tüm sakinlerinde şehrin
caddesinde en kalabalık.

Resim: George Tooker — Subway

sen boynunu uzatırken dünya hep ağırlaşır
ben hangi çağın hesabını tutuyorum bilmeden
bir kolye kadar yakın ve uzaktı bütün kurtuluşlar
ama ellerim ceplerimdeydi, ellerim ceplerimde
en azından içlerinden bir parça şiir çıkarmış gibi
öpüşün yeterliydi benim için sana fazlasını ben
çoğaltıyordum kaynama noktasına varmadan

yadsınmanın yadsınmasıydı
gözlerinden başlayıp bugüne getirdiğim sevda

Resim: René Magritte – The Lovers

yeryüzünde aramadım ki anlamı
bodrum katıma o kadar baktılar ki
içimi dışarıya bakmaktan vazgeçirdim
perdeli pencerelerde de kazanmadım

özlemde de kalacaksın yaşam boyu hem
kavuşmak imkansızken artık benimsenmiş
rahminden alınacak büyük kısmı çocukluğun
yıllanmış zehrin lezzettine doyacak damağın
artık siyah nehrin mazisi gibi güzeldir yüzmek

zaten anlam hiçbir zaman burada değildi
bunu söylerken bile yeryüzünde kalacağım
insan ölünce nereye gider hiç bilmiyorum
ama öldüğü yere dönüyor bütün geçmişi
yine de hâlâ geleceğe yetişiyorum.

Resim: Anselm Kiefer-Nigredo – Morgenthau

bir gün öldüğünde masasının çekmecesinde
sararmış nüfus cüzdanı çıkacak belki
birkaç makbuz, eski anahtarlar, bir de sabır
kimse ona kahraman demedi
o da kimseyi hayal kırıklığına uğratmadı.

Resim: Nuri İyem-Otoportler

insan kaç kişiye kendini en baştan anlatabilir?
önce kötülük sonra abes nihayet tabiat sandığın
büyüklerin büyüğü olmanı yine de zapt ettiremedi
sen altından lağım akan bildik köprüden geçmedin
çok pis sular içmek zorunda kaldın belki biliyorum
kökün hiç kurumadı, yaprakların solmadı ve çiçeğin
çiçeğin tabiata güzellik borcunu bir gün aksatmadı
ki ben böyle sana kendimi bir kere anlattım.

ki gerisi tercümedir.

Resim: Vilhelm Hammershøi- Beyaz Kapılar

Bence önce “benim” dedik.

Sonra mahrem olduk.

Bir adam çıktı, toprağın ortasına kazığı çaktı. Çevresine çit çekti. “Burası benim,” dedi. Sonra başka bir adam geldi ve “Neden senin?” diye sormak yerine onun yanındaki toprağa kendi kazığını çaktı.

Medeniyet belki de böyle başladı.

İlk kazığı söküp adamın kafasına vurmak yerine ikinci kazığı çaktık.

Toprak benim.

Ev benim.

Oda benim.

Eşya benim.

Derken tapu geldi, duvar geldi, kapı geldi, kilit geldi, perde geldi.

İnsan dünyadan küçük bir parçayı ayırıp “burası benim” dediği anda yalnızca mülkiyeti yaratmadı; içerisi ile dışarısını da yarattı.

Ve içerisi yaratıldığı anda dışarıdakine:

“Sana ne?”

deme hakkı doğdu.

Mahremiyet biraz da mülkiyetin ruhsal tapusuydu.

Fakat mülkiyet yalnızca mahremiyeti doğurmadı. Yanında son derece kullanışlı bir piç daha getirdi:

İkiyüzlülük.

Çünkü insan kendi kapısını kapattığında buna özel hayat dedi, komşusunun kapısı kapandığında içeride ne bok döndüğünü merak etti.

Kendi telefonuna şifre koydu, sevgilisinin şifresini bilmek istedi.

Kendi maaşının sorulmasını terbiyesizlik saydı, komşunun yeni arabayı hangi parayla aldığını araştırdı.

Kendi sevişmesine aşk dedi.

Başkasınınkine ahlaksızlık.

Kendi aldatmasına “ilişkimiz zaten kötü gidiyordu” diye üç perdelik psikolojik çözümleme yazdı; başkasının aldatmasına tek kelime yetti:

Orospu.

İnsan ahlak konusunda olağanüstü yaratıcıdır.

Kendi bokuna parfüm sıkıp başkasının osuruğundan rahatsız olabilir.

Sonra din girdi işin içine.

Daha doğrusu din değil.

İnsanın Tanrı’yla ne konuştuğundan bana ne?

İster dua etsin, ister secdeye varsın, ister gökyüzüne bakıp ağlasın. Hatta bunların hepsinde insana dair çok güzel bir şey bile bulabilirim.

Benim derdim başka.

Benim derdim Tanrı’yla konuşmasını bitiren adamın sokağa çıkıp Tanrı’nın insan kaynakları müdürü gibi davranmaya başlamasıyla.

Kim ne giyecek?

Kim kiminle yatacak?

Kadının neresi görünecek?

Erkeğin ne yapması makbul?

Kim kimi sevebilir?

Ne ayıp?

Ne günah?

Ne müstehcen?

Tanrı koskoca evreni yaratmış; galaksiler çarpışıyor, yıldızlar patlıyor, kara delikler ışığı yutuyor.

Biz aşağıda komşunun kızının eteğinin kaç santim olduğunu hesaplıyoruz.

Sonra buna maneviyat diyoruz.

Asıl komik olan, arzunun yasaklanınca ortadan kalkacağını sanmamız.

Saçı örttük.

Bacağı örttük.

Göğsü örttük.

Teni örttük.

Sonra arzuyu da örttüğümüzü sandık.

Olmadı.

Çünkü arzu yönetmelik okumuyor.

Bedenin fetva hattı yok.

İnsan binlerce yıldır arzuyu terbiye etmeye, yasaklamaya, kutsamaya, cezalandırmaya çalışıyor ama arzu her seferinde başka bir delikten kafasını çıkarıyor.

Bu yüzden çağımızın en sevdiğim imgelerinden biri şu:

Çarşafın altında Victoria’s Secret.

İstatistik değil bu.

Daha kötü: metafor.

Çünkü benim derdim çarşaf değil.

İsteyen çarşaf giyer.

İsteyen mini etek.

İsteyen evinde çıplak dolaşır.

Bana ne?

Sorun kumaşta başlamıyor.

Sorun, kendi yatağının altında Victoria’s Secret paketini saklayan insanın ertesi sabah başka bir kadının eteğine ahlak cetveli tutmasıyla başlıyor.

Arzuluyor ama arzuyu aşağılıyor.

Bakıyor ama bakmayı yasaklıyor.

Yapıyor ama yapanı yargılıyor.

Kendi günahını “Allah’la benim aramda” diyerek mahremiyet zırhına sokuyor; seninkini bütün mahallenin meselesi yapıyor.

Gece gizli sekmeyi açıyor.

Sabah ahlak konuşuyor.

Ne kadar temiz.

Chrome geçmişi kadar temiz.

Belki bütün ahlakçılığın altında da bundan biraz vardır:

İnsanın kendi karanlığından korkup başkasının karanlığına projektör tutması.

Çünkü yeterince yüksek sesle:

“Şuna bak, ne ahlaksız!”

diye bağırırsan herkes oraya bakar.

Kimse sana bakmaz.

Sen de rahatça fermuarını çekersin.

İnsanlık tarihinin en başarılı sihirbazlık numaralarından biri:

Dikkati başkasının günahına çek, kendi günahını cebine koy.

Sonra eve git.

Kapıyı kapat.

Perdeyi çek.

Çünkü mahremiyet kutsaldır.

Özellikle seninki.

Başkalarınınkini yarın kahvede konuşuruz.

Bütün bunları düşününce aklıma Diogenes geliyor.

Şu fıçıda yaşayan, Büyük İskender karşısına dikildiğinde dünyanın en güçlü adamlarından birinden servet, makam, ev, kadın, toprak istemek yerine kabaca:

“Gölge etme.”

diyebilen herif.

Ama Diogenes’i ilginç yapan yalnızca yoksulluğu değildi.

Yoksul çoktu.

Diogenes’in asıl terbiyesizliği, toplumun utanılacak şeyler listesini ciddiye almamasıydı.

Kiniklerin meselesi yalnızca mala mülke burun kıvırmak değildi. Doğal ihtiyaçlarımızın çevresine ördüğümüz gösterişli toplumsal yalanlarla da kavga ediyorlardı.

Diogenes’in kamusal alanda yemek yemek, uyumak, bedensel ihtiyaçlarını gidermek ve hatta mastürbasyon yapmak gibi davranışları özellikle saklamadığına dair antik anlatılar boşuna meşhur değildir.

Çünkü bizim özel/kamusal diye ikiye böldüğümüz hayatın kendisini suratımıza fırlatıyordu.

Biz:

“Bunlar özel şeyler.”

dedik.

Diogenes’in cevabı kabaca şuydu:

Neden?

İşte adamın asıl küfrü buydu.

Küfür etmesine bile gerek yoktu.

Bir toplumun bütün ahlak sisteminin karşısına geçip tek kelimelik bir soru sormak bazen anasına sövmekten daha ağırdır:

Neden?

Neden bedeninden utanıyorsun?

Neden arzundan utanıyorsun?

Neden sahip olduğun şeylerle değerli olduğunu sanıyorsun?

Neden başkasının ne yaptığını bu kadar merak ediyorsun?

Neden bir davranışı yalnızken yapınca doğal, görülünce rezalet sayıyorsun?

Ve en kötüsü:

Kim öğretti sana utanacağın şeyleri?

Diogenes bugün yaşasa muhtemelen hepimizden nefret ederdi.

Çünkü onun dalga geçtiği her şeyi iki bin küsur yılda ortadan kaldırmadık.

Endüstrileştirdik.

Artık yalnızca ev almıyoruz.

Semt satın alıyoruz.

Telefonla statü satın alıyoruz.

Markayla kişilik satın alıyoruz.

Takipçiyle itibar satın alıyoruz.

Bedenimize bile piyasa değeri biçiyoruz.

Sonra bütün bunları yan yana dizip:

“Ben buyum.”

diyoruz.

Değilsin.

Onlar senin eşyaların.

Ama mülkiyetin en başarılı numarası zaten burada:

Bir süre sonra sen eşyalara sahip olmuyorsun.

Eşyalar senin kim olduğunu tarif etmeye başlıyor.

Ve bunun sınıfsal tarafı daha da pis.

Çünkü mahremiyet bile herkese eşit dağıtılmadı.

Paran varsa büyük ev alırsın.

Odan olur.

Çalışma odan olur.

Yatak odan olur.

Bahçen olur.

Duvarın olur.

Ses yalıtımın olur.

Kimseyi görmeden yaşayabileceğin metrekarelerin olur.

Paran yoksa üç kişi aynı odada yatarsın.

Dolayısıyla para yalnızca konfor satın almaz.

Para, başkalarından uzaklaşabilme mesafesi satın alır.

Sonra yeterince mesafe satın alabilmiş insanlar, mesafe satın alamayanlara görgü öğretir.

Kalabalık yaşayana “mahremiyet bilmiyorlar” der.

Sokakta oturana “varoş” der.

Ses çıkarana “kültürsüz” der.

Ne muhteşem düzen.

Önce insana yalnız kalabileceği alan bırakma.

Sonra neden herkesin içinde yaşadığını sor.

Sonra cevabı da kendin ver:

“Bunlarda medeniyet yok.”

Medeniyet bazen gerçekten emlak fiyatlarının ahlak felsefesi kılığına girmiş halidir.

Mülkiyetin dili sonunda ilişkilerimize kadar sızdı.

Benim sevgilim.

Benim karım.

Benim kocam.

Benim çocuğum.

İyelik eki küçücük.

Ama bazen arkasında koca bir tapu dairesi çalışıyor.

Sevdiğimiz insanın telefonunu kurcalıyoruz.

“Kıskanıyorum çünkü seviyorum.”

Nereye gittiğini soruyoruz.

“Merak ettim.”

Kiminle konuştuğunu bilmek istiyoruz.

“Önemsiyorum.”

İnsan bir başkasının özgürlüğünü boğarken üzerine kurdele bağlamakta gerçekten maharetli.

Kontrole sevgi diyor.

Sahiplenmeye aşk.

Kıskançlığa tutku.

Sonra karşısındaki insan nefes alamayınca:

“Ben seni çok sevdiğim için böyleyim.”

Ulan insan sevdiği çiçeği bile bu kadar sulasa kökünü çürütür.

Ama insanı mülk gibi sevmeye devam ediyoruz.

Çünkü mülkiyet yalnızca tapu dairesinde yaşamıyor artık.

Kafamızın içinde yaşıyor.

Belki insanın kendisi de böyle bir ev.

İçimizde odalar var.

Kapılar.

Kilitler.

Çekmeceler.

Bazı arzularımızı bodruma atıyoruz.

Bazı utançlarımızı çekmeceye.

Bazı suçlarımızı halının altına.

Sonra salonu temizliyoruz.

Misafir çağırıyoruz.

Koltukları düzeltiyoruz.

Güzel konuşuyoruz.

Ahlaktan söz ediyoruz.

Namus.

Edep.

Terbiye.

Aile.

Değerler.

Tanrı.

Toplum.

Ve aşağıdan zincir sesleri geliyor.

Duymuyoruz.

Daha doğrusu duyuyoruz da duymamış gibi yapıyoruz.

Çünkü insan dediğimiz evin mimarisi aşağı yukarı şöyle:

Salonu ahlak, bodrumu arzu.

Ve kimse kendi bodrumunu göstermiyor.

Ama herkes elinde fenerle başkasının bodrumuna inmeye çalışıyor.

Belki bütün mesele budur.

Mahremiyet istememiz değil.

Mahremiyet elbette gerekli.

İnsan kendisine ait bir alana sahip olmalı; bedeninin, düşüncesinin, aşkının, yalnızlığının sınırını kendi belirlemeli.

İkiyüzlülük orada başlamıyor.

İkiyüzlülük, kendimiz için istediğimiz kapının anahtarını başkasından talep ettiğimiz anda başlıyor.

Benim sınırım hak.

Seninki şüpheli.

Benim arzum insani.

Seninki sapkın.

Benim günahım mahrem.

Seninki toplumsal mesele.

Benim kıyafetim tercih.

Seninki tahrik.

Benim hayatım beni ilgilendirir.

Seninki...

Bir dakika.

Sen dün gece kiminleydin?

Diogenes bütün bunları görse muhtemelen fıçısından kafasını çıkarıp bize bakardı.

Evlerimize.

Tapularımıza.

Cübbelerimize.

Çarşaflarımıza.

Mini eteklerimize.

Perdelerimize.

Şifrelerimize.

Gizli sekmelerimize.

Ahlak nutuklarımıza.

Yatağın altındaki paketlerimize.

Ve galiba bizi en çok kızdıracak şeyi yapardı:

Gülerdi.

Çünkü iki bin yıldır çok büyük bir medeniyet kurduğumuzu düşünüyoruz.

Oysa bazen yaptığımız şey bundan ibaret:

Bokumuzu salonun ortasına bırakıyoruz.

Üzerine tertemiz beyaz bir çarşaf seriyoruz.

Misafirleri çağırıyoruz.

Sonra çarşafın beyazlığını gösterip birbirimize ne kadar temiz insanlar olduğumuzu anlatıyoruz.

Koku nereden geliyor diye soran olursa da hep birlikte karşı komşunun kapısını gösteriyoruz.

Ahlak dediğimiz şey bazen bokun yokluğu değil; bokun kime ait olduğunu başarıyla saklama sanatıdır.

Resim: James Ensor-"Entrika" (The Intrigue)

Dertli diye bir şarkısı vardı İlhan Şeşen’in. Şöyle diyordu sözlerinde:

“Ona gitsem o dertli
Buna gitsem bu dertli
El dertli, komşu dertli
Ben nasıl güleyim yâr?

Bi’ ben varım sanıyordum
Ne kadar da çokmuşuz
Saymaya lüzum mu var?
Beraberken varmışız da
Teker teker yokmuşuz
Sevmeye gücüm mü var?”

Toplum kavramı zaten kendi başına epey sıkıntılı bir oluşumken, bir de toplumsal krizlerin içine doğmuş olmak sanırım son birkaç yılda hepimizin ilk kez aynı anda deneyimlediği büyük bir trajediye dönüştü.

Eskiden insanlar felaketleri sırayla yaşardı. Birinin evi yanar, ötekinin işi bozulur, bir başkası yas tutardı. Şimdi ise sanki bütün felaketler aynı masaya oturuyor. Ekonomik belirsizlik, yalnızlık, güvencesizlik, siyasi kutuplaşma, deprem korkusu, savaş haberleri, tükenmişlik... Herkes aynı anda omuzlarında görünmez çuvallar taşıyor.

Sosyolog Émile Durkheim, toplumun insanı ayakta tutan görünmez bağlarından söz eder. O bağlar zayıfladığında yalnız bireyler değil, toplumun kendisi de çözülmeye başlar. Bugün belki de en çok bunu hissediyoruz. Aynı apartmanda yıllarca yaşayan insanlar birbirinin adını bilmiyor; aynı otobüste yan yana giden onlarca insan birbirinin gözlerine bakmıyor. Fiziksel olarak hiç bu kadar yakın olmamıştık ama ruhlarımız birbirinden hiç bu kadar uzak değildi.

Byung-Chul Han ise çağımızı “yorgunluk toplumu” olarak tanımlar. Artık bizi ezen yalnızca baskılar değil; sürekli daha iyi olma, daha üretken olma, daha görünür olma zorunluluğu. İnsan, kendi kendisinin patronuna dönüşüyor. Dinlenirken bile suçluluk duyuyor. Başarısız olduğunda sistemi değil, kendisini suçluyor.

Belki de bu yüzden kimsenin kimseyi dinleyecek hâli kalmadı.

Çünkü herkes kendi yangınını söndürmeye çalışıyor.

Şikâyet dinlemek bile lüks hâline geldi.

Fakat burada tuhaf bir paradoks var.

Acılarımız birbirine benzediği kadar, onları yaşama biçimlerimiz de benziyor. Hepimiz kendimizi tek başımıza acı çekiyor sanıyoruz. Oysa acının en büyük yanılsaması budur: İnsanı eşsiz olduğuna ikna eder. Oysa acı, belki de en ortak insan deneyimidir.

Spinoza, insanın duygularının birbirine bulaştığını söyler. Birinin korkusu diğerine geçer; cesareti de öyle. Bugün sosyal medyada öfkenin bu kadar hızlı yayılmasının nedeni de belki budur. Ama aynı mekanizma umut için de geçerlidir. Bir insanın iyiliği de bulaşabilir. Bir tebessüm, bir teşekkür, samimi bir dinleyiş, beklenmedik bir dayanışma da tıpkı korku gibi çoğalabilir.

Albert Camus, Veba romanında salgının ortasında kahramanlık aramaz. Doktor Rieux’nün yaptığı şey çok daha sıradandır: Her gün yeniden hastaların yanına gitmek. Camus için umut, büyük sloganlar değildir; insanın anlamsızlığa rağmen birbirine omuz vermesidir.

Sanırım bugün eksikliğini en çok hissettiğimiz şey de bu.

Çözümün bütün dertlerimizi ortadan kaldıracak büyük bir devrim olmasını bekliyoruz. Belki de önce birbirimizin yükünü birkaç kilo hafifletmeyi öğrenmemiz gerekiyor.

Bir arkadaşımızı gerçekten dinlemek.

Komşumuza selam vermek.

Bir yabancıya sabır göstermek.

Paylaşabildiğimiz bir ekmeği bölüşmek.

Birinin sesini kesmeden hikâyesini sonuna kadar dinlemek.

Dayanışma çoğu zaman büyük meydanlarda başlamıyor. Mutfak masalarında, apartman boşluklarında, küçük kahvelerde, hastane koridorlarında, kütüphanelerde, atölyelerde başlıyor. İnsanlık tarihi biraz da birbirinin yükünü birkaç adım taşıyan insanların tarihi.

Belki de “iyi insan” olmak, dünyayı kurtarmaktan önce bir insanın dünyasını birkaç saatliğine daha katlanılır kılabilmektir.

Ben artık kimseye şikâyet etmiyorum diye susmak istemiyorum. Çünkü susmak başka, anlamak başka.

Anlamak, insanı yalnızlaştırmaz.

Tam tersine birbirine yaklaştırır.

İlhan Şeşen’in “Beraberken varmışız da, teker teker yokmuşuz.” dizesi gün geçtikçe daha gerçek geliyor bana. Belki de bütün mesele burada gizli.

Tek başımıza dayanıklı olmak zorunda değiliz.

Hiç olmadık.

Olmayacağız da.

Çünkü insan, tek başına tamamlanan bir varlık değil; birbirinin omzunda biraz hafifleyen bir canlı.

Belki yarın da çok şey düzelmeyecek.

Belki maaşlarımız artmayacak, savaşlar bitmeyecek, adaletsizlik bir gecede yok olmayacak.

Ama birbirimizin yükünü biraz olsun hafifletebilirsek, dünyanın ağırlığı aynı kalırken onu taşıyan omuzlar çoğalır.

Ve bazen umut tam da budur.

Dünyanın hafiflemesi değil...

Onu birlikte taşıyabilmemiz.

Resim- Vincent van Gogh – The Prison Courtyard

organik çağın sonunda büyütüldüğümden
sebzeler ve çoğunlukla tarhana tutmuştur
her atladığımda en alçaklardan yukarıya
defalarca kurşunladığımda her organımı
kalmışımdır hayatta bol sanat tüketimimden
güzel dostlarım, vazgeçmeyen her kimseden
yetişemeyen güneşime annem dahil doğuşa
sanayi tipi torbalarla attığımda öz silahlarımı
geri dünüşmeyim kutusuna dip dediğim yerde
ama pişmansam hayatımdan namerdim derim
sadece binlerce yoldan böyle öğrendim nefesi
bir gün sabaha varana dek.

Resim: Francis Bacon-Otoportre Çalışması

Bu düşünce uzun zamandır peşimi bırakmıyor.

Bir kafede otururken yan masadaki yabancıyı izliyorum. Büyük ihtimalle dünyaya farklı yerlerden bakıyoruz. Farklı ailelerde büyüdük, farklı kitaplar okuduk, farklı seçimler yaptık. Belki aynı olay karşısında birbirimize tamamen zıt şeyler söyleyeceğiz.

Ama o yabancının telefonu çalıp kötü bir haber aldığını hayal ediyorum.

Boğazına oturacak düğüm, benimkinden farklı olmayacak.

Sevdiği birini kaybettiğinde beyninde çalışan mekanizmalar da benimkilerden farklı olmayacak.

Çünkü doğa tuhaf bir adalet duygusuna sahip.

Parmak izlerimizi birbirinden ayırmış.

Ama gözyaşlarımızın kimyasını neredeyse aynı bırakmış.

İnsanlığın en büyük paradoksu belki de burada başlıyor.

Doğduğumuz gün ne iyiyiz ne kötü.

Ne erdemliyiz ne günahkâr.

Açız.

Üşüyoruz.

Korkuyoruz.

Dokunulmak istiyoruz.

Ahlâk, insanın ana dili değildir.

Sonradan öğrenilir.

Aileden...

Mahalleden...

Okuldan...

Dinden...

Yasalardan...

Yaşadığımız çağdan...

Hatta bize yapılan haksızlıklardan bile.

Bu yüzden bugün “doğru” dediğimiz birçok şey geçmişte yanlış sayılabiliyordu; bugün yanlış dediğimiz birçok şey de bir zamanlar normal kabul ediliyordu.

Kölelik yasaldı.

Kadınların oy kullanması saçma bulunuyordu.

Çocuklar yetişkinlerin malı gibi görülüyordu.

İnsanlık yalnızca teknoloji üretmedi.

Vicdan da üretti.

Belki ilerleme dediğimiz şey, daha güçlü makineler yapmak değil; daha fazla insanın acısını görebilmeyi öğrenmektir.

Nietzsche bana ahlâkın sorgulanabileceğini öğretti.

Spinoza, insan davranışlarının görünenden daha karmaşık olduğunu.

Jung, en tehlikeli karanlığın inkâr edilen karanlık olduğunu.

Frankl ise insanın her şeyi kaybetse bile tavrını seçebileceğini.

Ama hayat bana onların hepsinden daha sessiz bir şey öğretti.

Hiç kimse tek bir cümleye sığmıyor.

Bir insan aynı hayatın içinde hem kıran hem kırılan olabiliyor.

Hem seven hem nefret eden.

Hem cesur hem korkak.

Biz ise birbirimizi tek bir fotoğraf karesiyle tanımlamaya çalışıyoruz.

Oysa insan, tek karelik bir resim değil.

Uzun bir film.

Sanırım bu yüzden artık “iyi insan” ve “kötü insan” cümlelerini kurarken eskisi kadar rahat değilim.

Çünkü kötülük çoğu zaman canavarların yüzünde başlamıyor.

Kendinden hiç şüphe etmeyen insanların zihninde başlıyor.

Kesinlik, düşüncenin en konforlu hâlidir.

Merak etmez.

Dinlemez.

Sorgulamaz.

Hüküm verir.

Belki fanatizmin gerçek ana dili de budur.

“Ben tamamen haklıyım.”

Oysa düşünmek biraz da kendi fikrinden şüphe edebilmektir.

Psikoloji bana başka bir şey söyledi.

İnsan, başına gelen her şey değildir.

Ama başına gelen hiçbir şeyden de tamamen bağımsız değildir.

Çocukluğumuz bizim suçumuz değildir.

Travmalarımız bizim seçimimiz değildir.

Fakat onları başkalarının kaderine dönüştürüp dönüştürmeyeceğimiz, bir noktadan sonra bizim sorumluluğumuzdur.

Belki olgunluk tam da burada başlıyor.

Yaranın varlığında değil.

Onu başkasına bulaştırmamaya çalışmakta.

Bir süre önce ilginç bir şey yaşadım.

Kollarımdaki eski yaraları gizlemek için geçici dövmeler yaptırdım.

Yaralar görünmez oldu.

Ama bu kez insanların yüzündeki ifade değişti.

Yaralara bakan başka türlü baktı.

Dövmeye bakan başka türlü.

O gün anladım.

İnsanlar çoğu zaman gördükleri şeyden değil, ona yükledikleri anlamdan etkileniyorlar.

Belki önyargı, nefretin değil, hayal gücünün tembelleşmiş hâlidir.

Bir insanı tanımak emek ister.

Etiketlemek yalnızca bir saniye.

Lacan, insanın eksik doğduğunu söyler.

Ben ise eksikliğin hayatın kusuru değil, ritmi olduğunu düşünüyorum.

Hiçbir aşk tamamen yetmiyor.

Hiçbir başarı son başarı olmuyor.

Hiçbir cevap son cevap olmuyor.

Belki de iyi ki olmuyor.

Çünkü eksiklik olmasaydı şiir yazmazdık.

Resim yapmazdık.

Birbirimizi merak etmezdik.

Yaşamayı da bu kadar ciddiye almazdık.

Belki insanlık, birbirimize benzediğimiz için var olmadı.

Birbirimizin acısını hissedebildiğimiz için var oldu.

Evrim hiçbirimizin parmak izini tekrar etmedi.

Ama hepimize birbirini anlayabilecek kadar benzer bir sinir sistemi bıraktı.

Aynı hormonlarla korkuyoruz.

Aynı kimyayla âşık oluyoruz.

Aynı gözyaşıyla yas tutuyoruz.

Bizi eşsiz yapan bedenimiz.

Bizi birbirimize emanet eden kırılganlığımız.

Belki vicdan dediğimiz şey de tam burada başlıyor.

Kendimizi başkasında görebildiğimiz yerde.

Ve belki insan olmanın en büyük başarısı, “Ben.” demeyi öğrenmek değil;

Bir gün içtenlikle,

“Sen de benim gibi hissedebilirsin.”

diyebilmektir.

Resim: Käthe Kollwitz- Ebeveynler

İnsan hiçbir zaman gerçekten ulaşmak istediği şeyi istemez. İstediğini sandığı şey, yalnızca arzusunun üzerine yansıttığı bir gölgedir. Elini uzattığında gölge yer değiştirir.

Belki de bu yüzden dünyanın en mutsuz insanları, bütün hedeflerine ulaşmış olanlardır.

Çünkü dağın zirvesine vardığında fark edersin ki seni yukarı çıkaran dağ değilmiş. Eksikliğinmiş.

Ben eksikliğin kötü bir şey olduğuna artık inanmıyorum.

Çünkü eksiklik yalnızca bireysel değildir. Toplumsaldır da.

Marx, kapitalizmin yalnızca ihtiyaç üretmediğini; ihtiyaçların ihtiyaçlarını da ürettiğini göstermişti. Bugün bir telefon satın almıyoruz. Bir hayat satın alıyoruz. Bir statü, bir ihtimal, bir kişilik, belki de hiç yaşayamayacağımız bir gelecek satın alıyoruz.

Kapitalizm nesneler satmaz.

Eksiklik satar.

Ve insan çoğu zaman satın aldığı şeyle değil, satın alacağı bir sonraki şeyle yaşar.

Reklamlar ürün göstermez.

Bir sonraki hayatı gösterir.

Bu yüzden vitrinler aslında aynadır.

İçinde kendimizi değil, eksik olduğumuza inandırılmış hâlimizi görürüz.

Lacan’ın küçük a nesnesi ile Marx’ın meta fetişizmi, birbirlerine sandığımızdan daha yakındır. Biri ruhun ekonomisini anlatır, diğeri ekonominin ruhunu.

İkisinin de hammaddesi eksikliktir.

Fakat burada Spinoza sessizce omzuma dokunuyor.

Belki de mesele eksik olmak değildir.

Belki mesele, kendi kudretimizi başkalarının tanımlarına kiraya vermemizdir.

Spinoza insanı tamamlanmayı bekleyen yarım bir varlık olarak değil, var olma kudretini artırmaya çalışan bir oluş olarak düşünür. Mutluluk, eksik parçanı bulmak değildir; kendi varlığının etkinliğini büyütebilmektir.

İşte tam burada yollar ayrılıyor.

Çünkü bana göre insanın en büyük yanılgısı, arzusunu kendisinin kurduğunu sanmasıdır.

Oysa arzularımızın büyük bölümü bize ait değildir.

Bize miras bırakılmıştır.

Ailemizden.

Sınıfımızdan.

Çocukluğumuzdan.

Reklamlardan.

Algoritmalardan.

Korkularımızdan.

Ve bazen hiç tanımadığımız insanların bizde açtığı boşluklardan.

Belki de özgürlük, istediğin her şeye ulaşabilmek değildir.

Sana ait olmayan arzuları fark edebilmektir.

İnsan bazen hayatı boyunca yanlış sorunun peşinden koşar.

Doğru işi bulmaya çalışır.

Doğru sevgiliyi.

Doğru evi.

Doğru şehri.

Oysa belki de soru hiçbir zaman “Neyi arıyorum?” değildir.

“Bunu bana kim arattı?”

Ben artık arzunun peşinden koşmaktan çok, onun izini sürmeyi seviyorum.

Çünkü arzunun ayak izleri insanın karakterinden daha dürüsttür.

Bir insanın neyi sevdiğine değil, neyi sürekli ertelediğine bak.

Neye ulaşınca mutlu olacağını söylediğine bak.

Neyi elde ettikten sonra hemen başka bir şeye yöneldiğine bak.

Orada küçük a nesnesi oturuyordur.

Sessizce.

Çünkü o hiçbir zaman ele geçirilmek istemez.

Yakalandığı an ölür.

İnsan da onunla birlikte durur.

Belki bu yüzden hayatın amacı arzusuz olmak değildir.

Ama arzunun efendisi olduğunu sanmaktan vazgeçmektir.

Benim poetikamın çıkış noktası tam da burada başlıyor.

Bütün gerçekler konuşulmalı.

Ama en çok da insanın kendi içinde kurduğu yalanlar.

Çünkü bazen en büyük sansürü devletler değil, arzularımız uygular.

Ve insan, kendisinden sakladığı hakikatin gardiyanı hâline gelir.

Resim: Odilon Redon-The Cyclops

bunların hepsi yanılgı
e başka ne olacaktı
amerikano hazırlayan eğitimi yarım çocuk işçi
gözlerinde güzel sanatlar fakültesi parıldayan
komedyenim f tipinde umarım hala şaka yazan
kabukları kırıldığından artık içi de sertleşen halkım
fikren ve zikren ölmüş asla yıkanamayacak diktatör
diktatör diktatör diktatör diktatör yıkılacak diktatör

Rsim: George Grosz- Eclipse of the Sun

bütün gerçekler konuşulmalı
bu savaşçıların yeni amacıdır
sanatın dilindeki tüm duygular
ilk kılıcını bırakan yarasını görsün

artık savaş adil değil
erdem başına binlerce
kandırmacası var

bütün gerçekler konuşulacak
bu sefer gökyüzü ağzıyla değil
atmosferin oluştuğu bir dilden
ilk yalanından vazgeçen insanlaşsın

ilk sözcükten sonra
hiçbir yalanın
anadili kalmayacak.

Resim: René Magritte-The False Mirror

Gayet de herkesin artık çok duyduğu, çok iyi bildiği ya da deneyimlediği sıradan bir paragrafla giriş yaptım. Çünkü bazı doğruları ilk defa anlatmak değil, tekrar tekrar hatırlatmak da gerekiyor. Mesela dibe batamaz insan. Çünkü dibin sonu yoktur. Dip artık batmayı durdurduğun yerdir. O senin kişisel dibindir. Herkes su da boy verdiğinde, bazı eller gözükmez. Montaigne’in dediği gibi:

“Bunu sana iyi niyetle yazıyorum okur; beni kendi esin olarak ele alacaksın... Kendimi anlatmaktan utanmıyorum.”

Bu yüzden gözlemlerimden ya da okuduklarım, öğrendiklerimden değil kendi sürecimden ilerleyeceğim. Ben de uzun süre dibe vurduğumu sandım. Sonra fark ettim ki insan aynı yerde dibe iki kez vurabiliyormuş. Her seferinde farklı bir şeyini kaybederek. Birinde annemi kaybettim. Birinde bağımlılığımı bıraktığımda yıllarca susturduğum seslerle baş başa kaldım. Birinde kendime çok güvendiğim insanların bir cümlesiyle, bazen de tek bir suskunluğuyla. En acısı da şu oldu: Bazı kayıplar insanı yalnız bırakmıyor, kendisiyle tanıştırıyor.

Ayık kalmanın en zor tarafı alkolü bırakmak değildi. Bahaneleri bırakmaktı. Canım yandığında kaçacak bir yerimin kalmadığını kabul etmekti. İlk defa acıyı uyuşturmadan taşımayı öğrendim. Meğer iyileşmek dediğimiz şey acının bitmesi değilmiş; onunla birlikte yaşayabilecek kadar genişleyebilmekmiş.

Psikolog odalarında, grup terapilerinde, hastane koridorlarında ve gecenin üçünde tavana bakarken aynı soruyla karşılaştım: “Bundan sonra nasıl biri olacağım?” Geçmişi değiştiremezdim ama geçmişin bende bırakacağı karakteri seçebilirdim. Belki insanın elindeki tek gerçek özgürlük de budur.

Bugün geriye baktığımda pişmanlıklarımı inkâr etmiyorum. Kimseye “iyi ki oldu” diyecek kadar romantik de değilim. Ama biliyorum ki o acılar olmasaydı, başkalarının acısını bu kadar dikkatle dinleyemezdim. Şimdi birisi kırıldığını anlattığında hemen akıl vermek istemiyorum. Çünkü bazen insanın ihtiyacı çözüm değil, yanında oturacak sessiz bir tanıktır.

Ben artık hayatı, yeniden hiç düşmeyeceğim bir düzen kurmaya çalışarak yaşamıyorum. Yeniden düştüğümde kendime ihanet etmeyeceğim bir karakter kurmaya çalışıyorum. Çünkü insanı ayağa kaldıran şey yalnızca umut değil; daha önce ayağa kalkmış olduğunu hatırlamasıdır.

Belki bu yüzden bugün hayal kırıklıklarıma bile başka gözle bakıyorum. Bana bunu yaşatanlara hâlâ teşekkür etmiyorum kısmen; ama bende bıraktıkları dersi inkâr da etmiyorum. Onlar hayatıma bir yara olarak girdiler. Ben o yarayı bir pusulaya çevirmeye çalışıyorum.

Sonunda şunu anladım: Hayat bana adil davranmadı diye ben de hayata adaletsiz davranmak zorunda değilim. Yaşadıklarım beni haklı çıkarabilir ama iyi biri yapmaz. Benim asıl mücadelem, canımı yakanların bana benzemesine izin vermemek oldu. Eğer bugün hâlâ yazıyorsam, hâlâ seviyor, güvenmeyi tamamen reddetmiyor ve yeni bir güne merak duyabiliyorsam; bu, hiçbir acının beni bütünüyle ele geçiremediği anlamına geliyor. Belki kazanmak tam olarak budur: Geçmişi silememek ama onun geleceğimi yazmasına da izin vermemek.

Resim: Caspar David Friedrich- The Monk by the Sea

Metafizik beni hiç ilgilendirmedi. Ölümden sonrasını merak ederek yaşamadım. Cennete hazırlanmadım, cehennemden korkmadım. Bütün meselem, son nefesimde hayatıma dönüp bakarken “Evet.” diyebilmekti.

Bu yüzden bugünü, o son cevabı belirleyen gün gibi yaşamaya çalışıyorum.

Aynı hayatı bir daha yaşamak ister miydim?

Uzun zamandır tek pusulam bu soru.

Daha basit cevaplar aradım. Dini metinlerde, felsefede, psikolojide, insanlarda, aşkta, yalnızlıkta... Sonunda anladım ki arayışın kendisi de cevabın bir parçasıymış. Bu yüzden geçtiğim hiçbir yola nankörlük etmeyeceğim. Aradığım her yere borçluyum.

Ve hiçbir zaman, bütün hazinenin en başından beri bahçemde gömülü olduğunu söyleyen romantik bir masala inanmayacağım. İnsan bazen sadece bulmak için değil, değişmek için de kaybolur.

Benim için bengi dönüş, hayatın ileriye doğru akan bir çizgi olmadığı gerçeğiyle yüzleşmektir. Daha çok kanlı, terli ve eksik bir çemberdir. Aynı hatalar farklı yüzlerle gelir. Aynı acılar başka isimler taşır. Aynı sınavlar başka kapıları çalar. Bir süre sonra bunun tesadüf olmadığını anlarsın; hayatın dili tekrardır.

Bengi dönüş bana evrenin nasıl işlediğini anlatmıyor. Nasıl yaşamam gerektiğini soruyor.

“Aynı hayatı sonsuza kadar yaşamaya razı mısın?”

Eğer cevabım hayırsa, değiştirmem gereken bir hayat yaşıyorum demektir.

Eğer cevabım evetse, ilk kez gerçekten yaşamışımdır.

Bu yüzden bengi dönüş benim için bir kozmoloji değil; bir etik.

Tanrı’yı da gökyüzünde aramıyorum. Eğer Tanrı doğanın kendisiyse, ben de o doğanın kendini ifade ettiği cümlelerden biriyim. Var olmak, o cümleyi her gün biraz daha doğru kurmaya çalışmaktır.

Belki özgürlük de budur.

Kaderini değiştirmek değil; öyle bir hayat kurmak ki kader onu sonsuz kez önüne koyduğunda bile aynı imzayı atmaktan çekinmeyesin.

Resim: René Magritte - The Human Condition

sonra bir kadın geçer kendi tarihim içinden
iki kıtayı alnında taşıyan sessiz bir köprü gibi
kara kalın kaşlarında Mezopotamya geceleri
iri siyah gözlerinde medeniyetlerin eski hüznü
bal dudaklarında barışa çıkmayan yollar vardır

uzaktan bakınca sanırsın güzelliktir yalnızca
oysa kaç devlet yıkılmıştır o yüzün çevresinde
kaç harita çizilmiş, kaç harita silinmiştir, kim bilir
yine de biliyorum, hep bildim bunu bilmeden
bakışlarında kalbimin yıkılmayan son başkenti
vardır.

Resim: John William Waterhouse-The Lady of Shalott

İnsan yenildiğini söylemek istemediğinde buna olgunluk der. Vazgeçtiğini söylemek istemediğinde ise kabulleniş.

Bu yüzden kabulleniş bana her zaman biraz şüpheli gelmiştir.

Çünkü insan çoğu zaman değiştiremeyeceği şeyi kabul etmez; değiştirmeye cesaret edemediği şeyi kabul eder.

Her vazgeçiş kendine bir felsefe bulur.

Kimisi buna kader der. Kimisi tevekkül. Kimisi huzur.

İsimler değişir, teslimiyet aynı kalır.

Oysa dünya, kendisine sunulan hayatı kabul etmeyen insanlar tarafından değiştirildi. İlk itiraz olmasaydı ne sanat olurdu ne bilim ne de tarih. Bazen bir insanın kurduğu en dürüst cümle, bir şeye “hayır” demesidir.

Ben huzur fikrine de mesafeli duruyorum.

Çünkü huzur bazen insanın kendisiyle yaptığı ateşkesten başka bir şey değildir.

İnsan zincirlerini her zaman kırmaz; bazen onları anlamlandırır. Sonra da bu anlamlandırmaya bilgelik adını verir.

Belki de en büyük kaçış budur.

Çünkü kaçmak her zaman gitmek değildir. İnsan bazen bulunduğu yerde kalarak da kaçar. Bazen hiçbir risk almadan. Bazen hiçbir şey kaybetmeden. Bazen yalnızca vazgeçerek.

Kader dediğimiz şeyin içinde bazen Tanrı’dan çok yorgunluk vardır.

Yaşamak ise yalnızca kabul etmek değildir.

Biraz da reddetmektir.

İnsanı diri tutan şey uyumu değil, itirazıdır. Kalbin attığını doktorlar nabızdan anlar; ruhun attığını ise insanın karşı çıktığı şeylerden.

Bu yüzden artık her kabullenişi erdem sayamıyorum.

Bazı kabullenişler yalnızca süslenmiş mağlubiyetlerdir.

Ve bana öyle geliyor ki insanın kendisine söyleyebileceği en tehlikeli yalan, her şeyin olması gerektiği gibi olduğuna inanmasıdır.

Çünkü bazı insanlar yürüyerek kaybolur.

Bazıları koşarak.

Bazıları ise olduğu yerde kalarak.

En uzun kaçış da budur.

Resim: Caspar David Friedrich — “The Sea of Ice”

ilk kar tanesine beyazlanıyorsa kalbim
birkaç gün güneşe çiçekleniyorsa aklım
dört mevsim de masada uzanıyorsa
kırsam masayı, ağlar mı ki marangoz?

Resim: Edward Hopper — Sun in an Empty Room

Selam veriyorum, sohbet ediyorum, şakalaşıyorum.

Kalabalığın içinde geçen bir hayatım var.

Ama bazen günün sonunda tuhaf bir eksiklik kalıyor içimde.

Çünkü insanın etrafında insanların olmasıyla bir insana gerçekten temas etmesi aynı şey değil.

Geçenlerde bir arkadaşla çay içtik.

Öyle büyük meseleler konuşmadık. Dünyayı kurtarmadık. Hayatın sırrını çözmedik.

Ama eve dönerken fark ettim ki günlerdir taşıdığım bir ağırlık hafiflemiş.

İnsan bazen derdini anlattığı için hafiflemez.

Bazen sadece duyulduğu için hafifler.

Galiba çağımızın görünmeyen yoksulluğu bu.

İnsan eksikliği çekmiyoruz.

Temas eksikliği çekiyoruz.

Her gün yüzlerce cümle duyuyoruz.

Ama kaç tanesi gerçekten bize söyleniyor?

Her gün onlarca insan görüyoruz.

Ama kaç tanesi gerçekten bizi görüyor?

Bir dostun “Nasılsın?” diye sormasıyla bir yabancının “Nasılsın?” diye sorması arasındaki fark burada.

Biri soruyu soruyor.

Diğeri seni soruyor.

Yaş aldıkça şunu fark ettim:

İnsanı ayakta tutan şeyler büyük olaylar değil.

Küçük sadakatler.

Bir dostun telefonu.

Birlikte içilen bir çay.

Tam zamanında edilen bir sohbet.

“Ben buradayım” diyen bir ses.

Hayatı çoğu zaman büyük zaferler değil, küçük temaslar taşıyor.

Belki bu yüzden dünyanın küçüldüğünü söyleyenlere katılamıyorum.

Dünya küçülmedi.

Her gün önümüzden binlerce hayat geçiyor.

Binlerce yüz.

Binlerce hikâye.

Küçülen şey dünya değil.

Birbirimize değebildiğimiz alan.

Konuşuyoruz.

Ama her zaman sohbet etmiyoruz.

Bakıyoruz.

Ama her zaman görmüyoruz.

Aynı masada oturuyoruz.

Ama bazen birbirimize ulaşamıyoruz.

Ve galiba insanı en çok yoran şey yalnızlık değil.

Temassızlık.

Bugünlerde kendime en çok şunu hatırlatıyorum:

Hayatın anlamı belki çok uzaklarda değil.

Belki bir çayın buharında.

Belki bir dostun sesinde.

Belki de bir insanın, başka bir insana bütün dikkatini verip gerçekten kulak vermesinde.

Çünkü bazı günler hayatı değiştiren şey büyük fikirler olmuyor.

Birinin sana bakıp:

“Anlıyorum.”

demesi oluyor.

Resim: Vincent van Gogh - Gece Kafesi

kalbi adi kondordato ilan etmiş bir yaşam sahibinin
gelecek ve ne zaman?’dan vazgeçmek üzere olsa da
hala anlama umududur bir kaç milyar ışık yılı uçlarını
neyse ki evren coğrafyasının mavisidir aşk yılmazsızın

neyse ki evren coğrafyasının mavisidir aşk yılmazsızın.

Resim: Giorgio de Chirico- Melancholy and Mystery of a Street

Oysa ikisi de şiirlerde geçer.

Bazı cümleler vardır, insanın içinde uzun süre dolaşır. Bu da onlardan biri. Bir kuşun ölümüne üzülmek kolaydı. Kedilere kızmak da. Ama cümlenin içinde daha rahatsız edici bir şey vardı: Şiirlerde yan yana duran iki varlık, hayatta birbirinin sonu olabiliyordu.

Belki de hayatın en eski gerçeği budur. Güzel olan şeyler birbirlerine zarar verebilir.

Çocukken dünyayı iyiler ve kötüler olarak öğreniyoruz. Sonra büyüyoruz. Ve görüyoruz ki çoğu yara kötülerden değil, iyilerden geliyor. Çünkü hayat, masalların aksine karakter dağıtmıyor. Aynı insan hem merhametli hem kırıcı olabiliyor. Aynı kalp hem şefkat gösterebiliyor hem de bir başkasının acısına dönüşebiliyor.

Nietzsche’nin söylediği gibi: “Canavarlarla savaşan kişi, kendisinin de canavara dönüşmemesine dikkat etmelidir.” İnsan uzun süre hayata bakınca bunun yalnızca kötülük için değil, iyilik için de geçerli olduğunu anlıyor. Bazen bir erdem, başka bir erdemin düşmanı olabiliyor.

Kuşu öldürmüş kediler.

Oysa ikisi de şiirlerde geçer.

Belki de şiirlerin yaptığı şey, hayatta mümkün olmayan bir uzlaşmayı mümkün kılmaktır. Şiirde kuşla kedi aynı dizede yaşayabilir. Aynı gökyüzünü paylaşabilir. Aynı yalnızlığın iki farklı biçimi olabilirler. Ama doğa uzlaşmaz. Doğa karar verir.

Hayatın trajedisi de burada başlıyor sanırım. Aynı hikâyenin kahramanı olan insanlar, birbirlerinin felaketine dönüşebiliyor.

Montaigne, “Her insan insanlık hâlinin bütününü taşır,” diye yazmıştı. Bu yüzden hiç kimse yalnızca kuş değildir. Hiç kimse yalnızca kedi de değildir. Bir başkasının hikâyesinde avcıyızdır belki, kendi hikâyemizde yaralı.

Yaş aldıkça insanlara duyduğum öfke azalıyor. Hayranlığım da. Çünkü artık karakterlerden çok çelişkiler görüyorum. Bir insanı anlamak için ne kadar iyi olduğuna değil, içinde kaç karşıtlığı birlikte taşıdığına bakıyorum.

Belki olgunluk, kusursuz insan aramaktan vazgeçmektir.

Belki bilgelik, birinin hem sevilebilir hem de incitici olabileceğini kabul etmektir.

Belki hakikat, çelişkilerin ortasında yaşamayı öğrenmektir.

Albert Camus, “Dünyanın gerçek cömertliği geleceğe verilen her şeydir,” der. Ben buna bir şey daha eklemek isterdim: Dünyanın gerçek bilgeliği, insanların birbirlerine zarar verebilecek kadar yakın olabileceğini kabul etmektir.

Çünkü mesafe yaralamaz.

Yakınlık yaralar.

Bir ağacı baltanın kesebilmesinin nedeni, sapının da ağaçtan yapılmış olmasıdır.

Belki bu yüzden en derin kırgınlıklarımız yabancılardan gelmez.

Belki bu yüzden en büyük hayal kırıklıkları hayranlıklarımızın mezar taşlarıdır.

Belki bu yüzden bazı sevgiler, bazı dostluklar ve bazı aşklar sona erdiğinde, geriye yalnızca şu cümle kalır:

Kuşu öldürmüş kediler.

Oysa ikisi de şiirlerde geçer.

Belki şiirin görevi hayatı güzelleştirmek değildir.

Belki şiirin görevi, hayatta bir araya gelemeyen şeylere aynı cümlede yer açmaktır.

Resim: Paul Klee — Twittering Machine (Die Zwitscher-Maschine)