The U.S.-Canada energy relationship shows the cost of that blindness with particular clarity. For decades, North American power and gas trade rested on an assumption so settled it was rarely stated aloud: the United States was structurally short of natural gas and power, and Canada was its indispensable supplier. Pipeline routes, regulation, investment decisions and a large part of Canada’s economic strategy were built on that premise. Shale dissolved it.

The customer became a competitor, the import market became an export platform, and Canadian energy trade was displaced inside the very market it had been designed to serve. Had Ottawa read the trajectory of American unconventional production and exports earlier, the whole bilateral relationship would look different today, from pipeline politics to the pace of Canadian LNG development on the Pacific coast. The signals were public. Production data, rig counts and cost curves were never classified. What was missing was the willingness to accept that a foundational assumption had expired.

Canada was not alone in this. The same pattern played out across the Atlantic, on a larger scale and at a far higher price. The European Union spent the 2000s and 2010s treating energy as a market question rather than a strategic one. The EU deepened its dependence on Russian pipeline gas while American LNG was already reshaping global trade flows. Warnings came from Washington, from Central and Eastern European capitals, and from the gas market itself. Complacency prevailed. Diversification was discussed at length and pursued at leisure. It took Russia’s full-scale invasion of Ukraine, and the weaponization of the very supply relationship Brussels had declined to treat as a vulnerability, to force a correction that foresight could have delivered at a fraction of the cost. The infrastructure that carried Europe through 2022 and 2023, the floating regasification terminals and the trans-Atlantic supply chain behind them, existed only because the shale revolution had already happened. Europe was rescued by a development it had spent years refusing to take seriously.

The numbers now speak plainly. As Javier Blas recently highlighted, in June 2026 the United States supplied roughly 60% of Europe’s LNG imports and roughly 30% of Japan’s oil imports. Those figures were inflated by the disruptions of the U.S.-Iran war, but the position they reveal is structural. Blas calls the shale revolution one of the most unappreciated geo-economic events of the last twenty-five years. That it can still be called unappreciated, after everything it has demonstrated, says a great deal on its own.

The record also shows this was foreseen. In February 2018, I published an article on China’s Polar Silk Road concept, American energy dominance, and the market-share competition between U.S. and Russian LNG. I tied these threads to climate policy and great-power strategy.

By 2019, writing from Houston, where I was then serving as Energy Counselor at the epicenter of the shale boom, I was stating directly that U.S. LNG exports function as a primary instrument of American foreign diplomacy: tools of statecraft, sources of competition and diversification in Europe, and elements of bilateral engagement with direct consequences for regional energy security. Being on the ground mattered, but not in the way one might assume. Houston offered proximity to the data, the dealmaking and the mood of the industry, yet none of what I observed there was hidden from anyone else. The trade flows, the final investment decisions and the policy signals were all public. I mention this not as a claim to special prescience. The argument was available to anyone reading them honestly, and that is what makes the record damning. No privileged information was required. Refusing complacency would have been enough, and refusal was scarce

The lesson runs well beyond gas. Energy transitions do not announce themselves, they compound quietly in production statistics and cost curves until they arrive all at once as geopolitical facts. Those who benefited and/or suffered most from U.S. shale tsunami were not short of information. They had it and declined to draw the uncomfortable conclusion. The same pattern is visible today in capitals that treat critical raw materials (CRMs), electrification and the new map of the energy transition as technical files rather than strategic. The dependencies of the coming decades are forming now, in plain sight, exactly as the last ones did. Those who refuse to learn from energy realities will keep paying for them, and the price rises with every year month of delay.

Subscribe now

Its most instructive feature, though, is not the argument it makes but the border at which that this interesting argument unfortunately stops.

A Good Security Question but Ending at the Water’s Edge

The paper written by for “the Brussels Institute for Geopolitics” reasons entirely from within the Union’s frontier. It observes, rightly, that buying less oil and gas does not automatically improve security, because higher-cost producers exit the market first and fixed-cost infrastructure keeps some routes alive longer than others, so Europe could end up consuming less while depending on fewer suppliers. It then reaches for the guardrails the EU already applies elsewhere: no more than 65% of a strategic raw material from any one third country under the Critical Raw Materials Act, a diversification threshold of one half under the Net-Zero Industry Act, with the pointed observation that oil and gas enjoy no equivalent protection.

Every one of these is a mechanism for protecting European supply. Buyer leverage is EU27’s leverage. Managed decline is the deliberate retirement of European assets. When exporter countries appear at all, Algeria, Libya, Azerbaijan, Angola, Iraq, they enter as sources of risk to Europe: debt, unemployment and instability that might generate migration and threaten European security. The developing importer, the country that competes with Europe for the same cargo and loses, does not appear.

This is not the blind spot of a single paper. It is the standpoint of the policy conversation in the EU itself. The paper is written from Brussels, at the institutional and geographic core of the Union, and it reads as such. From that vantage, energy security is a question of what Europe imports and on what terms. It is worth stating plainly what that vantage cannot see, because from Dhaka, Islamabad or Karachi, European energy security is not a policy to be designed. It is a shock that arrives.

The Displacement the Frame Conceals

In May, before this paper appeared, and I argued precisely this at The Hague Research Institute. The absence of a coherent production and import strategy does not merely expose Europe. It turns the EU into a systemic price-setter on a rigid, zero-sum LNG market. Because LNG is a small and inflexible fraction of the wider gas trade, and because the TTF benchmark has become heavily coupled to Asian indices since the closure of Groningen, the end of Russian pipeline flows and recent disruptions at the Hormuz Strait, a European bid transmits directly into the prices paid by import-dependent economies that have none of Europe’s capital elasticity.

The consequences are documented, not hypothetical. The IEA’s own account of the 2022 to 2023 crisis records that Europe’s willingness to pay drew a premium over Asian benchmarks and mutualized the supply shock as far as Bangladesh, India and Pakistan, where more price-sensitive, spot-exposed buyers faced not only reduced LNG imports but reduced total gas demand. In practice that means fertilizer plants idled and power generation curtailed in countries where gas is already rationed for exactly those critical uses. The externality of European procurement lands on the agricultural sector and the household, not on the European balance sheet that can absorb it.

Reducing Dependency, or Relocating it?

Here is the deeper problem the Brussels frame conceals. The EU is not so much reducing its dependency as displacing it. Electrification lowers European volumes and shifts the burden of adjustment onto those least able to carry it: importers without a financial cushion and exporters without fiscal room. A supply strategy that optimizes for European security alone does not correct that displacement. It formalizes it, and lends it the appearance of prudent planning.

A strategy that took the whole system into account would look different in at least three respects. It would set domestic production floors, on the order of one million barrels a day of oil and one hundred billion cubic meters of gas to 2040, not to slow decarbonization but to reduce Europe’s draw on constrained global markets and dampen the price shocks it exports. It would suspend fossil infrastructure closures until the Commission has stress-tested worst-case demand, so that resilience is retired by design rather than by accident of fixed cost. And it would accept a corrective obligation: where a developing economy can be shown to have been priced out by European demand, interest-free finance for its own renewable build-out, structured as the repair of an externality rather than as aid or as leverage.

The paper closes by asking which dependencies Europe is prepared to carry through the transition. It is a good question. The prior question, the one a European vantage struggles to ask, is which dependencies Europe is prepared to impose. Convergence on the diagnosis is welcome and familiar. What the debate still needs is a frame that does not end at the Union’s border!

Pezeşkiyan’ın açıklaması belge üzerindeki mürekkep henüz kurumadan yapıldı demek isterdim, ama ABD ve İran 1979’dan bu yana ilk kez doğrudan müzakere etseler de, belgeyi herhangi bir tören/etkinlik olmadan, elektronik olarak imzaladılar. İşin ilginç tarafı, İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın belgenin taraflarca imzalanmış tam metnini övgülerle paylaşmasından kısa süre önce, ismi açıklanmayan ABD'li üst düzey bir yetkili, bir telekonferans düzenleyerek, 14 maddelik Mutabakat Zaptı’nın metnini diplomatik teamüllere uygun olmayan farklı ve gizemli bir biçimde duyurmuştu.

İki ülke arasında imzalanan bir metin, metinde imzalayan taraflar açısından herhangi bir bağlayıcı hüküm olsun veya olmasın veya taraflara özel bir yükümlülük/sorumluluk getirsin veya getirmesin 2 olmazsa olmaz temel unsuru barındırmak zorundadır. Belgenin imzalandığı yer ve tarih.

Elektronik olarak imzalanan uluslararası belgelerde yer ifadesi yer almaz. Belgenin taraflarca ayrı ayrı elektronik olarak imza altına alındığı ve en son imzalayan tarafın bu metni imzaladıktan sonra karşı tarafa her iki imzayı taşıyan halini ilettiği, karşı tarafın da bu iki imzalı belgeyi aldığına dair teyidi uluslararası hukukta hak etmek için zorunludur. Bu yöntem ağırlıklı olarak ülkeler arasında zaman kısıtı nedeniyle ziyaretlerde imzalanması için hazırlığı yetiştirilemeyen veya müzakeresi ziyaret sonrası tamamlanabilen belgeler için Nota teatisiyle gerçekleştirilir. Belgenin yürürlüğe gireceği kesin tarihin belirlemesinde de bu usulden yararlanılır.

ABD ile İran arasında varılan ve nihai anlaşma için 60 günlük müzakere süresi öngören Mutabakat Zaptı taraflar açısından hukuki bağlayıcılık taşıyan ifade ve hükümler içermese de, belgedeki operatif paragraflarda kesin tarihlere yapılan atıflar açısından mutlaka imza tarihini belirtmiş olmalıydı. Ancak gerek dibace (giriş) bölümünde yer ve tarih kısımları, gerekse de imzaların yer aldığı bölümdeki tarih kısmı boş bırakılmıştı.

Gerek TOBB ETÜ Yüksek Lisans eğitimimde aldığım uluslararası hukuk ve diplomasi derslerinden, gerekse meslek hayatımdaki deneyim ve pratiklerden, bu Mutabakat Zaptı’nın, bila tarihli^* olmasının, yani dibacesinde ve son bölümünde “tarih” kısımlarının doldurulmamasının, ABD ve İran arasında tesis edilen ön uzlaşının dahi kısa ömürlü olacağını gösterdiği düşüncesindeydim. Bu tespitimin diğer bir dayanağı ise, 1979’dan bu yana ilk kez doğrudan müzakere etseler de, ABD ve İran’ın belgeyi herhangi bir tören/etkinlik düzenlemeden, salt elektronik olarak imzalamış olmalarıydı.

Özetle, uluslararası hukuk kuralları ve yerleşik diplomatik teamüller çerçevesinde, ABD-İran (İslamabad) Mutabakat Zaptı hukuki bir geçerliliğe sahip değildi. Zira belgenin uluslararası bağlayıcılığı ve statüsü, en başından beri diplomatik normlar dahilinde vücut bulmamıştı.

ABD-İran (İslamabad) Mutabakat Zaptını ayrıntılı incelemek isteyenler, ABD-İran (İslamabad) Mutabakat Zaptındaki operatif paragrafları ve taraflar açısından enerji perspektifinden anlamlarını Enerji Diplomasisi serisinde güzel bir çalışmayla ele alan Barış Sanlı’nın köşesine bakmalı. 17 Haziran’dan sonraki gelişmeleri de keza Barış Sanlı’nın tuttuğu İran/Hürmüz Boğazı Krizi güncesinden de okuyabilirsiniz.

ABD ile İran 10-15 Temmuz tarihleri arasında şiddeti giderek artan karşılıklı saldırılar sonrasında 17 Haziran’da sağlanan son ateşkesin bozulmasının ardından Hürmüz Boğazı’nda kontrolün kendilerinde olduklarını öne sürdü. Bugün (15 Temmuz) ABD tarafı Hürmüz Boğazı’nda askeri ablukanın yeniden başlanacağını duyururken, İran makamları “Pakistan Mutabakat Zaptı artık bizim için yok hükmündedir” açıklamasını yaptı.

ABD Başkanı Trump ise bu açıklamanın ardından İran’ın masaya oturup müzakere etmediği takdirde, “İran’ın tüm enerji santrallerini ve tüm köprülerini yıkacağız” tehdidini yineledi.

İran/Hürmüz Boğazı Krizindeki durum, Bill Murray’ın aktör olarak parladığı ve üniversite yıllarımdaki ilk özel TV kanallarından Star TVde çok sık gösterilen "Bugün Aslında Dündü (Groundhog Day) filmine döndüğü için, bu satıra kadar yazıyı okuma sabrını gösterenlere teşekkür etmek gerek. Demek ki konuya gerçekten ilgi duyuyorsunuz, diyebilirim.

İran makamlarının “Pakistan Mutabakat Zaptı artık bizim için yok hükmündedir” açıklamasının hemen ardından ABD Başkanı Trump’ın İran’ı müzakare masasına davet etmesini dikkatle not etmek gerek. Zira, İran makamlarınca yapılan "Mutabakat Zaptı artık bizim için yok hükmündedir" beyanatı, esasen belgenin (olmayan) hukuki geçerliliğinin/anlamının sona erdiğini ifade etmekten ziyade İran’ın ABD’ye kamuoyunun önünde verdiği net siyasi mesajdan kaynaklanıyor. ABD Başkanı Trump’ın sert çıkışının nedeni de esasen bu.

İran’ın kamuoyuyla paylaştığı bu mesaj, ABD ile diplomatik zeminde aralanan uzlaşı penceresinin fiilen kapandığına ve Taraflar arasında oluşabilecek olası diyalog fırsatlarının ve siyasi esnekliğin bu aşamada ortadan kalktığına işaret ediyor. Öte yandan, her ne kadar Hürmüz Boğazı’ndaki durumun, Barış Sanlı’nın önderliğinde Mayıs 2026’da kaleme aldığımız “Hürmüz Krizi sonrası 7 Senaryo” çalışmasında^* benim katkımda yapmaya çalıştığım tespitlere göre ilerlediğini düşünsem de, ABD’nin İran’daki hedefleri daha yoğun ve daha uzun bir süre aralığı için vurmaya başlayacağı söylenebilir.

Bu yazıdaki tespitlerden hareketle, ABD ve İran müzakere masasına tekrar oturdukları takdirde, ortaya çıkacak yeni uzlaşının somut ve uzun soluklu bir anlaşmayla neticelenip neticelenmeyeceğinin emaresi olarak ve tarafların “İpte Oynattıkları Cambaz”ı yere indirdirme niyetlerini anlamamız açısından yeni belgede şu hususlara bakılabilir:

• İmza yerinin, imza tarihinin ve yürürlülüğe giriş tarihinin bulunup bulunmadığı,

• Yürürlüğe giriş için izlenecek usule ilişkin herhangi bir hüküm içerip içermediği,

• İmzaların ıslak atılıp atılmadığı ve

• Belgenin imzası için bir tören/etkinlik düzenlenip düzenlemediği.

Savaşın getirdiği yıkım, acı ve can kayıplarını bir kenara bırakırsak, korumacılık eğilimi nedeniyle zora giren ve oynak petrol fiyatlarıyla uzun bir süredir hırpalanan küresel ekonomi için maalesef kötü bir haberim var: ABD’nin İran’ı ikna etmek için acelesi yok, keza İran’ın ikna olmak için geçerli somut bir gerekçesi de bulunmuyor!

Not1: “Bila tarihli” ifadesini, bir lise öğrencisiyken, Rahmetli babam Ali Can’ın telefon operatörü olarak görev yaptığı Transtürk Holding'in sahibi, kendisini rahmet ve hürmetle andığım Sayın Fuat Süren’den aldığım, “Bila tarihli mektubunuzu memnuniyetle okudum” ifadesiyle başlayan cevabi mektubunda ilk kez duyumuştum. Tarih konmayan bir mektup yazdığım için çok utandım ve daha sonra hayatım boyunca hiçbir tarihsiz mektup göndermedim. Bu mektubun hikayesini de birgün mutlaka yazarım.

Not2: “Hürmüz Krizi Sonrasında 7 Senaryo” çalışmasını okumak için tıklayınız.

Vaşington

Küresel ısınma ve iklim değişikliği tezlerine karşı duruşuyla tanınan Şikago merkezli muhafazakar ve liberal düşünce kuruluşu Heartland Enstitüsü’nün 8 Nisan günü, Vaşington’da düzenlenen 16. Uluslararası İklim Değişikliği Konferansı’nın ana konuşmacısı ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) Başkanı Lee Zeldin oldu.

Konuşmasında Paris Anlaşması’ndan çekilen ABD’nin iklim politikalarındaki dönüşüme odaklanan ve Trump Yönetiminin iklim politikalarını savunan EPA Başkanı Zeldin, “kötü ve hatalı varsayımlar yerine doğru ve güncel gerçeklere” dayanan bir yaklaşım benimsediklerinin altını çizdi. Zeldin, ABD’nin iklim politikalarının hukuki temelini oluşturan, karbondioksit ve metan dahil altı sera gazının insan sağlığını ve çevreyi tehdit eden hava kirleticileri olduğunu bilimsel olarak tescilleyen Obama Dönemine ait 2009 tarihli kararın (Endangerment Finding) Trump Yönetimince Şubat 2026’da yürürlükten kaldırılmasını savundu ve milyarlarca dolarlık çevre hibelerinin iptal edilmesini ve EPA’nın yetkilerinin yasal çerçeveyle sınırlandırılmasının haklılığını kaydetti. EPA, insan sağlığını çevresel risklerden korumak, hava, su ve toprak kirliliğini önlemek ve denetlemek amacıyla kurulan federal bir kuruluş. Bu nedenle Zeldin’in konuşması, EPA’nın Başkanı sıfatıyla Vaşington’un iklim konusundaki “gerçekçi” duruşunu resmi düzeyde tescil ettiği için tarihe geçen bir konuşma oldu. Konferansta “iklim gerçekçiliği yükseliyor” (climate realism rising) sloganı, salonda uzun süre alkışlandı.

Brüksel

“Libre de Bruxelles Üniversitesi”nden (ULB) emekli Jeoloji Profesörü Alain Préat, “İklim Tartışması: El Konulmuş Bir Tartışma mı?” (Climat, un débat confisqué?) başlıklı konferansta 11 Mayıs günü, Brüksel’de veriye dayalı bilimsel bir sunum yaptı.

Préat, 1988’te kurulan ve iklim değişikliğinin bilimsel temellerini, etkilerini ve risklerini değerlendiren BM kuruluşu Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) en karamsar senaryolarından geri adım attığını ve iklim tartışmasının umut verici bir yönde evrildiğini ifade etti. Sunumunu takiben panelin Soru-Cevap bölümünde, dinleyiciler arasındaki Avrupa Komisyonu Araştırma ve Yenilik Genel Müdürlüğü (DG RTD), “İklim ve Gezegen Sınırları” biriminin Direktörü Philippe Tulkens, görgü tanıklarına göre, adeta kendini kaybederek, Préat’a karşı sert ifadeler kullandı. Tulkens’in, panelde yer alan, Avrupa Komisyonu’nun hatalı enerji politikalarını sıklıkla eleştiren Profesör Samuele Furfari’ye de çeşitli hakaretamiz ifadelerde bulunduğu iddia edildi. Etkinliği takip edenlerden olay anını kayıt altına alanlar olsa da, kuvvetle muhtemel bu nahoş görüntüleri izlememiz asla mümkün olamayacak!

Vaşington-Brüksel Ayrışması

Zeldin’in Vaşington’daki konuşması, uluslararası basınında geniş yer buldu, kimi taraflar eleştirirken, kimi taraflarsa destekledi, her iki perspektiften de Zeldin’in görüşleri kapsamlı biçimde işlendi. Brüksel’deki olay ise, AB’nin ana akım medyasında yer bulamadı. Politico Europe, Euractiv, Le Soir gibi Brüksel merkezli büyük haber sitelerinde habere yer verilmedi. Sadece Flamanca yayın yapan haftalık “Pallieterke”de ve bazı iklim tartışması platformlarında (Climate Depot, Ground News gibi) gündeme gelen olay, sosyal medyada yayılsa da, ana akım medya tarafından görmezden gelindi.

Kendisini ifade özgürlüğü, akademik bağımsızlık ve açık tartışma kültürünün kalesi olarak tanımlayan AB’nin merkezinde Brüksel’de, Avrupa Komisyonu’ndan bir yetkilinin, bir akademisyene, bilimsel görüşlerinden dolayı, olaya dahil olanlardan doğrudan öğrendiğim kadarıyla, kendini kaybedecek şekilde sarfettiği hakaretamiz ifadelerinin sessizliğe gömülmesi bile başlı başına haber değeri taşıyor. AB’nin ifade özgürlüğü ve açık tartışma kültürü ilkelerinin, konu “iklim değişikliği”ne geldiğinde basınından, sivil toplum kuruluşlarına kadar askıya alındığını ve kafaların kuma gömüldüğünü söyleyebiliriz. Mesele, resmi bir görevlinin taşkınlığının ötesinde, “iklim krizi”ni varlık sebebinin temel direklerinden biri haline getirmiş olan Avrupa Komisyonu’nun kurumsal tutumundan kaynaklanıyor. İklim politikaları, AB’nin Yeşil Mutabakat (Green Deal) çerçevesiyle birlikte dokunulmaz bir alana, tabuya dönüştü. Lizbon Anlaşmasıyla enerji alanında AB’nin ana oyuncusu ve uluslararası ölçekte sesi olan Avrupa Komisyonu elde ettiği bu kazanımı “iklim politikaları” için de uygulamaya girişti. Bu alanda herhangi bir sorgulama, şüphe veya alternatif bakış açısı, bilimsel verilerle desteklense dahi, Komisyon açısından geçerli bir entelektüel tartışma olarak değil, “iklim inkârcılığı” olarak damgalanıyor ve iklimin bir kriz alanı olarak görmesi istenen genç dimağların “zehirlenmesinin” önlenmesi için kamusal alandan dışlanıyor. Bu olayın görmezden gelinmesi, tam olarak bu tabuyu teyit eden bir hareket tarzı. İklim politikasının, dolayısıyla Küresel Güneyin sırtına yüklenen “Sınırda Karbon Mekanizması” gibi ticaret alanında korumacı mekanizmaların AB’de tartışılamaz, sorgulanamaz ve asla ama asla ana akım kamusal alanda müzakere konusu yapılamaz olduğunu gördük.

Tulkens olayı, bu açıdan istisna değil. Brüksel’deki yerleşik düşünce ve AB’deki iklim konusundaki tek sesli anlatı o denli baskın ki, IPCC’nin kendi senaryolarındaki değişimleri aktaran bir profesöre bile tahammül gösterilmiyor. Üstelik bu tahammülsüzlüğü sergileyen kişi Komisyon’un iklim biriminde görevli bir bürokrat. Brüksel’deki ana akım medyanın bu olayı görmezden gelmesi, iklim konusunda uygulanan kurumsal sansürün dolaylı bir tezahürü.

İklim Gerçekçiliğinin Küresel Yükselişi

Atlantik’in iki ayrı yakasında kısa süre içerisinde yaşanan bu iki vakanın ortaya koyduğu tablo, küresel ölçekte giderek güçlenen bir eğilimi de yansıtıyor: “İklim Gerçekçiliği” (Climate Realism). Bu kavram, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini reddetmekten ziyade, mevcut uluslararası iklim politikalarının uygulanabilirliğini ve etkinliğini sorgulayan pragmatik bir yaklaşım.

Kavramın önde gelen temsilcilerinden, New York merkezli “Council on Foreign Relations” uzmanı Varun Sivaram, iklim değişikliğinin ciddi olumsuz etkilerini kabul etmekle birlikte, Paris Anlaşması kapsamında belirlenen sıcaklık hedeflerine gerçekçi bir bakışla ulaşılmasının pek mümkün olmadığını savunuyor. Sivaram’a göre ülkeler, rekabet avantajına sahip olmadıkları alanlarda yalnızca yenilenebilir enerjiye bel bağlamak yerine, jeomühendislik gibi ileri karbonsuzlaştırma teknolojilerine yatırım yapmalı ve artan sıcaklıklara uyum stratejilerini güçlendirmeli. Burada amaç, bu adımların, ülkelerin öncelikle kendi uluslarına yönelik zararları önleyebilmesi.

“İklim gerçekçiliği” kavramındaki “gerçekçilik” vurgusu, baskın bir görüş olan 2050’ye kadar küresel net sıfır emisyona ulaşılmasına dair “idealist” yaklaşıma karşı direnişi simgeliyor. Her ülkenin farklı siyasi, ekonomik ve toplumsal koşullarla karşı karşıya olduğu gözönüne alındığında, tüm ülkelerin aynı “temiz enerji” kaynaklarını benimsemesinin, benzer politikaları takip etmesinin veya emisyon azaltımı hedeflerinin aynı zaman dilimi için belirlenmesinin gerçekçi olmadığı açık. Bu bağlamda iklim gerçekçiliği, çok taraflı uluslararası iklim politikalarında uzun yıllardır gözardı edilen bir gerçeği de yansıtıyor: her ülke, kendi koşulları ve ulusal çıkarlarıyla uyumlu iklim politikaları izlemeli!

Bu yaklaşım besleyen birkaç temel dinamik var. Bunlardan ilki, uluslararası iklim eylemini geleneksel olarak destekleyen çok taraflı yapıların zayıflaması. Trump Yönetiminde ABD’nin Paris Anlaşması’ndan ve BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden (UNFCCC) çekilmesi bunun en çok bilinen göstergesi. EPA Başkanı Zeldin’in Heartland Enstitüsü konferansındaki konuşması, bu kopuşun ideolojik bir derinlik kazandığını ortaya koyuyor. Bu gelişmeler, çok taraflı uluslararası çerçevelerin önemini azalttı ve ülkeleri, enerji alanında bölgeselleşmeyi ve ikili işbirliğini tetiklediği gibi, iklimde de, uluslararası işbirliği yerine ulusal çıkarlarını önceliklendiren iklim politikalarına yöneltti.

Enerji fiyatlarındaki artış ve beraberinde gelen küresel enflasyon ise ikinci temel dinamik. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, COVID-19 pandemisinden toparlanma süreci ve İran/Hürmüz Boğazı Krizi, enerji piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açtı. Bu koşullar ülkeleri, enerji maliyetlerini artırabilecek agresif iklim tedbirlerini hayata geçirme konusunda daha fazla temkinli davranmaya itti. Böylece “iklim gerçekçiliği” kavramının görünürlüğü arttı.

Her ne kadar Brüksel’deki ana akım medaya ilgilenmese de, küresel ölçekte toplumsal ve entelektüel düzeyde yaşanan görüş ayrılıklarının daha fazla ön plana çıkması, iklim değişikliği konusunda ayakları yere basan politikalara ihtiyaç duyulduğunu gösterdi. Heartland Enstitüsü konferansında kürsüye çıkan genç konuşmacılar, iklim gerçekçiliğinin artık yalnızca akademisyenlerin veya politika yapıcıların meselesi olmadığını, genç neslin de bu yeni tartışmaya katıldığını gösterdi. Batı Avustralya Üniversitesi İklim Bilimleri mezunu Anika Sweetland, gençlik yıllarında iklim felaketine dair yoğun korku ve kaygı yaşadığını, üniversite eğitimi boyunca sorgulama yapılamaz bir ortamda yetiştirildiğini ifadeyle bu deneyimin genç kuşağın ruh sağlığı üzerindeki yıkıcı etkilerine dikkat çekti.

Avrupa cephesinde ise “iklim gerçekçiliği” farklı şekillerde kendini gösteriyor. Heartland Enstitüsü’nün İngiltere ofisi başkanı Lois Perry, konferansta “Avrupa’nın yeşil duvarının çatladığını” ifadeyle, iklim gerçekçiliğini savunan Reform UK lideri Nigel Farage’ın başbakanlık yarışındaki yükselişini bu kırılmanın somut bir göstergesi olarak sundu. Perry’nin ifadesiyle, “İlkeli fikirler, titiz araştırma ve kesintisiz iletişim, hükümetler ve sınırlar ötesinde politikayı en üst düzeyde değiştirebilir. Konsensüsü çekişmeye, şüpheciliği eyleme dönüştürdük.”

Elbette iklim gerçekçiliğinin yükselişi eleştiriler de alıyor. Bu yaklaşımın statüko ile aşırı bir uzlaşma anlamına geldiğini, fosil yakıtlara bağımlılığı öteleyen bir stratejiden ibaret olduğunu ve emisyon azaltım hedeflerinin “gerçekçi” seviyelere düşürülmesinin sera gazı emisyonlarının artmaya devam etmesine yol açacağını ileri sürenler de var. Bu eleştiriler, emisyonların yükselmeye devam ettiği bir dünyada belirli oranda haklılık payı taşıyor. Ne var ki, eleştirilerin haklılığı kadar, mevcut politikaların sürdürülebilirliği de sorgulanmaya muhtaç. Brüksel’de bir profesörün bilimsel verilere dayanan sunumuna tahammül edilememesi ve “iklim değişikliği” politikalarına dair eleştirilerin AB’de ana akım medya tarafından sistematik biçimde görmezden gelinmesi, Vaşington’da ise bir ülkenin çevre politikasının en üst düzey yetkilisinin iklim gerçekçiliğini açıkça savunması birlikte değerlendirildiğinde, iklim tartışmasının artık yalnızca bilimsel bir mesele olmadığı, siyasallaştığını ve kutuplaştığını da gösteriyor.

Sonuç Yerine

İran/Hürmüz Boğazı krizinin enerji güvenliği kaygılarını derinleştirmesi ve küresel enerji fiyatlarının yükselmesi, kısa vadede “iklim gerçekçiliği” kavramının daha çok tartışılmasına yol açacaktır. Öte yandan, fosil yakıtların jeopolitik risklerinin ve arz kırılganlığının bu denli belirgin hale gelmesi, orta ve uzun vadede yenilenebilir enerji üretiminin ve elektrikleşmenin avantajlarına dair farkındalığı da güçlendirecektir.

İklim tartışması, ne ABD’nin tek taraflı pragmatizmi ne de Brüksel’in tek sesli idealizmi merkez alınarak yapılabilir. ABD ve AB’nin merkezinde ahiren yaşanan bu iki vakayla, küresel iklim politikalarının yeni bir evreye girdiğini, ayakları yere basan, farklı seslere alan açan ve ulusal gerçeklikleri gözardı etmeyen bir dönemin başladığı söylenebilir. Bu dönemden makul sonuçlar alınabilmesi, her şeyden önce sözde değil özde şekilde serbest tartışmanın, akademik özgürlüğün ve entelektüel çoğulculuğun korunmasına bağlıdır. Aksi takdirde, iklim politikası bilimin değil, siyasi amaçlar nedeniyle dogmanın rehberliğinde şekillenmeye devam edecek ve kimseye yarar sağlamayacaktır.

“Bakarkörlüğe gelince, bu konuda hiçbir kuşkuya yer yoktu. Bu hastalığın sözkonusu olabilmesi için, hastanın her şeyi kapkara görmesi gerekiyordu ama bu durumda görmek sözcüğü tartışmalıydı, çünkü hasta için mutlak karanlık sözkonusuydu.” Körlük, Jose Saramago

İran Krizinin nasıl sonuçlanacağına dair kesinlik taşıyan tek birşey söylenebilir, “Bilmiyoruz, sadece tartışmaları tarihe not düşüyoruz.”

Durum bu kadar belirsizken, hemen hemen herkesin hemfikir olduğu bir tespit var: İran Krizinin uzadığı her bir günün faturası tüm dünyaya bir aylık toptan maliyet olarak yansıyor. Krizin süresi perakende adımlarla uzarken, küresel ekonomi için fatura toptan kesiliyor.

Küresel arza dair herkesin ezberlediği istatistikleri bir kenara bırakırsak tablo oldukça net: Yıkıma uğrayan tesislerin üretimde, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının ise lojistikte yarattığı tahribat arzı derinden etkiliyor. Ham petrol ve LNG ile yan ürünlerin tedarikindeki bu kesintilerin katlanarak artan maliyeti, ne yazık ki 2027 ve sonrasına da sirayet edecek. Yüksek enerji maliyetlerinin yeni norm haline geldiği bir döneme giriyoruz.

Bu tablonun küresel ekonomide yaratmaya devam ettiği tahribatı durdurabilmek için Ülkemiz diplomasinin açtığı tüm alanları kullanarak, tüm aktörlerle, tüm alanlarda, en üst seviyede temas ve girişimlerini yoğunlaştırmışken, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula Von der Leyen’in (VDL), Die Zeit gazetesinin söylesişindeki ifadeleri bir anda uluslararası gündemin üst sıralarına taşındı.

VDL kendi ülkesinde ve kendi dilinde irticalen yaptığı konuşmada, Türkiye'yi Rusya ve Çin ile birlikte Avrupa Birliği'ne (AB) karşı “habis emeller” besleyen aktörler kategorisinde konumlandırdı.

VDL’nin bu ifadeleri tartışılırken, Avrupa Komisyonu Baş Sözcüsü Paula Pinho ve Avrupa Konseyi eski Başkanı Charles Michel’in, adeta kaş yaparken göz çıkarma yarışına girmeleri durumu daha da gülünç hale getirdi.

Pinho, “Batı Balkanlar’daki habis eylemler” kastedildi savunması yaparken (işin ilginci AB’nin uydurduğu “Batı Balkanlar” ifadesi dahi esasen Türkiye’yi Avrupa’dan dışlayan bir AB söylemidir), Michel ise Türkiye’yi 1990’lardaki gibi okuyarak enerjide “koridor” olarak nitelendirdi.

Doğal gaz piyasası ve elektrik piyasası bakımından Avrupa’da ilk 4 ülke arasında yer alan, yenilenebilir enerji kurulu gücü açısından ilk 10’u zorlayan, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) yeniden gazlaştırma kapasitesinde Avrupa’da 2’nci sırada Türkiye’yi “koridor” olarak görmesi Charles Michel’in enerji dosyasına hakimiyeti olmadığını bir kez daha doğruladı.

Öte yandan, bazıları için Avrupa Komisyonu Başkanı VDL’nin Türkiye’yi, Rusya ve Çin’le birlikte aynı parantez içine konumlandırması şaşırtıcı gelse de, bu söylemin başta AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası eski Yüksek Temsilcisi Josep Borrell olmak üzere, Komisyon’un Türkiye’ye genel bakış açısını yansıttığını söylemek pekala mümkün. Başta Borrell olmak üzere Komisyon temsilcileri özellikle Rusya-Ukrayna savaşı öncesinde Türkiye’yi Rusya ve Çin’le birlikte zikrediyorlardı.

VDL’nin bu ifadelerinin AB basınında eleştirilmesinin nedeni, Rusya-Ukrayna savaşı sürerken, bir de İran Krizi patlamışken VDL’nin bu ifadeleri kullanmış olması. Yani zamanlama. Zira AB, savunma alanında kafasında tasarladığı ve hedeflediği al-ver ticaretini henüz tamamlamadı!

AB’nin terör örgütleri listesinde yer alan PKK için daha dün “Ankara’nın terörist olarak gördüğü muhalif örgüt” ifadesini kullanan Brüksel basınından Politico’nun VDL’yi eleştirmesinin nedeni işte tam olarak bu.

2020 Kovid19, 2022 Rusya-Ukrayna Savaşı ve 2026 Hürmüz Boğazı dahil son yıllarda her krizden güçlenerek ve daha fazla deneyim kazanarak çıkan Türkiye’yle kazan-kazan temelli, kalıcı ve uzun vadeli işbirliğinin temellerini atmak yerine al-ver ilişkisi temelli ilerlemek isteyen Brüksel’in tek endişesi var: “Sessiz olun, önce işimiz görülsün!”

Oysa, İran Krizinin yol açtığı tablo, AB’nin sığ, kısa vadeli ve stratejik derinlikten yoksun bakış açısının sonuçlarını AB için her geçen gün daha da ağırlaştırıyor. Üstelik, AB’nin karşı karşıya kalacağı yıkım sadece ekonomiyle de sınırlı kalmayacak!

AB, Rusya'nın Ukrayna savaşını finanse edebilmesini önlemek için Rusya'yla enerjide köprüleri tamamen atmıştı. AB'nin tüm söylemleri Rus savaş makinesinin ekonomik finansmanını sağlamayacağız, Rusya’dan petrol ve gaz alarak Ukrayna’ya sıkılan mermilerin faturasını ödemeyeceğiz ana mesajını veriyordu.

AB-Rusya’yla enerji ticaretini bitirirken, G7 için de inisiyatif alarak, “tavan fiyat” formülünü getirdi. G7 ekonomistlerinin bilgisayar başında yaptıkları hesaba göre Rus petrolü için 60 dolar/varil tavan fiyatı belirlemek, ne Rusya’yı zengin ederdi ne de küresel petrol piyasalarında arz sıkıntısına yol açarak petrol fiyatlarında aşırı bir artışa yol açardı. Elbette hayat G7 ekonomistlerinin klavyelerinden okunduğu gibi akmıyor. On yıllardır ABD ve AB yaptırımlarına tabii olan İran’dan da deneyim aktarımı yapan Rusya basına yansıyan “gölge filoları” başta olmak üzere farklı yöntemlerle petrol ticaretini yine basında yer aldığı üzere Yunanistan gibi AB üyeleri de dahil olmak üzere pek çok ülkeyle sürdürdü.

28 Şubat 2026’da Hürmüz Krizi’nin başlamasıyla birlikte arz tarafında yaşanan sıkıntılar nedeniyle ABD deniz üzerinde tankerlerde bekleyen Rus petrolünün 1 ay süreyle satışını serbest bıraktı. Takip edebildiğim kadarıyla ABD’nin bu tek taraflı kararına AB’den çıt çıkmadı.

ABD’nin tanıdığı 1 aylık muafiyet sona erse de, savaş öncesi G7’nin belirlediği 60 dolar/varil tavan fiyatına göre iskontolu satmaya devam ettiği petrolünü Rusya bu kere 120-140 dolar/varil fiyat seviyesine göre iskontoyla satma imkanı yakaladı. Özetle, Rusya’nın petrol ticaretinden elde edeceği kar tam olarak iki kat arttı.

İran Krizinin Rusya’ya altın tepside sunduğu bu fırsat sadece petrol ticaretiyle sınırlı değil.

LNG ihracat kapasitesini aşamalı olarak 2030’da 142 mtpa (milyon ton/yıl) seviyesine çıkararak ABD’yle rekabetini dengelemeyi hedefleyen Katar, İran’ın hedef aldığı tesislerindeki yıkım nedeniyle şimdiye kadar 12.8 mtpa ihracat kapasitesini kaybetti.

Baker Hughes’ın iki gün önce 2026 ilk çeyrek faaliyetlerine dair yaptığı açıklamayla, Katar’ın LNG tesislerindeki yıkımın gaz türbinleri ve kompresörlerini de kapsadığı, bu nedenle 12.8 mtpa’lık yitirilen kapasitenin en iyimser senaryoda 3-5 yıl içerisinde yerine konulabileceği kesinlik kazandı. Özetle, Katar’ın Hürmüz Krizi öncesindeki 77 mtpa’lık üretiminin 3-5 yıl süresince 64,2 mtpa’ya çakılacağı (yıllık en az 20 milyar dolarlık bir zarar) söylenebilir. Katar’ın 2030’da 142 mtpa seviyesi için hedeflediği yatırım planlarını ertelediğini de hemen ekleyelim.

Avrupa Birliği’nin enerji köprülerini yaktığı Rusya, gaz ihracatında zorunlu olarak doğuya, Çin pazarına yönelmişti. Ancak, Hürmüz Boğazı odaklı gelişmelerin küresel LNG pazarının başat aktörü Katar'ın konumunu zayıflatması bu denklemi tamamen değiştirdi. Katar'ın yaşadığı bu kırılganlık; başlangıçta doğal gaz talep güvenliğini sağlamak için Çin'e adeta çaresizce yönelen Rusya'nın, orta ve uzun vadeli müzakerelerde konumunu çok daha özgüvenli ve pazarlık kozu yüksek bir zemine taşımasını sağlayacak.

Bu tablo, 1991-2022 döneminde enerji ticareti temelli karşılıklı bağımlılık üzerinden Rusya'yı (liberal ekonomik düzene entegre ederek) dönüştürmeyi başaramayan Avrupa Birliği'nin, bugün tam tersi enerji ticaretini sıfırlayarak Moskova'nın davranışlarını değiştirmesinin mümkün olamayacağını net bir şekilde ortaya koyuyor. Avrupa Birliği’nin bu süreçten de stratejik bir kayıpla çıkacağı çok açık. Ancak, Brüksel’deki elitlerin bu jeopolitik gerçekliği de doğru okuyamayacaklarını söylemek yanlış olmayacaktır! Zira “Stratejik Özerklik” arayışındaki Brüksel’de stratejik olan tek bir gerçeklik var: Bakarkörlük!

Dev hidrokarbon rezervleriyle elde ettikleri gelirleri üzerinden küresel sistemde konumlanan ve bu konfor alanında ilanihaye kalabileceklerini zannıyla hareket eden Körfez ülkelerinin, Hürmüz Boğazı odaklı böylesine yıkıcı bir süreçle boğuştukları bir dönemde bölgeyi böyle naif bir soruyla ele almak, süreci, bölgeyi ve küresel sistemin temel dinamiklerini maalesef doğru okuyamadığımızı gösterir.

“Peki o halde, bu savaş ne zaman sonuçlanacak?” sorusunu sorabilirsiniz. Zira ABD ve İran arasında Pakistan aracılığıyla son yirmi dört saatte varılan uzlaşıyla iki haftalık bir ateşkes de ilan edildi. Bu gelişmeyi müteakip ’nın dün kaleme aldığı yazısında dediği gibi:

Uzmanlar için bundan sonra ne olacak? sorusu mental bir Çin seddi gibidir. Mahallenin acemi penaltıcısı gibi gerilir gerilir topa bir vurur ki, top gitmez. Anlatır 70’leri, 80’leri ama gelecek haftaya geçemez.

Bu nedenle geçmişe odaklanma hatasına düşmeden önümüzdeki döneme dair bazı tespitlerde bulunmakta yarar var.

Öncelikle, karamsar gelse de, bu 2 haftalık süreç askeri olarak toparlanma imkanı dışında taraflara yapıcı diplomatik bir çözüm için pek az fırsat tanıyor. Dolayısıyla, ABD/İsrail ve İran bu 2 haftayı kalıcı bir barışı sağlayabilecek koşulları ele almak üzere masada hazırlık yapmaktan ziyade sahaya ağırlık vereceklerdir.

Önümüzdeki 2 haftada ABD, bugün itibariyle envanterinde kalmayan uzun mesafeli ATACMS+PrsM füze saldırı sistemlerini, İsrail ise yine bugün itibariyle tükenen savunma odaklı Arrow 2, THAAD ve David’s Sling Stunner sistemlerini ve saldırı amaçlı ATACMS+PrsM, havadan atılan Blue Sparrow ve Rampage füze envanterini ikame etmeye hız verecek ve sahaya dair planlarını yenileyecektir. İran da keza bu sürede askeri envanterindeki eksiklikleri mümkün olduğunca gidermeye odaklanacaktır.

Bu 2 haftalık süreçte İsrail’in ateşkesi baltalayacak girişimlere yeltenebileceği akla gelebilir. Zira daha ilk günden bunun işaretlerini de aldık. Ancak İsrail, sadece bu 2 iki haftalık ateşkes süreci için değil, ABD ile İran özelinde yaşanan ancak sonuçları küresel ölçekte hissedilen bu krizin sonuçlanması açısından da en temel belirsizlik. 2 haftalık ateşkesin ne kadar geçerli olacağı, İsrail’in artabilecek saldırılarından ziyade, İran’ın İsrail’in olabilecek bu saldırılarına nasıl ve hangi şiddetle yanıt vereceğine bağlı olacaktır.

Hürmüz Boğazı odaklı bu krizde yanıtlabilecek en güç soru “Bu savaş ne zaman ve nasıl sonuçlanacak?” sorusu olsa da, savaşı kısa sürede nihayetlendirebilecek bir faktör var.

İran’la Savaş Neden Başladı ve Nasıl Biter?

İran Krizi görünürde, 1979’dan bu yana bölgeye hakim olan İran-İsrail temelli fikir ayrılıkları, bu iki ülkenin birbirlerine bakışları ve bu bağlamda ABD ve İran arasında İran’ın nükleer programına dair çözümlenemeyen anlaşmazlıklar üzerinden başladı. Ancak, 28 Şubat 2026’da başlayan İran Krizinde, ABD’nin ekonomik ve siyasi bekası için tehdit oluşturan yükselen güç Çin ile İran arasındaki ilişkilerin derinleşmesi kaydadeğer bir rol oynadı.

İran, Mart 2021’de Çin’le “25 Yıllık Kapsamlı İşbirliği Anlaşması” imzaladı. Çin’in Körfez Bölgesindeki görünümü, İran ve Suudi Arabistan (SA) arasında arabuluculuk rolüyle pekişti ve İran ve SA yürüttükleri görüşmelerin ardından Mart 2023'te Pekin’de diplomatik ilişkilerini yeniden başlatma kararı aldı. Bu gelişmeleri bölgesel ölçekte kendisini dışlayan yeni bir eksenin ilk adımları olarak okuyan ABD Yönetiminin İran’a yönelik tutumunu, diğer değişkenlerden bağımsız olarak, işte bu yeni jeoekonomik gerçeklik belirledi ve Mart 2026 başında İran’a saldırı başlatıldı.

ABD, İran’la savaşı, yoğun diplomatik (Cenevre’deki müzakere turları) ve askeri (12 gün savaşı) çabalarla İran’ı Çin’le ilişkilerinin seyrini değiştirmeye ikna edemediği için başlattı ve sürdürüyor. ABD Başkanı Trump’ın dün, İran’ı masaya oturmak üzere Çin’in ikna ettiğine inandığı yönündeki açıklaması da bu nedenle önemli.

İran, ABD ve Çin

İran ve Çin ilişkilerini salt petrol odaklı değil, günümüzde ticari emtia olmanın ötesine geçerek, devletlerin teknoloji ve enerji alanında bekasını tayin ettiği, milli güvenlik reflekslerinin ise doğrudan sınandığı stratejik bir hesaplaşma sahasına evrilen kritik hamamddeler üzerinde de okumak gerekir.

İran, bir yanda endüstriyel ölçeklenme için elzem olan sermaye ve ileri ayrıştırma teknolojilerine erişimini kısıtlayan ABD yaptırımları ile kuşatılmışken, diğer yanda nadir toprak elementlerinin işlenmesinde küresel tekel olan Çin’e yapısal bir bağımlılık geliştirmekte. Nadir toprak elementleri başta olmak üzere kritik hammaddelerde ABD ile Çin arasında rekabet eksenine sıkışan İran, sadece kendisinin değil, küresel düzenin geleceğini doğrudan şekillendirecek tarihi bir yol ayrımına girdi.

Savaşın sonucunu ne İran’ın ABD’ye ilettiği 10 maddelik müzakere pozisyonu, ne de ABD’nin İran’ın nükleer programına dair bakış açısı belirleyecek. İran’da savaşı ve Hürmüz Boğazı Krizini sona erdirecek temel faktör İran’ın bu yol ayrımı, yani ABD ve Çin arasında yapacağı tercih olacaktır. Diğer bir deyişle, İran, ABD yerine Çin’le yakın çalışmaya devam etmekte ısrarcı olduğu takdirde bu savaşın devam edeceğini söyleyebiliriz.

Robert Frost’un en sevdiğim şiirlerinden “Tercih Edilmeyen Yol”da olduğu gibi, İran’ın bu tarihi yol ayrımında nasıl bir adım atacağını göreceğiz: Bölgedeki diğer aktörlerin sıkça geçtiği bildik yolu mu (ABD) seçecek, yoksa daha az iz bırakılmış o diğer yola mı (Çin) sapacak? İran’ın vereceği bu karar, tıpkı şairin dizelerindeki gibi “bütün farkı yaratan” tercih olacak.

Bu bağlamda masada iki temel senaryo bulunuyor:

a) Diplomasi ve Trump-Xi Zirvesi: İran, Çin ile ilişkilerini arka plana itip ABD ile işbirliğini seçmediği sürece müzakere masası asla kurulmayacak. İran’ın Çin’den vazgeçmemesi, ABD için müzakereleri daha başlamadan bitiren kesin bir engel (non-starter) konumunda. Benzer şekilde İran bu tercihi yaparsa ABD ile masaya oturmayı kesinlikle reddedecektir.

Eğer denklemi tersinden okur ve ABD ile İran’ı masada görürsek, şu iki temel çıkarımı yapabiliriz:

• Hürmüz Boğazı merkezli krizin öngörülebilir bir sürede çözüme kavuşacağı yeni bir dönem başlamıştır.

• Kuvvetle muhtemel bu süreçle eş zamanlı olarak, beklenen Mayıs 2026 Trump-Xi Zirvesi gerçekleşecektir.

b) Uzlaşmazlık, Hürmüz Boğazı Gerçeği ve Askeri Seçenek: İran ile yaşanacak bir çatışmada kısa sürede kesin bir askeri sonuç almanın zorluğu gözönüne alındığında; ABD ve İran masaya oturmadığı takdirde Mayıs 2026’daki Trump-Xi zirvesinin de rafa kalkacağını rahatlıkla söyleyebiliriz.

İran krizinin tıpkı Rusya-Ukrayna savaşı gibi yıllara yayılan, donmuş bir ihtilafa dönüşebileceği akla gelebilir. Ancak burada kuzeydeki savaştan daha farklı bir dinamik var: Hürmüz Boğazı. Bu stratejik darboğaz, krizin “donmuş ihtilafa” dönüşmesini mümkün kılmayacak kadar kritik. Bu durum, uzayan bir kriz halinde ABD’yi elindeki sınırlı askeri seçenekleri sonuna kadar zorlamaya ve daha agresif bir tablo çizmeye de mecbur bırakacaktır.

Körfez Ülkelerindeki Durum ve Küresel Düzene Etkileri

Hidrokarbon dolarlarıyla küresel sistemde kendilerini özel olarak konumlandıran Körfez Ülkelerinin, Hürmüz Boğazı odaklı yıkıcı bir süreçle boğuştukları bir dönemde bölgeye “İstanbul yeni Dubai olur mu?” sorusuyla bakmamak gerek demiştik.

İstanbul Dubai olamaz ama İstanbul Dubai’nin en kısa sürede yeniden Dubai olabilmesi için bölgedeki en büyük fırsat penceresini aralayabilecek bir şanstır. Körfez Ülkelerinin bu şansı değerlendirip değerlendiremeyecekleri, Körfez Bölgesinin geleceğini şekillendirecek ana unsurların başında gelecek.

Bir sonraki yazıda, Körfez Bölgesindeki büyük yıkımın önümüzdeki dönemde küresel sistemde ve Körfez Ülkeleri açısından ne tür sonuçlara yol açabileceğini ele alacağım.

Rystad Energy’nin son raporu, Kovid19’da öğrendiğimiz, enerji güvenliğinin artık salt molekül değil, tedarik zinciri meselesi olduğunu bir kez daha gösterdi. Bunu bir kenara not edelim.

Sertaç Aksan’ın kısa süre önce konuya dair “Vurulan enerji altyapısı: Yerine koymak yıllar alacak” başlığıyla yayınladığı özlü analiz bu yapısal tıkanıklığı anlamak için kritik.

Sermayenin (deep pocket), OEM (Orijinal Ekipman Üreticisi) kısıtlarıyla karşı karşıya geldiği bu yeni gerçeklikte (paran var ama ürün yok), bütçesi %70 oranında petrol/gaz ihracatına bağlı olan Körfez Ülkeleri (Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Umman) tarihteki en ciddi varoluşsal riskle karşı karşıya kalacakları bir döneme girdiler.

Bu kritik tablo, ABD’nin bölgedeki rolünü aşındırarak uluslararası sistemde radikal değişimlerin kapısını da aralayabilir.

Bence böyle bir eğilimin ilk işaretlerini, Körfez’de yıkıma uğrayan enerji altyapısının onarımında aslan payını alacak olan (26 Mart itibariyle) 12,5 milyar dolarlık mühendislik ve inşaat kaleminin hangi ülke ve sermaye gruplarına teslim edileceğine bakarak anlayacağız.

”Krizin boyutunu tartışmak yersiz, ama tarihsel paradigmada bir değişiklik beklenemez, ABD’nin bölgedeki tarihsel savunma doktrinde (Carter Doktirini) aşınamaz”, görüşünde olanlara küçük bir hatırlatma yapmak gerek!

Enerji güvenliğinin artık salt molekül (arz) değil, tedarik zinciri meselesi olduğu tespitini hatırlayarak, küresel tedarik zincirleri genelinde ve enerji güvenliğinin yapıtaşına dönen kritik hammaddeler özelinde Çin tartışmasız hakim konuma sahip.

Dolayısıyla, Körfez Ülkelerinin açacakları ihalelerin adresleri, Körfez ülkelerinin yapacakları teknik veya ekonomik birer tercih değil, bölgedeki güvenlik ve enerji mimarisinde gelecekte hangi ülkenin daha fazla söz sahibi olacağının da en somut işareti olacak. Bu görüşe katılır mısınız?

*Aralık 2022’de bu platformu kullanmaya başlamıştım. Ancak, kullanıcı dostu olarak görmüyordum. Kıymetli ’nın bu platformdaki analizlerinden daha fazla istifade etmeye başlayınca, ben de ’i aktif olarak kullanma kararı aldım. Yenilikler için ’e ve değerli tavsiyesi için ’ya teşekkürlerimle.