaliserað algjöra fyrirlitningu á sjálfsdýrkandi stórlöxum með drauma um ráðherrastól undir bleikan rassinn.

Fimm ára drengur með bláa kanínuhúfu. Eyrun lyftast ef togað er í spotta. Spiderman taskan og sakleysið fullkomið. Handtekinn og færður í fangabúðir. Þjóðarmorðið í Gaza. Súdan, Íran, Bandaríkin. Mannréttindi fótum troðin af siðblindum valdasjúkum drullusokkum. Fokk þeir. En á sama tíma fokk óttinn og vanlíðanin sem þeir bjóða okkur upp á. Það er fátt hættulegra en hamingjusöm andspyrna.

Allur árangur sem hefur náðst í andstöðu við þetta fólk er ekki varanlegur. Ekkert er gefið í átökum við valdastéttina. Við stöndum á breiðum öxlum; kvenna sem börðust fyrir kvenréttindum, hinsegin fólks sem barðist fyrir tilverurétti, verkafólks sem barðist fyrir því að við getum farið í helgarfrí, í kaffipásu, á eftirlaun. Ekkert af þessu er sjálfsagt. Allt útheimti þetta óteljandi kreppta hnefa sem börðu ítrekað í hnausþykk borð þar til blæddi. Það er þeim öllum að þakka að heimur batnandi fer. Ekki aumingjum sem hvetja sveltandi stéttir til þess að berjast innbyrðis.

Það er nefnilega vandfetað að vera meðvitaður um vankantana en láta þá ekki tortíma lífsgleðinni. Horfa á fréttir sem segja þér að heimurinn sé í raun að farast. Rétta svo út hjálparhönd. Fremja örlitla byltingu: Brosa.

.