Yeni Parti'nin ekonomi programı, kaynağını çağdaş kalkınma iktisadından alan bir fikir setini, o fikirlerin finansman ve devlet kapasitesi koşullarından ayrı biçimde bir araya getiriyor. Programda tek bir iktisatçının adı geçmiyor. Bir parti programında kaynakça olmaz ama referanslar şüpheye yer bırakmayacak kadar net.

Programın üretim omurgası doğrudan Dani Rodrik’in son on yıldaki çizgisini taşıyor. “Üretmeyen bir bölüşümcülüğü de adaletsiz bir büyümeyi de kabul etmiyoruz” cümlesi ile programa Rodrik ile başlıyoruz: ne piyasacı köktencilik ne de üretimden kopuk yeniden dağıtım; merkeze “iyi işler”i, yani nitelikli, güvenceli, yüksek gelirli istihdamı koyan bir çizgi. Bunun arkasında daha eski bir külliyat duruyor. “Kalkınmacı devlet” başlığının kendisi, aktif sanayi politikası ve ulusal planlama vurgusu Ha-Joon Chang’in, Alice Amsden’in ve Chalmers Johnson’ın geç sanayileşme geleneğinden geliyor. Devletin “stratejik alanlarda öncülük eden” bir aktör olarak tarif edilmesi ise Mariana Mazzucato’nun girişimci devletinin izidir. Mazzucato’nun adını önümüzdeki dönem daha fazla duyacağız anlaşılan.

Programın teşhisi, o “kara düzen” anlatısı, Daron Acemoğlu ile James Robinson’ın kapsayıcı-sömürücü kurumlar ayrımının siyasal dile çevrilmiş halini andırıyor: zenginliği, hukuku ve devlet imkânlarını dar bir çevrede toplayan bir azınlık, karşısında üreten çoğunluk. Liyakatin sadakate, kuralın keyfîliğe karşı konması da aynı çerçevenin uzantısı.

Sosyal devlet bölümü bambaşka bir kaynaktn besleniyor. “Emek, piyasanın insafına bırakılacak bir meta değildir” cümlesi doğrudan Karl Polanyi’nin kurmaca meta kavramına; barınmanın, sağlığın, eğitimin hak olarak piyasadan çıkarılması ise Gøsta Esping-Andersen’in metasızlaştırma kavramına dayanıyor. “Mor ekonomik dönüşüm,” bakımın kamusal bir altyapı olarak kurulması ve toplumsal cinsiyete duyarlı bütçeleme, İpek İlkkaracan’ın mor ekonomisini ve Diane Elson’ın feminist maliye çizgisini neredeyse adıyla çağırıyor; programın en net parmak izi burası. Temel vatandaşlık geliri ve güvencesizlik vurgusu ise Guy Standing’in prekarya tezini ve evrensel temel gelir tartışmasını içeriye alıyor.

Tek çekingen alan para politikası. Araç bağımsızlığı ve fiyat istikrarı tarafında metin Fischer-Debelle çizgisinde ortodoks; enflasyonu yalnızca parasal değil maliyet ve arz temelli okuması tarafında ise yapısalcı, CEPAL geleneğine yakın. İki durak arasında bilinçli bir kararsızlık var.

Belki de programda açıklanmasına gerek olmayan daha sonra söylem de açıklanacak olan bir eksik var. Bunu ileride göreceğiz ancak şimdiden ne olduğunu belirtmekte fayda var. Bu isimlerin her biri önerdiği fikri, o fikrin işlemesini mümkün kılan mali, kurumsal ve yönetsel kısıtlarla birlikte sunar. Program fikirlerin olumlu sonuçlarını gönlünce kullanmış ancak kısıtlarına değinmemiş.

Amsden, sanayi politikasını koşulsuz teşvikler üzerinden değil, performans karşılığı destek disipliniyle savunur. Rodrik, yalnızca hangi sektörlerin destekleneceğini değil, başarısız olanların nasıl eleneceğini ve desteğin hangi kurallarla geri çekileceğini de tartışır. Mazzucato’nun misyon odaklı devlet anlayışı ile kalkınmacı devlet yaklaşımının işleyebilmesi ise Peter Evans’ın “gömülü özerklik” adını verdiği kapasiteyi gerektirir: özel sektörle temas kurabilen, fakat onun tarafından ele geçirilmeyen yetkin bir bürokrasi. Bu da programın başka yerlerde aşınmış ve etkisiz olduğunu söylediği devlet kapasitesini önkoşar.

Benzer biçimde Acemoğlu ile Robinson, kurumların kararnameyle kurulamayacağını; uzun, çatışmalı ve patika bağımlı süreçlerin ürünü olduğunu anlatır. İlkkaracan mor ekonomiyi yalnızca normatif bir hedef olarak değil, somut bir finansman ve istihdam modeliyle birlikte önerir. Esping-Andersen’in metasızlaştırma yaklaşımına dayanan İskandinav refah devleti de yüksek, geniş tabanlı ve önemli ölçüde tüketim üzerinden alınan vergiler dâhil güçlü bir mali kapasiteyle finanse edilir. Oysa program, bu maliyetleri ve finansman tercihlerini açıkça ortaya koymadan aynı sonuçları vaat ediyor.

Buna kısaca “kısıtsız iktibas” diyebiliriz.

Bir parti programından daha fazlasını beklemek haksızlık olabilir. Programın entelektüel çerçevesini oluşturan referansların birbiriyle uyumunun nasıl olacağını söylemde göreceğiz. Şu anda sadece milletvekillerinden oluşan yönetim kadrosu bunu anlamak için yeterli değil. Parti ilk kurultayını gerçekleştirdikten sonra ekonomi alanında kimlerin söz sahibi olacağını da göreceğiz. O vakit geldiğinde işin ne olduğunu anlarız.

Daron Acemoğlu yapay zekâya karşı çok ciddi uyarılarda bulunuyor. Akademik saygınlığı, bu eleştirilerin genel toplum kesiminde olduğu gibi kabul edilmesine neden oluyor. Ama bence atladığı önemli bir nokta var.

Söyledikleri artık büyük ölçüde biliniyor. Teknoloji kader değil. Sonuçların kime yarayacağı bizim seçimlerimize bağlı. Bugün yapay zekâ yanlış yolda. Çünkü işçiyi güçlendirmek için değil, işçinin yerine geçmek için kuruluyor. Çözüm de ona göre belli: “makine zekâsı” yerine “makine yararlılığı”, emeğin yeniden masaya dönmesi, daha iyi mevzuat, şirketlerin reklam ve maliyet kısma düzeninden çıkarılması.

Bütün tartışmayı birkaç seçime indiriyor. Yapay zekâ işçinin yerine mi geçecek, işçiye yardım mı edecek? Her işi yapan tek bir zekâ mı kurulacak, yoksa tek bir işi iyi yapan araçlar mı geliştirilecek? Veri birkaç elde mi toplanacak, yoksa dağıtılacak mı? Zengin ve yoksul ülkeler arasındaki uçurum açılacak mı, kapanacak mı?

Sonra da iyimser bitiriyor. Sanayi Devrimi İngiltere’si sonunda kendini düzeltti diyor. Latin Amerika diktatörlükten demokrasiye geçti diyor. Yurttaş uyanır, doğru fikirler gelir, toplum kendini toparlar diyor.

İnsani bir görüş bu. Büyük kısmı da doğru. Sorun tam burada başlıyor.

Önce kolay eleştiriyi bir kenara koyalım. “Acemoğlu gücü görmüyor” demek haksızlık olur. İktidar ve Teknoloji baştan sona güç üzerine bir kitap. Verinin ve algoritmanın birkaç şirkette toplandığını söylüyor. Bunun eski Standard Oil tekelini bile aşan bir yoğunlaşma yarattığını söylüyor. Teknolojinin, ücretlere hiç dokunmasa bile demokrasiyi tehdit edebileceğini söylüyor. Yani adam gücü görüyor. Tartışma orada değil.

Tartışma şurada: Acemoğlu gücü hikâyenin neresine koyuyor?

Ona göre güç sonradan birikiyor. Önce bir seçim yapılıyor, sonra güç o seçimin üstünde toplanıyor. Şirketler otomasyonu seçmiş. Oysa işçiye yardım eden teknolojiyi de seçebilirlerdi. Bu tercihi alışkanlıklar, inançlar ve işçinin masada olmaması belirlemiş. O hâlde çözüm de belli: alışkanlığı değiştir, fikri düzelt, işçiyi yeniden masaya çağır.

Ama bence sıralama yanlış. Teknolojinin yönü, önce gelip sonra gücü yaratan bir seçim değil. Tam tersine, onlarca yılda birikmiş bir gücün sonucu.

İşçi neden masada değil? Birisi davet etmeyi unuttuğu için değil. İşçi masadan bilerek kaldırıldı. Sendikalar zayıflatıldı. Şirkette neredeyse tek ölçü hissedarın kazancı oldu. Devletin “şu yatırım yapılsın, şu kapasite korunsun, şu toplumsal hedef gözetilsin” deme gücü kırıldı. Tekel büyüdü, biz de adına çoğu zaman “ölçek” deyip geçtik.

Bunların hiçbiri kaza değildi. Belli bir modelin kırk yıllık başarısıydı.

Adına ne derseniz deyin. Neoliberalizm deyin, finans kapitalizmi deyin, piyasacı düzen deyin. İsmi önemli değil. Önemli olan şu: O model gücü paylaşmayı beceremediği için değil, gücü topladığı için bu kadar başarılı oldu. İşi buydu.

Yapay zekâ işte bu zeminin üstüne düşüyor. Ve o zemin onu büküyor.

Acemoğlu’nun “vasat” dediği bir otomasyon var. İşçiden ancak biraz daha iyi çalışan ama daha ucuza gelen çağrı merkezi sistemleri gibi. Acemoğlu bununla dalga geçerken haklı. Peki sermaye bunu neden kuruyor? Yanlış bir fikre kapıldığı için değil. Daha iyi anlatılarla vazgeçeceği bir hata da değil bu. Bütün finansal düzen, işçinin yerine geçeni ödüllendirdiği için kuruyor. Piyasa “işçiye yararlı olanı” kendiliğinden seçmez. Çünkü işçiye yararlılık, o piyasanın amaç fonksiyonunda yoktur.

İşin ilginci, Acemoğlu kendi hesabıyla kendi reçetesini zorlaştırıyor. Kendi tahminine göre yapay zekâ on yılda sınırlı bir verimlilik artışı getirecek. Milli gelire kabaca yüzde bir dolayında bir katkı. Düşünün. Verimlilik kazancı küçük, ama güç ve para üzerindeki etki çok büyük. O zaman bu yalnızca bir verimlilik hikâyesi değil. Sermaye ile emek arasındaki çizgiyi kimin yeniden çizeceği hikâyesi.

Burada Acemoğlu’nun eski teorisiyle de yüzleşilmesi gereken bir gerilim var. Geniş kitlelerin onu tanıdığı temel argüman önemli ölçüde bir ayrıma dayanır: kapsayıcı kurumlar iyidir, sömürücü kurumlar kötüdür. Bu ayrım tehlikeyi çoğu zaman kâğıt üstündeki kurumlarda arar. Mülkiyet güvende mi? Seçim var mı? Devleti bir avuç adam mı ele geçirmiş?

Bunlar elbette önemli sorular. Ama bu çerçeve, kâğıt üstünde kapsayıcı görünen bir ülkenin içinde özel gücün nasıl biriktiğini yakalamakta zorlanır.

Örnek çok uzakta değil: Amerika. Acemoğlu’nun çerçevesinde Amerika, bütün sorunlarına rağmen kapsayıcı kurumlar hanesine yazılır. Ama dünyada bilgi gücünün en çok yoğunlaştığı yer de orası. İktidar ve Teknoloji bu yüzden Acemoğlu’nun eski teorisinin sınırına geldiği yer. Üstelik bu sınıra yine aynı dille cevap veriyor. “Teknolojiyi de kapsayıcı yapalım” diyor. Oysa belki de asıl yapılması gereken, en baştan eksik kalan o teoriyi gözden geçirmekti.

Bu farkı en iyi rekabet hukuku tartışmasında görüyoruz. Lina Khan’ın başkanlığındaki Amerikan Rekabet Kurumu, yani FTC, tam da Acemoğlu’nun ertelediği şeyi denedi. Yoğunlaşmanın kendisini sorun saydı. Ürünün ucuna, yani sadece fiyata değil, mülkiyetin ve pazar gücünün yapısına baktı. Baskın şirketi “uslu dur” diye ikna etmeye çalışmadı; onun hangi güçle baskın kalabildiğini hedef aldı.

Sonra ne oldu? Federal düzeyde bu iş tıkandı. Kavga eyaletlere indi. California’da tartışılan COMPETE Act bu yüzden önemli. Geçerse, eyaletin rekabet yasası ilk kez tek başına bir tekelciye uzanabilecek. Çünkü mevcut yasa esas olarak “uyumlu eylem (concerted action)” davranışında olan şirketleri yakalıyordu. Tek başına dev olan firmaya, tasarımı gereği kör kalıyordu.

Bu körlük, Acemoğlu’nun kapsayıcı-sömürücü kurumlar ayrımındaki körlüğe benziyor. Kâğıt üstünde düzen var. Rekabet hukuku var. Kurum var. Ama özel güç tek başına büyüdüğünde, mevcut kurum onu yakalamakta zorlanıyor.

Bir teknolojiyi kapsayıcı yapamazsınız, eğer onu kapsayıcı olmaktan alıkoyan mülkiyet ve güç düzenini olduğu gibi bırakıyorsanız. Bu yüzleşme olmadan “kapsayıcı yapay zekâ” güzel ama eksik bir fikirdir. Modeli koruyup sonra ondan daha iyi sonuçlar üretmesini beklemek yetmez.

Kapsayıcı olmayan teknolojinin gerçek eleştirisi, o gücü en baştan biriktiren modelin eleştirisidir. Mesele şirketlerin vicdanına seslenmek değil; onların hangi mülkiyet, veri ve pazar gücüyle hareket ettiğini tartışmaya açmaktır.

Acemoğlu teşhisi büyük ölçüde doğru koyuyor. Ama tedaviyi, hastalığı üreten güç düzenine dokunmadan yazıyor. Bu yüzden “kapsayıcı yapay zekâ” fikri en kritik yerde eksik kalıyor: teknolojinin yönünü belirleyen mülkiyet ve iktidar ilişkilerinde.

Bu yazı bir cari açık yazısı olarak gözükse de aslında değil. Cevap aradığım soru ne olacak bu cari açığın halinden ziyade bu açık kimin kararlarından kaynaklanıyor, kimin işine yarıyor ve bedeli kim ödüyor? Makroekonomik göstergeler bu soruları görmezden gelecek şekilde tasarlanmış ve ülkeyi tek bir aktör olarak ele alır, içindeki çatışmayı görünmez kılar. Bu yaklaşıma katılmıyorum.

Küresel ekonomide şu anda olan bir büyükler kavgası var. Yani filler tepişiyor. Bizim bu kavgada pek sözümüz yok ama ABD, Çin ve AB’nin kavgasının etkilerinin kesişiminde Türkiye’nin kırılganlıkları bulunuyor.

Büyük Dengesizlik

Bruegel düşünce kuruluşunun bu yıl yayımladığı Paris Raporu — The New Global Imbalances — mevcut durumu şu şekilde özetliyor: 2018’den bu yana küresel cari denge fazlalıkları ve açıkları yaklaşık yüzde 30 büyüdü, 2012’den bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. ABD, GSYİH’nin yüzde 4’ünü aşan bir cari açıkla dünyanın en büyük borçlusu olmayı sürdürüyor. Çin’in fazlası iki yılda 1,4’ten 3,3 puana fırladı. AB kalıcı bir yüzde 3 fazlası taşıyor. Rakamlar soyut görünebilir ama ardındaki dinamik somut: dünya ekonomisinin üç büyük bloğu birbirinden farklı yönlere çekiyor ve bu gerilim bir noktada çözülecek. Sorun çözülme biçiminin ne olacağı. Türk siyasi literatüründen hatırlayacağımız şekilde bu çözüm kanlı mı olacak kansız mı?

Bruegel ne söylüyor

Raporun analitik katkısı üç senaryoyu somutlaştırması. Birincisi: ABD mali konsolidasyonu yapamazsa ne olur? ABD’nin net uluslararası yatırım pozisyonu, tarihin en kötü noktasında GSYİH’nin eksi yüzde 90’ına gerilemiş. Bunu daha da tehlikeli kılan, bu açığın artık istikrarlı merkez bankası rezervleriyle değil, kaldıraçlı hedge fonları ve banka dışı finansal kuruluşlarla finanse edilmesi. Bu aktörler pozisyonlarını günler içinde tersine çevirebiliyor. Üstelik ABD’nin tarihsel “fahiş imtiyazı” (exorbitant privelege) — dış varlıklarından daha yüksek getiri elde edebilme ayrıcalığı — büyük ölçüde ortadan kalkmış. Yani ABD artık eskisi gibi borçlanıp istikrarlı kalabilecek konumda değil. Bir güven krizi, Fed’in uluslararası swap hatlarını askıya alacağı bir senaryoya kadar uzanabilir.

İkincisi: Çin yeniden dengelenmezse ne olur? Çin 2021-2022’de patlayan konut balonunun yarattığı iç talep boşluğunu ihracatla dolduruyor. Konut yatırımları çöktü, deflasyon yaşanıyor, yerel yönetim gelirleri eridi. Yanıt: fabrikaları çalışır tutmak için dışarıya satmak. Çelik, seramik, beyaz eşya, güneş paneli, elektrikli araç — Çin ihracatı patlıyor. Bruegel’in verilerine göre Çin’in ihracat sepeti ile AB’nin ihracat sepeti arasındaki benzerlik 2002’deki yüzde 48’den 2024’te yüzde 57’ye çıkmış. Çin artık sadece ucuz mal satan değil, ileri teknoloji ürünlerde de rekabet eden bir ekonomi.

Üçüncüsü: AB yatırımını artıramazsa ne olur? AB yüzde 3’lük fazlasıyla dünyanın en büyük tasarruf ihracatçılarından biri olmayı sürdürüyor. Draghi Raporu’nun işaret ettiği devasa yatırım açıkları — dijital altyapı, yenilenebilir enerji, savunma — kapatılmadığı sürece bu tasarruf dışarıya akmaya devam ediyor. Üstelik içe kapanan, siyasi açıdan kutuplaşan bir AB, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması ve “Avrupalı al” politikaları gibi araçlarla üçüncü ülke ihracatçılarına yeni engeller çıkarıyor.

Bruegel’in temel tezi şu: bu üç senaryonun koordineli biçimde çözüme kavuşması — ABD’nin konsolide olması, Çin’in tüketime yönelmesi, Avrupa’nın yatırım yapması — mümkün ama gerçekleşmeyecek. En azından küçük ekonomilerin çıkarlarını koruyacak bir zaman diliminde değil. O zaman soru şu: bu koordinasyon olmadan ne yapılabilir?

Klein-Pettis ne ekliyor

Bruegel raporunun güçlü olduğu yer mekanik ve senaryo analizi. Zayıf kaldığı yer ise şu soruyu yanıtlamaması: on yıldır herkes aynı teşhisi koyuyor, neden çözüm gelmiyor?

Matthew Klein ve Michael Pettis’in Trade Wars Are Class Wars kitabı bu boşluğu dolduruyor. Klein ve Pettis’in argümanı özünde şu: cari denge dengesizlikleri ulusal tercihlerin ya da teknik politika başarısızlıklarının sonucu değil. Ülkelerin iç sınıf dinamiklerinin uluslararası yansıması.

Fazla veren ülkeleri ele alalım. Çin’de durum açık: sermaye kontrolleri tasarrufları yurt içine hapsediyor, devlet kredisi imalat yatırımını sübvanse ediyor, sosyal güvenlik ağı ince tutulduğu için hane halkı ihtiyati amaçlı yüksek tasarruf yapıyor. Bunun kazananları: devlet, devlete yakın şirketler, ihracata yönelik sanayi sermayesi. Bedeli ödeyen ise baskılanan tüketim üzerinden Çin hane halkları ve ücretliler. Almanya’da mekanizma farklı ama yapı benzer: Hartz IV reformları ücretleri baskıladı, mali fazlalar sürdürüldü, birim işgücü maliyetleri düşük tutuldu. Kazananlar: Alman ihracat sermayesi ve finansal varlık sahipleri. Bedeli ödeyen: Alman hizmet sektörü işçileri ve avro bölgesi çevre ülkeleri.

Klein-Pettis’in kilit tezi şu: ticaret savaşı, uluslararası alana taşınmış bir sınıf savaşıdır. Fazla veren ülkelerdeki elitler iç yeniden dağılım yapmak zorunda kalmadan büyüyor — düzenleme (adjustment) maliyetini başka ülkelerin işçilerine ve sanayicilerine yıkıyor. Bu yapı gönüllü olarak değişmez. Çünkü değişmesi, kazananların kazanmayı bırakması anlamına geliyor.

Buradan şu sonuç çıkıyor: Bruegel’in önerdiği koordineli küresel düzenleme gerçekleşmeyecek, çünkü gerçekleşmesi için fazla veren ülkelerdeki iktidar dengelerinin değişmesi gerekiyor. Bu da Türkiye gibi küçük ekonomilere şunu söylüyor: sizi koruyacak küresel bir çözüm beklemeyin, kendinizi koruyun.

Türkiye nerede duruyor

Türkiye’nin dolar likiditesine olan kırılganlığı yalnızca yetersiz rezervlerin sonucu değil. Türkiye dolar basamıyor — her dolar cinsinden yükümlülük, kontrol etmediği bir para birimine yapılan taahhüt. Doların bu kadar belirleyici olması bir doğa yasası değil; Türkiye’nin tasarlamadığı ve tek başına çıkamayacağı tarihsel bir sonuç. Aşağıdaki beş öneri bu gerçekliği değiştirmiyor — ama içinde daha akıllıca hareket etmeyi mümkün kılıyor.

Türkiye üç kanalın tam kesişiminde. Dolar kanalından: Türkiye’nin 12 aylık dış borç çevirme yükümlülüğü yaklaşık 170-180 milyar dolar. Net kullanılabilir rezervler — swap yükümlülükleri düşüldükten sonra — bu rakamın yüzde 20-25’ini karşılıyor. Fed swap hattımız yok. Bir dolar güven krizinde kurumsal tamponumuz yok. Çin kanalından: Türkiye’nin ihracat sepeti çelik, seramik, tekstil, beyaz eşya, otomotiv parçasında Çin’le doğrudan rekabet ediyor — hem iç pazarda hem de AB ve ODKA gibi üçüncü pazarlarda. Çin, bu ürünlerde hem fiyat hem de giderek artan biçimde kalite rekabeti yapıyor. AB kanalından: AB Türkiye mal ihracatının yaklaşık yüzde 40’ını alıyor. Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması Türkiye’nin çelik, alüminyum, çimento ve gübre ihracatına tarife uyguluyor. Gümrük birliği asimetrisi Türkiye’yi müzakere etmediği her AB serbest ticaret anlaşmasıyla bağlıyor.

Ama asıl mesele şu: bu üç dışsal kanalın Türkiye’yi bu kadar sert vurmasının nedeni yalnızca dışsal değil. Türkiye’nin iç siyasi ekonomisi bu kırılganlığı aktif olarak üretiyor.

Klein-Pettis çerçevesini Türkiye’ye uyguladığımızda fazla veren ülkelerin ayna görüntüsünü görüyoruz. Fazla ülkelerinde elitler ücretleri ve tüketimi baskılayarak ihracat yapıyor. Türkiye’de elitler yatırımı ihracat edilemeyen inşaata kanalize ediyor ve tüketim açığını dış sermayeyle finanse ediyor. Sonuç: Türkiye’nin hane halkı tasarruf oranı karşılaştırılabilir gelişmekte olan piyasalar arasında sürekli en alt sıralarda. Sabit sermaye yatırımlarının giderek artan payı inşaat ve gayrimenkule gidiyor, imalat sanayi AB ortalamasının belirgin biçimde altında kalıyor. Cari açık, belirli kazananları ve belirli kaybedenlerinin olduğu bir dağılım koalisyonunun uluslararası bilançosu. İnşaat sermayesi ve finansal aracılar kazanıyor. İmalat işçileri, lira tasarrufçuları ve küçük ihracatçılar bedeli ödüyor.

Bu konuyla ilgili Krizin Gölgesinde En Uzun Beş Yıl (2018-2023) kitabını mutlaka okumanızı öneririm. Pırıl pırıl anlatmış hoca.

Ne yapılmalı

Bruegel raporunun ikinci büyük katkısı koordineli uyarlamanın gerçekleşmeyeceği varsayımı altında küçük ekonomilere ne tavsiye ettiği. Bu “ikinci en iyi” strateji Türkiye için beş önceliğe dönüşüyor: kriz gelmeden dolar likidite tamponu oluşturmak; Çin rekabetini geçici ve yapısal olarak ayrıştırıp her birine farklı araçla yanıt vermek; gümrük birliği modernizasyonunu ekonomik güvenlik meselesi olarak ele almak; sanayi politikasını inşaattan savunma, lojistik ve yeşil enerjiye yönlendirmek; enerji bağımlılığını azaltırken büyüme modelinin dağılımsal köklerini — düşük ücretler, zayıf sosyal sigorta, yanlış yatırım teşvikleri — düzeltmek.

Son öncelik en zorlusu. Doğrudan inşaat-finans koalisyonunu hedef alıyor. Teknik bir sorun değil — on yıldır büyüme modelinin merkezinde duran bir siyasi ekonomi yapısı. Klein ve Pettis’in gösterdiği şey şu: bu yapılar gönüllü olarak değişmez, dışsal baskı ya da iç kriz tarafından zorlanarak değişir. Türkiye için soru, bu değişimin kendi tasarımıyla mı yoksa bir sonraki dolar krizi, Çin ihracat dalgası ya da AB kapısının kapanmasıyla mı geleceği.

Filler tepişirken savaş alanını seçemezsiniz. Ama nerede durduğunuzu seçebilirsiniz.

I’ve been running a market research and polling company for the past 10 years. The initial years I was too focused on political polling. Got some right and some wrong. But what I came to realize finally was that vote shares of parties are probably the least interesting of our findings. What matters is what drives this support and how the society evolves. In Turkey we often think ourselves to be sui generis. It gives us an excuse to justify short comings. Because we are different. It is true in many examples but not always. In this piece I want to talk about our March 2026 polling results that actually suggest we are no different.

I want to start with a number that I keep coming back to.

14%.

That’s the share of people in our March survey who say they have completely cut off a family member or friend in the last year because of politics. Not argued. Not started avoiding. Ended the relationship. Gone.

In a country of 85 million people, that is an enormous number of severed ties. And it sits alongside other numbers that tell the same story at different levels of intensity: 33% had a serious argument. 28% decided to simply never discuss politics with someone again. 23% started seeing someone less.

Read those together and what you get is a picture of a society that is quietly, steadily reorganizing its social life around political identity. Not dramatically. Not all at once. Just one avoided conversation at a time, one fewer phone call, one friendship that quietly goes cold.

As I said I run a polling company. I look at numbers for a living. But sometimes a finding stops you because it isn’t really about politics at all — it’s about something more basic. The fact that 1 in 4 Turks doesn’t know how their closest friend voted. Think about that. Not a distant colleague. Their closest friend. I mean you don’t have to have an explicit conversation about this, but you know. No?

That’s not disagreement. That’s silence that has become a kind of norm. Either people have stopped asking, or they’ve stopped telling, or both. I don’t think that’s apathy. I think that’s a society that has learned, through experience, that the answer might cost you something.

The party-as-identity numbers are striking in a different way.

51% of people say their party is an important part of who they are. That’s already high. But break it by age and the picture gets more complicated. Among people over 45, it’s above 60%. Among 18-24 year olds, it drops to 28%. Good news for the young, keep it up. I don’t think politicians anywhere let alone in Turkey are good role models to shape your identity on.

So the young are less tribal. Maybe good news. But let me give you the counter. The young are also the group most likely to say politics has no place in their daily conversations. The group most likely to not know how their friends voted. They may not identify with a party because they’ve checked out of the whole thing, not because they’re somehow post-partisan.

There’s a difference between not being tribal and not being engaged. And in a country where the decisions being made right now will shape the next 30 years, disengagement among the young is its own kind of problem. On the other hand we don’t have data on young turnout to suggest active disengagement.

The threat perception data is where it gets genuinely dark.

49% of opposition voters say AK Parti voters are a threat to the country’s future. 33% of AK Parti voters say the same about opposition voters. These aren’t people who disagree about tax rates. They have each internalized the other side as an existential problem.

And here’s the thing that makes this harder to sit with: compared to 2023, these numbers have actually improved. The hostility levels are lower than they were right after the election.

Why? I genuinely don’t know and I want to be honest about that. Two possible readings. One is exhaustion — Turkey has had an extraordinary run of elections and political crises since 2018, and people simply couldn’t sustain that level of intensity. The 34% who say politics has no place in their daily lives suggests a real retreat into private existence. The other reading is that this is cyclical — hostility peaks around elections, recedes in between, peaks again when the next one approaches. In that case the improvement is real but temporary, and we’ll be back here or worse when the next campaign begins.

The data can’t tell us which one it is. Both might be true at the same time.

Is any of this specific to Turkey?

Not really — and that context matters.

The United States has been tracking political relationship fracture for years. Pew data shows roughly 35-40% of Americans have ended a friendship over politics. Around 16% have stopped talking to a family member. Political identity has become the strongest predictor of who Americans marry, where they live, who they socialize with — stronger than class, stronger than religion in many cases.

Post-Brexit Britain showed similar patterns. Around 1 in 6 British people reported falling out with someone over the referendum. Germany is watching the AfD effect produce genuine social avoidance in parts of the country. The pattern is consistent enough across democracies that political scientists now have a term for it — affective polarization. It means you don’t just disagree with the other side. You dislike them. You find them threatening. You’d rather not be around them.

Turkey is not an outlier. It is part of a global shift in how political identity works — from something you hold to something you are.

But there are things about the Turkish context that make it worth examining separately.

In most Western cases the fracture runs primarily along cultural and values lines — abortion, immigration, national identity, what kind of country this should be. These are real and serious disagreements. In Turkey those lines exist too, but they sit on top of something else: a society that has been through an 85% inflation shock, a currency crisis, the İmamoğlu arrest, a Kurdish peace process that keeps starting and stopping, and now missiles flying over Hatay from Iran. The emotional temperature was already extremely high before affective polarization set in as a structural feature.

The other thing that’s specific to Turkey is the speed. What took the United States roughly two decades of Fox News and social media to achieve, Turkey has compressed into a much shorter period. The polarization data from 2023 to 2026 shows movement that would be remarkable over any timeframe. And it’s happening while the institutions that might absorb or mediate that tension — an independent judiciary, a free press, functioning local government — are themselves under strain.

And then there’s what happened in February.

Hamaney was killed on February 28th. Iranian missiles entered Turkish airspace twice within a week. A NATO asset intercepted a ballistic missile over the Eastern Mediterranean and its debris fell in Hatay Dörtyol. By the time we conducted this survey in early March, the geopolitical context had shifted completely.

AK Parti’s support jumped nearly 8 points in consolidation terms in a single month. For the first time since we started tracking, Erdoğan topped the leader approval rankings. And 71% of respondents still said the economy was bad. Those two facts sitting together tell you something important about how political psychology works under security stress.

The social fragmentation data and the rally-round-the-flag effect are not separate stories. They’re connected. A society where people have already sorted themselves into political camps, where the other side is already perceived as a threat, is a society that is primed to respond to an external security shock in a particular way. The in-group closes ranks. The hostility toward the out-group doesn’t disappear — it just gets temporarily redirected outward.

What happens when the immediate security anxiety fades? My read is that the underlying social fragmentation doesn’t heal. It waits.

The finding I keep returning to isn’t the 14% who cut someone off or the 49% who see the other side as a threat. It’s the 28% who decided to simply never discuss politics with a close one again.

That’s the quiet majority of this story. Not dramatic severance. Just a decision, probably unspoken, to protect a relationship by making it smaller. To keep a friendship by keeping it shallow. To maintain a family by avoiding the thing that would break it.

There’s something both pragmatic and sad about that. It works, in the short term. The relationship survives. But something has been quietly amputated from it — the possibility of genuine disagreement, the kind of conversation that might actually change something in you or in them.

A society where a significant portion of its social relationships have been quietly amputated in this way is a society that is losing something important. Not just warmth. The capacity for the kind of conversation that democracy actually requires. Did I just say democracy? Am I too naïve for this day and age?

Turks, we often use the word: geçinemiyoruz. It doesn’t translate neatly into English. Something like “we can’t make ends meet” — but with a particular exhaustion in it. Not just hardship. Futility. You work. You work hard. And still, you fall behind.

That feeling now has data behind it.

Between 2019 and 2023, Turkey’s top 1% increased their share of national income from 18.9% to 24.4%. Nearly six percentage points in four years. The top 1% took a larger piece of the pie than at any point in modern Turkish economic history — during the same years that most Turks watched their real wages collapse, their savings evaporate, and their cost of living spiral to 85% annual inflation.

This was not an accident. It was a redistribution — silent, automatic, no vote required. When the lira loses value, import prices rise, wages erode, and anyone holding property or foreign currency gets richer. The difference was simple: some had assets, others had salaries, and inflation tipped the balance.

What makes this moment different isn’t just the scale. It’s who is absorbing it.

For a long time, economic hardship in Turkey had a familiar face characterized by rural poverty, informal labour and seasonal workers. The urban middle class understood itself as something else. Not rich, but stable. The teachers, the engineers, the civil servants, the small business owners. They had a promise: work hard, stay employed, and the future would be manageable.

That plan, it seems, is no longer.

What’s replaced it isn’t just lower income. It’s a different kind of vulnerability — the kind that previously belonged to the working poor. When you have no assets underneath you — no inherited property, no savings cushion, no investment portfolio — there’s no buffer. A medical crisis. A job loss. A landlord who decides to double the rent. Any one of these is potentially catastrophic now for people who, five years ago, would have absorbed it. You are one bad month from a cliff edge, and you know it.

Turkey’s Gini coefficient is 0.41. The bottom 20% takes 6.4% of income (there is new calculation by Hasan Tekgüç that shows the divide is deeper). The top 20% takes 48%. These are not the numbers of a country experiencing a temporary shock. They are the numbers of a country that has made a choice — even if it never said so out loud.

Turkey is not alone in this. The assetless are losing ground in Berlin, in Seoul, in São Paulo (not to sound like ab NYT article but it is the case nonetheless). A generation of people with degrees and jobs and no property, no cushion, no stake in the system — that is not a Turkish story. It is the defining economic story of the last two decades, playing out at different speeds in different places. In Turkey it just happened faster and harder, which makes it easier to see.

I think about what this does to how people imagine their lives.

A young teacher in Ankara earns enough to cover rent and transport. If she’s careful, food too. But savings? A down payment? Starting a family? These aren’t things she’s been forced to defer. They’re things she’s stopped believing in. The planning horizon has collapsed. And when the future closes like that — when the promise that effort leads somewhere stops being credible — it doesn’t just make people poorer. It makes them different. Angrier. More susceptible to whoever is pointing at something to blame.

I’ve spent years watching Turkish politics and I’ve never seen the temperature this high for this long. Some of that is specific to this government, this moment. But some of it is structural. When the social contract breaks down — when the data shows, plainly, that the system is taking from the many and giving to the few — people don’t stay calm and wait for the next election. They look for exits. From the economy, from the country, from the idea that things can be fixed.

The standard economic response is: be patient. Stabilise first. Growth will eventually reach everyone.

Growth doesn’t automatically redistribute. It distributes to whoever has the power to claim it. In Turkey that’s meant asset holders over wage earners, financial capital over workers, the Istanbul real estate market over everyone else. Real median wages have consistently failed to track productivity growth — not just in Turkey but across most of the OECD. The trickle-down mechanism isn’t slow. It’s broken.

If you want distribution to change, you have to change it directly. Not as a bonus once growth is secured. Because an economy where consumption runs on debt instead of wages isn’t growing — it’s borrowing from its own future. And Turkey has been doing that for a long time.

Turkey’s middle-class erosion is not a natural disaster or an inevitable consequence of being a middle-income country. It is the result of specific decisions: fiscal policy that protected capital over labour, monetary policy that treated employment as collateral damage, a housing market left to become a speculation vehicle rather than a social good. Decisions can be reversed.

The political question — and it is political, not technical — is whether we decide this situation is acceptable or not. Whether a young engineer in Istanbul who can’t afford a one-bedroom apartment is evidence of a failure that needs fixing, or just the way things are now.

I know which side I’m on.

Because Turkey’s stability — its democratic resilience, its social fabric — depends on enough people believing the system can work for them. Once that belief goes, something else comes in to fill the space.

On a personal note and somewhat connected to the context above, Orban losing means a lot but not that much😊

Mart’ta iktidar partisinin oylarında belirgin bir yükseliş vardı. Nisan’da bu yükselişin tamamına yakını geri verildi. İki ay arasında ne yeni bir seçmen kazanıldı ne de bir seçmen muhalefete geçti. İktidar tabanının bir bölümü bir ay için eve döndü, sonra yine kapıyı örtüp çıktı. Küçük ama öğretici bir hareket.

Ben de bu hareketin üzerinden birkaç gündür düşünüyorum. Yazmamın sebebi bu. Siyasi bir yorum değil bu; daha çok, küresel bir şokun bir mutfağımıza ne kadar sürede vardığını anlatan bir zamanlama hikâyesi.

Şubat sonunda İran’la başlayan savaş bölgemizde tanıdık bir refleksi tetikledi. Hava sahası ihlalleri, Patriot konuşlandırmaları, sınırda biriken gerilim. Siyaset biliminin literatürde yüz yıldır bildiği bir şey var: insanlar güvenlik tehdidi algıladığında, memnun olmasalar bile mevcut iktidarı geçici olarak kayırırlar. Buna *rally-around-the-flag* deniyor. Falklands’ta Thatcher’ın, 11 Eylül sonrası Bush’un, Ukrayna savaşının ilk aylarında Zelensky’nin gördüğü aynı refleks. Bilinmeyenin korkusu, bilinenin hayal kırıklığından daha ağır basıyor. Mart’ta gördüğümüz konsolidasyonun özü buydu.

Nisan’a geldiğimizde savaş bitmedi. Sadece gündemdeki yüzü değişti.

Füze haberleri geri plana düştü, yerine fatura haberleri geldi. Doğalgaz, elektrik, akaryakıt, altın. Maliye Bakanı’nın ekonomi programının bir yıl geç hedefe ulaşabileceğini açıklaması. Merkez Bankası’nın iki haftada ciddi miktarda altın satması. Ons altının on yıllardır görmediği bir haftalık düzeltme yaşaması. Bunlar borsa ekranında geçen rakamlar değil. Bunlar bir süre sonra hanenin mutfağına, emeklinin ilaç dolabına, yevmiyeli çalışanın pazar sepetine varan rakamlar.

Nitekim vardılar. Aynı anket turunda katılımcılara bir yıl sonrası için enflasyon beklentilerini sorduğumuzda, ocak ayından beri düşüş trendinde olan ortalamanın nisanda sert bir yukarı sıçrama yaptığını gördük. En çarpıcı artış hangi gruplardaydı? Orta yaş, emekliler, yevmiyeli çalışanlar. Yani tam olarak, bir önceki ay iktidara geri dönmüş olan seçmen kitlesiyle büyük ölçüde örtüşen kesim.

Bu, kendi kendini tüketen bir hikâye.

Savaşın güvenlik yüzüne bayrakla cevap veren seçmen, aynı savaşın ekonomik faturasıyla karşılaştığında aynı cevabı veremiyor. Faturanın karşısında bayrak yetmiyor. Burada bir ikiyüzlülük yok, bir “aldatılma” da yok; sadece bir zaman farkı var. Jeopolitik şok önce haber bültenine, sonra piyasaya, sonra maliye politikasına, sonra da — dört hafta kadar gecikmeyle — birinin çarşamba günü yaptığı mutfak alışverişine varıyor. Mart ile Nisan arasındaki o bir aylık mesafe tam olarak bu gecikmenin kapandığı süreydi.

Burada benim için asıl ilginç olan şey şu: Türkiye’de bu hikâye, küresel bir başka hikâyenin yerel bir tercümesi. Son üç yılda dünyanın dört bir yanında aynı desen tekrar tekrar gözlendi. Ukrayna savaşı Avrupa’nın enerji faturasında, Kızıldeniz’deki gerilim konteyner taşımacılığında, Gazze savaşı Amerika’daki gaz fiyatlarında, Çin-ABD teknoloji rekabeti yarı iletken ekosisteminde belirdi. Her biri önce bir güvenlik meselesi olarak çıktı, sonra bir tedarik zinciri meselesine dönüştü, en son da bir seçmen psikolojisi meselesine vardı.

Bu sıra her zaman aynı. Jeopolitik → makro → mikro → siyasi tercih. Ama hızı ülkeden ülkeye, hatta aynı ülkede kesimden kesime değişiyor. Alman seçmeninin Ukrayna’yı enerji faturasında hissetmesi birkaç ay aldı. Türk seçmeninin İran savaşını fatura olarak hissetmesi daha hızlı oldu, çünkü Türkiye’nin maliye durumunda şoku soğuracak tampon çok daha ince. Bu, bir zayıflık ifadesi değil; bir gerçeklik ifadesi. Kırılgan ekonomiler, jeopolitik gerilimi günlük hayata daha hızlı tercüme eder. Seçmen davranışı da bu tercümenin son sayfasıdır.

Demek ki Türkiye’de bir ay içindeki on puanlık bir salınım, bir anket anomalisi değil. Dışarıda olup biten bir şeyin, mutfağa ulaştığı zamanlamanın bir yansıması. Anketçi bunu “oy değişimi” olarak kaydediyor. Ama aslında bu bir siyasi değişim değil; bir hane halkı matematiğinin siyasete sızmasının sesi.

Bu desen sadece bu ayın hikâyesi değil. Önümüzdeki aylarda tekrar çalışacak. Çünkü küresel jeopolitik yerine oturmuş durumda değil. Ortadoğu’daki savaş sürüyor, Kafkasya’daki hatlar yeniden çiziliyor, Amerika ile Çin arasındaki teknoloji rekabeti hızlanıyor, Avrupa’da siyasi haritalar değişiyor (Macaristan’da Orbán’ın seçim kaybı bunun taze bir örneği). Bu olayların her biri önce birer manşet, sonra birer fiyat, sonra birer anket sonucu olarak karşımıza çıkacak.

Benim yıllardır ilgimi çeken şey de bu: küresel bir olayın yerel bir mutfağa kaç haftada vardığı. Bu soruyu cevaplamak için hem bir makro çerçeveye ihtiyacınız var hem de o çerçeveyi insanların kendi hayatlarında nasıl okuduğunu görecek bir veriye. İkisini ayrı ayrı okumak mümkün; ama ayrı okuduğunuzda hikâyenin yarısını kaçırıyorsunuz.

Mart ve Nisan arasındaki küçük oy hareketi bana bu kırılmayı hatırlattı. Onun için yazdım.

Bir sonraki ay başka bir şey olacak. Başka bir jeopolitik olay, başka bir fatura kalemi, başka bir beklenti kırılması.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz lütfen eşe dosta yollayın. Biliyorsunuz marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir!

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Türkiye’de hane yapısını değiştiren önemli yapısal dinamikler var:

1. Ortalama hane halkı büyüklüğü küçülüyor ama şehirlerde eve dönene “bumerang” gençler haneleri tekrar büyütüyor. Ne geri dönenler aynı kişi ne evdeki anne-baba.

2. Geciken yetişkinlik giderek artıyor. Gençler kendi başlarına hayat kurmayı öteliyor.

3. TÜİK verilerine göre yıllar içerisinde evliliklerde yaş farkının azaldığını görüyorduk. Ancak son yıllarda genç kadın - görece yaşlı erkek evliliklerin arttığını görüyoruz. Ekonomik kırılganlık önce genç kadınları etkiliyor.

4. Tüketici araştırmalarında göremediğimiz ama Research İstanbul olarak gerçekleştirdiğimiz iş dünyası anketlerinde neredeyse her sektörde karşı karşıya geldiğimiz iş gücü açığı problemi var. Mevcut doğum oranlarına bakıldığında Türkiye’nin - istesek de istemesek de- önümüzdeki yıllarda dışarıdan getirmek durumunda kalacağı bir nüfus var. O haneyi daha bilmiyoruz bile:)

Bu ay Marketing Türkiye’de bu konu ile ilgili yazdım: Yazı Burada

20 Yılda Türk Hanesinin DNA’sı: Küçülen Aile, Değişen Sepet

Türkiye’de son yirmi yılda hane halkı yapısı sessiz sedasız bir devrim geçirdi. Bir zamanlar aynı çatı altında üç kuşak, anneanne, dede, çocuklar, torunlar hep birlikte yaşanan tablo uzun zamandır sadece nostaljinin konusu. Bugün tablo o nostaljinin çok ötesinde ve bambaşka. 2008’de ortalama hane büyüklüğü 4 kişiydi, 2024’te 3,1’e düştü. Yani tarihimizin en yalnız rakamı. Son 20 yılda Türkiye’nin nüfusu yaklaşık yüzde 25 artarken, hane sayısı yüzde 60’ın üzerinde büyüdü. Yani nüfus artışıyla kıyaslandığında evlerin çoğalma hızı çok daha yüksek. Bunun nedenlerinden biri – göç dışında- hanelerin küçülmesi: 2008’de ortalama 4 kişi olan hane halkı, 2024’te 3,1 kişiye indi. Sonuç olarak daha fazla insan daha küçük evlerde yaşıyor; bu da konut talebinden ambalaj boyutlarına kadar tüketimi baştan yazıyor.

Nüfus artıyor ama insanlar daha çok kapıya bölünüyor.

Yalnızlığın Yükselişi

Tek kişilik haneler bu hikâyenin yıldızı. 2010’da yüzde 7,5 olan oran, bugün yüzde 20. Artık her beş evden biri yalnız bir insanın sahnesi. Ama sahne illere göre değişiyor: Gümüşhane’de oran yüzde 31, Batman’da yüzde 11. Büyükşehirlerde genç profesyoneller yalnızlığı tercih ederken, göç veren illerde yaşlılar yalnız kalıyor. Geniş aileler ise yavaş yavaş sahneden çekiliyor. Avrupa’ya bakınca hâlâ daha kalabalığız ama hızla “komşu gibi” olmaya doğru gidiyoruz.

Türkiye’de Ortalama Hane Büyüklüğü

Kır ve Kent: İki Ayrı Dünyanın Harcama Sepeti

Şehirleşme bu hikâyenin motoru. İstanbul’da ortalama hane üç kişinin altına indi, Şırnak’ta hâlâ neredeyse beş. Batı Karadeniz’de göç yüzünden yaşlılar tek başına kalırken, Güneydoğu’da çocuk sesleri hâlâ evi dolduruyor. Bu fark sofraya da yansıyor. Kentte paket servis ve kahve zincirleri bütçeyi tüketiyor, kırsalda hâlâ mutfak masrafları ağır basıyor. TÜİK verisi çok net: en yoksul kesimde gıda payı yüzde 36, en zenginlerde yüzde 14. Hem para hem yaşam tarzı farkı sofrada görünüyor.

Dijitalleşmenin Çığ Etkisi

Teknoloji, ailelerin birlikte yaşama biçimini kökten değiştirdi; ortak sofradan bireysel ekranlara geçildi. 2011’de şehirlerde internet erişimi yarı yarıya, köylerde beşte bir oranındaydı. Bugün Türkiye genelinde hanelerin yüzde 90’ı internete bağlı. Cep telefonları ise zaten neredeyse nüfus sayımıyla aynı. Dijital uçurum tamamen kapanmadı ama köydeki amca da artık e-ticaret reklamını görüyor. Tek fark, kentli daha hızlı “sepete ekle”ye basarken, kırsalda bu süreç biraz daha ağır ilerliyor.

Köy kahvesinde masaların üstünde artık sadece tavla pulları değil, telefon ekranları da var. Bir yanda haber okuyan, diğer yanda torununu görüntülü arayan… Dijitalleşme sadece şehirli gençlerin değil, Anadolu’daki yaşlıların da günlük rutini oldu.

Üniversiteli Kuşak, Yeni Tüketici

2008’de gençlerin yüzde 13,5’i üniversite mezunuydu, bugün yüzde 45. Kadınlarda oran yüzde 49. Yani her iki gençten biri diploma sahibi. Bu yükseliş sadece iş gücüne değil, tüketim alışkanlıklarına da yansıdı. Eğitimli kuşak fiyat etiketine bakarken aynı zamanda markanın ne dediğine, nasıl bir deneyim sunduğuna da bakıyor. Çocuklu aileler kurslara ve teknolojiye bütçe ayırıyor, genç yetişkinler konser ve seyahat peşinde. Yani artık “marka seçimi” sadece cüzdan işi değil, aynı zamanda kimlik meselesi.

Bir üniversite öğrencisini düşünün: Öğle yemeğinde menemen yapacağı malzemeyi marketten alıyor ama aynı zamanda Spotify, Netflix ve telefon faturası da aylık bütçesinin parçası. Harcama sepeti hem geleneksel hem modern, hem zorunlu hem keyifli.

Tüketim DNA’sını Yeniden Yazmak

Teknoloji aile albümüne yeni sayfalar ekledi. 2000’lerde evde bir tane cep telefonu varsa şanslı sayılırdınız. Bugün aynı evde dört akıllı cihaz bulunuyor. İnternet kullanıcı sayısı 70 milyonu aştı, e-ticaret çift haneli büyüyor. Pandemi sonrası dijitalleşme kalıcı oldu. Anne telefondan mama sipariş ediyor, çiftçi gübre fiyatını ekrandan takip ediyor, nine torunuyla görüntülü görüşüyor. Fiziksel raf hâlâ önemli ama ürünün kaderi artık ekrandaki görünürlüğe bağlı.

Bir market düşünün: Raflarda ürünler dizili ama müşterilerin çoğu telefon ekranından sipariş veriyor. Markalar için artık mağaza camı kadar uygulama arayüzü de vitrin.

Çalışan Kadın, Değişen Ev

Kadınların işgücüne katılımı hâlâ OECD ortalamasının gerisinde. Ama 2005’te yüzde 24’tü, 2023’te yüzde 36’ya çıktı. Bu artış, evlerde daha fazla maaş, daha farklı harcama öncelikleri demek. Çalışan aileler ev eşyasını daha kolay yeniliyor, tatil planı yapabiliyor, hazır yemek ve bakım hizmetine daha çok yöneliyor. Tabii hâlâ tek maaşlı ailelerin büyük bir kitlesi var ve bu fark tüketim kalıplarını keskin şekilde ayırıyor.

Bir apartman sitesinde sabahı hayal edin: Bir yandan çocuklarını kreşe bırakan anneler, bir yandan toplantıya yetişmeye çalışan babalar. Evde tencere kaynamıyor; öğlen yemeği çoktan uygulamadan sipariş edilmiştir.

Gelir Uçurumu Büyüyor

Gelir dağılımı son yıllarda iyice açıldı. 2014’te 0,39 olan Gini katsayısı, 2023’te 0,43’e çıktı. En zengin yüzde 20 gelirin yarısını alırken, en yoksul yüzde 20 sadece yüzde 6’sına sahip. Orta sınıfın sırtı iyice bükülüyor. Yukarıdakiler seyahat ve deneyimlere bütçe ayırırken, aşağıdakiler gıda ve kira yükünü sırtlıyor. Markalar için tablo açık: stratejide hem uygun fiyatlı ürünlere hem de daha seçici tüketicilere hitap eden sofistike çözümlere yer açmak şart.

Bir alışveriş merkezinde gezin: üst katta lüks markaların mağazaları tıklım tıklım, alt katta indirim marketlerinin şubeleri kalabalık. Türkiye’de tüketim böyle iki katlı bir bina gibi; ortada duranların alanı daralıyor.

Sepetin Büyük Rotasyonu

Rakamlar değişimin hızını anlatıyor. 2003’te tüketim harcamalarının yüzde 30’u gıdaya gidiyordu, bugün yüzde 20. Konut ve kira yüzde 24 ile ilk sırada, ulaşım yüzde 22’ye çıktı. Avrupa’da ulaşım harcamaları yüzde 11 iken bizde iki katı. Arabaya sahip olmak Türkiye’de hâlâ bir özgürlük değil, daha çok bütçeyi kemiren bir zorunluluk gibi. Kültür, eğlence ve deneyim harcamaları ise yükselişte. Şehirli gençler için tatil, spor, konser ve dijital platform abonelikleri hayatın doğal parçası.

Bir aileyi düşünün: Baba kredi kartı ekstresine bakıyor; benzin ve kira kalemleri öne çıkıyor. Anne, “tatil için bir şey ayırabilecek miyiz?” diye soruyor. Çocuksa tabletinde yeni oyun indirmeye çalışıyor. Aynı evde üç farklı öncelik, tek bir bütçe.

Türkiye ve Avrupa: Paralel ama Farklı

Türkiye’nin Avrupa ile kıyaslandığında resmi şöyle: bizde ortalama hane 3,1, onlarda 2,3. Kadınların işgücüne katılımı Türkiye’de yüzde 36, OECD’de 60’a yakın. Tek kişilik hane bizde yüzde 20, AB’de yüzde 33. Ulaşım harcamaları Türkiye’de yüzde 22, AB’de yüzde 11. Yani bir yandan Avrupalılaşıyoruz, bir yandan hâlâ kendimize özgü farklılıkları koruyoruz.

Kısacası Türk hanesi Avrupa’nın tüketici profiline giderek yaklaşırken, hâlâ “bizim eve özgü” alışkanlıklarını da koruyor. Hem kahvaltıda zeytin-peynir masada, hem akşam yemekte pizza kutusu.

Pazarlamacıya Düşen Ödev

Bu dönüşümün pazarlamaya etkisi çok net. Küçülen haneler kompakt ürünler, tek kişilik paketler talep ediyor. Eğitimli ve dijital kuşak hızlı teslimat ve kişiselleştirilmiş deneyim bekliyor. Daha düşük gelir grupları hesaplı seçeneklere odaklanırken, kentli gençler kültür ve eğlenceye yöneliyor. Kısacası haneler küçüldükçe tüketicinin beklentisi büyüyor.

Sonuç: Küçülen Hane, Büyüyen Beklenti

Türkiye’nin hane yapısı yirmi yılda küçüldü, çeşitlendi ve daha karmaşık hale geldi. Artık bütçelerin tamamı temel ihtiyaçlara gitmiyor; barınma ve ulaşım payı yükselirken eğitim, kültür ve deneyim harcamaları da artıyor. Pazarlamacılar için kritik ders şu: değişen Türk hanesini anlamadan strateji kurmak mümkün değil. Çünkü bugün küçülen hanenin içinde büyüyen şey aslında beklenti.

Konu veya veri öneriniz olursa bana cselcuki@researchistanbul.com adresinden yazın, konuşalım.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz lütfen eşe dosta yollayın. Biliyorsunuz marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir!

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Teknofest ve Türkiye’nin Sosyoteknik Hikâyesi

Geçtiğimiz hafta Oksijen Gazetesi’nde bir yazım çıktı. Bu paylaşımda o yazının Eylül ayı anketimizin sonuçlarıyla desteklenen halini iletiyorum. 2023 seçimlerinde çok önemli rolü olan sosyoteknik anlatı üzerine daha fazla kafa yormak gerektiğine inanıyorum. Bu sadece bir propaganda meselesi değil bir toplum kurgusu.

2023 seçimlerinden sonra komedyen Baturay Özdemir AK Parti’nin stratejisi hakkında çok net bir tespit yapmıştı. Baturay’a göre AK Parti o seçimde hiçbir şey yapmamıştı. Sadece şu söylemi geliştirdi: “Bu uçak bu da gemi, istersen bu uçağı bu geminin üzerine koyarım”. Komedyenin mizahi şekilde anlattığı bu durum aslında iktidarın savunma sanayi temelli sosyoteknik anlatıyı kullanarak seçmenini nasıl ikna ettiğini özetliyordu.

Teknoloji, yalnızca makine ve devrelerden ibaret değildir. Her ülke, teknolojiyi belli bir hikâye içinde topluma sunar; bu hikâyeler toplumun değerleriyle, kültürüyle ve beklentileriyle iç içe geçer. Literatürde buna “sosyoteknik anlatı” deniyor: Teknolojinin toplumla kurduğu karşılıklı ilişkinin öyküsü.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu öykü demiryollarında yazıldı. Demiryolları yalnızca ulaşım aracı değil, “modernleşmenin omurgası” olarak anlatıldı. Hatırlayım 10. Yıl Marşı yurdu demir ağlarla ördüğümüzü müjdeler. 20. yüzyılın sonuna gelindiğinde otoyollar, köprüler ve otomobil sektörü bu anlatının merkezine geçti. Bugün ise Türkiye’nin yeni sosyoteknik anlatısı, Teknofest ve savunma sanayiinde sembolleşiyor.

Teknofest’in Kamuoyundaki Yeri

Teknofest, son yıllarda yalnızca bir teknoloji fuarı değil, genç kuşakların ilgisini teknolojiye çekmeyi amaçlayan geniş ölçekli bir organizasyon olarak konumlandı. Eylül 2025’te yapılan Türkiye Raporu araştırması, bu organizasyonun toplumda nasıl algılandığını ortaya koyuyor.

Toplumun üçte biri Teknofest’i hiç duymamış, bir başka üçte biri ise yalnızca adını duymuş ama detaylarını bilmiyor. İçerikten haberdar olanların oranı dörtte bir; aktif takip eden ya da katılanların oranı ise yüzde 10 civarında. Buna rağmen toplumun yüzde 68’i Teknofest’i “önemli” ya da “çok önemli” buluyor.

Yani etkinliğe doğrudan katılım sınırlı olsa da, Teknofest’in “gelecekle ilişkilendirilen bir hikâye” olarak kamuoyunda karşılık bulduğu görülüyor.

Araştırma aynı zamanda farklı toplumsal ve siyasi gruplar arasında algı farklılıklarını da ortaya koyuyor. Bazı kesimler Teknofest’i güçlü bir aidiyet simgesi olarak görürken, bazı kesimlerde görünürlüğü daha düşük. Bu tablo, Teknofest’in hem birleştirici hem de ayrıştırıcı yönleri olduğunu gösteriyor.

Sosyoteknik Anlatının Gücü ve Sınırları

Dünya örnekleri, sosyoteknik anlatıların bir ülkenin gelişim hikâyesini nasıl şekillendirdiğini gösteriyor. Avusturya “nükleersiz kimliğini”, Güney Kore “bilim yoluyla kalkınmayı”, İsrail ise “start-up ulusu” kimliğini bu anlatılar üzerinden inşa etti

Bu örneklerin ortak noktası, teknolojiyi yalnızca ekonomik bir araç değil, aynı zamanda ulusal kimliği besleyen bir hikâye haline getirmeleri.

Bu noktada Teknofest’in taşıdığı “teknomilliyetçilik” boyutunu görmek önemli. Teknomilliyetçilik, teknolojik gelişmeleri yalnızca ekonomik ya da bilimsel bir ilerleme olarak değil, aynı zamanda ulusal kimliğin ve egemenliğin göstergesi olarak çerçeveleyen bir anlayışı ifade ediyor. Dünyada farklı örnekleri var: Çin’de “Made in China 2025” stratejisi, Hindistan’ın uzay programı ya da Güney Kore’nin elektronik devleri, yalnızca sanayi projeleri değil, aynı zamanda “ulusun güç sembolleri” olarak sunuluyor. Türkiye’de ise Teknofest, bu eğilimin en görünür yansıması. Savunma sanayiindeki başarıların “yerli ve milli teknoloji” söylemiyle harmanlanması, teknolojiyi bir tür milli sembole dönüştürüyor. Böylece iktidar, dış politikadaki rekabeti içeride popülerleştiriyor, genç kuşaklarda da kolektif bir özgüven inşa ediyor.

Ancak bu teknomilliyetçi anlatının eleştiriye açık yönleri de var. Öncelikle, teknolojiye dair hikâyeyi daraltarak savunma sanayiine indirgemesi, toplumsal ihtiyaçların çeşitliliğini arka plana itiyor. Sağlık, eğitim, iklim, dijital eşitsizlik gibi başlıklarda güçlü bir sosyoteknik vizyon kurulmadığında, milliyetçi çerçevenin geniş toplum kesimlerini kapsaması zorlaşıyor. İkinci olarak, teknomilliyetçilik kısa vadede bir aidiyet duygusu üretse de, uzun vadede toplumsal kutuplaşmayı artırma riski taşıyor: “bizim teknolojimiz” söylemi, farklı toplumsal gruplar arasında ortak gelecek kurgusunu değil, sembolik üstünlükleri öne çıkarabiliyor. Son olarak, teknolojiyi sadece ulusal gurur kaynağı olarak görmek, küresel işbirlikleri ve bilimsel şeffaflık gerektiren alanlarda sınırlayıcı olabiliyor.

Bu nedenle Teknofest’in temsil ettiği teknomilliyetçilik, Türkiye’nin sosyoteknik anlatısında güçlü bir motivasyon kaynağı olmakla birlikte, aynı zamanda bu anlatının kapsayıcı ve sürdürülebilir bir vizyonla tamamlanmasını zorunlu kılıyor.

Geleceğin Anlatısı

Türkiye’nin ikinci yüzyılına girerken ihtiyaç duyulan şey, daha kapsayıcı ve çok boyutlu bir sosyoteknik anlatıdır. Böyle bir anlatının, yalnızca teknolojiyi öne çıkarması değil, teknolojiyi toplumsal refah, adalet ve sürdürülebilirlik hikâyesiyle buluşturması gerekir.

Türkiye’nin yeni sosyoteknik anlatısı, yalnızca göğe uzanan roketlerle değil, toprağa tutunan köklerle de yazılmalı. İklim krizinin yakıcı sıcaklığı ve sellerin derin izleri, bize hikâyenin merkezine yeşil dönüşümü koymamız gerektiğini fısıldıyor. Güneş panelleri, rüzgâr türbinleri, akıllı sulama sistemleri… bunlar sadece mühendislik ürünleri değil, genç kuşaklara anlatılacak yeni bir masalın kahramanları olabilir.

Dijitalleşmenin bugünkü hikâyesi hız ve verimlilik üzerine kurulu. Ama gerçek anlamını, eşitlik ve adaletle yoğrulduğunda bulacak. Yapay zekâ yalnızca verileri değil, hayatlarımızı da daha kolay ve erişilebilir kıldığında, teknolojiye dair kaygılar yerini umuda bırakacak.

Sağlık bu anlatının kalbinde olmalı. Biyoteknoloji, genetik araştırmalar, dijital sağlık çözümleri… Hepsi, teknolojiyi soyut bir güç olmaktan çıkarıp, doğrudan insanların hayatına dokunan bir dost haline getirebilir.

Ve kültür: Diziler, oyunlar, müzikler… Dünyaya açılan bir pencere. Türkiye’yi yalnızca üreten değil, aynı zamanda hikâye kuran, anlatan bir ülke yapabilir.

Ama en önemlisi kapsayıcılık. Kadınların, gençlerin, farklı şehirlerin ve kimliklerin bu hikâyede yeri olmalı. Çünkü teknoloji, ancak herkesin hikayesine ortak olduğunda gerçekten geleceği kurabilir.

Sonuç

Teknofest, bugünkü haliyle Türkiye’nin teknoloji hikâyesinin önemli aktarım mekanizmalarından biri. Ama bu hikâyenin devamı, yalnızca gökyüzünde uçan araçlarla değil, yeryüzünde çözülmesi gereken sorunlarla da yazılmalıdır. İklimden sağlığa, dijital adaletten kültürel üretime uzanan daha geniş bir çerçeve, Türkiye’nin ikinci yüzyılında yeni sosyoteknik anlatısını kurabilir.

Asıl mesele, geleceğin teknolojisini üretmek kadar, o teknolojiyi hangi toplumsal hikâyeye oturtacağımızdır. Çünkü teknoloji uçabilir, ama toplumsal anlatı olmadan yere inemez.

Konu veya veri öneriniz olursa bana cselcuki@researchistanbul.com adresinden yazın, konuşalım.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz lütfen eşe dosta yollayın. Biliyorsunuz marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir!

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Son 20 yılın muhasebesi

Yazılara ara verdim ama güzel malzeme birikti ve daha sık yazmaya başlıyorum. Bugün geçtiğimiz ay Marketin Türkiye’de çıkan bir makalemin daha detaylısını paylaşmak istiyorum. Makale için burada.

Türkiye son 20 yılda çok değişti. Bu değişimi sadece Türkiye’nin iç dinamikleriyle açıklamak çok doğru olmaz. Kuşkusuz tek parti hükümetlerinin getirdiği bir nokta var ancak bu değişim dünyanın da hızla kabuk değiştirdiği bir döneme geldi. Bu yazıda ekonomik değişim ile tüketimin dönüşümünü 3 farklı evrede ele alıyorum.

Tüketici sürekli değişiyor. Bu yeni bir bilgi değil. Ancak bugünün dünyasında tüketicinin değişimi alıştığımız değişim parametrelerinin dışında gerçekleşiyor. Bu değişimi tetikleyen birçok faktör var. Bu sadece bir ekonomik dönüşüm meselesi değil. Çünkü Türkiye’de tüketim artık sadece alım gücüyle değil, psikolojiyle, duyguyla, kimlikle ve hatta hayal kırıklığıyla da şekilleniyor. Bugünün tüketicisi, kredi kartı limitinden çok daha karmaşık kodlarla çalışıyor. Research İstanbul olarak son 20 yılın ekonomik değişimi çerçevesinde dönüşen tüketimin izin sürmeye çalıştık.

Son yirmi yılda Türkiye’de yaşanan dönüşümün rakamsal izdüşümleri elbette önemli. Ancak bu sayılara sadece büyüme oranları, enflasyon, tüketici güveni gibi geleneksel parametrelerle bakmak; resmin önemli bir kısmını ıskalamak anlamına geliyor.2002’den bu yana Türkiye’deki toplumsal dönüşüm üç ana davranışsal dönem çerçevesinde ele alınabilir: “Reform ve Umut,” “Kırılgan Refah” ve “Direnç & Gerilim.” Her biri kendi ekonomik bağlamına sahip olsa da, asıl farkı yaratan tüketici psikolojisidir. Bu dönemleri belirleyen şey yalnızca faiz oranları ya da döviz kuru değil; bireyin kendisini nasıl hissettiği, neyi hak ettiğini düşündüğü, neye ulaşabileceğine inandığıdır.

İşte bu yüzden bu yazı, Türkiye’nin son 20 yılını anlatan bir büyüme hikâyesi değil; tüketicinin zihinsel ve duygusal haritasını ortaya koyan bir içgörü atlası olacak. Dönüşen haneden dijitalleşen kimliğe, borçla yaşamanın normalleşmesinden mikro harcamalarla hayatta kalma stratejilerine kadar geniş bir yelpazede, pazarlama dünyasının anlaması gereken bir Türkiye portresi çiziliyor.

Tüketici Psikolojisinin Üç Dönemi: Umut, Kırılganlık, Gerilim

Tüketici davranışını anlamak isteyen pazarlamacılar için geleneksel segmentasyon modelleri artık yetersiz kalıyor. Demografik ayrımların yanı sıra tüketim alışkanlıkları ve davranış temelli segmentasyonlar da uzun süredir kullanılıyor; ancak içinde bulunduğumuz dönemi açıklamak için bunlar da tek başına yeterli değil. Zira tüketicinin karar alma süreçleri, sadece kim olduğu ya da ne yaptığıyla değil, ne hissettiğiyle ve dünyayı nasıl algıladığıyla da şekilleniyor. Bugünün tüketicisini anlamak, onun iç dünyasına, değerlerine, kaygılarına ve döneme hâkim kolektif ruh hâline —yani bir nevi zeitgeist’a— nüfuz etmeyi gerektiriyor.. Biz son 20 yılı üç ana “psikolojik dönem” altında sınıflandırıyoruz: Umut dönemi, kırılganlık dönemi ve gerilim dönemi. Bu dönemlerin her biri, hem ekonomik hem de sosyokültürel dinamiklerle iç içe geçmiş durumda.[1] [2]

1. Reform ve Umut (2002–2007)

2000’lerin başında Türkiye’de ekonomi toparlanma sürecine girerken, toplumda güçlü bir umut dalgası esiyordu. İnsanlar ilk kez büyük tüketim ürünlerine erişebileceklerine inanıyordu. “İlk kez ben de alabilirim” duygusu, Türkiye’de tüketimi yalnızca ihtiyaç temelli değil, aynı zamanda aspirasyonel hale getirdi.

Bu dönemin tüketicisi, beyaz eşya, otomobil ve hatta ev gibi büyük harcamalara yöneliyordu. Ödeme kolaylıkları, kredi imkanları ve tüketimin bir tür “kendini gerçekleştirme” biçimi olarak algılanması, bireysel refahın göstergesi haline geldi.

Pazarlamacılar için bu dönem, umut vadeden iletişimlerin, “sen de hak ediyorsun” temalı kampanyaların ve markaların erişilebilirlik vaadiyle parladığı bir zaman dilimiydi.

2. Kırılgan Refah (2008–2017)

2008 küresel krizinin etkileri, Türkiye’de daha geç ama daha uzun vadeli hissedildi. Gelirler yerinde sayarken, tüketim alışkanlıkları değişmeye başladı. Artık umut yerini temkinliliğe, kredi ise yerini borçla yaşamaya bıraktı. Tüketici “sürekli borçla yaşıyorum” hissine sahipti ve bu durum harcama davranışını esnetme zorunluluğunu doğurdu.

Taksitli alışveriş patladı. Marka sadakati zayıfladı; fiyat esnekliği ve indirim takibi öne çıktı. Pazarlamacılar için bu dönem, fiyat hassasiyetini anlamakla birlikte, taksit ve ödeme kolaylıklarını öne çıkarma zorunluluğu getirdi. Sadakat programları zayıflarken, tüketicinin her an vazgeçebileceği bir marka ortamı oluştu.

3. Direnç ve Gerilim (2018–2025)

Son dönemin en çarpıcı özelliği: belirsizlik. Ekonomik, siyasi ve toplumsal krizlerin üst üste geldiği bu dönemde tüketici davranışı, bir denge arayışı ve duygusal boşalım arasında gidip geliyor.

Tüketiciler artık “ne olacağı belli değil” psikolojisiyle hareket ediyor. Harcamalar daha küçük ama daha duygusal: kozmetik, sağlık, oyun gibi kategoriler yükselişte. Gıda stoklama, marka değiştirme ve anlık harcama eğilimleri dikkat çekiyor.

Pazarlama dilinde bu dönem, yalnızca “kampanya” değil, “anlayış” vadeden bir iletişimi zorunlu kılıyor. Tüketici, bir yandan fiyat odaklıyken diğer yandan huzur, anlam ve güven duygusunu satın almak istiyor.

Yukarıda tarif etmeye çalıştığım üç dönemin ortak noktası şu: Tüketici, içinde bulunduğu koşullara göre sadece ne aldığına değil, neden aldığına dair anlam arayışında. Bu arayış, onu zamanla daha sık fikir değiştiren ama bir o kadar da bilinçli bir tüketiciye dönüştürüyor.

Verilerle Dönüşüm: Sahiplik, Borçlanma ve Tüketim Alışkanlıkları

Tüketici psikolojisinin geçirdiği dönüşüm, yalnızca hissiyata dair bir mesele değil; Türkiye’de tüketimin yapısı da aynı ölçüde biçim değiştirdi. Bugün bir haneye girdiğinizde gördüğünüz ürünler, 2002 yılındaki bir haneyle karşılaştırıldığında bambaşka bir tabloyu yansıtıyor. Research İstanbul’un verileri, sahiplik oranlarındaki dramatik artışların, aslında tüketicinin geçirdiği sosyolojik evrelerin aynası olduğunu gösteriyor.

Bir Haneler Tiyatrosu: 2002’den 2023’e Sahiplik Haritası

Örneğin 2002 yılında çamaşır makinesi sahipliği %65 iken, bu oran 2023’te %98’e ulaştı. Klima gibi lüks sayılabilecek bir ürün, 2011’de yalnızca %17 düzeyindeyken 2023’te %37’ye çıktı. Cep telefonu artık neredeyse herkeste mevcut. Plazma televizyon ise 2002’de %38 iken, 2023’te %95’le standart hale geldi.

Bu sahiplik artışı yalnızca teknolojik erişimle açıklanamaz. Aslında bu değişim, bireylerin modern dünyaya katılım arzusu ile krizlere karşı oluşturdukları psikolojik zırhın birleşimidir. Satın almak, bir şeylere “sahip olmak,” yalnızca ihtiyaçları karşılamak değil; görünür olmak, aidiyet kurmak ve çağdaşlaşmak anlamına geldi.

Borçla Güvence Arayışı

Tüketimin bu şekilde artması ise borçsuz olmadı. Türkiye’de tüketici kredisi kullanan kişi sayısı 40 milyonu geçmiş durumda. Bireyler için artık alışveriş, nakit akışıyla değil; taksitler, kredi kartları ve ertelenmiş ödemelerle yönetilen bir stratejiye dönüştü.

2024 itibarıyla taksitli işlem adedi milyonlarla ölçülüyor. Bu yalnızca bireysel tercih değil; sistemsel bir zorunluluk. Çünkü aylık harcamalar, hane gelirlerinin önüne geçmiş durumda. Borçla yaşamak, bir tercihten çok, bir “yaşam biçimi” haline geldi.

Yıllara Göre Taksitli İşlem Adedi

Küçük Harcamaların Büyük Yükselişi

Bir başka dikkat çekici değişim: mikro harcamaların yükselişi. Kozmetik, kişisel bakım ve oyun kategorileri e-ticarette öne çıkarken, bu ürünler tüketici için yalnızca “alınacak şeyler” değil; stresle başa çıkmanın yolları haline geldi.

Tüketici artık “almayı” sadece maddi değil, aynı zamanda duygusal ve kültürel bir eylem olarak tanımlıyor. Bu da onu hem öngörülemez hem de daha okunabilir kılıyor — yeter ki pazarlama dünyası elindeki veriye yeni bir gözle bakmayı bilsin.

Perakende Geliri, Kişisel Bakım ve Kozmetik, (2003=100)

Ev Değil, Hane Değişti: Yeni Yaşam Biçimleri

Türkiye’de pazarlama iletişimi hâlâ sıklıkla geleneksel “çekirdek aile” imgesine yaslanıyor: anne, baba, iki çocuk, huzurlu bir masa, mutlu sofralar… Oysa bu imge artık yalnızca nostaljik değil, aynı zamanda veriye aykırı. Türkiye’de sadece bireylerin tüketim alışkanlıkları değil, tüketim birimi olarak hanenin kendisi radikal şekilde değişti.

Ortalama Hane Büyüklüğü Değişimi

Yeni Hanede Kimler Var?

Erteleyen Kadınlar, Değişen Aile Kararları

Anne Olma Yaşı Değişimi

Türkiye’de haneler hızla dönüşüyor. TÜİK verilerine göre kadınlar artık daha geç yaşta anne oluyor; bu değişim hem bireysel kariyer planlarından hem de giderek ağırlaşan geçim sıkıntısından kaynaklanıyor. Genç kadınlar için çocuk sahibi olmak, önceden planlanan bir yaşam aşamasından çıkıp, ertelenen ve kimi zaman da tamamen vazgeçilen bir tercihe dönüşüyor. Bu bireysel kararlar toplumsal yapıya da yansıyor: evlenme oranları azalırken boşanma oranları artıyor. Yalnız yaşayan bireyler ve bekârlar Türkiye’nin hızla büyüyen yeni hane tiplerini oluşturuyor. Ancak buna rağmen pazarlama dili hâlâ büyük ölçüde evli çiftlere ve geleneksel çekirdek aileye hitap ediyor; toplumun geçirdiği bu yapısal değişim görmezden geliniyor.

Geri Dönen Gençler: Bumerang Kuşağı
Yeni hane dinamikleri içinde öne çıkan gruplardan biri, ekonomik nedenlerle anne-baba evine geri dönmek zorunda kalan gençlerden oluşuyor. “Bumerang gençler” olarak adlandırılan bu kuşak, üniversite ya da iş hayatı için evden ayrıldıktan sonra, barınma ve geçim sıkıntısı nedeniyle aile evine geri dönüyor. Bu durum, hem bireysel bağımsızlık arzusuyla hem de ekonomik gerçeklikle şekillenen yeni bir geçiş dönemi modelini ortaya koyuyor.

Yalnızlaşan Kentli ve Dijital Tüketici
Aynı zamanda şehir merkezlerinde yalnız yaşamayı tercih eden bireyler, dijitalleşmeye açık yapılarıyla ve bireysel tüketim davranışlarıyla yeni bir yaşam tarzının habercisi oluyor. Bu bireyler, hizmeti hızlı ve ekran üzerinden bekliyor; self-servis alışkanlıkları daha belirgin hale geliyor. Hem yalnızlıkla hem de teknolojik yetkinlikle tanımlanan bu profil, pazarlamanın yeni merkez figürlerinden biri hâline geliyor.

Çocuksuz Çiftler ve Mobil Orta Sınıf

Kadınların iş gücüne daha aktif katıldığı, ancak çocuk sahibi olmanın ertelendiği ya da tamamen rafa kaldırıldığı çift haneleri de artık daha sık görüyoruz. Bu çiftler, geleneksel aile rollerinden ziyade eşitlik temelli bir yaşamı tercih ediyor. Aynı zamanda, iki maaşla geçinen ama çocuk sahibi olmayı istemeyen bu yeni orta sınıf, harcama tercihlerinde farklılaşıyor; geleneksel aidiyetler yerine daha mobil ve bireysel bir yaşam tarzını benimsiyor.

Sosyokültürel Kırılmanın Eşiğinde

Tüm bu değişim, yalnızca demografik bir dönüşümü değil; aynı zamanda yaşam tarzlarının, değerlerin ve tüketici kimliğinin yeniden tanımlandığı bir sosyokültürel kırılmayı da ifade ediyor. Yeni haneyi anlamak, bugünün tüketicisini anlamanın temel anahtarı haline gelmiş durumda. Bu tablo, klasik “hedef kitle” anlayışını zorluyor. Artık yaş değil, yaşam biçimi belirleyici. Ve pazarlamacılar, bu yeni yaşam biçimlerini doğru tanımlayan markalarla rekabet etmek zorunda.

Yeni Tüketici Profili: Dijital, Duygusal, Hibrit

2026’nın eşiğindeki Türkiye’de, artık sadece yeni ürünlerden değil, yeni bir tüketici türünden söz ediyoruz. Bu yeni tüketici ne tam anlamıyla dijital ne de sadece geleneksel; ne bütünüyle rasyonel ne de yalnızca duygusal... Bu kişi, “krize adapte, duygusal, hızlı değişen” bir profil.

Modernite Artık Yoklukla Besleniyor

Geçmişin tüketicisi modernliği gelir artışıyla eşleştirirken, bugünün tüketicisi modernliği artık kriz yönetimiyle eşleştiriyor. Bu, pazarlama tarihindeki büyük kırılmalardan biridir. Tüketici, dijital dünyaya doğmuş olsa da, içinde bulunduğu koşullarla başa çıkmak için yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda duygusal ve psikolojik araçlara da ihtiyaç duyuyor.

Bu yüzden bugünün tüketicisinin mottosu “hız değil, huzur ver” olabilir. Pazarlamacılar bu tüketiciye bir “deneyim” değil, denge sunmak zorunda. Yeni tüketiciyle ilişki kurmak isteyen markalar için önemli bir eşikteyiz. Artık ürün değil, duygu; hız değil, uyum; mesaj değil, temsil ön planda.

Tüketicinin Yeni Stratejileri: Etik, Boykot ve Mikro Tasarruf

Tüketici artık yalnızca neyi satın aldığıyla değil, neyi almadığıyla da tanımlanıyor. Etik temalara duyarlılık artarken, bu farkındalık çoğunluk için süreklilik göstermeyen, tetikleyici odaklı tepkilere dönüşüyor. Boykotlar ise duygusal ve dönemsel bir siyasal ifade biçimi haline gelirken, markalar için kriz anlarında samimiyet ve şeffaflık daha değerli hale geliyor. Öte yandan, tüketici mikro düzeyde hayatta kalma stratejileri geliştiriyor: kombiyi kısmak, öğün atlamak, aile evine dönmek gibi önlemler artık yaygın. Bu tablo, pazarlamacılara net bir mesaj veriyor: Daha fazla ürün değil, daha fazla anlam, çözüm ve güven sunan markalar ayakta kalacak.

Sonuç: Tüketici Değişti, Peki Ya Pazarlama?

Son 20 yılda Türkiye’de ekonomi elbette değişti. Ama daha önemlisi, bu ekonomi içinde yaşayan bireylerin dünyayı algılama biçimi değişti. Research İstanbul’un verileri, klasik tüketici profillerinin geçerliliğini yitirdiğini gösteriyor. Bugün karşımızda:

● Krize adapte olmuş ama duygusal olarak yorgun,

● Dijital becerilerle hız kazanmış ama huzur arayan,

● Kimlik arayışında temsil bulmak isteyen,

● Az harcayan ama anlam arayan,

● Sadakati beklenen değil, samimiyet isteyen

bir yeni tüketici var.

Bu tüketiciye hitap etmek için artık “hedef kitle” kavramı değil, “hedef duygu” kavramı üzerinden düşünmek gerekiyor. Markaların mesajları, fiyatları veya kampanyaları değil; duruşları, niyetleri ve ilişkileri öne çıkacak.

Tüketim Türkiye’de artık refahın değil, direncin dili. Ve bu dili anlayan markalar, sadece tercih edilen değil, hatırlanan markalar olacak.

Konu veya veri öneriniz olursa bana cselcuki@researchistanbul.com adresinden yazın, konuşalım.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz lütfen eşe dosta yollayın. Biliyorsunuz marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir!

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Üniversite diplomasına gerek var mı?

Bu hafta tatildeyim. Fırsat bilip ara bir paylaşım yapmak istedim. Bu vesileyle kısa bir anket yapayım:

Ülkedeki üniversite sorunu malumunuz. Çok fazla kalitesiz üniversite açıldı. Yakınlarda Türkiye’de işsiz üniversite mezunlarının sayısıyla ilgili istatistikler yayınlandı. Bence bu oranlar anlamsız zira üniversite mezunlarımızın önemli bir kısmı aslında üniversite mezunu değil maalesef. Evet diplomaları var ancak aldıkları eğitim ve edindikleri yetenekler onları üniversite mezunu olarak sınıflandırmamıza imkan vermiyor. Bu konuda bir podcast çekmiştim.

Yani: Esas mesele üniversite mezunu gibi görünenlerin işsizliği değil genel olarak gençlerin işsizliği.

Diplomanın Etiketi: Yüksek Öğretim Ücret Primi (YÖÜK)

Üniversite diploması bize ne katıyor sorusunun ekonomide bir ölçüsü var: Yüksek öğretim ücret primi (YÖÜK). Basitçe, üniversite mezunlarının lise mezunlarına göre ne kadar fazla kazandığını gösteriyor.

Bazı ülkelerde bu fark devasa: Kolombiya’da %136, Brezilya’da %124, Şili’de %122. ABD’de %91, İngiltere’de %75. OECD ortalaması %57.

Ama İskandinavya’da bu fark daha düşük: İsveç %33, Danimarka %31, Finlandiya %25. Çünkü orada gelir dağılımı daha eşit ve mesleki eğitimle üniversite eğitimi dengede. Bu oranın düşük olması kötü bir şey olmayabilir ama iskandinav ülkelerindeki sebeplerle olursa. Türkiye’de durum daha farklı:

Türkiye’nin Düşüş Hikâyesi

Türkiye’de bu oran 2014’te %53’tü. 2022’de %35’e düştü.

Ve bu düşüş, İskandinavya’daki gibi “eşitlikten” değil, kalitesizlikten kaynaklandı.

Neden?

1. Üniversite patlaması: 2006’dan sonra her ile üniversite açıldı.

2. Diploma enflasyonu: Mezun sayısı arttı, iş piyasası yerinde kaldı.

3. Kalite sorunu: Yeni açılan üniversitelerden bazıları mezunlarını işgücüne hazırlayamadı.

2004’te üniversite mezunu çalışan sayısı lise mezunlarından %48 daha azdı. 2022’de bu oran tersine döndü — artık daha fazla üniversiteli var. Ama talep aynı kalınca, diploma değerini kaybetti.

Mezunların Sessiz Çığlığı

2025 Mezun Memnuniyeti Araştırması’nda şu tablo çıkıyor:

Bazı vakıf üniversitelerinin mühendislik mezunları memnun. Ama köklü devlet üniversitelerinde bile memnuniyet %70’in altına düşmüş. Radyo-TV, hukuk, iktisat gibi alanlarda mezunlar, “Eğitimim işime yaramadı” diyor.

Bu sadece bireysel hayal kırıklığı değil; ülkenin beşeri sermayesinin alarm zili.

Gençler Neden Kamuya Kaçıyor?

Özel sektörde 2009’da üniversiteliler lise mezunlarından %64 fazla kazanıyordu. 2022’de bu fark %34’e indi. Kamuda ise %40 civarında.

Sonuç: Gençler özel sektörde umudu kesip kamuda iş peşine düşüyor. 5 milyon civarında kamu çalışanı var; ama özel sektörün büyüme motoru olması gereken bir ülkede bu eğilim, geleceğe dair kötü bir sinyal.

Aileler Diploma İle Gelen İtibarın Peşinde

Bir ay önce Elazığ’da iş dünyası ile bir araya geldiğim bir toplantıda iş sahipleri ailelerin çocuklarını illa üniversiteye yollamak istediğinden şikayet etti. Aileler üniversite diplomasının getireceği itibarı çok önemsiyor. Ama sorun şu ki bu üniversite diplomaları ne refah ne de itibar getiriyor.

Büyük Yanılgı

Biz hâlâ üniversite diplomasının otomatikman başarı getirdiğine inanıyoruz. Ama getirmiyor. Hele ki bu kadar çok ve niteliksiz üniversiteyle… Bölgesel ekonomiye biraz hareket getiriyor olabilirler, ama bu kalkınma değil.

Sonuç ortada: beyin göçü, artan işsizlik, düşük ücretler. Kalabilenler düşük ücrete razı, gidebilenler gidiyor.

Ne Yapmalı?

• Eğitimde eşitlik sağlanmadan gelir eşitliği olmaz.

• Üniversite sayısıyla değil, kalitesiyle gurur duymalıyız.

• Mesleki eğitim ve üniversite dengesini kurmalıyız.

• Özel sektörü gençler için cazip hale getirmeliyiz.

Eğitim priminin düşmesi bazen eşitlik göstergesidir. Ama Türkiye’deki düşüş, adaletin değil, kalitesizliğin eseri.

Konu veya veri öneriniz olursa bana cselcuki@researchistanbul.com adresinden yazın, konuşalım.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz lütfen eşe dosta yollayın. Biliyorsunuz marifet iltifata tabidir, müşterisiz meta zayidir!

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Bu devirde para kimde?

Herkese iyi pazarlar. Bu hafta Denizli ve Ankara turlarından sonra Zeki Müren’in dediği gibi canım egeme saygımla geldim. Bu hafta para kimde onu bulmaya çalışacağız. Paranın kimde olduğunu bilmiyorum ama çok az kişide olduğunu biliyorum. Bu tartışma “para el değiştirdi-değiştiriyor” serzenişiyle alakalı değil. Aslında para el değiştirmeli ama bir grubun eski zengininden diğer grubun yeni zenginine değil, toplumun geneline adil dağılacak şekilde el değiştirmeli. Ancak Özgür Mumcu’nun yakın zamanda verdiği bir mülakatta dediği gibi dünya yeni bir orta çağ yaşıyor. Bildiğiniz üzre orta çağda topluma yer yok.

Gelir dağılımı önemli ama esas mesele servet dağılımı

Yakın zaman önce 12. Kalkınma Gelir Dağılımı Özel İhtisas Komisyonu raporu yayınlandı. Burada Türkiye’nin hem gelir dağılım hem de servet dağılımı üzerine önemli değerlendirilmeler var. Ancak önce Branko Milanovic’in son Substack paylaşımlarını okumanızı öneririm. Zira Branko burada gelir adaletsizliği ile servet dağılımındaki adaletsizlik arasındaki ilişkinin çerçevesini çok güzel ortaya koyuyor. 

Branko Hoca özetle şunu söylüyor: Ücret geliri bakımından toplumun en üst seviyesinde yer alanlar aynı zamanda servet sahipliği bakımından da en üst seviyede yer alıyor. Örneğin ABD’de en fazla kazanan ilk %10’nun %30’u aynı zamanda ücret dışı gelirlerinde de ilk %10’da. Yani toplumun %3’ü hem ücret hem de ücret dışı gelirler bakımından en tepede. Mevcut sistem bu ayrıcalıklı kesimin yüzdesinin artacağını ve toplumun geri kalanından giderek ayrışarak yeni bir sınıf olacağına işaret ediyor.

Türkiye’de servet dağılımı

Türkiye özelinde bina, arsa, araba gibi değerli varlıklar da zengin grupların elinde yoğunlaşıyor; düşük gelirli kesim için konut sahibi olmak her geçen yıl daha da zorlaşıyor. Gelir Dağılımı Özel İhtisas Komisyonu Raporu’nda birçok veri ve tablo bu önermeyi destekliyor.

Türkiye’de yetişkin nüfusun %68,4’ü 10.000 ABD Dolarının altında servete sahipken, sadece %0,1’i 1 milyon doların üzerinde servete sahip. Avrupa’da bu oran %2,8. (Tablo 5, s.23). En zengin %10’luk grup ülke servetinin %70,8’ine, en zengin %1 ise %40,7’sine sahip. (Tablo 6, s.24). Servet eşitsizliğini ölçen Gini katsayısı %81 ile son derece yüksek (aynı dönemde gelir eşitsizliği ~%40 civarında).

En yoksul %20’lik gelir grubunun yalnızca %54,6’sı konut, arsa veya araç mülkiyeti ile bağlantılı vergi ödüyor. Bu oran en zengin %20 için %91,8’e çıkıyor.

Gelir dilimine göre konut sahipliği oranları

Rapordaki analizlere göre İstanbul, İzmir gibi metropollerde düşük gelirli kesim için konut sahipliği oranı belirgin şekilde azalıyor. 2006’da en düşük gelir diliminde konut sahipliği yaklaşık %53 iken, bu oran 2021’de ~%45’e kadar gerilemiş. Aynı zamanda genel eğilim, tüm gelir dilimlerinde konut sahipliğinin zamanla düştüğüne işaret ediyor. İstanbul’da 1. gelir diliminde konut sahipliği sadece %40 civarında. Yani metropollerde en yoksulun ev sahibi olma ihtimali dramatik biçimde düşüyor.

Gayrimenkul, Varlık ve Zenginlikte Yoğunlaşmanın Sonuçları

Raporda OECD ülkeleriyle de karşılaştırma yapılıyor: Avrupa’da orta gelirli haneler için konut sahibi olma oranı %70’lerde, Türkiye’de bu oran alt gelir gruplarında çok daha düşük ve hızla düşmeye devam ediyor. Konut fiyatlarındaki artış, orta ve alt gelir grupları için ev sahibi olmayı erişilemez hale getiriyor.

Ev sahipliğinin servet üzerindeki etkisi

Düşük gelirli gruplar için konut “tek varlık birikim yolu” olmasına rağmen erişim daralıyor, zenginler ise konutun yanı sıra farklı varlık türlerinde de yoğunlaşma yaşıyor (araba, arsa, lüks gayrimenkul yatırımları vb.).

Milanovic’in Perspektifi: Türkiye Örneği Ne Söylüyor?

Branko Milanović’in “yeni kapitalizm—kompozisyonel (sınıfsal) vs. kişiler arası eşitsizlik” çerçevesiyle bakınca, Türkiye’nin gelir Gini’si ≈0,46 ve servet eşitsizliği ≈0,81 bizi “yüksek Gini + yüksek sınıfsal bileşim eşitsizliği” karesine yerleştiriyor: sermaye gelirleri tepede dar bir kesimde toplanmış, ücret gelirleri tabanda; bu yüzden kâr artışları ya da konut/varlık balonları kişisel gelir eşitsizliğine hızlı ve doğrudan akıyor. “Homoploutia” (hem yüksek ücret hem yüksek sermaye geliri) yaygın değil; geniş kitlelere düzenli sermaye geliri taşıyan fonlu emeklilik altyapısı da zayıf. Bu nedenle sadece ücret ayarları veya nakit transferleri kalıcı iyileşme üretmiyor. Branko’nun mantığı basit: ya sermaye gelirini yay (fonlu emeklilik, çalışan hissedarlığı, kamusal servet fonu) ya da yoğunlaşmış serveti/sermaye gelirini daha adil vergile ve tabana geri çevir—tercihen ikisi birlikte. Diğer memleketlerdeki durum için aşağıdaki grafik oldukça açıklayıcı. Dikey eksen gelir Ginisini yatay eksen ise servet Ginisini gösteriyor.

Sınırlı iyileşmeler olabilse de, servet yoğunlaşması hızlandı

Sadece yüksek gelir değil, büyük miras ve yatırım gelirleri de aktörler arasındaki makası büyütüyor. En yoksulun kamusal hizmetlere, eğitime erişimi kısıtlı kaldıkça sosyal hareketlilik imkanları azalıyor. Milanovic’in vurguladığı bu “hareketsizlik/yerinde sayma” tablosu özellikle büyük şehirlerin kenar mahallelerinde net olarak görülüyor.

Sonuç: Büyüme mi, Paylaşım mı?

Türkiye’de resmi politikanın hedefi 2028’e kadar Gini’yi 0,32’ye indirmek. Ancak başta Milanovic’in analizleri ve rapordaki tespitler gösteriyor ki, gerçek eşitlik sadece “gelirin” değil, “varlığın/servetin” de çok daha adil dağılması ile mümkün olacak. Sürdürülebilir bir toplum ve büyüme için politikalar, paylaşımdaki bu uçurumu kapatmak zorunda. Burada “geride kalanların” aynı zamanda yetenekler bakımından da geride kaldığını gözden kaçırmamak lazım. Artan uçurumda geride kalanlar geleceğin her anlamda kaybedeni olacak. Burada ciddi bir öfke olacağını tahmin etmek zor değil.

Olmazsa ne olur?

İşin acı tarafı şu: “Geride kalanlar” kızdıkça kulaklarını popülistlere dayıyor; ama Trump türü popülizm eşitsizliğe çare olmuyor, tam tersine onu siyasî sermayeye çevirip daha sert bir düzene kapı aralıyor. Neden? Çünkü talep tarafında artan eşitsizlik ve statü kaybı hissi (özellikle orta gelirli, “saygın iş–gelir” çizgisi eriyen kesimler) popülist söyleme duyarlılığı artırıyor; arz tarafında ise “elitlere karşı halk” anlatısını satan siyasî girişimciler kültürel kutuplaşmayı keskinleştirip ekonomik hayal kırıklıklarını milliyetçilik/göç gibi kimlik çatışmalarına tercüme ediyor. Bütün bunlar olurken çok kısıtlı bir alanda da olsa Mamdani gibi isimler eşitlikçi önermelerle toplumda karşılık buluyor.

Bu haftalık bu kadar. Konu veya veri öneriniz olursa bana cselcuki@researchistanbul.com adresinden yazın, konuşalım.

Research İstanbul her hafta Susam Bülten’de enteresan veriler yayınlıyor. Orada fazla derine inme şansımız yok. Bu seride oradan bir veri seçip üzerinde daha derin düşünmeye çalışıyorum.

Beğenirseniz eşe dosta yollayın lütfen.

Daha fazla içerik için:

• Susam Bülten

• BilgiGibiBilgi Podcast

• Selçuki Instagram

Latte İçenler ve Kozmetik Alanlar

Türkiye’de uzun zamandır enflasyon yüksek devam ediyor. 2018’den bu yana seçim ekonomileri ücretleri desteklemiş olsa da 2023 seçimlerinden beri ücretler baskılanıyor. Alım gücü giderek düşüyor. O zaman bu kafeler nasıl dolu diyen bir grup var. Halbuki kafeler ekonomi iyi olduğu için değil ekonomi kötü olduğu için bu kadar dolu. 2 temel sebebi var:

1. Hollandalılar, İspanyollar ve Ruslar

Bu konuyu Mahfi Eğilmez hoca bir kaç kere açıkladı. Ben de kısaca üzerinde durayım. Türkiye’yi gelir seviyesi olarak 5’e böldüğünüzde en fazla gelir elde eden 17 milyon kişi ortalama bir İspanyol gibi yaşıyor. Aramızdaki bu İspanyollar toplam gelirin yaklaşık %49’una sahip. Daha sonraki 17 milyon kişi ise ortalama bir Rus gibi yaşıyor. Ancak aramızdaki İspanyolların bir kısmı daha zengin hale geliyor ve farkı açıyor. Yakında o grup yoluna Hollandalı+ gibi devam edecek. Etrafınızda garip paralı görgüsüz insanlar göreceksiniz. Bunlar onlar. (Gerçi Hollandalılar çok mütevazi insanlardır haksızlık olmasın).

Ücret dışında geliri olmayanlar veya limitli olanlar İspanyolluktan Rusluğa doğru gerileyecek. Öte yandan İspanyolluğunu koruyabilecek bir grup da olacak. Onların sırrı ise genelde aileden kaynaklı ücret dışı gelirleri olması. Bu gelir kira olabilir veya faiz olabilir.

2. Ötelenen büyük alımların yerini küçük mutluluklar alıyor

Yukarıda tarif ettiğim grup kafeleri dolduruyor ama latte içen esas grup onlar değil. Artan enflasyon, eriyen alım gücü ve geleceğe dair artan belirsizlikle birlikte, insanlar artık büyük harcamalardan uzak duruyor. Bunun yerine, “küçük mutluluklara” yönelen, daha az maliyetli ama anlık tatmin sağlayan harcamalar öne çıkıyor. Bu dönüşümün izlerini hem tüketici anketlerinde hem de perakende verilerinde net bir şekilde görmek mümkün.

Kozmetiğin Yükselişi: Küçük Harcama, Büyük Etki

Bunu en net gösteren sektörlerden biri ise kişisel bakım ve kozmetik. 2002’den bu yana sektörün perakende geliri tam 7 kat artmış durumda (enflasyondan arındırılmış şekilde!). Üstelik bu artışın en büyük sıçraması, pandemiden sonraki yüksek enflasyon döneminde yaşanıyor.

Benzer bir eğilim e-ticarette de var. Ticaret Bakanlığı’nın Türkiye’de e-ticaretin görünümü raporu çok kapsamlı bir çalışma, göz gezdirmekte fayda var. Oradaki 2024 verilerine göre, Türkiye’de e-ticarette en popüler kategori açık ara farkla “Giyim, Ayakkabı ve Aksesuar” oldu (%18). Onu %12 ile havayolları, %11 ile seyahat, taşımacılık ve depolama kategorisi izliyor. Elektronik, beyaz eşya, yemek ve süpermarket gibi diğer önemli kalemler ise %9–10 bandında yer alıyor. Buna karşın yazılım, spor-outdoor ve eğitim-danışmanlık hizmetleri gibi alanlar %2–3 gibi düşük oranlarla son sıralarda. Veriler, tüketicilerin çevrim içi alışverişte daha çok günlük yaşamda doğrudan fayda sağlayan ve ulaşılabilir ürünlere yöneldiğini gösteriyor.