Günümüz dünyasında basit ve gündelik bir araç olan bisikletler, 19. yüzyılın sonlarında kadınların özgürleşme mücadelesi için oldukça önemli ve devrimci bir sembol olmuştur. Giyim kuşamdan toplumsal normlara ve bireysel bağımsızlığa kadar pek çok alanda kadınların hayatında büyük dönüşümler yaratmıştır ve toplumdaki birçok ezberi bozmuştur. Her ne kadar bize son derece sıradan gelen bir şey olsa da çoğu şey gibi kadınlar için bisikletin önünün açılması da son derece zorlu ve sancılı bir süreç olmuştu.

Erkek Oyuncakları Bisikletler

İlk prototipleri 1800’lü yıllara dayanan bisiklet ilk dönemlerinde kullanım olarak erkek egemen bir yapıya sahipti ve kadınların bisiklete binmesi hem teknik hem de toplumsal olarak neredeyse imkansızdı. 19. yüzyılın ortalarında yaygın olarak kullanılan bisiklet Penny-Farthing'in ön tekerleği devasa arka tekerleği ise küçücüktü. Bu bisikletleri sürmek fiziksel olarak çok zordu ve düşme riski yüksekti. Bu da araçların sadece güçlü erkeklere uygun olduğu algısını pekiştirdi. Dolayısıyla bisikletler başlarda kadınlara uygun bir tasarıma sahip değildi, yalnız erkeklerin kullanabildiği bir erkek oyuncağı gibiydi.

Bu bisikletlere yan oturarak binilememesi de İngiltere'de, Viktoriya Dönemi’nde önemli bir sorun teşkil ediyordu. Yan oturma (side-saddle), Viktorya Dönemi muhafazakarlığının ve kıyafet kısıtlamalarının kadınlara dayattığı en belirgin sürüş alışkanlıklarından biriydi. Dönemin ahlak anlayışına göre bir kadının bacaklarını kadronun iki yanına ayırarak oturması uygun karşılanmıyordu ve bir kadının herhangi bir şeye binmesinin tek makul yolu yan oturmaydı. Bu anlayış uzun bir süre at biniciliğinde uygulandı, aynı nedenden dolayı bisiklet konusunda da tartışmalar yarattı. Ayrıca kadınları nefes almayı zorlaştıran, iç organlara baskı yapan korseler, kat kat katmanlı kumaşlar, kabarık ve uzun etekler giymeye zorlayan Viktorya dönemi modası da bisikleti kullanmayı zorlaştıran faktörlerden biriydi.

Elbette bunlarla da kalmadılar ve kadınları bisiklet sürmekten caydırmak için çeşitli efsaneler uydurmaktan da çekinmediler. Dönemin bazı doktorları denge kurmaya çalışmanın yarattığı kaygının ve yola odaklanmanın bisiklet süren kadınların sinirsel yorgunluğa ve kalıcı yüz deformasyonuna (gözlerinin fırlayacağına, çenelerinin kasılacağına ve daha çirkin ve erkeksi görüneceklerine) dolayısıyla da bisiklet yüzüne (bicycle face) sahip olacaklarına dair iddialar ortaya attılar.

İddialardan bir diğeri de bisiklet selesinin şekli ve pedal çevirme sırasındaki sürekli sürtünmenin ve titreşimlerin kadınlarda mastürbasyona ve cinsel uyarılmaya yol açtığıydı. Toplumda bisikletin ve cinsel uyanışı tetikleyecek bir araç olduğu fikri hakimdi. Bisiklete binmenin cinsel uyarıma ve ahlaksızlığa yol açacağı düşünülüyordu ve bu 'gizli zevk'ten korkuluyordu.

Güvenlik Bisikletleri

Bisikletleri sadece erkeklerin kullanımından çıkaran şey kadınların hayatında kırılma noktası olan bu bisikletin icadıydı. O döneme kadar yaygın olan dev ön tekerlekli Penny-Farthing bisikletleri yüksek ölüm ve yaralanma riski taşıyordu. 1880’lerin ortalarında ortaya çıkan Güvenlik Bisikleti (Safety Bicycle) olarak adlandırılan bisikletler ile tekerlekler eşit boyutlara indirildi. Bu sayede ağırlık merkezi yere çok yaklaştı ve kafa üstü düşme riski azaldı, frenleme daha etkili hale geldi. Eski bisikletlere göre çok daha güvenliydi ve eskiden güçlü ve cesur erkeklerin hakim olduğu bisikletler halk arasında, özellikle kadınlar arasında hızla yayıldı.

Kıyafet Reformu

Bisiklet sürmek derin nefes almayı, bacakları serbestçe hareket ettirmeyi ve dengede kalmayı gerektiriyordu. Kadınların sıkı korseleri ve uzun, kabarık etekleri ise hareket kabiliyetlerini oldukça kısıtlıyordu ve güvenlik sorunları yaratıyordu, bu nedenle kadınlar rahat hareket edebilecekleri alternatif giysiler aramaya başladı. Kadınların kıyafet reformu mücadelesi 1. dalga feministler tarafından yürütüldü ve bisikletlerle beraber hız kazandı. Kadın hakları savunucusu Amelia Bloomer adını kendi dergisi üzerinden "Bloomers" (şalvar-pantolon) kıyafetine verdi ve kadınların korse baskısından kurtulması gerektiğini savundu.

Kadınların geleneksel etekleri bırakıp pantolon türevi, erkeksi gorulen giysilerle sokakta bisiklet sürmesini dönemin muhafazakar toplumu hoş karşılamadı. Erkekler kadınların bisiklet kıyafetleri giymesine karşı çıkan başlıca kesimdi. Bisiklete binen ve bloomer giyen kadınlar ahlaksızlık, erkekleşmek ve toplumsal düzeni bozmak ile suçlandı ve sokakta çokça tacize maruz kaldı. ​​Ayrıca 19. yüzyıl sonu Viktorya Dönemi basını, bisiklet süren ve kıyafet reformunu savunan kadınları alay konusu yapan karikatürlerle doldu.

Mekansal Özgürlük

Bisikletler kamusal alanda tek başlarına dolaşması, seyahat etmesi ya da sosyalleşmesi ciddi toplumsal baskılara ve kısıtlamalara tabi olan kadinlar için özgürleşmeninin aracı oldu. Kadınlar çoğunlukla evlerdeydi ya da kısa mesafedeki yerlere gidebiliyorlardi. Bisiklet, kadınlara yanlarında bir erkeğe ya da refakatçiye ihtiyaç duymadan bağımsız hareket etme gücü kazandırdı. Kadınlar tek başlarına seyahat edebilme imkanına kavuştu, gidecekleri yerler konusunda daha fazla kontrol sahibi oldular.

Bisikletlerin kadınlar arasında yayılmasıyla ABD'de kadın hakları savunucuları, özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki Süfrajetler bisikleti bilinçli bir siyasi eylem aracı ve özgürlük sembolü olarak sahiplendiler. Bisikletleri kamusal alanda daha görünür olmak, örgütlenmek ve bildiri dağıtarak kadınların oy hakkı hareketinin devamlılığı sağlamak için kullandılar. ​

Dönemin önde gelen feminist liderleri de bisikleti açıkça savundu. Amerikalı kadın hakları savunucusu Susan B. Anthony, 1896 yılında yaptığı bir açıklamada bisikletin kadınların özgürleşmesine dünyadaki her şeyden daha fazla katkı sağladığını belirtti:

"Bence [bisiklet], dünyadaki her şeyden daha çok kadınları özgürleştirdi. Bisiklete binen bir kadını her gördüğümde sevinç duyuyorum. Koltuğuna oturduğu anda kendine güven ve bağımsızlık duygusu veriyor; ve gidiyor, özgürleşmiş kadınlığın resmi."

Kaynak

Bütün bunlarla beraber bisikletler hem feminist teori açısından kadınların ataerkil sistem tarafından sınırlandırılan iki temel alanını, beden ve mekanı özgürleştiren somut bir araç olmuş hem de çevreci olmasıyla ekofeminist düşünceyle örtüşmüştür. Kadınlar bir asır önce bisiklete binerken sadece mesafe katetmemiş, toplumun çizdiği sınırların dışına çıkmış ve haklarına giden yolda bizzat pedal çevirmişlerdir.

Kadınlar olarak kamusal alanlarda, işte ve sosyal ortamlarda kısaca günlük hayatımızda hem görünür hem de çoğu zaman kanıksanmış şekilde bir çok eşitsizliğe maruz kalıyoruz. Haklarımız için büyük ölçekli direnişlere, kitlesel eylemlere, yürüyüşlere ve protestolara yani ‘büyük’ şeylere ihtiyacımız olduğu aşikar. Fakat aynı zamanda günlük hayatımızda ‘küçük’ olarak nitelendirebileceğimiz, çoğu zaman fark etmediğimiz cinsiyetçi kalıpları fark etmemizi sağlayan ve farkındalığımızı canlı tutan adımlara da ihtiyacımız var.

Bu yazıda bahsedeceğim tam da bu küçük adımlar, yani mikro feminizm. Mikro feminizm, hayatımıza kök salmış toplumsal cinsiyet eşitsizliklerine karşı bireysel düzeyde gösterilen günlük, küçük ama etkili eylemleri ifade eder. Bu eylemler, iş yerinde, okulda veya aile içinde herkesin uygulayabileceği direnç yöntemleridir. Herkes için erişilebilirdir ve daha büyük şeylere girişmeden de feminizmi yaşatmak, savunmak ve toplumsal dönüşüme katkıda bulunmayı mümkün kılar.

Mikro feminizmin en önemli işlevlerinden biri de “damlaya damlaya göl olur" etkisi yaratmasıdır. Günlük hayattaki küçük direnişler birikerek toplumsal normları sarsar. Birçok insanın bunları gerçekleştirmesiyle bir noktadan sonra norm değişmeye başlar.

Ayrıca mikro feminizm kişiseldir ve çevreye yayılması çok daha hızlı olur. Bir nevi bulaşıcıdır diyebiliriz yani.

Şimdi kendim de benimsediğim ve günlük hayatımda uygulamaya çalıştığım bazı mikro feminizm örneklerinden bahsedeceğim:

1-Cinsiyetçi Söylemlerden Kaçınmak

Tabi ki bu konuda yapmamız gereken en önemli şeylerden biri cinsiyetçi söylemlerden kaçınmak ve dilimizi dönüştürmek. Buna her türlü cinsiyetçi söylemi dahil edebiliriz. Doğrudan bir kadına söylenmese bile cinsiyetçi küfürlerden kaçınmak; bilim adamı, iş adamı, adam akıllı yapmak, adam gibi yapmak gibi ifadeleri kullanmamak buna örnek verilebilir.

2-Mansplaining'e Tepki Göstermek

Mansplaining kısaca bir erkeğin, karşısındaki kadının o konudaki uzmanlığını, eğitimini ya da tecrübesini tamamen göz ardı ederek ona üstenci, didaktik ve gereksiz bir açıklama yapma durumudur. Özellikle iş yerlerinde karşılaşılabilen bu durumdur ve buna, bir kadının sözü kesildiğinde veya mansplaining’e maruz kaldığında araya girip tekrar sözü kadına devrederek tepki gösterebiliriz.

3-Yardım Etme Söylemini Bırakmak

Toplumda, bir erkeğin kendi çocuğuyla ilgilenmesi ve bakımını gerçekleştirmesi, ev işlerini yapması bir lütuf, fedakarlık ya da ‘eşine yardım etmek’ olarak görülüyor. Yapmamız gereken bunları yardım olarak algılamayı bırakmak, bir erkek ev işi yaptığında “Eşine ne çok yardım ediyor, helal olsun" demek yerine "Evin sorumluluğunu paylaşıyor" bakış açısını yerleştirmek. Çünkü yardım etmek kelimesi, o işin asıl sahibinin kadın olduğu, erkeğin ise sadece iyilik yapan biri olduğu algısını zihinlere yerleştirir. Bir erkek bu işleri gerçekleştirdiğinde onu övmek yerine bunun zaten onun görevi olduğunu normalleştiren bir dil kullanmalıyız.

4-Ped ve Regl Hakkında Konuşmak

Bir arkadaşım ped istediğinde bunu saklamaya çalışarak ona vermem ya da kendim ihtiyacım olduğunda fısıldayarak istemem. Ped istemek, kalem veya silgi istemek kadar normal bir şeydir ve bu konuda ‘ayıp’ algısını yıkmak için gizlemeyi bırakmamız gerekiyor. Aynı şekilde regl hakkında konuşurken de sansürleri ve üstü kapalı ifadeleri kullanmayı bırakmamız zaten normal olan bu şeyin toplumda normalleşmesine yardımcı olacaktır.

5- Spor Takımlarının Cinsiyeti ve ​"Kadın Takımı" Vurgusu

Maalesef bu kendimin de çok düştüğü bir durum. Örneğin birisi sadece ‘futbol’ ya da genel olarak ‘spor’ dediğinde aklıma otomatik olarak erkek futbolu geliyor ister istemez. Kadın sporundan ya da kadın spor takımları bahsederken de özellikle kadın takımı vurgusu yapıyoruz fakat erkekler için bunu yapmıyoruz.

​Bu algıyı şu şekilde kırabiliriz: Mesela birisi "Dün akşamki maçı izledin mi?" diye sorduğunda, "Hangi maçı? Kadınların mı, erkeklerin mi?" sorusuyla karşılık verebiliriz. Karşı taraf "Normal maçı (erkeklerinkini) diyorum" dediğinde “Erkekler maçı desene o zaman" diyerek erkek sporunu dildeki ‘standart’ olma konumundan çıkarabiliriz.

6- Kadınların Girişimlerini ve İşletmelerini Desteklemek

Alışverişlerde veya hizmet alımlarında önceliği kadın kuruculara ait markalara ve işletmelere vererek ekonomik olarak katkı sağlayabiliriz. Sosyal ortamlarda ise topluluk içinde kadın girişimcileri önermek ve başarılarını takdir etmek gibi sözlü adımlar atabiliriz.

7-Görsel Seçimi

Doktor, mühendis, yazılımcı, yönetici vb meslekler için görsel kullanılacağı zaman kadınları; tam tersi ebeveynlik, çocuk bakımı veya yemek gibi ev işleriyle ilgili görsellerde de erkekleri seçmeye özen göstermek. Bunu nedeni toplumsal rollerin erkeği kamusal alana (para kazanan, yöneten, mantıklı olan) kadını ise özel alana (ev içinde kalan, bakan, duygusal olan) hapsetmesi ve bu algının hâlâ devam etmesi. Resimleri bu şekilde seçmek insanların kafasındaki mesleklerin cinsiyeti olduğu algısını sarsmaya yarayabilir.

8-Herstory Anlayışı

Herstory; tarihi sadece erkeklerin başarıları üzerinden okuyan 'history' anlatısına karşı bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım gölgede kalmış, araştırmaları erkekler tarafından sahiplenilmiş ya da adı unutturulmuş kadın kahramanları, bilim kadınlarını ve sanatçıları tarihe dahil eden bir perspektiftir. Bu noktada bir konudan bahsederken akla ilk gelen erkek figürün yanına veya yerine kadın figürleri ekleyebilirsiniz ve bu kadınlar hakkında daha fazla araştırma yapabilirsiniz.

Bunların yanı sıra günlük rutinlerimize dahil edebileceğimiz, ataerkilliğe karşı koyan daha bir çok eylemi örnek gösterebiliriz.

​Bu eylemler bizi tek başına özgürleştirmeyecektir ve nihai bir çözüm değildir. Mikro feminizmin asıl işlevi, bizi doğrudan özgürleştirmek değil, o büyük özgürlük mücadelesini verecek olan bireysel inancı ve uyanıklığı içimizde canlı tutmaktır.

1908-1909 yıllarında kurulan bu cemiyet Halide Edib Adıvar öncülüğünde kurulmuştur ve başkanlığı da onun tarafından yapılmıştır. Bu cemiyet, sadece teoride kalan bir fikir kulübü olmanın ötesine geçerek Türk kadınının sosyal, kültürel ve ekonomik hayatta var olabilmesi için çok somut adımlar atmıştır. Batı'daki süfrajist hareketleri de yakından takip etmiştir.

Cemiyet, dönemindeki diğer birçok dernekten farklı olarak doğrudan kadınların haklarını savunma ve yükseltme amacıyla faaliyetler yapmış ve bunlar için bir toplumsal inkılabın gerekliliği savunmuştur. Osmanlı'nın son döneminde aile hukukunu düzenleyen 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nin çıkarılmasında büyük bir rol oynamıştır. Bu kararname ile evlilik yasal bir çerçeveye bağlanmış, kadınlara boşanma hakkı verilmiş ve çok eşli evlilik yasaklanamasa da kadının rızasına bağlanarak sınırlandırılmıştır. Cemiyet kadınların eğitim seviyelerini arttırmak için çeşitli konferanslar düzenlemiş ve okuma yazma kursları vermiştir. Ayrıca Tanzimat öncesi dönemde tarım ve ekonomide işçilik ve esnaflık yapan fakat esnaflar odasına üye olamayan ve erkeklere göre yarı yarıya düşük yevmiye alan kadınlar için siyasi düzenleme girişiminde bulunmuşlardır. Teali-i Nisvan Cemiyeti’nin bu faaliyetleri Osmanlı'nın modernleşmesi ve kadın hareketinin ortaya çıkmasıyla bağlantılı gerçekleşmiştir.

Derneğe katılım için iyi Türkçe konuşabilmek ve İngilizce öğrenmek gibi birtakım şartlar bulunmakla birlikte ırk ve mezhep ayrımı yapılmaması, gayrimüslim veya yabancı kadınları da yardımcı üye olarak kabul edilmesi dönemi için oldukça kapsayıcı bir özelliktir.

I. Dünya Savaşı'nın getirdiği ağır şartlar ve zorlu süreç cemiyetin düzenli çalışmalarını durdurmasına neden olsa da kadın hakları için verdikleri mücadeleler Milli Mücadele'nin ve daha sonra erken Cumhuriyet dönemi kadın hareketinin omurgasını oluşturmuştur.

​

Bu tip kadınlar, kadınlara mahsus olmayan alanlarda, yani ev içleri, aile hayatları gibi temsilin kadınlar için uygun gördüğü mekânlarda değil erkeklere mahsus ve/veya ıssız mekanlarda karşımıza çıkarlar. Çoğunlukla geceleri sokaklarda, barlarda, gece kulüplerindedirler ve adeta evleri yurtları yok gibidir. Bağları veya bir geçmişleri gizemli bir şekilde tasvir edilir. Bu özellikleriyle erkekleri rahatsız eder ve onlara sorun çıkarır.

Kara filmin dönemsel olarak ortaya çıkışı ve yaygınlaşması ABD’nin 2. Dünya Savaşı ve sonrasındaki yıllara denk düşmektedir. ​Savaş sırasında erkekler cephedeyken kadınlar fabrikalarda çalışmış, kendi paralarını kazanmış ve bir noktada bağımsızlığı tatmışlardır. Savaş bitip erkekler eve döndüğünde, kadınları tekrar ev hanımı rollerine döndürmek isteyince kadınların toplumsal rollerine ilgili bir kafa karışıklığı oluşmuştur.

Femme fatale'nin feminist bir figür olup olmadığına gelirsek aslında bu karmaşık bir konu. Kara filmlerdeki Femme Fatale evliliği ve ev hanımlığını reddeden; paradan, lüksten ve güçten vazgeçmek istemeyen kadındır. Göz önünde bulundurulması gereken en önemli şey ise filmin sonunda bu özelliklere sahip Femme Fatale'nin çoğu zaman cezalandırılmasıdır. Ya hapse atılır ya ölür ya da yalnızlığa mahkum edilir. Bu senaryoya örnek olarak 1944 yapımı "Double Indemnity" (Çifte Tazminat) filmini örnek verebiliriz. Filmdeki Femme Fatale olan kadın karakter Phyllis, Walter isimli başarılı bir sigortacıyı kandırarak kocasını öldürür ve olaya kaza süsü vererek sigortadan iki katı para almayı hedefler. Hedefine ulaşır fakat filmin sonunda Walter, Phyllis'i vurarak öldürür. Ancak klişe olarak femme fatale ölene kadar hikayedeki tüm güçlü erkekleri parmağında oynatmayı başarmıştır.

Dolayısıyla filmin sonunda tehdit altındaki erkek kontrolü yeniden sağlar. Senaryonun bu şekilde ilerlemesi ataerkil düzenin topluma verdiği bir alt mesajdir: Erkeklerin kontrolünde çıkan, cinselliğini ve zekasını bir güç unsuru olarak kullanan kadın tehlikelidir ve düzeni tehdit eden güçlü kadınlar elinde sonunda cezalandırılır. Erkek egemen anlatı, Femme Fatale’nin bağımsızlık arzusunu ve gücünü ‘kötülük’ ve ‘yoldan çıkarıcılık’ olarak kodlar, geleneksel rolleri yüceltir. Bu şekilde Amerikalı kadınların özgürlük taleplerinin nasıl sonuçlanacağı femme fatale karakterler arayıcılığla gösterilmiş olur. Bahsettiğimiz savaş sonrasında altüst olan toplumsal cinsiyet rollerinin yarattığı kafa karışıklığı ve kaygıyı azaltmaya, erkek egemen düzeni yeniden inşa etmeye bir araç oluşturur Femme Fatale.

Bu açıdan bakarsak Femme Fatale feminizm icin olumsuz bir arektiptir diyebiliriz. Ayrıca bağımsız ve erkeğe boyun eğmeyen karakteri, kendi arzularının peşinden giden aktif bir karakter olması bakımından da zaman zaman sevilen bir karakterdir. Yani bakış açınıza göre olumlu ya da olumsuz olması değişkenlik gösterebilir. Fakat Femme Fatale figürü ne kadar ‘başkaldırı’ olarak kurgulanırsa kurgulansın bu genelde cinsellik üzerinden sığ bir şekilde uygulanır, femme fatale’nin zekası ve kurnazlığı bile cinselliğinin bir alt kümesi olarak sunulur. Bu açıdan erkek bakışına uygun olarak nesneleştirilir.

İster olumlu ister olumsuz bir karakter olarak görün, günün sonunda Femme Fatale erkeğin bilinçaltındaki ‘bağımsız kadın’ korkusunun bir yansımasıdır.