Welkom bij Brieven van C.S. Lewis, een project van het Nederlands Dagblad.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Abonneer nu

Geachte heer C.S. Lewis,

In mijn studententijd las ik zo’n beetje alles wat u geschreven hebt. De rij Lewis-boeken staat nog altijd netjes naast elkaar in mijn boekenkast. Deze boeken hebben me gevormd. Zou mij gevraagd worden welk boek mij het meest heeft aangesproken, dan zou ik zowel ‘De afschaffing van de mens’ als ‘Verrast door vreugde’ noemen. De eerste sprak vooral mijn ratio aan, de tweede vooral mijn hart. ‘De afschaffing van de mens’ vind ik nog altijd een meesterwerk, omdat het scherp analyseert dat als we alle waardeoordelen als subjectief beschouwen, zoals men nogal eens pleegt te doen in deze tijd, we uiteindelijk overgeleverd worden aan willekeurige menselijke impulsen en driften, zonder dat we een gemeenschappelijke basis hebben om deze nog te beoordelen. Het eindpunt van dit proces is de afschaffing van wat het betekent om mens te zijn: de mens is dan volledig overgeleverd aan de natuur. Ik denk dat u het boek ‘Na de deugd’ van Alasdair MacIntyre, dat achttien jaar na uw overlijden gepubliceerd werd, zeer gewaardeerd zou hebben. Net als u bekritiseert MacIntyre het moreel relativisme van de moderne tijd. Waar u uitkomt op een verdediging van een tijdloze, universele en objectieve moraal (natuurrecht), pleit MacIntyre voor een herwaardering van de klassieke deugden, die vorm krijgen binnen gedeelde praktijken, gemeenschappen en tradities (deugdethiek).

Niet al uw werk vind ik overtuigend, daar ben ik ook eerlijk over. Uw boek ‘Het probleem van het lijden’ heeft me niet overtuigd. U maakte veel goed met het veel dunnere, in eerste instantie anoniem uitgegeven boekje ‘A Grief Observed’, waarin u uw persoonlijke reflecties en ervaringen van rouw en verdriet over het overlijden van uw vrouw Joy beschreef. Dat boekje is voor mij een overtuigender antwoord dan uw eerste, te afstandelijke en rationalistische boek over het lijden.

Relativisme, impulsen en totalitarisme

Uw brieven geven een mooie inkijk in uw persoonlijkheid. Ik lees humor, zelfkritiek en een Chestertoniaanse tintje. U schrijft bijvoorbeeld in 1949 een antwoordbrief van twee regels aan een vrouw die u een vraag stelt over de incarnatie. Uw antwoord: “Hebt u ooit bedacht wat een vreemd geval uw eigen incarnatie is?” In 1950 beantwoordt u de vraag ‘Wat is een ziel?’ met “Ik ben er een.” Op de vraag of u invloed op Tolkien heeft gehad, antwoord u dat Tolkien niet te beïnvloeden valt. “Hij heeft slechts twee reacties op kritiek: óf hij begint weer van voren af aan, óf hij doet er niets mee.”

Over de politiek schrijf u eigenlijk niet veel. Toch denk ik dat we wel in de buurt kunnen komen van een schets van uw politieke denken. Mag ik een poging wagen? In 1962 schrijft u aan dr. Priestley: “Ik betwijfel of ik een Tory ben. Ik zit veel dichter in de buurt van een politiek scepticus.” In uw laatste brief schrijft u: “Het wordt met de dag duidelijker dat we over een maand of wat weer een Labour-regering krijgen, wat vermoedelijk betekent dat we teruggaan naar het oude patroon van karigheid bij de mensen en verkwisting bij de overheid.” Geen echte Tory dus, maar zeker ook geen fan van Labour.

Ik denk dat uw boek ‘De afschaffing van de mens’ een belangrijk aanknopingspunt voor uw politieke filosofie. In dat boek waarschuwt u voor een samenleving waarin alle waarden gerelativeerd worden en mensen terugvallen op hun eigen impulsen. Het gevolg zal zijn dat de staat via bureaucratie en technocratie deze impulsen zal willen beïnvloeden om zo de samenleving in het gareel te houden. Het einde hiervan is geen maximale vrijheid voor alle burgers, maar totalitarisme.

‘Ik ben een democraat omdat ik in de zondeval geloof’

In de angst voor een dominante overheid die de vrijheid van haar burgers beknot, hoor ik een echo van de Franse denker De Tocqueville, die ook waarschuwt voor het ‘milde despotisme’ van de overheid. U beschouwt de democratie als een noodzakelijk kwaad. In een essay in de Spectator schrijft u: “Ik ben een democraat omdat ik in de zondeval geloof.” “De mensheid is zozeer vervallen dat aan niemand ongecontroleerde macht over zijn medemensen kan worden toevertrouwd. Aristoteles zei dat sommige mensen slechts geschikt waren om slaaf te zijn. Ik spreek hem niet tegen. Maar ik wijs slavernij af, omdat ik geen mensen zie die geschikt zijn om meester te zijn.”

Uw angst is een sociale welvaartsstaat die mensen van de wieg tot het graf aan de hand neemt en vertelt hoe ze moeten denken en leven. Daarmee wordt hen hun vrijheid en verantwoordelijkheid ontnomen. Wanneer de staat zich niet meer baseert op de universele waarden van het natuurrecht, dan ligt een ‘sciëntocratie’ op de loer. In uw brief Dan Tucker op 8 december 1959 waarschuwt u daarvoor. Het deed me denken aan Brave New World van Huxley, een boek dat u gelezen heeft. “In ieder tijdperk zullen mensen die de baas over ons willen spelen, als ze even nadenken, ons gehoorzaam krijgen door op onze grootste angsten in te spelen.” Dat lijkt me een terechte angst. Ik herken dat ook in mijn tijd. De overheid bedient zich vooral van wetenschappelijke en technocratische argumenten om haar beleid te motiveren, maar daarmee verdwijnt het politieke uit de politiek.

U bent kritisch op het streven naar gelijkheid. Als iedereen gelijk is, valt er nergens meer naar te streven, schrijft u. In een brief uit 1950: “In een gevallen wereld is het sociale probleem misschien niet oplosbaar en moeten we serieuzer nemen – hetgeen christenen allemaal in theorie beamen – dat ons thuis elders is.” Dat vind ik een te berustende opmerking. U oppert ironisch: “Zou er een Stagnatiepartij op te richten zijn – die bij algemene verkiezingen er prat op gaat dat onder haar bewind in de afgelopen periode niet één gebeurtenis van ook maar het minste belang heeft plaatsgevonden.” Dat klinkt weinig sociaal voor degenen die niet tot de bevoorrechte klasse behoren. Kan de markt ook een totalitair karakter krijgen, zou ik u willen vragen? Kan een samenleving, zonder dat ze het misschien doorheeft, onrechtvaardige economische en sociale verhoudingen in stand houden?

Katholieke sociale leer als doordachte middenweg

Mag ik zo brutaal zijn om te suggereren dat deze omissie in uw denken wellicht te wijten is aan het ontbreken van een christendemocratische traditie in de Britse politiek? Klopt het dat de katholieke sociale leer, dat mede de basis is geweest voor de opkomst van de christendemocratie in Europa, lijkt te ontbreken in uw werk? Het politieke systeem in uw land maakte het moeilijk om een plek te bieden aan een christendemocratische partij, in tegenstelling tot andere Europese landen. Dat is jammer, hoewel er zowel binnen Labour als de The Conservative Party politici zijn geweest die zich lieten inspireren door het katholiek sociaal denken. De katholieke sociale leer biedt immers een doordachte middenweg tussen enerzijds een liberalisme dat zich te veel richt op het individu en te weinig oog heeft voor de gemeenschap, cultuur en tradities, en anderzijds een socialisme dat te veel vanuit het collectief denkt en de eigen verantwoordelijkheid veronachtzaamt.

Ik denk dat u zeer bedroefd zou zijn geweest over de huidige politiek in het Verenigd Koninkrijk. (Ik las deze zomer het boek ‘Politics on the edge’ van de Britse politicus Rory Stewart. Hij schreef een verslag van zijn tijd als Britse parlementariër en minister. Het schetst een uiterst cynisch beeld.) Tegelijkertijd is het inspirerend dat zowel binnen Labour als onder de Tories het katholiek sociaal denken weer een plek heeft gekregen. Blue Labour, met Maurice Glasman als aanjager, pleit voor macht naar de lokale overheden en de terugkeer van de moraal in de politiek, en tegen het neoliberalisme en een bureaucratische overheid. Philip Blond kwam als ‘Red Tory’ met een pleidooi voor het stimuleren van de Big Society, met meer ruimte voor de samenleving. (Laat Thatcher het maar niet horen.) Het is het opvallend dat de nieuwe (katholieke) Britse premier, Andy Burnham, sympathiseert met Blue Labour.

In deze brief heb ik, in alle vrijmoedigheid, een aantal gedachten met u gedeeld. Een antwoord verwacht ik niet. Ik denk dat u meer dan genoeg gedaan heeft om ons op weg te helpen met het nadenken over geloof, samenleving en politiek. Het is nu verder aan ons.

Hartelijke groet,

Henri Bontenbal

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis, een project van het Nederlands Dagblad. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven van Lewis.

Zijn hele leven correspondeerde hij met vrienden, ouders, kinderen, collega’s en aan studenten over thema’s die weer verrassend actueel zijn.

Deze maand een brief aan journalist Dan Tucker over democratie en onderwijs.

Abonneer nu

Magdalene College, Cambridge. 8 december 1959.

Dear Mr. Tucker,

Dank voor uw hoogst belangwekkende brief van 3 december. Het vervelende van iedere poging om vandaag-de-dag satire te schrijven is dat je steeds door de werkelijkheid wordt ingehaald. Moeten we ons verbazen over de opkomst van een “sciëntocratie”? In ieder tijdperk zullen mensen die de baas over ons willen spelen, als ze even nadenken, ons gehoorzaam krijgen door op onze grootste angsten in te spelen. Zijn we bang voor tovenaars, dan kan de Medicijnman de hele stam regeren. Zijn we bang voor een sterkere stam, dan wordt onze grootste vechtersbaas koning. Is iedereen bang voor de Hel, dan wordt de kerk een theocratie. “Lever je vrijheid in, dan bied ik je veiligheid” is door de tijden heen het afschuwelijke aanbod, telkens weer. In Engeland heeft de almachtige Verzorgingsstaat gezegevierd met haar belofte dat niemand meer armoede hoeft te vrezen. Let wel, de belofte wordt soms een tijdlang ingelost. Een vechtende koning zou de stam inderdaad voor uitsterving kunnen behoeden. De Verzorgingsstaat komt, wat het ook kosten mag, dichter in de buurt van een stevige maaltijd en dak boven je hoofd voor iedereen dan ooit eerder een samenleving gekomen is. De angsten die een sciëntocratie zegt te kunnen wegnemen zijn rationeel. Inderdaad zullen we in een niet te verre toekomst de planeet overbevolken en zal de terugval in kwaliteit van die bevolking niet onderdoen het uit de hand lopen van de kwantiteit. Maar we kunnen de nieuwe gebieders evenmin vertrouwen als de oude. Ziet u een oplossing? Honderd jaar geleden dacht iedereen dat Democratie de oplossing was. Vandaag denken u en ik dit waarschijnlijk geen van beiden. Gewone mensen hebben geen hand in de wetgeving en worden er ook niet toe bekwaamd. De echte besluiten vallen in het verborgene en de kranten houden ons voornamelijk met schijnproblemen bezig. Dit gaat des te gemakkelijker doordat democratie uiteindelijk altijd het onderwijs om hals brengt. Bij u gebeurde dat al enige tijd geleden en nu gebeurt het bij ons (zie de toespraak van Screwtape, binnenkort in de Saturday Evening Post). U ziet, ik ben over dit soort zaken zowat radeloos. Alleen een hogere macht dan die van mensen kan echt een uitweg vinden. Vreemd om het politieke onvermogen van de mensheid te vergelijken met haar succes in de kunsten.

Yours sincerely | C. S. Lewis

P.S. Is het boek Het verschijnsel mens van een min of meer afvallige jezuïet (Teilhard de Chardin) al uw kant op gekomen? In het voorwoord doet Sir J. Huxley alsof het een volkomen nieuw evangelie is. Mij lijkt het zowel afgezaagd als afgrijselijk.

Bron: C. S. Lewis, Collected Letters, Volume II: Books, Broadcasts and War 1931-1949, edited by Walter Hooper (London: HarperCollins, 2004), p. 315.

Dan Tucker was componist en redacteur bij de Chicago American, een krant in Chicago. Hij correspondeerde met C.S. Lewis, en die correspondentie leverde een van de bekendere Lewis-citaten over democratie op: in bovenstaande brief schreef Lewis onder meer dat democratie de gewone burger niet in staat stelt de wetgeving te beheersen, en hem daar ook niet toe kwalificeert, en dat democratie uiteindelijk altijd het onderwijs ondermijnt.

Deze brief wordt vaak aangehaald als voorbeeld van Lewis’ kritische, wat sombere kijk op de democratie als politiek systeem, een thema dat ook doorklinkt in zijn essays uit die periode, zoals They Asked for a Paper (1962).

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis, een project van het Nederlands Dagblad.

Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven Lewis. Zijn hele leven schreef hij brieven aan vrienden, zijn ouders, kinderen, collega’s en aan studenten.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Abonneer nu

Theologen onder elkaar weten het: als iemand een zin begint met ‘ik ben maar een simpele leek…’, dan moet je opletten. Want meestal volgt er dan iets waaruit blijkt dat men het juist veel beter meent te weten dan de professionals. C.S. Lewis had er ook een handje van om zich op zo’n quasi-nederige manier tegenover theologen te positioneren. Hoe denken theologen eigenlijk over Lewis – en hoe dacht Lewis over hen?

Wanneer iemand wil weten hoe er in de theologie tegen Lewis aangekeken wordt, is de onderliggende vraag vaak of hij nog een beetje meedoet. Die vraag is alleszins begrijpelijk, want Lewis’ werk raakt volop aan theologische thema’s. Dat geldt niet alleen voor zijn boeken over bijvoorbeeld de hel (feitelijk een soort zondeleer verpakt als demonologie), over wonderen, het probleem van het kwaad en het gebed. Het geldt op een subtielere manier ook voor zijn fictieve werk, zoals de Narnia-Kronieken en de Venus-trilogie.

Eén van hen?

Welnu, veel hedendaagse theologen hebben veel respect voor Lewis en citeren hem regelmatig. Ze leren ook van hem – maar dan doorgaans zoals zij van filosofen leren. Dus niet zozeer alsof Lewis één van hen was. Dat was hij immers niet, en dat maakt het ook hachelijk om zijn werk af te meten aan de theologie. Wanneer dat toch gebeurt, komt hij er al gauw wat bekaaid van af. De bekende Britse theoloog Tom Wright bijvoorbeeld mist nogal wat bij Lewis, zoals aandacht voor de historische achtergronden van de evangeliën, voor Israël en de heilshistorische betekenis van het Oude Testament, voor het Koninkrijk van God ook. Dat zijn, het zal niet verbazen, precies thema’s die in Wrights eigen theologie belangrijk zijn. Maar Wright snapt ook dat je Lewis zo niet moet benaderen. Lewis had om zo te zeggen een wat andere bediening in de kerk – die van apologeet.

Theologen plaatsen Bijbelteksten in hun context (historisch, literair, etc.) om de betekenis ervan zo goed mogelijk vast te stellen en die te verbinden met wat er speelt in hun eigen tijd. Ze zijn zich er daarbij zeer van bewust dat ze niet de eersten zijn die de Bijbel lezen, en maken dus studie van hoe anderen vóór hen – en tegenwoordig ook: naast hen in andere culturen – dat deden en doen.

Lewis doet dat allemaal nauwelijks (al kende hij zijn kerkvaders), en het zou raar zijn om hem dat kwalijk te nemen. Hij richt zich vooral op de basisovertuigingen van het ongedeelde christendom: het geloof in God en Gods handelen, de Drie-eenheid, de menselijke vrije wil, de morele wet, hemel en hel. Die probeert hij te verhelderen, tegen kritiek te verdedigen en aannemelijk te maken. Daar had hij natuurlijk wel theologische kennis voor nodig, en als onverzadigbaar lezer wist hij zich die ook eigen te maken.

Theologie als routekaart

Zelf uitte Lewis zich dubbel over theologie en theologen. Enerzijds sprak hij er met veel waardering over. In Onversneden christendom – zijn poging om het basale christelijk geloof te verwoorden dat protestanten, orthodoxen, rooms-katholieken en andere christenen verbindt – omschrijft hij theologie raak als een routekaart. Theologie geeft je zicht op hoe de dingen die christenen geloven met elkaar samenhangen, wat belangrijke knooppunten zijn en hoe je van het een bij het ander komt ook. Die oriëntatie kan de eigenlijk reis van het geloof niet vervangen. Wee degene die tot in de details weet hoe de landkaart eruitziet maar zelf niet op reis gaat… Maar ze is wel belangrijk.

Anderzijds kon Lewis zich enorm kritisch uitlaten over theologie. In De grote scheiding bevindt zich in de hel een heuse Vereniging voor Theologie. Vooral op moderne theologie was Lewis kritisch. Ook al had hij als hoogleraar letterkunde een grote gevoeligheid voor het literaire gehalte van de Bijbel, hij kon het slecht hebben als hij de waarheidsaanspraken erin en de historische bodem eronder door theologen en bijbelwetenschappers ondergraven zag worden.

De onlangs door Arend Smilde vertaalde selectie van de vele brieven die Lewis schreef, bevatten op dit punt enkele interessante inkijkjes. Paul Tillich, een belangrijke 20^e-eeuwse theoloog die een ‘correlatie’ zag tussen evangelie en cultuur, rekent hij tot de ‘oprechte semichristenen die nu een grotere bedreiging voor het geloof vormen dan openlijk ongelovigen’. Hij raadt af om diens voordrachten bij te wonen. Sören Kierkegaard kon hem evenmin bekoren, naar ik vermoed om andere redenen (te weinig rationeel). Om weer andere redenen moeten ook Karl Barth en zelfs Calvijn eraan geloven.

‘Een vreselijke man’

In een brief uit 1940 aan zijn broer Warren beklaagt Lewis zich erover dat ook onder christenen het moderne denken heeft postgevat. Maar nu werd dat denken opeens tegengesproken door iemand die nog strenger in de leer was dan Lewis zelf!

Het is niet helemaal duidelijk wie Lewis met ‘ze’ bedoelt, maar zo te zien gaat het om Oxfordse theologiestudenten. Die waren blijkbaar geporteerd van de vroege Barth – de Barth van het strenge oordeel over al het menselijke. Zo radicaal als Marx voor de aarde koos, zo radicaal vestigde Barth zijn hoop op de hemel. En waar Lewis vanuit zijn Anglicaanse traditie veel kon met de rede en het geweten (het aangeboren besef van goed en kwaad), was Barth met dat tweetal juist helemaal vastgelopen. We gebruiken ze veel te vaak om onze kromme wegen te rechtvaardigen en daarom vallen ze onder het oordeel van God.

Lewis erkent Barth zelf niet gelezen te hebben, maar het viel hem op dat diens Oxfordse fans ‘net zo dapper als Calvijn’ volhouden dat ‘er geen reden is waarom Gods handelen een rechtvaardige (laat staan barmhartige) indruk op ons zou maken’. Hoewel Lewis zich elders positief over Calvijn uitlaat, is dit hem toch te gortig. Tegelijk aarzelt hij over deze nieuwe beweging en stelt hij zijn toon gaandeweg in positieve zin bij: ‘Ik betwijfel niet dat de jongelui grotendeels gelijk hebben.’ Maar in een brief aan je broer, zo sluit hij de passage af, mag je wel even treuren om de goede oude tijd waarin religie nog stond voor vroomheid (en niet, zoals bij Barth, voor opstand tegen God…).

Te mooi om waar te zijn?

Als Lewis’ werk zich vandaag ergens mee laat vergelijken, dan nog het meest met wat wijsgerige of analytische theologie heet. Die tak wordt vooral in de Angelsaksische wereld beoefend. Ze oriënteert zich sterk op filosofie en logica en wil christelijke overtuigingen (over het bestaan en de eigenschappen van God, de drie-eenheid, de verzoening, et cetera) zo goed mogelijk verhelderen en argumentatief verdedigen. Bijbelexegese speelt net als bij Lewis een zeer ondergeschikte rol. Ook is men nog altijd in gesprek met atheïstische ‘tegenstanders’, zoals Lewis dat was in zijn Oxfordse Socratic Club. Het genre heeft zich echter veel verder doorontwikkeld, bijvoorbeeld in het werk van vakfilosofen als Alvin Plantinga, Richard Swinburne en Nicholas Wolterstorff. In ons land is het minder populair, maar bewegen auteurs als René van Woudenberg en Emanuel Rutten zich met verve in deze school.

Zelf herinner ik me hoe op een bepalend moment tijdens mijn theologiestudie Lewis’ boek over wonderen belangrijk voor mij werd – en met name zijn belangrijkste argument om wonderen zoals die in de Bijbel verhaald worden in principe voor waar te houden. In een wetenschappelijke context lagen (en liggen) de bijbelse wonderverhalen al sinds Spinoza onder kritiek: ze zijn te mooi om waar te zijn. Lewis laat in zijn Miracles echter zien dat algehele wonderkritiek een atheïstisch (in zijn termen: naturalistisch) wereldbeeld veronderstelt. De criticus zou dus zo eerlijk moeten zijn om erbij te vermelden dat hij niet gelooft in een God bij wie alle dingen mogelijk zijn. Wie dat laatste echter wel doet en dus uitgaat van een open wereldbeeld heeft geen principiële moeite met wonderen. Retorisch is het natuurlijk sterk dat Lewis het naturalistisch wereldbeeld als ‘gesloten’ bestempelt en het christelijke als ‘open’. Maar feitelijk heeft hij denk ik gelijk: algehele wonderkritiek veronderstelt een plat soort atheïsme waar je als gelovige niet van wakker hoeft te liggen. Dat inzicht hielp mij destijds verder.

Uniek blijft intussen de manier waarop Lewis dit type argumentaties combineert met diep psychologisch inzicht en een ongekend schrijverstalent. Niet zozeer de rede is zijn primaire gids als wel de verbeeldingskracht. Dat maakt dat zijn werk niet veroudert, ook al zat hij er filosofisch wel eens naast – iets wat hij trouwens ook toe kon geven. Naar aanleiding van kritiek van de Britse rooms-katholieke filosofe Elizabeth Anscombe op een argument uit zijn boek Wonderen, herschreef en verbeterde hij bijvoorbeeld het betreffende hoofdstuk. Misschien toonde hij zich juist daarin wel de echte professional: de ‘simpele leek’ laat zich vaak maar moeilijk corrigeren in zijn denken. Lewis had ook die gave wel.

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven van Lewis.

Zijn hele leven correspondeerde hij met vrienden, ouders, kinderen, collega’s en aan studenten over thema’s die weer verrassend actueel zijn.

Deze maand een brief over hoe C.S. Lewis keek naar theologen, een brief aan zijn broer Warren Hamilton Lewis.

Abonneer nu

The Kilns. 18 februari 1940.

My dear W,

(…) Barfield is hier een avond bij mij geweest. (…) Hij is heel erg neerslachtig, hij met zijn grotere vermogen dan jij of ik om de ellende van de wereld in het algemeen te voelen. Het leidde tot heel wat discussie over de vraag in hoeverre men, als mens en als christen, voortdurend zou moeten beseffen hoe het is om bijvoorbeeld op dit moment aan de Mannerheimlinie te zitten. Ik stelde dat de huidige snelheid van communicatie enz. ons sympathisch vermogen belast op een manier waar het helemaal niet voor gemaakt is. De natuurlijke gang van zaken is dat je je bekommert om die en die stakkers in je eigen dorp. Dit kan niet de manier waarop je met de moderne situatie omgaat waarin het dagblad iedere morgen je aandacht vraagt voor de Chinezen, Russen, Finnen, Polen en Turken. Ik ken natuurlijk het meer voor de hand liggende antwoord, dat er niemand mee geholpen is als jij je ellendig voelt, maar daar gaat het niet om. Want als de misère je eigen buren betreft, dan vinden we het een kwalijke zaak als je daar niets bij voelt, ook als dat gevoel die buren niet helpt. Ik vrees dat de waarheid in dezen, en in bijna alles waar ik momenteel aan denk, is dat de wereld zoals die nu wordt en deels al geworden is, eenvoudig te veel is voor mensen van het oude, rechtop-en-neer type zoals jij en ik. Ik begrijp niets van de economie, of de politiek, of de rest van de hele rotzooi.

Zelfs de theologie – want dat is een heel bedroevende ontdekking die ik in de afgelopen twee trimesters deed toen ik meer en meer over het christelijke element in Oxford te weten kwam. Had jij soms ook – zoals ik – het mooie idee dat als je onder christenen was, dáár tenminste viel te ontsnappen (als achter een muur die dekking geeft tegen een scherpe wind) aan de afschuwelijke woestheid en grimmigheid van het moderne denken? Vergeet het maar. Ik raakte daar verzeild met het idee dat ik iemand was die de oude, strenge leer overeind houdt tegen quasi-christelijk modern geleuter, maar wat bleek: mijn “strengheid” is voor hen “geleuter”. Ze hebben allemaal ene Karl Barth gelezen, een vreselijke man die de exacte tegenhanger van Karl Marx lijkt. “Onder het oordeel” is hun favoriete term. Ze praten allemaal als Covenanters of oudtestamentische profeten. Aan menselijke rede of aan het geweten hechten ze niet de minste waarde; ze houden net zo dapper als Calvijn vol dat er geen reden is waarom Gods handelen een rechtvaardige (laat staan barmhartige) indruk op ons zou maken; en de leer dat al onze gerechtigheid als een bezoedeld kleed is verdedigen ze met een heftigheid en oprechtheid die een klap in je gezicht is. Soms heeft het wel verfrissende resultaten: zoals in een recensie in Theology waar Canon Raven (in Ely zaten jij en Dyson en ik onder zijn gehoor) te horen krijgt dat het “hoog tijd wordt dat dit soort mensen begrijpt dat een theologische leerstoel in Cambridge geen recht verleent om het Woord van God te bekritiseren” – zo’n uitbrander is in geen honderd jaar gegeven! Maar over het geheel is de uitwerking vernietigend. Van twee dingen ben ik nu overtuigd. (1) Een echte, vurige christelijke opleving, met stalen dogma’s, strakke tucht en keiharde ascese, lijkt veel beter mogelijk dan ik dacht. (2) Als die er komt, zullen mensen als wij er lang niet zo gelukkig mee zijn als we hadden verwacht. “Waarom hebben ze naar de dag des Heren verlangd? Die dag is duisternis, geen licht.” Ik betwijfel niet dat de jongelui grotendeels gelijk hebben: dit is het echte werk. We hadden moeten weten dat als het echt gaat gebeuren, wij overeind zullen springen (denk aan Chesterton: “Roep nooit goden aan als je niet echt wilt dat ze verschijnen. Daar worden ze heel kribbig van.”) Maar je mag in een privébrief wel even treuren om de goede oude tijd – de oude wereld waarin Politiek stond voor Invoerrechten en oorlog met de Zoeloes, en religie zelfs stond voor (mooi woord) Vroomheid.

(…) Vertelde ik jou al dat iemand die preek van mij voor St Mary’s wil opnemen in een verzameling (hou je vast) Beroemde Preken? Ik voel me verdeeld tussen voldoening en de vrees dat ik slechts voor gek zal staan door in hetzelfde boek als Beda, Latimer, Donne, Taylor enz. te verschijnen. Laten we hopen dat er tussen hen en mij een paar goeie 19e-eeuwse klungels komen! Maar ik word oneerbiedig.

Yours | S.P.B.

Bron: C. S. Lewis, Collected Letters, Volume II: Books, Broadcasts and War 1931-1949, edited by Walter Hooper (London: HarperCollins, 2004), p. 730.

De broer van C.S. Lewis heette Warren Hamilton Lewis, maar werd bijna altijd Warnie of Majoor Warren Lewis genoemd. Hij werd geboren op 16 juni 1895 en was drie jaar ouder dan C.S. Lewis (die thuis 'Jack' werd genoemd). Warnie was een Brits legerofficier en historicus die bekendstond om zijn boeken over de Franse zeventiende-eeuwse geschiedenis.

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de brieven van Lewis. Zijn hele leven schreef hij brieven aan vrienden, zijn ouders, kinderen, collega’s en aan studenten.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Deze week geeft predikant Hanneke Ouwerkerk ons een liturgie van verwondering op basis van Lewis’ werk.

Abonneer nu

Elk kind heeft zijn nachtmerries. De een vaak, de ander af en toe. Kunnen nachtmerries ook een andere wending krijgen? Een wending ten goede, om het zo maar te zeggen. Op een avond stond ik op een wankel krukje bij de hoogslaper van een van onze jongens. Zo kon ik er net bij. De monsters waren groot en eng. Een nachtmerrie heeft altijd iets van doodsangst in zich.

Roep de hulp van Aslan in, zei ik tegen hem. Als de monsters komen, vraag Aslan om ze te verjagen. Hij is sterk, en goed. Hij beschermt je.

Nu, jaren later, herinneren hij en ik ons allebei dat moment. Ik op het krukje, hij in de hoogslaper. Hoe een verbeelding uit een kinderboek terecht kan komen in je dromen, en je door nachtmerries heen sleept

Terwijl ik de Kronieken van Narnia afgelopen jaar opnieuw las, realiseer ik mij hoezeer mijn godsbeeld gevormd is door het beeld van de leeuw Aslan. In hem komt goddelijke macht en offerbereidheid samen op een volstrekt originele manier. Lewis heeft geen sprookjesversie geschreven van het verhaal van Jezus. Hij heeft geen hervertelling gecreëerd. Je zou kunnen zeggen, als ik Rowan Williams goed begrijp in zijn boekje The Lion’s World, dat Lewis de christelijke lezer uitnodigt om haar verbeelding aan het werk te zetten. Om zijn stevig verankerde overtuigingen tegen het licht te houden. Door vanuit een ander perspectief in het verhaal van Jezus te worden mee genomen.

Daarmee ontstaat er een verrassend gesprek tussen theologische en geloofsmatige inzichten aan de ene kant, en een fantasyserie waarin mythische figuren niet ontbreken en sprekende dieren veelal wijzer blijken te zijn dan dochters van Eva en zonen van Adam. Alleen dát al, dwingt ons om opnieuw na te denken over ons mensbeeld, en hoe ik mij verhoud tot alles wat leeft en adem heeft. Van de dieren tot de bomen, de bergen en de bevers. Het is de kracht van een verhaal. Verbeelding opent vensters op de werkelijkheid, waardoor je de gewone dingen anders ziet. Of opnieuw tot je neemt.

Ik weet niet hoe jij ruimte maakt in je leven voor deze verbeelding. Als je somber bent ingesteld, zou je kunnen denken dat veel in onze leefwereld er op uit is om dat te smoren. Om het kant-en-klaar aan te reiken, zodat het lijkt alsof je in een tweedimensionale werkelijkheid leeft, een platte wereld. Maar daar willen we ons niet aan overgeven. Integendeel. We zijn hier vanavond, stel ik mij voor, omdat je hongert naar meer dan dat. Vanavond neem ik je mee in een liturgie van verwondering.

Liturgie is gewoonlijk de orde die we volgen in een eredienst. Een trap naar de hemel, zoals Calvijn dat noemt. We lenen het woord vanavond, omdat liturgie bij uitstek iets is dat zicht kan openen op een andere werkelijkheid, die zich niet zomaar direct aan ons voordoet, maar waar ontvankelijkheid voor nodig is. Stilte. Waar je meegenomen wordt in verwondering, en andere woorden hoort dan de woorden die de wereld ons aanreikt.

Ik nodig je uit om deze liturgie te volgen in de zomertijd die zich aandient. Vanaf de eerste dag van de week, de zondag, tot aan de zaterdag. Of elke week een deel van de Kronieken, zeven weken lang, tot in het hart van Narnia. Op deze manier doen we iets dat Lewis op een bepaalde manier ook doet. Oude woorden en gebruiken in gesprek brengen met de verbeelding. Een liturgie van verwondering, om vanuit een ander perspectief de jaarlijkse zomer te beleven. Grofweg kent de liturgie van de liturgische beweging (jaren 70) de opbouw van aanvangslied, votum en groet, kyrie en gloria, het Woord, gebeden en gaven, en zegen. Ik volg deze lijn, en elk deel van de Kronieken van Narnia breng ik in gesprek met een element uit deze liturgie.

Aanvangslied - Oom Tovenaar

De eerste week wordt gestempeld door het lied van de Aanvang. Wellicht is je vakantie het sluitstuk van een stressvolle periode. Toetsenweek, werkdruk, afronden, voorbereiden. Soms is het een lege, stille tijd waarin je veel alleen bent. Of het ritme mist van de gewone weken. De druk om je vakantie tot de ultieme belevenis te maken, wordt steeds groter. Juist daarom zoeken we een ander spoor. Dwars door hectiek, eenzame stilte, of strenge eisen, beginnen we bij de tijd dat wij er nog niet waren. Maar nog tevoorschijn geroepen moesten worden. Drie tegengestelde krachten zijn in de aanvang aan het werk. Oom Tovenaar, die amateuristisch aan het prutsen is met toverringen. De koningin van Charm die door de nieuwsgierigheid van Digory weer tot leven is gewekt. En Aslan, die met zijn machtige stem de dingen tevoorschijn roept. En alles haar bestemming geeft. Dat is de aanvang. Narnia wordt geboren. De liturgie begint met een lied, zoals Aslan de wereld begint met een lied. Hij wordt bijgevallen door de sterren, door het licht. Overal vandaan komen dieren, sprekende en stomme. En die paar mensjes, ze kijken er bij, vol verwondering. Al hun zintuigen worden beroerd. Geuren, geluiden, kleuren, trillingen. Een wonderlijk schouwspel voltrekt zich voor hun ogen. Oom Tovenaar en de koningin willen zich er aan onttrekken. Maar Digory en Polly, de koetsier, ze worden als door onzichtbare krachten in de richting van Aslan gestuwd. We volgen hen op de voet. En nemen onze plek in in het verhaal. Een verhaal waarvan niet ikzelf, maar de leeuw het midden vormt. Begin deze week niet bij jezelf. Niet bij je eigen behoefte, je plannen, je zorgen. Maar kijk met Digory en Polly mee naar Aslan. Luister naar de stem die de dag tevoorschijn zingt. Wat gebeurt er dan?

Votum en groet – De wereld achter de kastdeur

Onze hulp is de naam van de Heer, luiden de eeuwenoude woorden in de kerk. De naam van de Ene wordt genoemd als herinnering en aanmoediging. Omdat er zoveel andere namen zijn die aandacht opeisen. Andere goden die hulp beloven, maar onheil bieden. Onze hulp verwachten wij van de Ene. En zo wordt de naam van Aslan gefluisterd in het witte, koude, angstige Narnia. Jaren na de aanvang is het onder heerschappij gekomen van een andere naam, de Witte Tovenares. Maar met het fluisteren van die andere naam, de leeuw Aslan, gebeurt er iets in het land. De sprekende dieren vatten weer moed. Oude verhalen die bijna vergeten waren, worden weer door verteld. Lewis heeft een fascinerende zet gedaan met zijn verbeelding van de leeuw Aslan. De Kronieken van Narnia kun je niet een op een op het Evangelie leggen, zo is het ook niet bedoeld. Maar de figuur van Aslan nodigt ons uit tot reflectie op die ene Naam. Wie Hij is, en hoe Hij zich aan ons bekend maakt. Fluister het zacht voor je uit. Begin er de maaltijd mee, als je alleen bent, of juist met gasten aan tafel zit. Onze hulp is de naam van de Heer.

Kyrie – Het paard en zijn jongen

Heer Jezus Christus, ontferm U over mij. Zo klinkt het Jezus gebed dat in vele tradities dagelijks gebeden wordt. Kyrie eleison, Heer, ontferm U. Op reis met het paard Brie en zijn jongen Shasta, met Hwin en haar meisje Aravis, leidt de weg door de woestijn. In deze derde week maken we ruimte voor het kyrie. Vanwege kleintjes en groten, mensen en dieren, van wie hun weg door de woestijn gaat. Families die bepakt en bezakt met hun enige bezittingen de oversteek maken naar een ander leven. Jongens en meiden die verpletterd worden onder de eis van het succes, schoonheid, geluk. Een land dat ploetert om bij elkaar te blijven, te herbronnen, vrede te oefenen in de straat en op kantoor. We zien het onder ogen. We bidden voor hen die zich in de woestijn bevinden. Zomertijd is geen vlucht uit de werkelijkheid. Maar een moment om aandachtig te zijn, voor het goede, en het kwade. Voor wie bid jij een kyrie, welke namen klinken in je hart als je om ontferming bidt?

Gloria – Prins Caspian

In Narnia wordt veel gedanst. Als Aslan in de buurt is, gaan voeten bewegen, hoeven klepperen en muizenfamilies dansen. Ik beschouw het als een gloria, dat in de liturgie op het kyrie volgt. Ons roepen tot de Allerhoogste, heeft zin omdat zijn barmhartigheden geen einde kennen, zoals de psalm zingt. Omdat in Hem recht en genade samenkomen. De dans is daarvoor de uitgelezen vorm. Het symboliseert de aanbidding en lofprijzing. Met Aslan komt het leven terecht. De dans volgt op de strijd tussen prins Caspian en Koning Miraz. Een oneerlijk en wreed gevecht. Zoals er nog vele zullen volgen. De dankbaarheid vanwege Aslan die hen komt ontzetten is groot. Een zegetocht door de bossen volgt, kinderen klimmen uit de ramen van het klaslokaal, oude dames worden meegenomen, dryaden en faunen doen mee in een prachtige polonaise ter ere van Aslan. Dit is de tijd van de dans. En later zullen ze zich dit herinneren, Aslan zal hen uitredden, altijd weer. Vakantie wekt de illusie van zorgeloosheid, en vrijheid. De realiteit is vaak anders. Misschien voer je vele gevechten. Ben je uitgeput. Of zonder hoop. Zijn er plekken, momenten, waar je mee kunt doen met de dans?

Het Woord – De reis naar het Morgenland

De dienst van het woord omvat een gebed, de Schriftlezingen en de verkondiging. Dit komt samen in de vijfde week, bij de reis naar het Morgenland. Het is veelzeggend dat een sprekende muis symbool staat voor ontvankelijkheid en gehoorzaamheid. De spreuk die bij zijn geboorte is uitgesproken, draagt hij als een kleinood bij zich. Het stempelt zijn levensweg en bepaalt zijn richting. Riepietsjiep is een pelgrim, die weet van heimwee en verlangen. Het loopt uit op het Morgenland, zoveel weet hij wel. Waar Aslan woont is hij thuis. Zonen van Adam en dochters van Eva zijn hardleers, als je Lewis moet geloven. Ze slaan goede woorden in de wind, vergeten wat van waarde is, laten zich betoveren door vreemde stemmen. De sprekende dieren lijken wijzer. In Narnia gaan ze ons voor. Maar we delen in het verlangen naar de nieuwe wereld, naar de Onvoorstelbare Ander. En daarom maken we in de vijfde week tijd om te herbronnen. Een psalm die met je meereist. Je dooptekst. De lezingen van het leesrooster. Woorden van Jezus, het levende woord van God zelf. Alle andere stemmen zijn er ook. Erken dat ze er zijn. Maar maak dan ook tijd om, als Riepietsjiep, het woord mee te dragen in je binnenzak, als je onderweg bent, of gewoon aan het werk terwijl iedereen vakantie heeft. Voor het woord waarin ons richting wordt gewezen.

Gebeden en gaven – De zilveren zetel

De zesde week is de tijd van gebeden en gaven. Waarmee we van het zelfzuchtige het toegewijde maken, om Esther Naomi Perquin te citeren. Het is de grote oefening voor Jill en Justus, om van het zelfzuchtige het toegewijde te maken. Hun opdracht is om de prins te bevrijden die in de onderwereld gevangen wordt gehouden in betovering. Ondertussen wordt er ondergronds gewerkt om de heerschappij bovengronds over te nemen. Alles loopt op een einde. Aslan leert Jill vier tekens te herkennen. Ze moet ze elke avond herhalen, om er scherp op te blijven. Maar ze verslapt, vergeet, en de voortdurende strijd tussen Jill en Justus draagt er niet aan bij dat ze hun opdracht goed kunnen uitvoeren. Dat ze uiteindelijk uitkomen bij de prins en hem weten te bevrijden, is met de grootst mogelijke moeite. De dwerg Puddelglum speelt daarin een onmisbare rol. Hij herinnert hen voortdurend aan Aslan, dwars tegen alles in. De onderwereld is zo vreugdeloos en donker, dat ze bijna vergeten dat er ook een ander leven is. Met zonlicht, en vreugde. Maar dankzij Puddelglum blijft de hoop levend dat ze op een dag het zonlicht weer zullen zien. Onze gebeden en onze gaven, in de liturgie, in het leven van alledag, trekken ons weg uit het zelfzuchtige. En maken ons aandachtig voor wat op ons pad komt, wat van Godswege onze aandacht vraagt. Wat vraagt jouw aandacht, deze week? Welke gaven kun jij delen?

Zegen – De eindstrijd

Zegenen is goede woorden spreken. Het is geen besluit, niet het slotwoord. Maar de doortocht naar een nieuw begin. De eindstrijd is een harde strijd, waarin veel lelijke woorden gesproken worden. Onware woorden, harde, koude taal. Het brengt de dieren in verwarring. Er ontstaat verdeeldheid, vijandschap en er vallen doden. Maar het is ook de tijd waarin de muizen opnieuw de moed vatten om een koning te bevrijden, zoals ze eerder Aslan hadden bevrijd toen hij vastgebonden op de stenen tafel lag. Het is ook de tijd waarin aan het licht komt wat echt is, en waar. Ieder dier en ieder mens komt oog in oog te staan met Aslan. Ieder van ons zal in zijn ogen lezen wat altijd ongezegd bleef, wat je hoopte, of vreesde. Om dan te ontdekken dat de binnenkant van Narnia veel groter is dan de buitenkant. Het slot van de zomer brengt voor de een het plezier van het gewone ritme. Voor de ander het verlies van vrijheid en rust. De teleurstelling dat stress overal met je mee reist. Het slot van de Kronieken van Narnia moedigt ons aan om niet lineair te denken, eerst dit, dan dat. Maar je verbeelding te laten spreken. Het leven is geen grafiek, maar een pelgrimage. Een doortocht naar het nieuwe leven. Of, zoals Aslan zegt: ‘De droom is voorbij; dit is de ochtend.’

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven Lewis. Zijn hele leven schreef hij brieven aan vrienden, zijn ouders, kinderen, collega’s en aan studenten.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Abonneer nu

Komt een detectiveschrijver bij een professor op bezoek. Vraagt de schrijver: wanneer is een tekst af genoeg om de wijde wereld in te sturen? Zegt de professor: ‘Dat weet je best, als het aan de lijn staat te springen om losgelaten te worden’. Dan is het echt genoeg, en waarachtig. Dan springt het er op eigen poten vandoor. Dat is het wonder van de auteur.

Zo ongeveer raakten Dorothy Sayers en C.S. Lewis met elkaar al corresponderend in gesprek. In 1942 stuurde Sayers hem haar eerste brief. Ze was inmiddels beroemd als schrijfster vanwege haar detectiveromans over de vrijgevochten aristocratische snuffelaar Lord Peter Wimsey – stuk voor stuk bestsellers. Ze genoot ook een zekere mate van beruchtheid vanwege haar eigen geëmancipeerde levenshouding: ze had een relatie met een man op wie ze hopeloos verliefd was maar die niet met haar wilde trouwen en werd zwanger van een ander. En ze had net voordat ze met Lewis in contact was gekomen een bijzondere afslag in haar carrière en leven genomen: op verzoek van de BBC had ze het leven van Jezus Christus bewerkt als hoorspel, ‘The Man Born to Be King’, dat in 1941-1942 op de radio kwam. Dat hoorspel werd een daverend succes. Zodanig, dat C.S. Lewis zelf naar eigen zeggen ‘tot tranen toe’ geroerd was. En ook zodanig dat ze zelf óók meer en meer in de grip van het Evangelie was geraakt.

Zo belanden ze in elkaars brievenbus, als twee beroemde Oxbridge intellectuelen die al tegenstribbelend eerst rationeel, en daarna met toenemende passie en bevlogenheid het christendom omarmden en vol overgave probeerden die christelijke ideeën met het leven van nu te verbinden.

Liefde en huwelijk

Sayers deed de openingszet. Ze stuurde Lewis begin april 1942, op het hoogtepunt van de Tweede Oorlog, en te midden van grote bommenaanvallen op Engeland, een uitnodiging om mee te doen aan een reeks boeken die zij aan het voorbereiden was voor na de oorlog, om de Britse burgers voor te bereiden op de wederopbouw van het civiele en sociale leven. Lewis zou een boekje over liefde en huwelijk moeten schrijven. Het verzoek mondde uit in een jarenlange correspondentie en een serie ontmoetingen (de eerste al meteen in juni 1942, toen hij Sayers uitnodigde om bij hem in Magdalen College te komen lunchen).

Want Lewis gaf natuurlijk geen eenduidig antwoord (hoewel hij wel per kerende post reageerde). Hij vond dat Sayers zo’n boekje beter zelf kon schrijven, aangezien zij de ideeën over de liefde die ze hem wilde laten formuleren allang zelf in haar hoofd had. Ze had hem niet nodig. Sterker nog, hij vond dat zij juist beter een hoofdstuk voor hém kon schrijven, voor een bundel ter nagedachtenis aan één van zijn dierbare vrienden, de Britse theoloog en schrijver Charles Williams (ook lid van de Inklings), die hij samen met Tolkien aan het samenstellen was. Iets over vertelstructuren bij de Italiaanse Renaissance-dichter Dante, waar Sayers zich op dat moment mee bezig hield.

Omgekeerd spoorde Sayers hem aan iets te doen met Lewis’ gedachten over ‘wonderen’, want het was toch meer dan wonderlijk dat er theologisch vrijwel geen modern boek over dat vreemde verschijnsel bestond. Lewis pakte de handschoen op, en bevestigde dat hij, mede geïnspireerd door wat Sayers daarover al rudimentair in haar eigen boek ‘Mind of the maker’ had geschreven, misschien wel degelijk zo’n verhandeling over Miracles wilde gaan schrijven.

Geest van de Maker

Die fascinatie voor het creëren van iets buiten de bestaande orde om, iets dat die orde doorbrak en oversteeg, werd al snel de rode draad in hun brieven. Want, wat deed een auteur eigenlijk anders, dan met zijn verhaal een wonder te scheppen? Een verbeelding van iets, een verhaal dat in zichzelf een eigen werkelijkheid bevat, dat een eigen vorm van bezieldheid is, en dat geschapen is uit niets – uit de geest van de maker? Sayers had onder die titel, ‘The Mind of the Maker’ in 1941 een intrigerende studie gepubliceerd waarin zij die scheppingsdaad had verkend. Wat gebeurde er nu precies wanneer een auteur een verhaal schiep? Was dat niet een afspiegeling van Gods scheppende kracht, van Zijn maakkracht? En was de manifestatie van die scheppende kracht in een echt verhaal, met vlees op de botten, niet een vorm van transsubstantiatie, van vleeswording van die scheppingskracht? En was de overdracht en receptie van dat verhaal, de resonantie met een publiek van lezers niet de geest die vaardig werd over mensen? Zo paste ze de theologie van de Drie-eenheid in alle eerbied toe op de manier waarop de mens als imago Dei óók een scheppende maker kan worden. Met auteurs als wel een hele bijzondere incarnatie van die vorm van scheppingskracht.

Lewis was door die metafoor of allegorie van de schrijver, het boek en de doorwerking ervan op lezers met de Goddelijke drie-eenheid gegrepen, en maakte er in de brieven aan Sayers ook zinspelingen op. Als Sayers worstelt met een verhaal dat maar niet uit haar hoofd wil komen, suggereert Lewis dat ze misschien wat meer ‘son-ing’, of ‘ghosting’ nodig heeft – Zoonskracht of Geestkracht (6 april 1942). In de jaren daarna blijft hij terugkomen op het fascinerende geheim van de kracht van een verhaal. ‘Mythopoea’, noemt hij het (mei 1945), ‘mythenschepping’. Dat wil zeggen: het scheppen van een mythe, maar ook het omgekeerde, de geschapen mythe die – als een wonder! - een ‘eigen leven gaat leiden’. (We horen hier de eerdere discussie van Lewis en Tolkien uit 1931 in terug, over het christendom dat een ‘ware mythe’ is. Maar het was dus Sayers met wie Lewis daar over doorboomde!).

‘Ach, mevrouw Sayers’

Maar dan, in 1946, loopt Sayers vast. ‘Kijk, hier, ik heb m’n hoofd hier al een tijdlang over gebroken’. Want, als je schrijven ziet als een scheppingsdaad, hoe moet je dan omgaan met schrijven voor geld, of in opdracht, of ‘voor de mensen?’ Tegen Lewis klaagt ze: ze proberen me over te halen met argument zoals ‘we hebben detectives nodig want daarmee kunnen we ons door de oorlog vermoeide geesten zo fijn mee verfrissen’. Of ‘we hebben meer van uw religieuze essays nodig, want dat is zo bemoeidgend voor onze jonge mensen’. Of: ‘kunt u niet nog iets schrijven met een goede boodschap, want u heeft zoveel invloed in de samenleving’. Maar, zo stort ze haar hart uit aan Lewis, dat is toch inherent fout, en onwaarachtig? Je kunt ‘de goede daad toch nooit verrichten voor de verkeerde redenen?’ Hoe kun je iets tot leven wekken, iets waarachtigs maken ‘voor geld, voor applaus of voor volgers?’. Sterker nog: ‘You must not accept even the assurance that you are doing good as an excuse for writing anything but the thing you want to say’).

Als je schrijven ziet als iets instrumenteels, als iets wat je doet om een boodschap over te brengen of een publiek te bedienen, worden je boeken dan niet slechts een soort zombies, of marionetten? Voortbewogen door goede bedoelingen, maar nooit echt bezield en tot leven gewekt?

En dan komt Lewis haar te hulp, met een gewaagde metafoor (2 augustus 1946). ‘Ach mevrouw Sayers’, schrijft hij, ‘ons oprechte verlangen kan toch niet het enige criterium te zijn om goed te schrijven’? Is dat niet alsof je zegt ‘ik kan alleen maar doorgaan met dit huwelijk als ik echt verliefd ben? Uit mijn eigen ervaring weet ik dat Verlangen (‘desire’) nooit in een stabiele relatie tot de waarde van het werk kan staan’. Sayers sputtert eerst wat tegen, maar lijkt Lewis’ opdracht serieus te hebben genomen: vaar en staar je niet blind op de aan- of afwezigheid van je eigen verlangen. Ga gewoon zitten, doe je werk, en studeer hard. En hoop en bid op de geest. Dat is een directe terugverwijzing naar één van die eerste brieven, waarin Lewis haar tussen neus en lippen door haar eigen zinsnedes uit The Mind of the Maker voorhield. Een schrijver kan alleen scheppen, als hij kan putten uit de Geest, en die geest vlees kan laten worden (‘son-ing’ noemt Lewis dat). En misschien kan ook dat alleen als iemand jou helpt die geest te vangen (‘ghosting’, noemt Lewis dat), of hem je die schenkt.

Schrijf-ijdelheid

Jaren later, in 1954, komt Sayers terug op het belang om als schrijver nóóít aan je eigen schrijf-ijdelheid ten prooi te vallen. En nooit zomaar te denken dat, omdat je succesvol bent, een boodschap hebt, en lezers, dat je daarom ook automatisch ‘de proper truth’ schrijft, en altijd waarachtig zal zijn. Ja, schrijft ze, het is nu eenmaal zo dat een schrijver altijd ‘op een dun koord moeten wandelen’, en zich er altijd van bewust moet zijn dat hij er elk moment af kan vallen. ‘Net als Lucifer’, de duivel. Maar om je op dat koord in evenwicht te houden, en je noch door een te veel noch door een te weinig van je eigen drive en verlangen te laten afleiden, heb je oriëntatiepunten nodig. En dat waren voor haar mensen als Charles Williams. En Lewis. Als ‘er één persoon zich daar afschrikwekkend van bewust was [van het risico van dat koord te vallen], was het Lewis’, wist Sayers. Die wist dat verhalen over ‘Verlossing, over de menswording van Christus, over de zondeval en over de corruptie van de mens nóóit saai konden zijn’.

Maar juist daarom moesten die verhalen altijd wel weer in nieuwe vormen en constellaties tot leven gebracht worden. Dat moest, maar dat kon ook. Niet omdat wij het willen. Maar omdat die verhalen nu eenmaal waar, en goed, en ook gewoon spannend en mooi waren. Want, aldus Sayers, uiteindelijk was ‘the maker known in his making’. En dat betekende voor zowel Lewis als voor haarzelf dat ‘we are gifted to pull out of the unconscious all floating bits of Adam from which everyone, from Judas to the Son of Man, is made.’

Kortom, voor Sayers en Lewis was waarachtig schrijven geen kwestie van eigen verlangen maar van gehoorzaamheid aan de Grote Schrijver. En hard werken om Zijn verhaal steeds gestalte te geven.

Nu zijn de meeste van ons geen grote schrijvers, hoogstens ‘scribblers’, schrijvende pennetjes, om het in de woorden van Lewis te zeggen. Zelf heb ik als historicus bovendien niet eens de pretentie nieuwe mythes te scheppen, maar ‘gewoon’ dat wat in het verleden is gebeurd, weer tot leven te wekken. En soms toe te passen op de tegenwoordige tijd, om er mogelijk iets van te leren. Maar toch. Op het moment dat je iets creëert dat lijkt op een verhaal, een verzonnen of een echt gebeurd, dan tap je uit die grote, ondoorgrondelijke vijver van de menselijke scheppings- en verbeeldingskracht. En in z’n ondoorgrondelijke diepte wijst die vijver op de Bron waaruit ze steeds wordt gevuld. Of anders gezegd, het feit dat er een Grote Schrijver is, die met Zijn oneindige geestkracht elke mens heeft bedacht en in Zijn boek heeft geschreven, geeft elke vorm van schrijverschap een mate van verantwoordelijkheid mee waaraan we recht moeten. Bijvoorbeeld om waar mogelijk toch naar waarachtigheid te blijven streven.

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven van Lewis.

Zijn hele leven correspondeerde hij met vrienden, ouders, kinderen, collega’s en aan studenten over thema’s die weer verrassend actueel zijn.

Deze maand een brief over verlangen en de vraag hoe je weet of je oprecht bent in je werk, een brief aan detectiveschrijver Dorothy L. Sayers.

Abonneer nu

Magdalen College, Oxford. 2 augustus 1946.

Beste juffrouw Sayers,

Ik denk dat het verschil tussen ons niet ligt waar u denkt dat het ligt. Natuurlijk mag men geen on­eerlijk werk leveren. Maar de maatstaf voor eer­lijk werk lijkt voor u te zijn dat men een bewust, ‘jeukend’ verlangen heeft om te schrijven. Dat lijkt akelig veel op ‘verliefdheid’ als enige reden om een huwelijk voort te zetten.

In mijn ervaring verhoudt het verlangen zich niet recht evenredig tot de waarde van het geleverde werk. Mijn eigen veelvuldige ongemak komt van iets anders: het feit dat apologetisch werk zo gevaarlijk is voor je eigen geloof. Een leerstuk wordt voor mij nooit waziger dan wanneer ik het zojuist met succes verdedigd heb.

Hoe dan ook bedankt voor een uiterst interessante brief.

Met hartelijke groet,
C .S. Lewis

Bron: C. S. Lewis, Collected Letters, Volume II: Books, Broadcasts and War 1931-1949, edited by Walter Hooper (London: HarperCollins, 2004), p. 730.

Dorothy L. Sayers (1893–1957) was bevriend met C.S. Lewis. Ze had goed contact met de Inklings, een informele literaire discussiegroep die actief was in Oxford, voornamelijk tussen 1930 en 1940. Sayers was vooral bekend als detectiveschrijver.

Ze studeerde aan Somerville College in Oxford en behoorde tot de eerste vrouwen die een graad behaalden aan de Universiteit van Oxford (1920), hoewel vrouwen toen formeel nog niet als volledig lid werden erkend.

Naast detectives schreef Sayers invloedrijke theologische en apologetische werken, zoals The Mind of the Maker (1941), waarin ze betoogt dat de menselijke creativiteit een afspiegeling is van de scheppende natuur van God, de Drie-eenheid Vader, Zoon en Geest.

We beginnen met een korte lezing van Hanneke Ouwerkerk. Hoe houd je vast aan verbeelding en geloof in een onttoverde wereld? Daarna is er een Q&A met Lewis-kenner en -vertaler Arend Smilde. De avond wordt gepresenteerd door ND Boekenclub-host en boekenredacteur Maurice Hoogendoorn. Na afloop is er een borrel en alle ruimte om elkaar te ontmoeten.

Of je Lewis al jaren leest of pas net ontdekt: je bent van harte welkom.

Meld je aan!

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven Lewis. Zijn hele leven schreef hij brieven aan vrienden, zijn ouders, kinderen, collega’s en aan studenten.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Abonneer nu

Lees hier de reflectie van Arend Smilde

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven Lewis. Zijn hele leven schreef hij brieven aan vrienden, zijn ouders, kinderen, collega’s en aan studenten.

In de komende maanden nemen hedendaagse denkers je mee in een brief van Lewis die zij zelf selecteren. Ze reflecteren op de tekst en vertellen welke zeggingskracht Lewis’ woorden hebben voor de tijd van nu. We delen ook de tekst van de brief met je, zodat je zelf de waarde van de brieven van Lewis kunt ontdekken.

Abonneer nu

Bijna tachtig jaar nadat zijn werk in Nederland begon te verschijnen lijkt de reputatie van C. S. Lewis onverwoestbaar. Er is wel verschil met eerdere golven en vormen van belangstelling voor zijn werk. Tijd voor een terugblik.

C. S. Lewis bereikte voor het eerst een Nederlands publiek via de Amsterdamse uitgeverij W. ten Have, een voortzetting van de negentiende-eeuwse rechtzinnig-protestantse uitgeverij Höveker & Wormser. In 1947 verscheen hier Brieven uit de hel, een vertaling van The Screwtape Letters. Met dit boekje, oorspronkelijk een feuilleton, was Lewis tijdens de oorlog in Engeland en daarna ook in de Verenigde Staten vrij plotseling een bekende christelijke schrijver geworden. Het is een serie brieven van een senior duivel die een junior duivel leert mensen op het slechte pad te brengen, of in termen van deze instructies: het goede pad. Ook in Nederland sloeg het onmiddellijk aan. In een korte inleiding (herdrukt tot 1965) sprak A. W. Kist, ‘directeur der Stichting „Kerk en Wereld”’, over Lewis’ ‘levend geloof en grote denkkracht’ en de ‘nieuwe en verrassende wijze’ waarop hij ‘de inhoud en betekenis van het Christelijk geloof levend maakt.’

Ten Have bracht al vlug een aantal andere titels van Lewis uit, waaronder de radiolezingen waarmee hij tijdens de oorlog een enorm publiek had bereikt, later herzien en gebundeld onder de titel Mere Christianity (Onversneden christendom). Maar net als in de Engelstalige wereld zou de naam C. S. Lewis tot lang na zijn dood vooral of uitsluitend verbonden blijven met Brieven uit de hel. Het boek is tot op vandaag vrijwel onafgebroken in de handel gebleven.

Vreemd genoeg verscheen in datzelfde jaar 1947 een andere vertaling van de “Brieven van Screwtape” (onder deze titel) als feuilleton in het katholieke dagblad De Tijd. Wisten De Tijd en Ten Have van elkaars plannen? Dat valt te betwijfelen. Aan Lewis met zijn boodschap van ‘onversneden christendom’ en een kerk van alle tijden heeft het niet gelegen. Hij gaf het boek juist met opzet twee min of meer gelijkluidende motto’s uit de Reformatietijd: één van de kerkhervormer Maarten Luther en één van de Roomse Thomas More. De ‘katholieke’ Screwtape-vertaling is in de vergetelheid geraakt. Maar het dubbele Nederlandse debuut van Lewis lijkt een bijzonder staaltje van verzuiling.

Daarna volgden in de loop van vijftien jaren nog heel wat andere Lewis-vertalingen. Het publicitaire succes van het begin werd nooit geëvenaard. Vanaf het sterfjaar van Lewis, 1963, deed Ten Have weinig anders met zijn Lewisfonds dan af en toe een titel uit de begintijd herdrukken – gewoonlijk Brieven uit de hel. 1963 was ook het jaar van John Robinson en zijn Honest to God, een modern-theologische knuppel in het hoenderhok die datzelfde jaar bij Ten Have verscheen als Eerlijk voor God. Ten Have profileerde zich meer en meer als uitgever van vrijzinnige theologie, met als klapstuk de verkoopsuccessen van Harry Kuitert in de jaren ’90. Lewis werd een vreemde eend in de bijt.

Narnia was een fiasco

Waar vandaag de naam “Lewis” valt, gaat het gewoonlijk al vlug over Narnia, over Tolkien en over films, en vaak over weinig anders. In de eerste decennia na Lewis’ doorbraak tot een groot publiek was dat niet het geval – in de Engelstalige wereld niet, en in Nederland nog minder. Zijn zeven kinderboeken over het fantasieland Narnia verschenen in de jaren 1950-1956. In Engeland waren ze een succes. Maar het gangbare beeld van Lewis werd tot lang na zijn dood niet beheerst door Narnia. Zo meldde een rubriek voor gedenkdagen in The Times nog in 1985 zijn sterfdag op 22 november als volgt: ‘C. S. Lewis, writer, author of The Screwtape Letters, Oxford, 1963.’ De wending naar een ‘Narniocentrische’ Lewis, in Nederland en elders, kwam pas in 2005 met de verfilming van The Lion, the Witch and the Wardrobe. De link met Tolkien lag voor de hand, want in 2001-2003 was The Lord of the Rings verfilmd, en Lewis was als vriend van Tolkien nauw betrokken geweest bij het ontstaan van diens meesterwerk.

De Narniaserie verscheen in 1956-59 in het Nederlands, maar niet bij Ten Have. En de vertaling was erg slecht; daar waren alle recensenten het over eens. Ook moet de oplage klein zijn geweest, want tweedehands exemplaren zie je zelden. Niets wijst erop dat Godfried Bomans ooit van Lewis heeft gehoord – maar hoe zou het gelopen zijn als hij zich op die vertaling had geworpen? Een heruitgave in vier banden met gemoderniseerde omslagen in de jaren ’70 kreeg misschien iets meer verspreiding. Maar al met al was de introductie van Narnia in Nederland een fiasco. In de jaren 1983-1993 verscheen alsnog een goede vertaling van de complete serie, en in 2021-2022 opnieuw.

‘De belangstelling voor Lewis is tanende’

Lewis bleef in Nederland nog lange tijd ongeveer zo functioneren als A. W. Kist het zich in 1947 had voorgesteld – als een ongemeen heldere en inspirerende verkondiger van een expliciet christelijke boodschap. Alleen: Ten Have zag Lewis op den duur niet meer zitten. In 1986 vertaalde ik voor het eerst iets van Lewis, namelijk The Abolition of Man, en belde Ten Have om te vragen of daar interesse voor was. Die was er niet. ‘De belangstelling voor Lewis is tanende’, meldde directeur Ton van der Worp.

Dit heb ik nooit goed begrepen. Een paar jaar eerder had de Evangelische Hogeschool in Amersfoort een jubileumnummer van haar tijdschrift Bijbel en Wetenschap gewijd aan C. S. Lewis. In een inleidend overzicht van het werk van Lewis bracht Willem Ouweneel, want zo ging dat toen, pas aan het einde de Narniaboeken even ter sprake. Hij meldde onder meer dat er een betere vertaling van die boeken in de maak was, en inderdaad verscheen een jaar later het eerste deel. Als “EH-special” bevatte dit nummer de door Ouweneel bewerkte en verkorte tekst van Gods megafoon, de toen 25 jaar oude maar nooit herdrukte vertaling van The Problem of Pain. In 1987 begon uitgeverij Van Wijnen, de kersverse reïncarnatie van Wever in Franeker, zich te roeren als nieuwe Lewis-uitgever. De daarmee ingezette lijn wordt voortgezet tot op vandaag.

Lewis blijkt populair van evangelisch tot katholiek

Uitgeverij Kok in Kampen kreeg in de jaren ’90 ook interesse voor Lewis en zelfs voor mijn tien jaar eerder gemaakte vertaling: De afschaffing van de mens. Dit puur filosofische werkje verscheen in 1997 aanvankelijk – tegen mijn uitdrukkelijk advies – in het “evangelische” fonds Kok-Voorhoeve. Ik werkte rond die tijd in een academische boekhandel, en sprak daar geregeld de vertegenwoordigster van Ten Have. Zij vertelde me dat Lewis voor Ten Have eigenlijk alleen nog van belang was omdat hij hun “enige lijntje met de evangelische boekhandel” vormde. Bij de publiciteit rond de honderdste verjaardag van Lewis in 1998 bleek intussen dat de katholieke aartsbisschop Simonis graag een duit in het zakje deed. Kok had als beginnend Lewis-uitgever het geluk dat Ten Have weldra, onder eenzelfde uitgeversparaplu in Kampen belandde. Het complete Lewisfonds, inclusief Brieven uit de hel en Onversneden christendom, migreerde naar Kok – waar Voorhoeve verder uit beeld bleef. In de loop der jaren werden vrijwel alle boeken van Lewis opnieuw vertaald en ook vrijwel alle onvertaalde boeken die nog in aanmerking kwamen.

Had Van der Worp zich vergist in de Nederlandse Lewismarkt? Het lijkt erop. Maar er moet ook projectie in het spel zijn geweest. Niet de belangstelling van het publiek, maar die van Ten Have was tanende. De uitgeverij stond binnen christelijk Nederland min of meer voor de vrijzinnige tegenpool van wat de Evangelische Hogeschool vertegenwoordigde. C. S. Lewis werd in die tijd vaak in één adem genoemd met Francis Schaeffer.

Het “bijbelgetrouwe” jasje zat Lewis echter ook niet als gegoten. Ouweneel schrapte bij zijn bewerking van Gods megafoon in 1982 bijna alles wat niet strookte met zijn creationistische overtuiging, en in een voetnoot waarschuwde hij voor het “theïstisch evolutionisme” van Lewis. Hij schrapte ook iedere zinspeling op mythen als positief element van Godsopenbaring. Later werd Ouweneel zelf theïstisch evolutionist. En de visie van Lewis op mythen in relatie tot het christelijk geloof lijkt vandaag juist een selling point – getuige de recent vertaalde graphic novel van John Hendrix over Lewis en Tolkien, The Mythmakers, en het enthousiaste onthaal van dat boek in deze krant, in het Reformatorisch Dagblad, in het Katholiek Nieuwsblad, en elders.

Zo is Lewis nu in elk geval de oude verzuiling voorbij. Een nieuw soort verkokering is weliswaar de fixatie van het Lewis-discours op Narnia, op films, en op de Tolkien-connectie. Ook dat zal wellicht vroeg of laat voorbijgaan. De receptiegeschiedenis van C. S. Lewis is een spannend verhaal. Fantasy en populaire theologie schreef Lewis in zijn vrije tijd; eigenlijk was hij fulltime literatuurhistoricus en op dat terrein behoorde hij al in in de jaren ’30 tot de groten van zijn tijd.

Toch was dat niet de baan waar hij aanvankelijk op had gemikt. Als student en werkzoekende streefde hij naar een academische positie als filosoof, had daar ook uitstekende papieren voor en diverse keren was het bijna gelukt. Intussen schreef hij in die tijd een epos in negen zangen waarmee hij een beroemde dichter hoopte te worden. Dat lukte niet, maar poëzie bleef hij altijd schrijven. De man had veel meer in zijn mars dan zelfs menig enthousiaste Lewislezer weet. Misschien zal er ooit belangstelling komen voor de onversneden Lewis.

Duizenden brieven schreef C.S. Lewis (1898-1963). In zijn jonge jaren vooral aan vrienden en familie, maar vanaf de jaren veertig, als hij een Bekende Engelsman is, aan onbekende mensen over de hele wereld.

De Nederlandse vertaler en Lewiskenner Arend Smilde raakte geïntrigeerd door hoe trouw Lewis iedereen van een antwoord bleef voorzien. ‘Zelfs op hele domme vragen - ‘Waar kan ik uw boek kopen?’ - geeft hij netjes antwoord. Als ik hem was geweest, zou ik er op den duur mee zijn gestopt, maar hij niet. Je zou bijna spreken van een pathologisch verantwoordelijkheidsgevoel.’

Ter illustratie: Lewis schreef meer dan honderd brieven aan een onbekende Amerikaanse vrouw, Mary van Deusen. En die gingen meestal niet over hoogdravende zaken. Zo klaagde zij tegenover Lewis over haar schoonzoon; maar samen met haar dochter zou ze het beste uit hem naar boven halen, schrijft ze.

Lewis antwoordt op 14 september 1953 dat ze moet oppassen niet in de rol van de ‘traditionele bemoeizuchtige schoonmoeder’ te belanden. ‘Ik hoop niet dat ik u hiermee tot een levenslange vijand maak’, voegt hij er nog aan toe.

Blijkbaar valt zijn brief in goede aarde, want drie weken later schrijft Lewis opnieuw naar Mary van Deusen. ‘Ik was buitengewoon blij met uw brief. Ik begon het gevoel te krijgen dat de mijne aanmatigend en niet te pruimen was en had al gebeden, niet dat hij goed zou doen, maar dat hij geen kwaad zou doen.’

Smilde vertaalde voor het nieuwe boek Brieven, dat in juni verschijnt bij uitgeverij Van Wijnen, enkele honderden brieven en brieffragmenten. Ze gaan niet over één thema, maar over van alles en nog wat. ‘Ik hoop dat de lezer daardoor een goed beeld krijgt van wie Lewis was - van zijn mooie maar ook van zijn minder mooie kanten.’

Wat dat laatste betreft: als de universiteit in Oxford vanaf de jaren twintig ook vrouwen toelaat in bepaalde functies, laat Lewis zich soms denigrerend uit. Zo schrijft hij in 1927 zijn broer over een statuut dat een limiet stelt aan het aantal vrouwen in Oxford: ‘Het schrikwekkend gevaar dat we degenereren tot een vrouwenuniversiteit is daarmee afgewend.’

‘Lewis was voor zijn tijd behoorlijk woke. Hij vond dat witte mensen een diepe schuld op zich hadden geladen met de behandeling van zwarte mensen.’

‘Ik wou dat soort dingen niet wegmoffelen, maar hoop dat recensenten er niet mee aan de haal zullen gaan’, reageert Smilde. ‘Dat zou niet terecht zijn. Uit brieven aan of over vrouwelijke studenten en vakgenoten blijkt niets van een neerbuigende toon of behandeling. Op sommige punten was hij trouwens behoorlijk woke. Hij vond bijvoorbeeld dat witte mensen een grote historische schuld op zich hadden geladen met de behandeling van zwarte mensen.’

Smilde grasduinde voor zijn materiaal in de Engelstalige Collected Letters, drie dikke pillen waarin meer dan drieduizend brieven van Lewis zijn opgenomen. En dat is lang niet alles. Er zijn er nog vele honderden meer, en gemiddeld duikt er minstens eens per maand een nieuwe brief op, vertelt Smilde.

Hij vindt het moeilijk om uit alle brieven een paar favorieten te kiezen. Er is zo veel! En het is allemaal zo goed geschreven! ‘Er zijn een paar ontroerende brieven aan zijn vriend Owen Barfield uit 1939, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Lewis vocht tijdens de Eerste Wereldoorlog in de loopgraven, tot hij een scherf in zijn ribben kreeg en in het ziekenhuis belandde. Twintig jaar later begint de ellende weer. In die deprimerende toestand schrijft hij Barfield alvast een soort afscheidsbrief, en wat later een beschouwing over Jezus in Getsemane.’

‘Al die brieven, dat kwam voort uit een groot geweten en verantwoordelijkheidsgevoel. Het was een loden last voor hem.’

Maar evengoed genoot Smilde van de allereerste brieven van Lewis, toen nog maar een tiener, aan zijn vriend Arthur Greeves. ‘Daarin zie je al dat hij heel veel leest en een gave heeft om daar op een interessante manier over te schrijven. Vergelijk het met Maarten ‘t Hart. Maar die verplettert je met zijn belezenheid. Dat effect heb je bij Lewis vreemd genoeg nooit. Zelfs als hij uitlegt hoe suf en saai een bepaalde schrijver is, doet hij dat op een manier die vermakelijk en leerzaam is.’

Hoe verklaart Smilde het feit dat Lewis zo extreem veel tijd bleef besteden aan het beantwoorden van brieven? IJdelheid?

Smilde: ‘Dat denk ik niet. Hij heeft wel last gehad van ijdelheid, hoor, toen hij begin jaren veertig door zijn radio-optredens bekend werd en veel lof kreeg. Daar heeft hij over geschreven; hij vond het heel vervelend dat hij daar trots op was. In de zomer van 1942 vroeg een goede vriendin of hij nog speciale noden had waarvoor zij kon bidden, en zijn antwoord was een gedicht waarin hij belijdt dat het succes van zijn publieke optreden hem weleens overmoedig maakt. Dat staat ook in het brievenboek. Maar al die brieven, nee, dat kwam voort uit een groot geweten en verantwoordelijkheidsgevoel. Het was een loden last voor hem.’

Arend Smilde is niet alleen de Nederlandse Lewiskenner bij uitstek; hij geldt zelfs internationaal als een autoriteit. Hij mailt met wetenschappers, voorziet hen van materiaal. Hij wordt gevraagd voor bijdragen in wetenschappelijke Lewis-tijdschriften en voor Lewis-conferenties. Meestal zegt hij nee. ‘Ik ben geen goede spreker.’

Dat hij als een autoriteit wordt gezien in de academische Lewis-wereld zegt meer over al die wetenschappers dan over hem, als het aan Smilde ligt. ‘Als je ziet wat voor materiaal er wordt ingestuurd voor die tijdschriften … Allemaal brandhout. In het land der blinden is éénoog koning.’

Een van zijn boekenkasten is volledig gewijd aan materiaal van en over C.S. Lewis. Hij jaagt niet op bijzondere exemplaren, het meeste kwam gewoon op zijn pad. ‘Dit boekje met essays uit 1939 is van een eerste druk, heel bijzonder’, zegt hij. ‘Maar ik heb er niet veel voor hoeven betalen, hoor. Ik vond het toevallig ergens en kon het voor 1 of 2 euro meekrijgen.’

Verrassend genoeg is Smilde niet opgegroeid met Lewis. ‘Mijn moeder verwees weleens naar Brieven uit de hel in het dagelijks leven. “Schroefstrik kan zich weer in zijn handen knijpen”, kon ze zeggen, als er ruzie was of zo. (De naam van een duivel in het boek, red.) Maar we hadden het boek niet in huis.’

Tegen het eind van zijn middelbareschooltijd, begin 1979, ontdekte hij bij een oom thuis een vertaald bundeltje radiolezingen van Lewis. Dat sloeg meteen aan, en als student Geschiedenis in Utrecht sloot hij zich in 1980 aan bij een Lewis-kring. ‘Daar lazen we The abolition of man (De afschaffing van de mens), een filosofische cultuurkritiek. Dat sloeg bij mij in als een bom.’

Lewis stelt zich daarin voor wat de gevolgen zijn als we consequent ervan uitgaan dat alles – ook het menselijk besef van goed en kwaad – in principe wetenschappelijk verklaarbaar en technisch manipuleerbaar is. ‘Zijn woorden lijken alleen maar actueler te worden’, zegt Smilde.

Uit pure liefhebberij maakte Smilde als twintiger een Nederlandse vertaling van The abolition of man. Zonder studie Engels op zak, en destijds ook nog zonder een vertalersdiploma. (‘Maar ik was op school wel goed in Engels. Bij het examen heb ik per ongeluk een meerkeuzevraag verkeerd ingevuld, eigenlijk had ik een 9 moeten hebben. Schrijf dat nog maar even op!’)

Smilde vond in eerste instantie geen uitgever voor zijn vertaling, maar wist ze daarna wél te enthousiasmeren voor ander werk van Lewis. En zo ging het balletje rollen. ‘Tien jaar later, in 1996, is De afschaffing van de mens toch verschenen. En het wordt nog steeds herdrukt.’

Juist de veelzijdigheid van C.S. Lewis maakt hem zo bijzonder, vindt Smilde. Hij schreef niet alleen kinderboeken of populair-theologische boeken, maar ook wetenschappelijk werk, filosofie, sciencefiction en poëzie, en dus heel veel brieven.

Maar die veelzijdigheid wordt helaas niet altijd opgemerkt, heeft Smilde gemerkt. ‘Ik heb jaren gedacht: Lewis is een gevangene van de evangelische boekhandel.’ Nederlandse christenen lezen zijn populair-theologische boeken, terwijl Lewis oorspronkelijk juist niet voor eigen parochie preekte.

Vanwege die associatie met de evangelische boekhandel dacht de reformatorische journalist en columnist Bart Jan Spruyt ook dat het werk van Lewis niets voor hem was. Tot Smilde hem adviseerde om het grootste literatuurhistorische werk van Lewis eens te lezen. ‘Sindsdien is hij een groot pleitbezorger van Lewis’ werk. Hij heeft vast en zeker geholpen om de reformatorische wereld ermee bekend te maken.’

Smilde is enigszins verbaasd dat Lewis nog altijd lezers vindt, ook jongeren. Een verklaring kan liggen in het feit dat Lewis vooral geïnteresseerd was in ‘het hart van de mens’, denkt Smilde.

‘Pogingen tot imitatie lopen daar weleens op vast. Zo’n vijftien jaar geleden schreef de Amerikaan Richard Platt een soort eigentijdse versie van Brieven uit de hel: Duivels onder elkaar. In zekere zin best knap gedaan. Maar het werd een flop, waarschijnlijk omdat het meer over maatschappelijke ontwikkelingen gaat dan over de beslissingen die vallen in het hart van de individuele mens. Als Lewis zo had geschreven, was hij nu hopeloos verouderd. Maar bij hem, ongeacht waarover hij schrijft, valt de schijnwerper steevast op zaken van tijdloze betekenis.’

Als deelnemer van het project ‘Brieven van Lewis’ krijgt u nu als eerste de mogelijkheid om de Lewisreis naar Oxford & Cambridge te boeken.

Meer informatie & boeken

C.S. Lewis in Oxford en Cambridge
Clive Staples Lewis kwam in 1917 voor het eerst naar Oxford, als negentienjarige student aan University College. De Eerste Wereldoorlog onderbrak zijn studie vrijwel meteen: hij werd ingezet aan het front in Frankrijk, raakte gewond en keerde pas in 1919 terug. In 1925 werd hij fellow en tutor aan Magdalen College, een betrekking die hij ruim twintig jaar zou bekleden.

Het was in de tuinen van Magdalen, op Addison’s Walk, dat een van de meest besproken gesprekken uit de twintigste-eeuwse intellectuele geschiedenis plaatsvond. In september 1931 wandelden Lewis, J.R.R. Tolkien en Hugo Dyson er urenlang. Tolkien overtuigde Lewis die nacht dat het christendom niet slechts een mythe was zoals andere mythen, maar de mythe die werkelijkheid was geworden. Negen dagen later schreef Lewis aan zijn broer dat hij tot geloof was gekomen.

In Oxford was Lewis ook een centrale figuur van de Inklings, de literaire kring die bijeenkwam in pub The Eagle and Child. Tolkien en anderen lazen er voor uit werk in wording. Grote boeken zijn in die kring geboren, van De Hobbit tot de Narniareeks. Buiten de stad woonde Lewis in The Kilns, een huis aan de rand van Oxford waar hij zijn populairste werken schreef en waar zijn vrouw Joy Davidman stierf aan kanker, een verlies dat hij beschreef in A Grief Observed.

In 1954 aanvaardde Lewis een nieuwe leerstoel aan Magdalene College in Cambridge, de pas ingestelde Chair of Medieval and Renaissance Literature. Oxford had hem nooit een hoogleraarschap gegund, vermoedelijk door de controverse rondom zijn openlijke christelijke apologetiek. Cambridge gaf hem die erkenning alsnog. Hij pendelde in die jaren tussen de twee steden, tot zijn dood in november 1963.

Oxford en Cambridge zijn dus geen willekeurige reisbestemmingen. Ze zijn de geografische uitdrukking van twee fasen in één leven: de stad waar Lewis werd gevormd, bekeerd en beroemd, en de stad die hem in zijn laatste jaren alsnog de academische kroon opzette.

Praktische informatie:

• Data: maandag 28 september - zaterdag 3 oktober 2026

• Locatie: Engeland - Oxford en Cambridge

• Vervoer met trein en luxe touringcar

• Culturele groepsreis

• Deze reis wordt georganiseerd i.s.m. Aeterna Reizen

• Groepsgrootte minimaal 20, maximaal 30 deelnemers

• €1998,- (prijs per persoon op basis van een 2-persoonskamer,toeslag 1-persoonskamer €351,-)

Hoogtepunten

• Informatieve stadswandeling door Oxford;

• Bezoek Magdalen College waar C.S. Lewis werkte en de wereldberoemde Bodleian Library in Oxford;

• Wandelen over Addison’s Walk, waar Lewis tot geloof kwam;

• Bezoek huis en graf van C.S. Lewis;

• Tour langs de mooiste kathedralen en colleges in Cambridge;

• Unieke combinatie van de sporen van het leven van Lewis en de schoonheid van de steden Oxford & Cambridge.

Ga voor meer informatie over deze Lewisreis naar nd.nl/lewisreis.

Meer informatie & boeken

Reisleiders
Uw reis wordt geleid door twee bevlogen experts. Theoloog en Lewis-kenner Wim Vermeulen neemt je mee in het leven en geloof van C.S. Lewis. Ds. Wim Vermeulen is predikant van de protestantse Jacobikerk in Utrecht en academiepastor aan de PThU. Dr. Raphael Hunsucker studeerde klassieke talen en geschiedenis aan de universiteiten van Amsterdam, Bologna en Nijmegen. Hij is een ervaren reisleider en begeleidde voor het ND meerdere reizen naar Milaan en Rome.

Lees hier de brief van Lewis

Donker. Het leven is niet makkelijk. Sla de krant open en je wordt ‘gelawineerd’ door het verschrikkelijke nieuws. Oorlogsspanningen rond Iran. Oorlog in Oekraïne. Onbetrouwbare wereldleiders. Explosies. Racisme. Antisemitisme. Discriminatie. Het wankelen van de NAVO. De stijgende olieprijzen. Overstromingen. Dodelijke ongelukken. Dodelijke aanvallen. Het leven is niet makkelijk.

Het lezen van nieuws kan verschillende reacties bij je oproepen. Ik heb zelf bijvoorbeeld de neiging onder een kleedje te gaan liggen, van top tot teen, of om een kleedje over ons huis te leggen, om me alleen nog te bemoeien met die x vierkante meter en zo de wereld de wereld te laten. Op zich een goed idee. Maar gelukkig is er een betere oplossing. Een mooiere.

Het is tijd voor verhalen. We hebben verhalen nodig. We hebben het nodig om uit de werkelijkheid getild te worden. We hebben het nodig om te verdwijnen in een wereld die door een verhaal wordt opgeroepen. Zoals Martin Bootsma in Brieven aan Miyo schrijft: ‘Schrijvers vervullen een belangrijke rol in een wereld die voor een groot deel is ingesteld op economische groei en geldelijk gewin; een wereld waarin veel dingen in een razend tempo gebeuren. Met het lezen en het vertellen van verhalen bieden we tegenwicht aan die snelheid. We vertragen de tijd.’

Maar verhalen bieden meer dan dat, zoals ook Lewis in zijn brief getuigt. Het lezen van verhalen is niet slechts een vorm van escapisme. Verhalen vormen al eeuwenlang een essentieel onderdeel van de menselijke cultuur. Ze geven betekenis aan onze ervaringen, verbinden generaties en bieden een manier om de wereld te begrijpen.

‘In een fantasieverhaal mag onder geen beding iets gebeuren waardoor de betovering verbroken wordt, iets waardoor de lezer wakker wordt en met plof in de gewone wereld belandt.’

- Brief van C.S. Lewis (1957)

In zijn brief aan de jonge schrijfster Jane Gaskell laat Lewis niet alleen zien hoe kritisch en nauwkeurig hij naar verhalen kijkt, maar ook hoe diep hij gelooft in de kracht van verbeelding en lezen. Zijn opmerkingen lijken op het eerste gezicht vooral technische schrijftips, maar daaronder ligt een bredere visie op wat verhalen werkelijk betekenen en waarom lezen zo onmisbaar is. Eén van zijn belangrijkste ideeën is dat verhalen ons moeten meenemen naar een andere wereld – niet om ons dezelfde werkelijkheid opnieuw voor te schotelen, maar om die te overstijgen. Verhalen hebben volgens Lewis een unieke functie: ze bieden een ontsnapping die geen vlucht is, maar een verruiming van onze ervaring. In die andere wereld gelden andere wetten: lezen opent zo de deur naar mogelijkheden die in het dagelijks leven vaak verborgen blijven.

Daarnaast benadrukt Lewis het belang van ‘betovering’ - de volledige onderdompeling van de lezer in het verhaal. Een verhaal vraagt om overgave. Wanneer een verhaal slaagt, wordt de lezer als het ware tijdelijk iemand anders, in een andere wereld. Dit merk ik ook als ik een verhaal vertel. Ik doe het jaarlijks, aan mijn leerlingen uit 3 havo. Eng is dat, een verhaal vertellen. Je stapt als verteller als eerst die drempel over in de andere wereld (die van Karel ende Elegast), en het is altijd weer de vraag: stappen de leerlingen met me mee die wereld in? Geven ze zich over? Laten we de wereld even los en verliezen we ons in onze ontmoeting met Elegast en Eggeric van Eggermonde?

Tot nu toe lukt het altijd. Onderuitgezakt maar geboeid luisteren ze; de lucht wordt anders, we ademen anders, de stilte wordt anders. We zijn niet meer in deze wereld, maar in het gebied rond het kasteel van Karel in Ingelheim aan de Rijn. Als het verhaal uit is, kijken we elkaar aan, haast verbaasd, alsof we verrast zijn elkaar weer te ontmoeten in de werkelijkheid van het klaslokaal. Alle onzekerheden, ruzies, pesterijen, cijferproblemen waren weg, even. Begrijpend lezen werd begrijpend leven.

‘Iedere zin moet met de mond geproefd worden als controle of de klank zo hard of zacht, zo vlot of loom is als de betekenis verlangt.’

- Brief van C.S. Lewis (1957)

Uiteraard noemt Lewis aanraders, als ‘mondspoeling’ voor oppervlakkige lectuur. The Lord of the Rings, van J.R.R. Tolkien. In een andere brief schrijft Lewis over Tolkiens grondidee dat vertelkunst een vorm van ‘sub-creatie’ is: je maakt een secundaire wereld. Een goed verhaal maakt een tweede werkelijkheid met eigen regels. Als dat lukt, ontstaat iets wat Tolkien ‘geloof’ noemt: de lezer gaat in die secundaire wereld mee. En ja: deze wereld is gecreëerd en verzonnen. En toch bevat ze echte waarheid. Niet letterlijk, maar wel emotioneel, moreel, existentieel. Verhalen laten zien hoe goed, kwaad en hoop werken.

Misschien wel het meest kenmerkende idee van Tolkien is dat van de “eucatastrophe”: de plotselinge, onverwachte wending ten goede, zoals in Het land achter de kleerkast van Lewis. In goede verhalen komt er een moment waarop alles verloren lijkt, maar waarin toch redding doorbreekt. Dit moment roept een diepe vreugde op, omdat het laat zien dat zelfs in de donkerste situaties iets goeds mogelijk blijft. Dit is geen goedkope truc, maar een weerspiegeling van een diepere waarheid over het leven: hoop is nooit volledig afwezig.

Om al deze redenen ben ik ervan overtuigd dat verhalen het leven draaglijker maken. We kunnen de werkelijkheid steels ontvluchten door in een verhaal te vluchten. Het is tijd om te verdwijnen in een verhaal. De kinderboekenschrijver Benny Lindelauf schrijft het zo: ‘Verhalen zijn een beschutting waarin je even verblijft, tot je weer in de straffe wind van het bestaan komt te staan. Vroeg of laat klopt de wereld weer aan.’

Dus laten we elkaar bedelven onder verhalen en boekentips. Het is tijd voor verhalen en even leven achter de kleerkast. Lees Narnia van C.S. Lewis en laat je betoveren, niet door de heks, maar door Aslan. Lees het jeugdboek De ijsbarbaar van Rob Ruggenberg, en laat je meevoeren door Groenlandse ijsvlaktes en door Den Haag ten tijde van prins Maurits. Lees Mintijteer van Esther Maria Magnis, en doorleef met haar de rauwe zoektocht naar God.

Lees De dood van een non van Maria Rosseels, en denk mee met haar morele conflicten en vragen over geloof en menselijkheid. Lees De thuiskomst van Anna Enquist, een boek over het leven van de vrouw van ontdekkingsreiziger James Cook en haar strijd met eenzaamheid, verlies en het wachten op zijn terugkeer. Lees de poëzie van Ted van Lieshout, lach om de gedichten van Eric van Os.

Doe het. Lees. Verdwijn in een verhaal.

In deze donkere tijd van somber nieuws is het vooral tijd voor Het Grootste Verhaal. Het is tijd om de Bijbel te openen, want Bijbel lezen is de echte ontdekking van de hemel. Alle boeken ter wereld samen doen de donkerte niet verdwijnen. Het is tijd voor De Grootste Eucatastrophe. Een gescheurd gordijn. Een weggerolde steen. Licht.

Welkom bij Brieven van C.S. Lewis. Elke maand delen we wijsheid uit de geschreven brieven van Lewis. Zijn hele leven correspondeerde hij met vrienden, ouders, kinderen, collega’s en aan studenten over thema’s die weer verrassend actueel zijn. Deze maand een brief vol schrijftips aan de 15-jarige Jane Gaskell.

Mijn vrouw en ik hebben zojuist uw boek gelezen en ik wil u zeggen dat ik het een verbijsterende prestatie vind – van een onmetelijk hoger niveau dan ik op die leeftijd had kunnen bereiken. Het verhaal loopt alles bij elkaar genomen heel goed en er is soms echte verbeeldingskracht aan het werk. Het idee van een reusachtige verwende snotaap (hebt u een akelig baby-broertje gehad?) is echt uitmuntend, en misschien zelfs diepzinnig. Anders dan de meeste moderne fantasieverhalen heeft uw boek ook een stevige kern van beschaafde moraal. Om al die redenen mijn hartelijke felicitatie. Anderzijds is er helemaal geen reden waarom uw volgende boek niet nog tweemaal zo goed zou zijn. U zult het hopelijk niet vrijpostig vinden als ik (het gaat natuurlijk om niet meer dan één mening) een aantal vergissingen aanwijs die u in de toekomst kunt vermijden.

1. De moeilijkheid met ieder verhaal waarin we naar een andere wereld gaan is (zoals u en ik weten) dat wanneer we daar eenmaal zijn, er iets gebeuren moet. Je hebt “vulsel” nodig. De hoeveelheid is in uw geval ruim voldoende (bijna te veel) maar het is denk ik niet helemaal van het juiste soort. Lijken al die economische problemen en religieuze verschillen niet wat te veel op de politiek van onze eigen wereld? We gaan toch niet naar sprookjesland voor meer van hetzelfde? Een sprookjesoorlog zal toch hooggestemd, roekeloos, heroïsch, romantisch moeten zijn – met als inzet een schone prinses of een betoverde schat? En de diplomatieke fase zal toch niet de vorm aannemen van conferenties (die volgens uw beschrijving al net zo saai zijn als de onze) maar zijn beslag krijgen in klinkende woorden van hartgrondige belediging, kloek verzet of dwaze edelmoedigheid, gesproken door grote krijgers met getrokken zwaard, voordat het gevecht begint?

2. In nauwe samenhang met het vorige: In een fantasieverhaal mag onder geen beding iets gebeuren waardoor de betovering verbroken wordt, iets waardoor de lezer wakker wordt en met plof in de gewone wereld belandt. Bij u gebeurt dat soms wel. Het voertuig waarin ze reizen is op zijn best oninteressant, want men kan zich er alleen een mechanische voorstelling van maken. Maar u haalt er dan ook nog gestoffeerde stoelen, restaurantjes en toiletten bij, zodat ik een ogenblik lang niet meer in het sprookjesland geloven kan. Het heeft allemaal plaatsgemaakt voor alledaagse technologische luxe! Zo moet ook zelfs een semi-elfje dat een elfenberg beklimt geen koffer vol nieuwe nachtponnetjes meezeulen. Alle magie valt dood bij dit vleugje gewone leven.

‘In een fantasieverhaal mag onder geen beding iets gebeuren waardoor de betovering verbroken wordt, iets waardoor de lezer wakker wordt en met plof in de gewone wereld belandt.’

- Brief van C.S. Lewis (1957)

3. Gebruik nooit bijvoeglijke naamwoorden of bijwoorden die slechts een verzoek aan de lezer zijn om te voelen wat u wilt dat hij voelt. Dat zullen lezers niet doen omdat u het vraagt, u moet hen dat gevoel geven. Ga niet zeggen dat een veldslag “spannend” was. Als het lukt om die spanning op te roepen is het niet nodig om dat te zeggen; als dat niet lukt heeft het geen zin. Zeg niet dat de juwelen een “emotionele” schittering hadden; laat lezers die emotie ervaren. Ik kan het belang hiervan niet genoeg onderstrepen.

4. U bent te veel gehecht aan lange bijwoorden als dignifiedly, die niet prettig zijn om uit te spreken. Ik hoop trouwens dat u met de oren en niet met de ogen schrijft. Iedere zin moet met de mond geproefd worden als controle of de klank zo hard of zacht, zo vlot of loom is als de betekenis verlangt.

5. Veel minder over kleren graag! Gewone kleren bedoel ik. Als uw sprookjesfiguren bijzondere en fraaie gewaden dragen, dan kan het zin hebben om die te beschrijven. Maar dat feloranje schort van de hoofdpersoon! Voor wie schrijft u? Er is geen man die wil horen wat ze draagt, en het type vrouw dat dat wil weten leest zelden fantasieverhalen; als ze al iets lezen zijn het eerder damesbladen. Die vormen overigens een kwalijke invloed op uw denk- en voorstellingswereld. Pas daarvoor op! Ze kunnen uw talent vermoorden. Kunt u er echt niet afblijven, geef dan na iedere uitspatting minstens een mondspoeling aan uw verbeelding en lees (of herlees) de Odyssee, The Lord of the Rings van Tolkien, The Worm Ouroboros van E. R. Eddison, de verhalen van James Stephens, en al de vroege mythische toneelwerken van W. B. Yeats. Misschien ook een toefje Lord Dunsany.

6. Namen niet zo goed. Die moeten zowel mooi en suggestief als vreemd zijn, en niet alleen maar gek, zoals Enaj.

- C.S. Lewis