Bir kaç gece önce ay tutulmasını izlemek için dışarı çıktık. Küçük oğlum fotoğraf çekerken ben de gökyüzüne baktım.

Dünyanın gölgesi ağır ağır Ay’ın üzerine düştü. Eşimin bir türlü görmeyi başamadığı ayın üzerindeki insan yüzü önce soldu, sonra ay tümüyle karanlığa gömüldü.

Kapkaranlık geceye göğünü izledim bir süre.

İnsan zihninin karanlığı geldi aklıma. Bir an tüylerim ürperdi. Kendi zihninin karanlığında kaybolan tüm varlıklara kısacık bir süre de olsa iyi niyetle uyanış diledim.

Ben bunları düşünürken ay önce incecik bir hilal halinde parlamaya başladı. Sonra acele etmeden ama bir tür doğanın durdurulamaz gücü gibi yavaş yavaş tüm ışıltısıyla parladı.

Ay yok olmamıştı. Sadece görünmez olmuştu. Tıpkı zihnimizin gerçek doğası gibi…

Ay’ın üzerine dünyanın gölgesi düştüğünde onun ışığını nasıl saklıyorsa, zihnimizin üzerine hayatın gölgesi düştüğünde de zihnimizi işte böyle saklıyordu.

Hayat yanılgılarımız için mükemmel bir verimli topraktır. Tüm duyularımız, duygularımız, algımız ve hatta düşüncelerimiz yanılgılara açıktır. Bilincimiz ise her şeyi içine alma gücüne sahip olsa da bizim tarafımızdan bir şeylerin içine yerleştirilir. Küçülür, görebileceklerini görmesine izin verilmez. Tıpkı atların gözüne takılan ve bakış açısını sınırlayan at gözlükleri gibi insan farkındalığı da arzularla, beklentilerle, tatminsizlik, yanlış kavrayış ve kusurlu vaatlerin peşinden koşma ile kısıtlanır.

Hal böyle olduğunda, korkular, kırgınlıklar, öfkeler, tutunduğumuz insanlar, peşinden koştuğumuz şeyler, hayati kabul ettiğimiz başarılar zihnimizin üzerine karanlık bir gölge olarak düşerler.

Bize yakın olan, daha uzakta olanı görünmez hale getirir.

Öyle bir zaman gelir ki, hiç farkında olmadan, yavaş yavaş gölgeyi kendimiz sanmaya başlarız.

Öfkelenir ve “Öfkeliyim,” ya da “Ben böyleyim,” deriz. Öfkeliyim demek ile ben öfkeyim demenin aynı olduğunu anlayamayız.

Korkar ve korku dolu bir hikayeyi gerçek sanırız. Ateş başında anlatılan bir korku hikayesinin uykumuzu kaçırması gibi hayattan aldığımız tadı yitiririz.

Tutunur, muhtaç olur, köleleşir ve karşımızdakinin de köleleşmesini talep eder ve buna sevgi deriz.

Kontrol etmeye çalışır, buna hakkımız olduğuna inanır ve bunu sorumluluk sanırız.

Hırsımız tarafından gözümüz kararır ve hayatın anlamını bulduğumuzu düşünürüz.

İnsan kendi gölgelerine çok çabuk inanır.

Oysa bu etkileyici bir yaşam biçimi değildir. Köle olmaktır, borçlu olmaktır, ölümcül hastalığa kapılmaktır, kaybolmaktır bunun adı. Biz ise bunu yaşamak zannederiz.

Korkunun ve arzunun anlattığı hikayeye ikna olan ve bunun peşinden koşan, kendinden beklenen hayatı yaşayan, sonra da bunlara kader diyen insanın yaşamı, içindeki oyuncaklarla ve şamata dolu boş laflarla bana hiç bir zaman çekici gelmedi.

Ben dönüp kendi zihnine bakıp da bana anlattığı hikayelere inanmak zorunda olmadığını keşfedecek kadar şanslı olanlardandım.

Burası göğün değişmeye başladığı, ayın yavaş yavaş kendini kısıtlayan gölgeden kurtulmaya başladığı andır.

Korkunun bir hikaye olduğunu anladığımızda ona inanmak zorunda değilizdir. Tehlike bazen gerçek bile olabilir ama korku bir tercihe dönüşür.

Eğer sen öfke değilsen onun dediğini yapmak zorunda olmadığını anlarsın.

Geçmişteki olaylar sadece olan bitendir, senin karakterin değil.

Alışkanlıklarının kaderin olması bir zorunluluk değildir.

Başkalarının senin için tasarladığı hayata, senden beklentilerine itaat etmek zorunda değilsindir.

Bunu görebilmek yalnızca sakinlik değildir.

Özgürlüktür.

Özgürlüğün taptaze bir havası vardır. Yıllarca kapalı kalan evin kapılarının ve pencerelerinin açılması gibidir. Kalbimiz coşkula dolar ve şaşırarak aslında kapının asla kilitli olmadığını anlarız.

Önceleri sana mecburmuşsun gibi görünen, tek seçenekmiş gibi görünen şeylerden vazgeçersin. Başka türlü sever, başka türlü karşılık verirsin. Başka bir hayatın mümkün olduğunu anlarsın.

Yıllarca, “ben buyum” dediğine sadık kalmak zorunda değilsindir.

Buda’nın cehalet dediği şey yavaş yavaş anlaşılır olmaya başlar senin için. Cehalet yanlızca gerçeği bilmemek değildir, gölgenin gerçek olmadığından şüphe duymamaktır.

Özgürleşme yeni bir kişilik yaratmayla değil, gölgeye gölge diyebilmekle başlar.

Öfke yalnızca öfkedir. Tutunma yalnızca tutunma… Korku ise yalnızca korku. Bir koşulla doğar ve koşul değişince değişirler. Onları üzerime giymek ya da giymemek benim tercihimdir.

Sonra onlara bakıp: “Seni görüyorum,” dersiniz.

Sizi gerçek olduklarına ikna etmeye çalıştıklarında, “Sen yalnızca zihnimin bir ürünüsün,” diye yanıt verirsiniz.

Elbette bunu yapmak eğitimsiz bir zihin için kolay değildir.

Her şeyden önce kendimizi sandığımız kişiden ve yaşamak zorunda olduğumuzu zannettiğimiz hayattan vaz geçmek gerekir. Bunu yapmak istemeyen bir insan için hayat eskisi gibi devam eder. Bunda da şaşılacak bir şey yoktur. Ne yazık ki özgürlük herkes için değildir.

Ama özgürleşmek isteyen insan, özgürlüğün geliştirilen bir şey olmadığını fark edilen bir şey olduğunu anlar. Ay gölgeden kurtulduğunda ışığını yeniden kazanmaz. Ay her zaman ışıltılıdır. Bizim de kendimize ışık eklememize gerek yoktur. Sadece gölge etmeyi bırakmamız yeterlidir.

Bir kez gölgeden çıktığımızda sonrası kolaydır. Gölgelerden çıkan insan bir daha karanlığa asla razı olmaz.

Karanlıktan aydınlığa ilerleyen tüm dostlarımı selamlarım.

Cem Şen

Hayat ne kadar büyük bir gizem öyle değil mi?

Gençlik yıllarımda en çok hayıflandığım şeylerden bir tanesi hayata bir kullanım kılavuzu ile gelmiyor olmaktı. Düşünsenize, böyle bir kılavuz olsaydı işler ne kadar kolay olurdu.

Kedinin, kurdun, kuşun sanki böyle bir kılavuzu var gibi. Doğdukları an hemen hemen ne yapacaklarını biliyor gibiler. Bu sebeple de eylemlerinin gelecekteki sonuçlarına çok fazla odaklanmadan hayatlarını yaşayıp gidiyorlar. Elbette onlar da farklı şeyler yaşayıp farklı karakterler geliştiriyorlar ama hayat karşısında bizim kadar kararsız kalmalarına sebep olan bir bilmeme halleri yok.

Bizler ise gelişmiş zekâmızla hayatı kucakladıkça, ona beklentilerimizi ve kararsızlıklarımızı boca ettikçe hayatı kendimiz için daha da zor ve zaman zaman içinden çıkılmaz hale getiriyoruz. Üstelik daha da zor olanı, sadece kendi kararsızlıklarımız ve belirsizliklerimizle değil, çevremizdeki insanların ve toplumun kararsızlıkları ve belirsizlikleriyle de boğuşup durmak.

Bir yerden başlamak gerekiyor bu kör düğümü çözmeye.

Bu gerçekten bir kör düğüm. Çözmek için neresinden çekiştirsek düğüm o kadar sıkılaşıyor. Bu sebeple de ne yapacağımızı bilemeden tahminlere ve varsayımlara sığınarak yaşıyoruz.

Belirsizliğin hüküm sürdüğü hayatlarımızda tutunabileceğimiz belirli şeyler kurmaya gayret ediyoruz. İşimizde, sağlığımızda, ilişkilerimizde belirli ve öngörülebilir haller yaratmaya çalışıyoruz. Elbette bunları yaratmak için çok çabalamak gerekirse bundan bunalıyor ve pes ediyoruz. Eğer bunu başarırsak bu sefer de can sıkıntısına kurban oluyoruz. Hayat tekdüze ve anlamsız geliyor. Büyüklerimizin tabiriyle rahat batıyor.

Oysa mesele belki de çok basit: Bu bir kör düğüm ve neresinden çekiştirsek düğüm daha da sıkılaşıyor.

Çoğumuz bunu fark etmeyip düğümü çözeceğini zannettiğimiz ipleri çekiştirmeyi sürdürüyoruz. Bazılarımız ise durup burada ne olduğunu sormaya başlıyoruz.

Burada ne oluyor?

Bu düğümü çözmeye nereden başlamalıyım?

Bu soru insanlık tarihi kadar eski bir sorudur. Aynı soru yaklaşık 2500 yıl önce Buda’ya da sorulmuştur:

İçeride bir düğüm, dışarıda bir düğüm;

varlıklar bu düğümün içinde düğümlenmiş.

Sana soruyorum Gotama:

Bu düğümü kim çözebilir?

Bu gerçekten büyük bir gizem. Bu düğümü çözmeye nereden başlamak gerekir?

Buda’nın elbette buna çok değerli ve kullanılabilir bir yanıtı var. Buda, erdemden başlayıp zihnin eğitimi ve bilgeliğe uzanan bir yol haritasıyla bu düğümün çözülebileceğini söylüyor.

Peki bu yöntem işe yarıyor mu?

Kesinlikle işe yarıyor.

Ancak…

Buda’ya bu soruyu soran kişi daha en başından sorunu tanımlayabilen bir insan. Dolayısıyla soruyu doğru bir şekilde sorabiliyor ve doğru yanıtı aldığında bunu uygulayabiliyor.

Peki doğru soruyu soramayan birisi ne yapacak?

İşte asıl mesele burada başlıyor.

Buda’nın öğretisinde olsun, psikolojide, felsefede, ekonomide, siyasette, sosyolojide, hatta fizikte olsun asıl büyük mesele kanaatimce doğru soruyu sorabilmek.

Eğer doğru soruyu keşfedebilirsek yanıt bulmak mümkün hale geliyor.

Bu sebeple pek çok kereler kendimi içinden çıkılmaz bir durumda bulduğumda ve çözüm için belli bir çaba harcayıp da sonuca ulaşamadığımda kendime ilk sorduğum soru, sorunu doğru teşhis edip etmediğim oldu.

Eğer sorunu doğru teşhis edebilirsem, çözümün er ya da geç mutlaka geldiğini gördüm.

Uzun sözün kısası, kör düğümün nasıl yaratıldığı kadar benim kör düğümü nasıl gördüğüm de bir mesele.

Belki de kör düğüm sandığımız şey, en azından bazı durumlarda, bizim yanlış değerlendirmemizin bir ürünüdür. Bir durumun bana şu anda nasıl göründüğü, onun gerçekte ne olduğu ya da gelecekte nereye gideceği hakkında bana her zaman doğru bilgi vermez.

Hayatın pek çok döneminde bir şeylerin son derece kötüye gittiğini, her şeyin çözüldüğünü, geleceğin karanlık olduğunu düşündüğümüz olmuştur. Bazen gerçekten kötü şeyler de olmuştur. Buradan kötü görünen her şey iyi sonuçlanır dediğim sonucu çıkmasın.

Söylemeye çalıştığım şey şu: Olguların bana şu anda göründükleri hal, onların gelecekte mutlaka belli bir şekilde ve öngörülebilir biçimde gelişeceği anlamına gelmez.

Bu nedenle hayata baktığımızda ve onun kör düğümünü doğru anladığımızda bambaşka sorular sorarız. Kör düğümü anlamadığımızda ise bambaşka ve çoğunlukla işimize yaramayacak sorular sorarız.

Benzetme yerindeyse, bir hastalıktan dolayı ağrı yaşadığımda, durumu doğru değerlendirmiyorsam tek derdim ağrıdan kurtulmak olur. Hatta bazen ağrıdan kurtulmamı sağlayan yöntem hastalığı kötüleştiren bir yöntem bile olabilir.

Eğer hastalığı doğru anlıyorsam, mümkünse ağrıyı geçiririm ama ana hedefim bu olmaz.

Çünkü ağrı düşman değildir.

Ağrı, bedenimin bana bir şeylerin yolunda olmadığını anlatma şeklidir.

Sorun ağrı değil, ağrının işaret ettiği durumdur. Sadece ağrıya odaklanmak bazen sinyali susturmak ve asıl sorunu fark edememek anlamına gelir.

Peki ama hayatta deneyimlediğimiz sorunların önemli bir kısmı da bedenin ağrısına benzetilebilir mi?

Mesela öfke, huzursuzluk, alınganlık, neşesizlik, dikkat dağınıklığı, sürekli beklenti içinde olmak ya da kendimizi başkalarından üstün görmek gibi duygusal ve zihinsel tepkiler, bir anlamda bedenin ağrısına mı benziyor?

Büyük oranda evet.

İşte bu sebeple tedaviye de tam olarak buradan başlamak gerekiyor.

Asıl sorun her zaman bunlar olmayabilir. Bunlar bazen daha derindeki bir varoluşsal düğümün belirtileridir.

Bedenimizdeki ağrıya soğukkanlılıkla bakıp onu kaynağına doğru takip ettiğimizde bedenimizi hatalı kullandığımızı, örneğin çenemizi sıktığımızı ya da omuzlarımızı sürekli kaldırdığımızı fark edebiliriz.

Hatta bir adım ileri gidip omuzlarımızı kaldırmamızın sebebinin mesela zihnimizdeki telaş ve kendimizle yaptığımız ama farkında olmadığımız içsel konuşmalar olduğunu görebiliriz.

Bu sebeple hayatın kör düğümünü çözmek için önce onu görebilecek bir tür farkındalığa ihtiyacımız vardır.

Bu her şeyin başlangıcıdır.

Bir durumun içinde kaybolmadan onu görebilmek.

Gerçekten bunu başarmak en öncelikli görevlerden biridir. Ama burada ciddi bir güçlükle karşılaşırız: Bir duygunun içindeyken onu dışarıdan görebilmek kolay değildir.

Akıl ne derse desin duyguları kontrol etmek zordur.

Öfkelendiğimizde öfkelenmememizi tavsiye etmek, üzüldüğümüzde üzülmememiz gerektiğini düşünmek, endişeli olduğumuzda endişelenmenin saçma olduğunu söylemek; öfkenin, üzüntünün ya da endişenin ortadan kalkmasını sağlamaz.

Bu sebeple önce duygularla barışmayı, onları tanımlayabilmeyi ve onlardan korkmamayı öğrenmek gerekir.

Bu da, benzetme yerindeyse, güçlü bir duygusal zekâ gerektirir.

Duygusal zekâ hem kendi duygularımı doğru tanımlamamı hem de başkalarının duygularını anlayabilmemi sağlar.

Benim yıllardır öğrencilerimle çalışırken en sık karşılaştığım güçlüklerden biri de tam olarak burasıdır.

İnsanların çok güçlü duygular yaşadıklarını ama o duyguların ne olduğunu anlamakta zorlandıklarını görüyorum. En küçük bir eleştiri bazen büyük bir yaralanmaya dönüşüyor. İnsanlar birbirlerine küsmeden bile uzun süre pasif agresif bir halde yaşayabiliyorlar. Kırgınlık, öfke, utanç, korku, beklenti ve hayal kırıklığı birbirine karışıyor.

Bunu daha da çeşitlendirip açıklayabilirim ama sanki şimdilik burada dursam iyi olacak.

İçinde bulunduğumuz sorunu çözmenin en önemli adımlarından biri duygularımızla korkusuzca temas edebilmek, onları anlamak, kaynaklarına inebilmek ve üzerimizdeki hâkimiyetlerini zayıflatabilmektir.

Bunu başarmadan kör düğümü anlamak da onu çözmek de çok zor.

Bu sebeple Kalp Yolu eğitimlerinde en çok odaklandığım konulardan bir tanesi duygular üzerinde çalışmaktır.

Zekâ ya da entelektüel kavrayış kısmı çoğu zaman daha kolaydır. Burada eksiğimiz olmadığı gibi zaman zaman fazlalığımız bile vardır. Spekülasyona ve zihinsel kurgulara eğilimli olduğumuz için hepimiz bol bol fikir üretebiliriz.

Hatta kelimelere bakarsanız aydınlanmış varlıklar gibi bile davranabiliriz.

Öte yandan mesele duygulara geldiğinde orada çok çaresiz kalabiliriz.

Hayatın kör düğümü, hayatın değil zihnin kör düğümüdür.

Duygularımız ise bu düğümü görebileceğimiz en yakın yerlerden biridir.

Bu sebeple duygularımızın farkına varmamızı, onları tanımamızı ve onlardan korkmamamızı sağlayacak bir eğitime ihtiyacımız var.

Çoğumuz belki kendimizi duyarlı, derin ve duygusal kabul edebiliriz. Hatta bununla övünebiliriz.

Öte yandan çok duygulanmak ile duyguları tanımak aynı şey değildir.

Çok duygulanmak ile empati kurmak da aynı şey değildir.

Başkasının acısında kahrolmak her zaman empati kurmak değildir. Bazen kendi duygularımızla başa çıkamamak ve kendi acımız ile başkasının acısını birbirine karıştırmaktır.

Bu nedenle değerli kardeşlerim, bu kör düğümü çözmeye başlayacağınız ilk yerlerden biri duygularınızı tanımak ve onlardan korkmayı bırakmaktır.

Duygulardan korkmayı bıraktığınızda aslında hayatta yaptığınız pek çok şeyi sadece bir histen kurtulmak ya da başka bir hissi elde etmek için yaptığınızı fark edebilirsiniz.

Ve bunun mutlu bir hayat yaratmak için en iyi yol olmadığını, hatta bazen belki de en kötü yollardan biri olduğunu görebilirsiniz.

Bu kez mektup çok uzun oldu ve aslında bu konuda konuşmak gereken daha çok şey var. Ama bu bir mektup, bir kitap değil.

Bu sebeple burada durmam lazım.

Kalp Yolu eğitimlerinde bu konular üzerinde uzun uzun çalışmamızın sebeplerinden biri de bu. Mektupların bir sınırı var. Ben de elimden geldiğince, bu sınırların bana müsaade ettiği kadar sizlere sesimi ulaştırmaya ve kör düğümü biraz olsun birlikte görmeye çalışıyorum.

Hepinizi şefkat ve iyi dilekle kucaklıyorum.

Cem Şen

Gerçek sahneden esinlenilerek oluşturulmuş temsili görsel.

Biliyorum, genellikle felsefe ve hayat üzerine yazmama alışkınsın. Ben de zaten o konularda yazmayı seviyorum ama bazen seninle içimden geldiğince, bir dosttan diğerine üç beş laf etmek hoşuma gidiyor. O nedenle arada içimden gelip de havadan sudan bir şeyler yazmak istersem bunlara “Dosta Mektuplar” diyeceğim.

Sonunda Ali’nin müzik kampından döndük.

Kamptan bana kalan hoş bazı şeyler oldu. İlki, Ali’nin müzisyen bir ailenin en küçük üyesini sahneye çıkması için desteklemesiydi. Harika bir genç kız olan Dune, aynı zamanda biraz utangaç bir genç. Harika bir sesi ve pek çok müzik aletini çalmak konusunda becerisi olmasına rağmen bir türlü sahneye çıkamıyordu.

Kendileri de tanınmış müzisyenler olan anneanne ve dedesi, Ali ile Dune’un arkadaşlıklarından çok memnun oldular. Biliyorsun Ali çocukluğundan beri başka çocukları desteklemeyi, onların engellerini aşmalarına yardımcı olmayı çok sever. Arada Dune’un annesiyle uzaktan ikisini izlerken Ali’nin gösterişsiz, doğal, hata yaptığında yüreklendiren tavrını görmek çok hoşuma gitti.

Dune arada ufak tefek endişe atakları yaşasa da sonunda hazır hale geldi ve kampın son gününde harika bir parçayla sahneye çıktılar. Mahremiyetlerine saygı duyduğum için videolarını burada paylaşamıyorum ama ne kadar şeker olduklarını anlatamam. İki genç sahnede nefis bir performans sergilediler.

Şarkı bittiğinde Dune’un annesiyle birbirimize nemli gözlerle sarıldık.

Yaşım ilerledikçe biraz sulu gözlü oluyorum galiba.

Müzisyenlerin büyük kısmının matematik ve fizik temelli bir şeyler yapıyor olduklarını öğrenmek de çok ilginçti. Müziğin matematikle ilişkisini hep duyardım ama buna ilk kez çevremdeki bir sürü müzisyen sayesinde tanık oldum.

Çılgın bilim insanları kampı gibiydi. :)

Kanada’nın Quebec şehrinden gelen harika bir çiftle uzun uzun sohbet ettim. Peter, sevimli Fransız aksanlı kırık dökük İngilizcesiyle babasını anlattı bana. Kanada’nın duayen arkeologlarındanmış. Ben de üniversitede arkeoloji okuduğumu söylediğimde çok sevindi.

Babasının yaptığı arkeolojik gezilerin fotoğraflarını uzun uzun gösterdi. Paskalya Adası, Peru ve bir sürü yer…

Ne yazık ki ben ona kendi gezdiğim yerlerin fotoğraflarını gösteremedim ama Göbekli Tepe’den, Bergama’dan, Efes’ten, Mısır Piramitlerinden ve benzeri bir sürü yerden bahsettim.

Lise ikinci sınıfın yazında Önder adında bir arkadaşımın davetiyle Bergama’da kısa bir tatil yaptığımızı ve o sırada arkeolojik alanda tarihi bir esere dokunduğumda aklımdan geçenleri paylaştım onunla:

“Buna 3000 yıl önce birisi dokundu.”

Peter gülerek, “Babam da böyle derdi. Tüylerim diken diken oldu,” dedi.

O akşam müzisyenler ateş başında toplanıp gecenin geç saatlerine kadar Beatles parçaları çaldılar. Ben de aklımda kalan sözlerle onlara biraz eşlik ettim.

Elimde alkolsüz bira ile eminim çok havalı görünüyordum. :)

Bir ara müzikten biraz uzaklaştığımda, yanlarına yaklaştığım bir grup insan bana birisini işaret ederek, “Gördün mü, bak dün gece bu fotoğrafı çekmiş,” dediler.

70’lerine yaklaşmış adamın cep telefonunda gösterdiği fotoğrafı gördüğümde ağzım açık kaldı. İnanılmaz bir Samanyolu fotoğrafıydı.

Adam ilgilendiğimi görünce bana diğer fotoğraflarını da gösterdi.

İşte bunu beklemiyordum.

Hani James Webb teleskobundan gelen fotoğraflar vardır ya…? Hah, işte neredeyse o fotoğrafların aynıları… Üstelik bu adam bu fotoğrafları uzaydan değil, dünyadan çekiyor.

İnanamadım.

Gururla, çektiği en uzak mesafeli fotoğrafın 500 milyon ışık yılı ötede olduğunu anlattı.

Ne yalan söyleyeyim, gerçekten benim için akıl almaz bir şeydi bu!

Fakat şaşkınlığım bununla da kalmadı ve bana çektiği bir kara delik sisteminin fotoğrafını gösterdi. Yani tabii kara deliğin doğrudan fotoğrafı değildi ama bilirsin, bazı kara deliklerin çevresinden iki yana uzanan devasa enerji jetleri vardır ya…? İşte onu çekmiş!

İnanılmazdı.

Ortadaki karanlık bölgeyi ve iki yana doğru uzanan akışı görebiliyorsun fotoğrafta.

Benim çılgın diye nitelediğim bir hard rock şarkıcısı kadın da yanıma gelip, “Kozmolojiye ve astrofiziğe bayılırım,” demez mi?

Bu müzisyenler insanı inanılmaz şaşırtabiliyor.

Akılları bir karış havada çılgınlar yakıştırması yapmaya hazırlanırken bir anda karşında inanılmaz derinlikte insanlar buluyorsun.

Uzun bir süre astrofizikten, döngüsel evren modelinden ve uzay fotoğrafçılığından konuştuk.

Çılgın bir İrlandalı arkadaşım da oldu tabii. :)

Tam bir film karakteri gibiydi. Ağır ve ilginç aksanı, kapı gibi iri yapısı, neşeli halleriyle bana bizim oraların insanlarını, yani Trabzonluları hatırlattı biraz.

Nasıl bu kadar iyi İngilizcem olduğunu sordu.

Ben de İngilizcemin o kadar iyi olmadığını söyledim. Bana inanmadı.

Yani her şeyi okuyabilir ve eğer konu Dharma ise İngilizcede pek sıkıntı olmadan konuşabilirim ama havadan sudan günlük konuşmalarda bazen zorlanıyorum doğal olarak.

Ona Türk olduğum için böyle olduğunu söyledim.

O da bana Türkçenin çok zor olduğunu söyledi.

Ben de ona Türkçenin zor olmadığını, dünyanın en mantıklı ve olağanüstü dillerinden biri olduğunu anlattım. Dilimizin olağanüstü yapısı sayesinde pek çok dili kolay öğrenebildiğimizi söyledim.

O kadarcık övünmekten zarar gelmez değil mi?

İçinde Türk’ün olmadığı bir gerçeklik olabilir mi?

Elbette olamaz.

Nitekim burada da sahne koordinasyonunu sağlayan Türk bir arkadaş vardı. Aslen Ağvalıymış. 1998 yılında gelmiş buraya. Önceleri kız arkadaşıyla birlikte yoga kampları varmış ama pandemiden sonra müzik dünyasına geri dönmüş.

Arada Türkçe konuşmak iyi geldi. :)

Elbette başlangıcı olan her şeyin sonu vardır.

Sana bahsetmediğim bir sürü ilginç insanla tanıştım ve daha pek çok ilginç olay oldu ama hepsini yazıp da seni gereksiz yere meşgul etmeyeyim. Sohbet fırsatı bulduğumuzda, belki konusu açılırsa anlatırım.

Yaklaşmakta olan fırtına nedeniyle maceralı ama neşemizin kaçmadığı uzun bir yolculukla eve döndük.

Biraz yorulmuşuz ikimiz de.

Sanırım biraz dinlensek iyi olacak.

Yakında yeniden görüşmek üzere seni iyi niyet ve şefkatle selamlıyorum sevgili dostum.

Cem Şen

Paylaş

Hemen abone olun

Merhaba,

Sakin bir yaz olmasını beklerken oldukça hareketli bir yaz geçiriyorum. Bu mektup sadece sana yazdığım öylesine bir mektup olsun istedim. Bir dosttan diğerine…

Bu yaz oğlanlarla birlikte yol yapalım diyorduk ama Ali’nin yirmilik dişlerinin alınması gerektiği için maalesef seyahat planını iptal etmek zorunda kaldık. Belki de iyi oldu. Bol bol sohbet etme ve çocukların ebeveynlerine söylemek isteyip de bir türlü fırsat bulamadıkları hayal kırıklıklarını ve yanlış anlamaları ifade edebilmeleri için fırsat doğdu.

Sonundaki sevgi dolu kucaklaşma için biraz suçlama duymak bence fena bir maliyet değil; ne dersin?

Birkaç gündür Ali ile birlikte yoldayız. En sevdiği müzik gruplarından biri olan King Crimson’ın yaz kampında, bir grup müzisyenle birlikte çalışıyor. Çevremiz alabildiğine yoğun bir orman. Ali müzik çalışırken ben de ormanda meditasyon yapar, biraz kendi çalışmalarıma odaklanırım diyordum ama kamp kuralları uyarınca her faaliyette benim de eşlikçi olarak bulunmam gerekiyormuş.

İşte bunu beklemiyordum.

Bu gürültü bana o kadar uzak bir şey ki…

Saatlerce meditasyon yapmak benim için çok zevkli ama her gün saatlerce gürültülü müziğe maruz kalmak ciddi bir sınav. Burası kendimi rahat hissettiğim alanın tümüyle dışında.

Buraya gelirken üç dört saat boyunca yoğun bir orman yolunda araba kullandım. Orman o kadar yoğun ki Şile ormanları bunun yanında şehir parkı gibi kalıyor. Araba kullanırken bir yandan ormanın güzelliğini hayran hayran izliyor, bir yandan da zihnimde beliren “Burada yaşamak ne kadar güzel olur,” fikrini fark ediyordum.

“Merhaba anusaya,” dedim.

Anusaya, senin de bildiğin gibi, zihnimizde pek çok düşüncenin ve deneyimin ardında yatan gizli eğilimlerdir. Bilirsin, derslerimde sık sık öğrencilerime “Niyetinizin farkında olun,” derim. Söylediğimiz ya da deneyimlediğimiz şeyler bizi bir yöne yönlendiriyor gibi görünür ama çoğu zaman yönümüzü, niyetimizin altında sessizce çalışan bu eğilimler belirler.

Anusayanın farkına varmadığımız sürece deneyim sadece deneyim olarak kalmaz. Zihin onu eski eğilimlerine göre yorumlar, tamamlar ve yeniden kurar. Böylece olanı olduğu haliyle değil, zihnimizin yaptığı kurgu içinden deneyimleriz.

Birkaç gün burada tüm sosyal kimliğimden sıyrılarak kalacağım. Burada Dharma öğretmeni değilim. Burada yalnızca oğluna eşlik eden bir babayım.

Ana kimlik geride kaldığında ve bana kim olduğumu sorduklarında sadece, “Ali’nin babası,” diyorum.

Herkes müzisyen olduğu için hangi müzik aletini çaldığımı soruyor.

“Kendimi,” desem tuhaf bakarlar mı sence?

Ee sevgili dostum, sen kimsin ve hangi anusaya seni icra ediyor, diye soruyorum kendime.

Galiba yaptığım şey, buradaki müzisyenlerin de sık sık söylediği gibi, kendi müziğimi bulmaya çalışmak.

Ali’nin bateri çalışması bitmek üzere. Acaba biraz yürüyerek meditasyon yapsam nasıl olur?

Ne yapıyorsun diye sorarlarsa, “Müziğimin ritmini arıyorum,” diyebilirim herhalde.

Eminim ki beni anlarlar.

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş

Hemen abone olun

Merhaba değerli arkadaşlar,

Dilerim bu mektup size sakin bir anda ulaşır. Ama hayatın beklenmedik bir biçimde dengenizi bozduğu bir anda okuyorsanız, belki de bu satırların tam zamanı budur.

“Beklenmeyeni beklemezsen onu bulamazsın.”

— Herakleitos

Buda’nın önceki yaşamlarını anlatan Jātaka hikâyelerinden birinde, Daṇḍaka ormanının ardında, insanların nadiren ulaşabildiği altın renkli bir tepede yaşayan görkemli bir tavus kuşundan söz edilir. Tüyleri güneş altında parlıyor, kanatlarının altındaki kızıl çizgiler uzaktan bile seçiliyordu. Mora Jātaka adıyla bilinen hikâye şöyle anlatılır:

Her sabah, güneş daha yeni yükselirken tepenin üzerine çıkar, doğan ışığa bakarak koruyucu sözlerini okurdu:

“Uyanışı gerçekleştirmiş olanlara saygı olsun.
Özgürleşmiş olanlara ve özgürlüğe saygı olsun.
Bugün onların koruması altında yaşayalım.”

Ancak bu duadan sonra yiyecek aramak için ormana inerdi. Akşam olduğunda tepeye döner, batan güneşe bakarak aynı sözleri yeniden söylerdi.

Bu düzeni yüzlerce yıl boyunca hiç bozmadı.

Bir gün Benares Kralı’nın eşi Khemā, rüyasında Dhamma’yı anlatan altın bir tavus kuşu gördü. Kraliçe onu görmeyi öylesine arzuladı ki kral, kuşu canlı olarak yakalaması için ormana bir avcı gönderdi.

Avcı tuzaklar kurdu. Fakat tavus kuşu onların üzerinden geçtiğinde ipler kapanmıyor, ağlar onu tutamıyordu. Avcı yedi yıl uğraştı ve sonunda kuşu yakalayamadan öldü.

Ardından başka krallar, başka avcılar gönderdiler. Kuşun altın etini yiyenin ölümsüz olacağına dair bir söylenti yayılmıştı. Fakat hiçbir avcı onu yakalayamadı. Altı kral bu uğurda gelip geçti.

Yedinci kralın gönderdiği avcı ise önce kuşu uzun süre izledi. Sonunda onun sırrını anladı.

Tavus kuşu her sabah yiyecek aramaya çıkmadan önce koruyucu sözlerini söylüyordu. Avcı bir dişi tavus kuşu yakaladı ve onu parmaklarının işaretiyle ses çıkarmaya alıştırdı. Daha sonra bir sabah, altın tavus kuşu pratiğini henüz tamamlamadan dişi kuşu öttürdü.

Alışık olmadığı bu sesi duyan tavus kuşunun zihni bir anda karıştı.

Yüzlerce yıl boyunca hiç bozmadığı düzenini unuttu. Koruyucu sözlerini söylemeden sesin geldiği yöne doğru ilerledi ve avcının tuzağına düştü.

Onu yakalayan şey tuzağın ustalığı değildi.

Onu yakalayan, beklenmeyen bir anda zihninin alıştığı yerden kopmasıydı.

Yüzlerce yıllık pratik, bir anlık dikkatsizliği imkânsız hâle getirmemişti. Fakat o tek an, yüzlerce yıldır mümkün olmayan şeyi mümkün hâle getirmişti.

• • •

Bu hikâye bize, çalışmamız ne kadar iyi olursa olsun, gerçek koşullar altında sınanmadıkça bizi gerçek hedefimize ulaştırmaya yetmeyebileceğini anlatır.

Yıllar önce aktör olan bir arkadaşım, ağzından çıkıveren tek bir cümlenin bütün kariyerini nasıl sona erdirdiğini anlatmıştı.

Yapılan onca iyi işin ardından söylenen tek bir cümle…

Bunun önemini ilk kez savaş sanatları çalıştığım yıllarda fark etmiştim. Öğrendiğim bir teknik belki de hayatım boyunca yalnızca bir kez işime yarayacaktı. Peki o an geldiğinde doğru şeyi yapabilecek miydim?

Bir spor salonunda ne kadar iyi çalıştığınızın, bir inzivada ne kadar derin meditasyon yaptığınızın elbette bir önemi vardır. Fakat asıl soru şudur:

Kontrol elinizden alındığında ne yapacaksınız?

Öfkenin, korkunun, arzunun, hayal kırıklığının ya da zihinsel kurgularınızın göz gözü görmez fırtınasında nasıl davranacaksınız?

Direksiyon hâkimiyetinizi kaybettiğinizde, ani bir acıyla karşılaştığınızda, utandığınızda, tehdit edildiğinizde ya da hakkınız yendiğinde bütün bildikleriniz kaybolacak mı?

Yoksa doğru eylem, düşünmeye fırsat bulamadan sizden doğabilecek mi?

Hayatım boyunca kendimi buna hazırlamaya çalıştım ve pek çok kez başarısız oldum.

Bu başarısızlıklar bana iki şey öğretti: Kendi becerilerime daha gerçekçi ve mütevazı bir yerden bakmayı ve başkalarını yargılamakta acele etmemeyi.

Çünkü kontrollü koşullarda ne kadar doğru davrandığımız, pratiğimizin gerçek ölçüsü değildir. Gerçek ölçü, kontrol elinizden alındığında ne yaptığınızdır.

Herakleitos bu konuyla ilgili olarak B18 numaralı fragmanda şöyle söyler:

“Beklenmeyeni beklemezsen onu bulamazsın; çünkü onun izi sürülemez ve ona giden bir yol yoktur.”

Peki ama beklenmeyen bu kadar büyük bir tehlike potansiyeli taşıyorsa, onu beklemeli, ona ulaşmaya çalışmalı mıyız?

Evet!

Beklenmeyen yalnızca tehlike potansiyeli taşımaz; aynı zamanda uyanışın ve ilhamın da potansiyelini taşır. Buna “gizem” denir. Herakleitos’un sözleriyle, “onun izi sürülemez ve ona giden bir yol yoktur.”

Pek çok bilim insanı, sanatçı ve münzevi bu gizemle karşılaştığında en önemli buluşunu yapar, sanat eserini keşfeder ya da uyanışa ulaşır. Budist öğretide bu potansiyel bilinir ve ona ulaşmak için çeşitli yöntemler kullanılır.

2010’lu yılların başında değerli öğrencim Dost Can Deniz ile Ege’de bir tür inziva yapmıştık. Bu inzivada üzerine odaklandığım şey, öğrencimin düşünen zihnini devre dışı bırakıp beklenmeyenle, uyanış potansiyeline sahip olan Gizem’le karşılaşmasına yardım etmekti.

Elbette o ne yaptığımı bilmiyordu. Çünkü bilseydi, beklentisi nedeniyle olacak olanın olmasını engellerdi.

Ders için pek çok mekân kullandım. Bunlardan biri de Efes Antik Kenti’ydi. Sabah antik kente gidiyor ve bazen gün batana kadar o dönemin düşünürleri gibi tartışıyor, düşünüyor ve sorular soruyorduk.

Sanırım üçüncü gün, sorduğum bir soruyla Dost bir anda dengesini kaybetti. Yüzündeki ifadeden beklenmeyenle, Gizem’le karşılaşmaya başladığını anladım.

Kısacık bir andı.

Adeta önündeki sis açılıyor ve sisin ardındaki manzaraya kaçamak bir bakış atıyordu. Bu an onun uyanış anıydı. Yüzünde büyük bir şaşkınlık vardı. Beklemediği bir şeyle karşılaşmıştı ve zihninde bu durumun hiçbir karşılığı yoktu.

Tam o sırada, sadece öğretmenlerin bileceği bir tür farkındalıkla, düşünmeye ve yorumlamaya başladığını fark ettim. Zihni hızla deneyimlerini tarıyor ve onun bir benzerini bularak bu anlaşılmaz deneyimi yorumlamaya çalışıyordu. Tabii bunu yaparken de asıl olması gereken yerden uzaklaşıyordu.

O kısacık an ilk aydınlanma anı olacakken, olağanüstü bir şeyi bir an avuçlarının arasına alıp ardından avuçlarından kaybediverme deneyimine dönüştü.

Deneyimi bir an görüp ardından kaçırdığını fark eden Dost, şaşkınlıkla şöyle dedi:

“Anladığım anda unutmaya başladım.”

Bir an bir şeyi görmeye başlayıp eşzamanlı olarak ne gördüğünüzü unuttuğunuzu düşünün. İşte öyle bir andı bu.

Bu olaydan yıllar önce bir ustam, yaşadığım benzeri bir deneyimin ardından bana şu soruyu sormuştu:

“Deneyimini hatırlıyor musun?”

Bir deneyim yaşadığımı biliyordum ama onu hatırlamıyordum. Tıpkı Dost gibi ben de deneyim başladığı anda zihnimin devreye girmesine engel olamamıştım.

Buda’nın öğretisinde bu tür bir zihinsel dengeye upekkhā denir. Upekkhā duygusuzluk ya da kayıtsızlık değildir. Duyguların ortasında sürüklenmeden kalabilme, hoş ve nahoş deneyimler karşısında zihnin dengesini koruyabilme yeteneğidir.

Zen ve savaş sanatları geleneğinde ise buna yakın bir hâl mushin, yani “zihinsizlik” olarak adlandırılır.

Buradaki zihinsizlik, düşüncenin tamamen ortadan kalkması değildir. Zihnin korkuya, beklentiye, kararsızlığa ya da tek bir düşünceye takılıp kalmamasıdır. Böyle bir zihin boş değil, bütünüyle uyanıktır. Olanı gecikmeden görür ve ona serbestçe karşılık verir.

Mihály Csíkszentmihályi’nin akış kuramıyla mushin arasında bazı benzerlikler vardır. Fakat mushin yalnızca yüksek performans gösterdiğimiz geçici bir hâl değildir. Bütün hayatı kapsayan bir eğitimdir.

Akış psikolojisinde, Zen öğretisindeki mushin’e benzeyen önemli gözlemler vardır. Örneğin eylemle eylemi yapan arasındaki açıklığın ortadan kalkması, düşünmekle harekete geçmek arasındaki gecikmenin kaybolması, kişinin kendisini izleme ve yargılama hâlinin sona ermesi ve kendiliğindenlik…

Öte yandan asıl önemli fark dikkatin yapısındadır. Bu fark, mushin pratiğini akış psikolojisinin sınırlarının ötesine, daha geniş bir alana taşır.

Akış psikolojisinde dikkat, uygulanan teknikle birleşir. Mushin’de ise dikkat tek bir odağa bağlı değildir. Bu nedenle her yöne anında evrilebilir.

Japonya’nın en büyük kılıç ustalarından biri kabul edilen Miyamoto Musashi’nin yaklaşımında bu durum happō biraki — 八方開き terimiyle anlatılır. Bu, “sekiz yöne açık olmak” demektir.

Tıpkı Herakleitos’un paradokslarında olduğu gibi: Savaşçının bu duruşta her tarafı açık olduğu için hiçbir tarafı açık değildir.

Kılıç ustası bu duruşta hiçbir tekniğe karşı hazırlanmaz, özellikle herhangi bir yönü korumaz. Elleri iki yanında, sakince ve görünür bir niyeti olmadan ama tümüyle uyanık bir şekilde bekler. Karşısında bir hareket doğduğunda o da hareket eder ama bunu planlamaz.

Musashi’ye atfedilen şu dizeler bu durumu güzel anlatır:

Havaya kalkmış bir kılıcın gölgesinde olmak,
İnsanı tir tir titreten bir cehennem azabıdır.
Korkmadan ileri atılın,
Kendinizi mutluluk ülkesinde bulacaksınız.

Yani beklenmedikle karşılaştığımızda kararsız kalmak yerine kendi akışımızın önünden çekilmek, olağanüstü bir mutluluk ve özgürlük deneyimidir.

Bu, saldırmak anlamına gelmez.

Yalnızca korkudan kurtulmayı bekleyerek ilerleyemeyeceğimizi anlamak ve doğru biçimde ilerlediğimizde korkunun kurduğu dünyanın ortadan kalktığını görmektir.

Bunu başarabilmek için önce doğru eylemin düşünmeden yapılabilecek kadar çok tekrarlanması gerekir.

Arada bir spor yaparak elit bir atlet olunamaz. Aynı şekilde arada bir meditasyon yapmak, inzivaya gitmek ya da birkaç güzel söz söylemek de doğru eylemi doğamızın bir parçası hâline getirmeye yetmez.

Şefkat, farkındalık, iyi niyet, nazik konuşma ve disiplin yalnızca uygun zamanlarda değil, hayatın her anında uygulanmalıdır.

Ardından daha zor bir adım gelir:

Büyük bir çaba göstermek, fakat bu çabayı beklentiden özgürleştirmek.

Çünkü küçücük bir beklenti, korku ya da zihinsel karışıklık dikkatimizi olandan koparabilir.

Çalışmamızın korkumuza ya da beklentimize üstün gelmesine ihtiyacımız vardır. Bu beceri doğuştan gelen bir yetenek değildir. Geliştirilebilir ve geliştirilmelidir.

Çünkü bizi belirleyen, gündelik hayatta ya da kontrollü koşullar altında ne yaptığımız değil, kontrolümüz kaybolduğunda nasıl tepki verdiğimizdir.

İnsanlar her zaman teknikleri kusurlu olduğu için başarısız olmazlar. Çoğu zaman beklenmeyen aniden ortaya çıktığı ve dikkatleri korku, öfke, arzu ya da beklenti tarafından ele geçirildiği için başarısız olurlar.

Bu sebeple pratiğimizin nefes almamız gibi olması gerekir. Güzel söz, doğru eylem, farkındalık ve iyi niyet her koşul altında bizimle olmalıdır.

Amerikan futbolunun efsanevi koçlarından Vince Lombardi’nin şu sözleri bu durumu çok iyi anlatır:

“Kazanmak arada bir yapılan bir şey değildir; kazanmak her zaman yapılan bir şeydir. Arada bir kazanmazsınız; doğru olanı arada bir yapmazsınız. Doğru olanı her zaman yaparsınız. Kazanmak bir alışkanlıktır. Ne yazık ki kaybetmek de öyle.”

Pratik, sakin olduğumuz zaman kim olduğumuz değildir.

Pratik, sarsıldığımız anda ne yaptığımızdır.

Tüm iyi insanların bu pratikle güvende ve mutlu olmalarını dilerim.

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş

Hemen abone olun

Merhaba değerli arkadaşlar,

Dilerim bu mektup size huzurlu bir zamanda ulaşır. Eğer çevrenizdeki öfke, kaygı ve gerginliğin zihninize fazlasıyla temas ettiği bir dönemden geçiyorsanız, umarım bu satırlar neyi içeri aldığımız ve neyi çoğalttığımız üzerine biraz düşünme alanı açar.

Yanınıza gelip de, “Size bir sır anlatacağım. Bakın, elimde bir şişe virüs var. Bu virüs sizi hasta edebilir. Bedeninizde çoğalabilir ve sizin aracılığınızla aile üyelerinize ve diğer insanlara yayılabilir,” desem, dikkatsizce ve hevesle bu virüsün bedeninize girmesine izin verir misiniz?

Bir zamanlar çok önemli bir şeyi yitirmiş bir Budist manastırı vardı.

Öğreti hâlâ duruyordu. Meditasyon hâlâ duruyordu ama çok önemli bir şey yitirilmişti:

Nezaket ruhu.

Bir zamanlar civardaki insanların desteklediği, düzenli olarak ziyaret edip ilham aldıkları ya da sorunlarına çözüm buldukları bu manastırda tartışmalar ve hoşgörüsüzlük başlamıştı. Önceleri birbirlerini destekleyen rahiplerin hoşgörüsüzlükleri tartışmalara, tartışmaları ise kırgınlıklara dönüştü. Uyum ve huzurun hüküm sürdüğü manastıra huzursuzluk ve gerilim yayıldı. Bazı rahipler birbirleriyle konuşmayı bıraktı, bazıları ise meditasyon salonuna gelmez oldu.

Zamanla manastırı ziyaret eden insanların sayısı azaldı ve adeta manastırın ruhu zayıflayıp yok oldu.

Bir gün bilge ve yaşlı bir rahip, bir geceliğine konaklamak için manastıra geldi. Rahipler onu sevinçle karşılayıp sorunlarını anlattılar ve kendilerine tavsiyede bulunmasını istediler.

Yaşlı rahip anlatılanları sessizce dinledikten sonra onlara son derece gizemli bir şey söyledi:

“İçinizden biri, kendini gizleyen bir Bodhisatva.”

Bodhisatva, uyanışı yalnızca kendisi için değil, bütün varlıklar için arayan ve yaşamını bütün varlıkların özgürlüğüne adayan kişiydi. Aralarında bulunuyor ama kendini belli etmiyordu.

Rahipler, “Bir Bodhisatva mı? Burada, aramızda mı?” diye şaşkınlıklarını dile getirdiler.

Ne kadar ısrar etseler de yaşlı rahip bu Bodhisatvanın kim olduğunu söylemedi ve ertesi sabah erken bir saatte manastırdan ayrıldı.

O andan itibaren manastırda her şey değişmeye başladı. Her bir rahip aynı şeyi düşünüyordu:

“Ya karşımdaki rahip bir Bodhisatvaysa?”

Bu düşünce sayesinde birbirlerine daha nazik davranmaya, daha sabırlı olmaya ve birbirlerine daha fazla yardım etmeye başladılar. Yavaş yavaş tartışmalar sonlandı.

Huzur ve bilgelik geri döndü.

Manastır bir kez daha huzurun ve uyumun kaynağına dönüştü ve insanlar yeniden bu huzura çekilmeye başladılar.

Yaşlı rahibin söylemek istediği belki de aralarında gerçekten kimliğini gizleyen bir Bodhisatva bulunduğu değildi. Bunun yerine her varlığın içinde uyanabilecek kutsal bir potansiyel bulunduğuna işaret etmişti.

Eğer karşımızdaki varlıkta böyle bir potansiyel varsa hepimiz bu potansiyele saygı duyar ve onun açığa çıkmasına yardım etmeye çalışırız.

İçinde yaşadığımız dünya ve yakın çevremiz de tıpkı bu manastır gibidir.

Jonah Berger ve Katherine Milkman tarafından 2012 yılında yapılan bir araştırma, internetteki bazı içeriklerin neden diğerlerinden daha fazla paylaşıldığını inceledi. Rui Fan ve üç meslektaşının 2014 yılında yayımladığı bir başka araştırma ise duyguların sosyal ağlarda nasıl yayıldığını araştırdı.

Bu araştırmalar, düşüncelerden çok duyguların ve özellikle yüksek düzeyde uyarılma yaratan duyguların içeriklerin yayılmasında önemli rol oynadığını gösterdi. Hayranlık gibi olumlu bir duygu da öfke ve kaygı gibi olumsuz duygular da insanların bir içeriği paylaşma ihtimalini artırabiliyordu. Rui Fan ve arkadaşlarının araştırması ise öfkenin sosyal ağlarda sevinçten daha etkili bir biçimde yayılabildiğini gösteriyordu.

Düşünceler tıpkı bir virüsü andırır. Var olabilmeleri için mayalanacakları bir alana ihtiyaç duyarlar. Ardından tıpkı virüsler gibi kendilerine uygun bir konak arar ve konaktan konağa geçerek çoğalırlar. Bağışıklık sistemi güçlü bir konak ise virüsün üremesini ve yayılmasını engeller.

Duygular, düşüncenin üremesi için çok bereketli birer konak oluştururlar.

Bu nedenledir ki sosyal medyada ya da genel olarak medyada öfke ve kaygı içeren haberler ve yazılar büyük bir hızla yayılabilir. Sosyal medyanın anonimliği, kıyıcı sözlerin insanların yüzüne karşı söylenmemesi, çoğu zaman herhangi bir yaptırımın bulunmaması, insanda sahte bir cesaret ve özgüven yaratır. Her şeyden önemlisi, sosyal medyadaki yankı odaları öfke dolu içeriklerin yayılmasını olağanüstü ölçüde hızlandırır.

Bunun sonucunda huzurunu ve uyumunu yitirmiş manastıra benzeyen bir dünya yaratılır.

Dünyayı gergin ve huzursuz hâle getirdiğimizi fark etmeden zarar verici duygu ve düşüncelere konak olur, onlara üreyip yayılacakları ortamı veririz.

Ne yazık ki kendi yaşamımızı da böyle oluşturma eğilimindeyiz. Özellikle son yıllarda yalnızca ülkemizde değil, dünya genelinde de artan hoşgörüsüzlük, nezaketsizlik ve öfke bunun en büyük göstergelerindendir.

Çatışmanın doğasında, karşımızdakini peşinen kötü ve kusurlu kabul etmek vardır. Karşımızdakini kötü kabul ettiğimiz için kendimizi haklı kabul eder; öfke dolu, art niyetli tavır ve eylemlerimize gerekçe buluruz.

Karşımızdakinin yalnızca bir davranışının yanlış olduğunu düşünmeyiz. Onun kötü bir insan olduğuna karar veririz. Böylece ona karşı kullandığımız sözleri, gösterdiğimiz tahammülsüzlüğü ve hatta verdiğimiz zararı kendi gözümüzde haklı hâle getiririz.

Budist öğretide, özellikle Mahayana geleneğinde, her varlığın içinde uyanış potansiyeli bulunduğu söylenir. Bu doğa bilge, korkusuz, huzurlu ve neşelidir. Fakat kendi zihninin gerçek doğasının farkında olmayan insan; öfke, nezaketsizlik ve art niyet gibi zarar verici, acı verici duyguların içine yerleşmesine izin verir.

Şimdi başlangıçta sorduğum soruya yeniden dönelim:

Size gelip de, “Size bir virüs bulaştıracağım. Bu virüs bedeninizde çoğalacak ve siz de onu ailenize, sevdiklerinize ve diğer insanlara bulaştıracaksınız,” desem, dikkatsizce ve hevesle bu virüsün bedeninize girmesine izin verir misiniz?

Buna pek ihtimal vermiyorum.

Öte yandan bir insanın öfkesini ve art niyetini tetiklesem, bunları çoğu zaman hiç düşünmeden kabul edebileceğini biliyorum.

Virüsten ve onun getireceği hastalıktan kendimizi ve sevdiklerimizi korumaya çalışırken ruhumuzu hasta eden zarar verici duygulara karşı hiçbir savunma oluşturmamamız gerçekten ıstırap vericidir.

Buda’nın öğretisinde “duyu kapılarını korumak” diye adlandırılan bir çalışma vardır. Bu çalışma zihnimizi işte bu tür bulaşmalardan korumak içindir.

Duyu kapılarını korumak, dünyadan kaçmak ya da gördüğümüz ve duyduğumuz her şeye kendimizi kapatmak anlamına gelmez. Gördüğümüzün, duyduğumuzun, okuduğumuzun ve izlediğimizin zihnimizde neyi beslediğini fark etmek anlamına gelir.

Bu haber içimde neyi çoğaltıyor?

Bu insanın sözleri beni nasıl bir insana dönüştürüyor?

Bu düşünceyi paylaştığımda dünyaya yalnızca bir bilgi mi aktarıyorum, yoksa onunla birlikte öfkeyi, kaygıyı ve kötü niyeti de mi yayıyorum?

Evrensel iyi niyet ve erdemle güçlendirdiğimiz zihinsel bağışıklık sistemimiz ve duyu kapılarındaki uyanıklığımız, hasta olmamızı ve bu hastalığı sevdiklerimize bulaştırmamızı engeller.

Çatışmaları çözmenin en hızlı yollarından biri, karşımızda bir Bodhisatva olduğunu idrak etmektir.

Kendini unutmuş bir Bodhisatvadır ama nezaketi ve desteği hak etmektedir.

Eğer kendini tamamen unutmuşsa bu nezaketi daha da fazla hak etmektedir.

Biliyorum, nezaketinizin ve iyi niyetinizin suistimal edilmesinden ve zayıf görünmekten korkuyorsunuz. Haklısınız. Bu gerçek bir ihtimaldir.

Bununla birlikte “Hayır!” demenizin önünde hiçbir engel yoktur.

Nezaket her şeye evet demek değildir. İyi niyet, sınırlarınızdan vazgeçmek ya da size zarar verilmesine izin vermek değildir.

Önemli olan bu “hayır”ın nereden geldiğidir.

Bu, bir Bodhisatvanın hayırı mı, yoksa kendini unutmuş bir insanın hayırı mı?

Bodhisatvanın hayırında hakikati ifade etmek vardır. Açıklık ve kararlılık vardır. Fakat tahammülsüzlük, küçümseme ve art niyet yoktur.

Kendini unutmuş bir insanın hayırında ise öfke, art niyet, sabırsızlık ve korku vardır.

Mesele “hayır” deyip dememeniz değil, hangi hayırı kullandığınızdır.

Yıllar boyunca profesyonel hayatında ve kişisel ilişkilerinde öfkeyi ve katılığı kullanan pek çok insanla tanıştım. Bu insanlar arasında benden yardım isteyenlere her zaman öfkeden başka bir yol olduğunu göstermeye çalıştım. Üstelik bu yolun öfkeden daha verimli ve daha güçlü olduğunu da öğrettim.

Bunu uygulayabilen pek çok insanın, öfke ve katılığı kullanarak ulaşamadıkları mesleki konumlara ulaşabildiklerini; kişisel hayatlarının ise en nihayetinde tatminkâr ve sevgi dolu bir hâle geldiğini gördüm.

Öfke insana kısa süreli bir güç hissi verebilir. İnsanları korkutabilir, susturabilir ve bir süreliğine istediğiniz gibi davranmalarını sağlayabilir. Fakat uzun vadede güveni, sevgiyi ve bağlılığı yok eder.

İyi niyet ve nezaketten doğan zarar vermeme tavrı ise bir insanın takınabileceği en güçlü ve en cesur tavırlardan biridir.

Mayalanması ve yayılması gereken şey işte budur.

Bazen dünyanın içinde bulunduğu hâle bakar ve öğrenilmiş bir çaresizlikle, “Ben ne yapabilirim ki bütün bunları düzeltmek için?” diyebilirsiniz. Kendinizi yetersiz ve zayıf görebilirsiniz.

Oysa bu gerçek değildir.

Hemen şu andan başlayarak iyi haberlerin, umudun ve iyi niteliklerin yayılmasına destek olsanız; sosyal medyadan kişisel hayatınıza kadar her alanda bu nitelikleri paylaşmaya başlasanız nelerin değişebileceğini hayal bile edemezsiniz.

Bütün dünyanın değişmesi için uzun bir yola ve iyiliğin mayalanacağı çok daha fazla alana ihtiyaç vardır şüphesiz. Fakat siz kendi çevrenizi aydınlatmaya başlayabilirsiniz.

Hemen şu an itibarıyla iyi niyet ve güzel duygular içeren yazıları ve düşünceleri paylaşmaya karar verseniz bile bu küçük hareket hem sizin zihninizde hem de çevrenizde anlamlı bir değişim yaratmaya başlayacaktır.

İyi niteliklerin gelişmek ve yayılmak için size ihtiyacı var.

Sizin de onlara ihtiyacınız var.

Tüm dünyayı aydınlatmanıza gerek yok.

Bulunduğunuz köşeyi aydınlatmanız yeterlidir.

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş

Hemen abone olun

Merhaba değerli arkadaşlar,

Dilerim bu mektup size ulaştığında huzurlu, sağlıklı ve mutlusunuzdur. Eğer hayatın talihsizliğinin size temas ettiği bir dönemden geçiyorsanız dilerim okuyacağınız satırlar size güç, umut ve ilham verir.

Ne kadar gerçek olmayan korkuların esiri oluyoruz? Bazen bir korkunun gerçekten bize mi ait olduğunu, yoksa yalnızca içimizde büyüyen bir şey mi olduğunu anlamakta zorlanıyoruz. Zihnimiz tıpkı verimli bir toprak gibidir; içine hangi tohum düşerse onu büyütür. Bu sebeple zihnimize hangi tohumun düşmesine izin verdiğimize dikkat etmek gerekir.

Bir zamanlar büyük bir ormanın kıyısında yaşayan mutlu bir tavşan varmış. Bu mutlu tavşan, dev bir ağacın gölgesinde güneşli günün tadını çıkarırken aklına birdenbire bir fikir düşmüş:

“Ya gök yıkılırsa?
Ya yer yarılırsa?
Ya bütün dağlar ve ormanlar bir anda yok olursa?”

Bu düşünceler o kadar ürkütücüymüş ki, donakalan bir insanın gözünü korktuğu şeyden çekememesi gibi, o da bu düşüncelere hapsolmuş. Küçük bir kar topu gibi başlayan endişe dolu düşünceler büyümüş ve bir çığa dönüşmüş. Tavşancık gözünü nereye çevirse bir felaket, hangi düşünceye sığınmaya çalışsa bir dehşet ile karşılaşıyormuş. Ağacın gölgesi hâlâ serin, orman hâlâ huzurluymuş ama tavşancığın zihninde çoktan kıyamet kopmuş.

Endişe ile tir tir titrerken, o sırada ağacın yüksek dallarından bir meyve kopup PAT diye bir ses çıkararak tavşanın yanına düşmüş. Zihninde kıyamet kopan tavşan bu sesi duyduğunda yerinden fırlamış ve avaz avaz çığlık atarak kaçmaya başlamış.

Onu gören başka bir tavşan niçin kaçtığını sormuş.

“Kıyamet koptu!” demiş tavşan hızla kaçarken.

“Nereden biliyorsun?” diye sormuş diğeri.

“Kendi kulaklarımla duydum, kendi gözümle gördüm,” diye bağırmış bizimki.

Böylece korkusu diğer tavşana da bulaşmış.

İkisinin koştuğunu gören sincap sormuş, sonra tilki sormuş, sonra geyik sormuş…

Derken ormandaki tüm hayvanlar deliler gibi kaçışmaya başlamış. Sonunda kaçışan hayvanları aslan görmüş ve ne olduğunu sormuş. Hayvanlar kıyametin koptuğunu söylemişler.

Aslan, “Kıyametin koptuğunu kimden duydun?” diye sormuş.

Geyik tilkiden, tilki sincaptan, sincap tavşandan duyduğunu söylemiş.

Aslan, tavşana dönüp sormuş:

“Dünya yıkılırken sen neredeydin?”

Tavşan titreyerek cevap vermiş:

“Şu ağaçların altındaydım.”

“Ne gördün?”

“Görmedim… ama duydum.”

“Ne duydun?”

“Büyük bir ses. Dünya parçalanıyor sandım.”

Aslan sakin bir sesle demiş ki:

“Beni oraya götür.”

Tavşan ilk başta gitmek istememiş ama karşısındaki ormanlar kralı aslanmış. Derken tavşan önde, aslan arkada olay yerine gelmişler. Aslan ağaçların altını inceledikten sonra yere düşüp parçalanmış kocaman bir meyve görmüş. O an olup biteni anlamış.

Tavşana dönüp, “Senin yıkılan dünyan işte ağaçtan düşen bu meyveymiş,” demiş.

Tavşan bu sözler üzerine utançla başını eğmiş. Bunun üzerine aslan diğer hayvanlara dönüp şöyle demiş:

“Size gelince… Bir söze kandınız ama gerçeği araştırmadınız. Başka bir varlığın korkusunun size bulaşmasına izin verdiniz ve her şeyi önünüze katıp yıka yıka, nereye gittiğinizi bilmeden koşuşturdunuz. Korkunun kendisinin, korkulan şeyden daha korkunç olduğunu anlamadınız.”

Buda’nın hatırlattığı gibi, olacak olan şey daima bizim olmasını hayal ettiğimizden farklı olacaktır. Buradaki mesele, olacak olanın iyi ya da kötü olmasından ziyade, zihnimizde yaşanan deneyimin niteliğidir. Zihnimiz dünyadaki pek çok deneyimden çok daha korkunç bir yer olabilir. Siyasetten medyaya, ürün satan tüccarlardan inanç satan din adamlarına kadar pek çok kişi, zihnin bu kırılgan ve kolay etkilenir yapısının ne yazık ki farkındadır ve bunu kullanır.

Hepimiz evimizi korumak için çelik kapılar, alarm sistemleri, hatta bekçiler kullanırız. İnternetimizde şifre, otomobillerimizde kilit vardır. Değerli olan şeyi korumak için elimizden geleni yaparız ama çoğu zaman en değerli şeyimizin ne olduğunu ve onu nasıl koruyacağımızı bilemeyiz. Oysa en değerli hazinemiz zihnimizdir. Ne yazık ki zihnimiz, duyularımız ve düşüncelerimiz aracılığıyla dış dünya ile korunmasız bir şekilde temas hâlindedir. Üstelik temas ettiği pek çok şeyi, ama özellikle korkuyu, endişeyi ve arzuyu katlayarak büyütme eğilimindedir. Bu büyütme, çoğaltma ve vesvese yaratma hâli Buda tarafından “papañca” olarak adlandırılır. Korunmasız bir zihin, tıpkı pencereleri kırık, çatısı parçalanmış bir eve yağmurun ve soğuğun kolayca sızması gibi sızdırır.

Soğuk bir kış günü pencereleriniz açıkken evinizi ısıtmaya çalışmak nasıl ki bir işe yaramazsa, korunmayan bir zihinde huzur ve mutluluk yaratmak da aynı şekilde olanaksızdır. Mutlu, güvende ve huzurlu bir yaşamın ön koşulu, eğriyi doğrudan ayırabilmek ve zihni koruyabilmektir.

Zihni korumak inançla değil; akıl, mantık ve doğru değerlendirme ile başarılabilecek bir şeydir. Söz konusu zihnin korunması ve mutluluğu olduğunda, neyin işe yaradığını ve neyin işe yaramadığını anlamak, ardından da bu anlayışı eyleme sokmak gerekir. Bu anlamda zihnin eğitimi hem felsefi bir derinliği hem de bir zanaatkârın çabasını gerektirir. Bu öğrenilebilecek bir niteliktir.

Bir sorunun çözümünün en önemli adımı, sorunu çözecek çareyi bulmak değil, ortada bir sorun olduğunu anlayabilmektir. Sorunu anlayan zihin mutlaka çözüme doğru yürümeye başlar. Dilerim bu yazılar, bir şeylerin ters gittiğine uyanmamız için bir işaret olabilir.

Çözüm mü?

Merak etmeyin, işin o kısmı kolay.

Hemen abone olun

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş

Merhaba değerli arkadaşlar,

Dilerim bu mektup size ulaştığında huzurlu, sağlıklı ve mutlusunuzdur. Eğer hayatın talihsizliğinin size temas ettiği bir dönemden geçiyorsanız dilerim okuyacağınız satırlar size güç, umut ve ilham verir.

Buda ölüleri diriltmedi. Körlerin gözünü açmadı. Hastaları elinin tek bir hareketiyle iyileştirmedi.

Buda birçok şeydi ama insanların sorunlarını bir mucizeyle ortadan kaldıran biri değildi.

Kisa Gotami, ölen çocuğunu kucağında Buda’ya getirip ondan çocuğunu diriltmesini istediğinde, Buda bunu yapmadı. Yapabilir miydi bilmiyorum. Ama yapabilseydi bile yapmayacağını düşünüyorum.

Çünkü Buda, olguların tek ve orijinal bir sebebi olmadığını görmüştü.

Bizim zihnimiz olayları neden-sonuç zinciri olarak görmeye alışkındır. Bir şey olur ve hemen sorarız: “Bunun sebebi ne?” Oysa Buda bize, olguların birbirleriyle ilişkili olmasının, onların basit ve doğrusal bir sebep-sonuç ilişkisine indirgenebileceği anlamına gelmediğini söyler.

Bir öğrencisi Zen ustası Shunryu Suzuki’ye gelip şöyle sorar:

“Dünyada niçin bu kadar çok ıstırap var?”

Suzuki, “Hiçbir sebebi yok,” diye yanıt verir.

Bir başka örnekte Ajahn Chah, öğrencisi Ajahn Brahm’a “Niçin?” diye sorar. Ajahn Brahm şaşkınlıkla, “Bilmiyorum,” der.

Ajahn Chah, “Birisi sana ‘niçin?’ diye sorduğunda yanıt ‘hiçbir şey’dir,” der ve ardından sorar:

“Anladın mı?”

Ajahn Brahm, “Evet,” diye cevap verir.

Ajahn Chah kocaman bir kahkaha atar:

“Elbette anlamadın.”

İlk bakışta akıl karıştırıcı gibi görünen bu sözler aslında çok basit bir gerçeğe işaret eder: Orijinal bir sebep yoktur. Her şeyi başlatan, her şeyin yükünü taşıyan, kendisini değiştirdiğimizde bütün hayatı değiştirecek tek bir başlangıç noktası yoktur.

Büyük Patlama bile bu anlamda “her şeyin mutlak başlangıcı” olmak zorunda değildir. Evrenin tarihinde çok önemli bir eşiktir ama çağdaş kozmolojide bile onun öncesine dair farklı ihtimaller tartışılır. Başlangıç dediğimiz şey çoğu zaman yalnızca zihnimizin bir sınır koyma biçimidir.

İnsan zihni bunu kavramakta zorlanır. Çünkü zihin çoğu zaman siyah ve beyaz, sebep ve sonuç, ben ve öteki, başlangıç ve son mantığıyla çalışır. Bu nedenle her sorunun arkasında tek bir temel sebep bulunduğunu zanneder.

Toplumsal bir rahatsızlık mı var? Sebebi siyasetçilerdir, onlara oy veren insanların cehaletidir, ekonomidir, dış güçlerdir.

Mutsuz muyum? Sebebi istediğim şeye sahip olamamamdır. Ya da sahip olduğumu zannettiğim şeyden mahrum kalmamdır.

Zihin böyle çalışır. Bir sebep bulur. Sonra o sebebe tutunur. Sonra da ıstırabını o sebep üzerinden büyütür.

Buda, Kisa Gotami’nin çocuğunu hayata döndürmedi. Ama ona doğrudan “hayır” da demedi.

Onun yerine şöyle söyledi:

“Bana ölümün hiç uğramadığı bir evden hardal tohumu getir. O zaman oğlunu hayata döndürebilirim.”

Sebep-sonuç döngüsüne hapsolmuş, ıstırap içindeki bir zihin, ıstırabının gerçek doğasını göremez. Bu nedenle de o ıstırabın içinden çıkamaz.

Bir keresinde yanan bir evde çocuklar oyuna dalmıştır. Usta eve girip çocukları kurtarmak ister ama çocuklar oyuna öylesine kapılmışlardır ki dışarı çıkmak istemezler. Bunun üzerine Usta şöyle bağırır:

“Mahalleye oyuncakçı geldi. Tüm çocuklara bedava oyuncak dağıtıyor.”

Çocuklar bunu duyar duymaz yanan evden dışarı fırlarlar.

Buda’nın yaptığı da bundan farklı değildir.

Yanan evden bir kez dışarı çıktığımızda, yalnızca kendi evimizin değil, bütün mahallenin yandığını görürüz.

Istırap çeken insanın en büyük yanılgılarından biri, kendini acısı içinde yalnız sanmasıdır. Bu acıyı başka hiç kimsenin çekemeyeceğine inanmasıdır. Oysa acı yalnızca bizim acımız değilse, herkesin acısıysa, bir parça daha taşınabilir hale gelir.

Kisa Gotami umutla hardal tohumu aramaya başlar. Fakat uğradığı her kapıda bir ölüm yaşanmıştır. Kimi annesini, kimi evladını, kimi kocasını, kimi kardeşini yitirmiştir.

Bir umutla sonraki köye gider. Oradaki kapıları çalar. Yine aynı şeyleri duyar.

Çaldığı her kapı ölümü tanımıştır.

Bunun üzerine yavaş yavaş, acısının yalnızca kendisine özgü olmadığını anlar. Acısı hâlâ güçlüdür. Çocuğu hâlâ ölüdür. Kalbi hâlâ yanmaktadır. Ama artık o acının içinde yalnız değildir.

Sonunda Buda’nın yanına gelir ve şöyle der:

“Anlatmak istediğiniz şeyi anladım. Ne olur, şimdi bana bu ıstırapla nasıl başa çıkacağımı öğretin.”

İşte iyileşmenin başladığı yer burasıdır.

İnsan zihni gerçeği olduğu haliyle göremez. Temas ettiği şeyi doğrudan bilmez. Hatta bir adım ileri gidersek, insan beyni olan bitenle hiçbir zaman çıplak biçimde temas etmez. Yalnızca onunla ilgili veriler alır, bu verilerden bir izlenim oluşturur ve ardından bu izlenimden bir tahmin üretir.

Beynimiz tahmin eder. Kurgular. Tamamlar. Anlamlandırır.

Bu nedenle dünya hakkındaki her düşüncemiz, bir ölçüde tahmine dayalı bir kurgudur.

Bu kurguların en güçlüsü ise “ben” kurgusudur.

Tüm yaşamımız gibi “ben” dediğimiz şey de bir tahminden ibarettir. Yine de son derece inandırıcı, son derece ikna edici bir tahmindir.

Gelecekle ilgili zihnimizde kurduğumuz bir senaryonun acısını, daha o gelecek gelmeden, şimdiki zamanda endişe olarak deneyimlememiz de bundandır.

Ev önce zihnimizde yanar.

Bazen daha sonra gerçekten yanmaya başlar. Buna kendini gerçekleştiren kehanet denir. Evin yanacağına öylesine inanırız ki, ev yanmasın diye çabalarken elimiz ayağımız birbirine dolaşır ve evi biz yakarız.

Hayatınızın, zihninizin tahminleri tarafından kendini gerçekleştiren bir kehanete dönmesine izin vermeyin.

Bu tahmin güzel bile olsa, mutluluğunuzun gerçek kaynağı olmayacaktır. Çünkü tek ve orijinal bir sebep yoktur. Mutluluğu da mutsuzluğu da bir nesneye, bir insana, bir başarıya, bir kayba ya da bir kazanca bağladığımız anda, zihnimizin kurduğu hapishaneye biraz daha yerleşiriz.

Gerçek mutluluk, arzu ettiğimizi elde etmekte değildir.

Gerçek mutluluk, arzu etmeye mecbur kalmayacak kadar halinden memnun olabilmektedir.

Bunun için ilk olarak zihnimizin tahminlerle yarattığı hapishaneden çıkmaya ihtiyacımız vardır.

Dilerim bu mektuplar ve eğitim sistemimiz, size bu hedefe ulaşmanızda yardımcı olur.

Hemen abone olun

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş

Merhaba değerli arkadaşlar,

Dilerim bu mektubum size ulaştığında sağlıklı, güvende ve huzurlusunuzdur. Eğer hayatın zorlu bir anıyla temas ederken bu satırları okuyorsanız, dilerim sizinle paylaştığım içten düşüncelerim zorluklarla mücadele gücünüze bir parçacık olsun katkıda bulunabilir.

Erken yaşlarımda ne zaman güçlü bir deneyim yaşasam, içim “Bu kez oldu!” hissiyle dolardı. Meditasyonda ya da tefekkür sırasında yaşadığım mistik bir deneyim sayesinde en nihayetinde hakikati fark ettiğimi, zihnimin yarattığı sorunların üstesinden geldiğimi, aradığım şeyi bulmuş olabileceğimi düşünürdüm. Bazen de bir felsefeyi derinlemesine anlamaya çalışır, akıl yürütme yoluyla bir hakikati kavradığımı düşündüğümde bilgeleştiğimi zannederdim.

Çok şükür ki hayat bana bu inançlarımın yanlış olduğunu defalarca gösterdi.

Bir haksızlığa uğradığımda, biriyle çatışma yaşadığımda ya da bir anlaşmazlıkla boğuştuğumda çoğunlukla “Bu kişinin sorunu ne?” diye sorardım. Üstelik bu sorunun bilgece bir soru olduğunu zannederdim. Karşımdaki insanı anlamaya çalışır, bunun doğru ve derin bir yaklaşım olduğuna inanırdım.

Oysa uzun süre “Benim sorunum ne?” sorusunu sormak aklıma gelmedi.

Öyle ya, haksızlığa uğrayan bendim. Öfkeyle karşılaşan bendim. Mantıksızlıkla temas eden bendim. Bu yüzden haklılığımın, aynı zamanda bir sorunum olmadığının kanıtı olduğuna inanma eğilimindeydim.

Oysa bütün bu olaylarda deneyimlediğim şey, aslında kabımdan dökülenlerdi.

Bir Zen tapınağında genç bir rahip, ustasına götürmek üzere dikkatle çay taşımaktadır. Tam o sırada acelesi olan başka bir rahip koşarak yanından geçerken ona çarpar ve genç rahibin elindeki çay yere dökülür.

Çayı taşıyan genç rahip bir anda hayal kırıklığı ve öfkeyle arkadaşına bağırmaya başlar.

Olan biteni sessizce izleyen Zen Ustası öğrencisinin yanına gelir ve sakin bir sesle sorar:

“Çay niçin döküldü?”

Öğrenci, hayal kırıklığı ve öfkenin etkisiyle titreyen bir sesle cevap verir:

“Çünkü arkadaşım bana çarptı.”

Usta sabırla başını sallar:

“Hayır,” der. “Çay döküldü çünkü kabın içinde çay vardı.”

Genç rahip şaşkın gözlerle ustasına bakar. Henüz ne söylendiğini anlamamıştır.

Usta gülümseyerek devam eder:

“Eğer kabın içinde su olsaydı, yere su dökülecekti. Mürekkep olsaydı, mürekkep dökülecekti. Çay olduğu için çay döküldü.”

Öğrencinin öfkesi yavaş yavaş çözülmeye başlar. Fakat ustasının işaret ettiği şeyi hâlâ tam olarak kavrayamamıştır.

Usta dersini sürdürür:

“Arkadaşın sana çarptığında kabın içinde ne varsa dışarıya o saçıldı. Hayat da böyledir. Ne zaman hayat sana çarpsa, içinde ne varsa dışarıya o dökülür.”

Zihni eğitmek için yaptığımız çalışmalar yalnızca entelektüel çalışmalar değildir. Mistik deneyimlerin peşinden gitmek de değildir. Benim bakış açıma göre zihni eğitmek daha çok bir zanaate benzer.

Bu iyi bir haberdir.

Çünkü özel olmanıza gerek yoktur. Olağanüstü yetenekli olmanıza gerek yoktur. Sadece doğru yönlendirme, doğru niyet ve sürekli tekrar gerekir. Zaman içinde arzu edilen ustalık, bu tekrarın içinde yavaş yavaş doğar.

Zihni eğitirken ilk öğrendiğimiz şeylerden biri şudur: Koşullara bağlı bir iyi olma hâli, gerçek anlamda güvenilir bir iyi olma hâli değildir. Koşullara bağlı bir bilgelik, gerçek anlamda sağlam bir bilgelik değildir. Koşullara bağlı bir erdem, henüz kökleşmiş bir erdem değildir.

Budist düşüncede koşullu olan ile koşulsuz olan arasında temel bir ayrım yapılır. Koşullu olan, nedenlere ve şartlara bağlı olarak ortaya çıkar; şartlar değiştiğinde o da değişir. Koşulsuz olan ise şartların değişimine bağlı değildir. Nirvana’nın işaret ettiği yön de budur: koşulların dalgalanmasına bağımlı olmayan bir özgürlük.

Bu yüzden zihnimizde ya da yaşamımızda deneyimlediğimiz bir hâl koşullara bağlı olarak gerçekleşiyorsa, koşullar değiştiğinde bu hâl de değişecektir.

Hayat bizi rahatsız etmediği sürece rahat ve huzurlu olmak, içimizde gerçekten sarsılmaz bir huzur gerçekleştirdiğimiz anlamına gelmez. Koşullar uygunsa birçok insan sakin olabilir. Her şey istediğimiz gibi gidiyorsa, kendimizi kolayca bilge, huzurlu, anlayışlı ya da erdemli sanabiliriz.

Ama hayat bize çarptığında durum değişir.

Zaman zaman öğrencilerim bana gelip ne kadar mutlu ve huzurlu olduklarını anlatırlar. Dharma sayesinde ne kadar neşeli hissettiklerini, zihinlerinin sevgiyle dolduğunu, korkularının azaldığını söylerler.

Ben de onlara bazen şu basit soruyu sorarım:

“Öyleyse niçin hâlâ aydınlanmadın?”

Bu, zamanında kendime sorduğum soruydu.

Hayatla ilgili sorunlarımın önemli bir bölümünü çözüp daha huzurlu ve mutlu bir yaşam yaşamaya başladığımda, bir gün endişeyle kendime şunu sordum: O hâlde niçin aydınlanmadım?

Aslında aydınlanmadığım gün gibi ortadaydı. Meditasyonlarım saatlerce mutlu bir şekilde geçse de, ulaşmam gereken yüksek meditasyon seviyelerine henüz ulaşamamıştım. Meditasyon bir mihenk taşı gibidir. Siz kendinizle ilgili ne deneyimlerseniz deneyimleyin, kendiniz hakkında neye inanırsanız inanın, meditasyonun er meydanına girdiğinizde gerçeği görürsünüz.

Nasıl mihenk taşı altının saflığını ölçerse, meditasyon da zihnin saflığını ölçer.

İşte o zaman fark ettim ki iyi olma hâlim koşullara bağlıydı. Huzurlu yaşam koşullarım, zihnimdeki engelleri benden gizliyordu. Onların üzerini, acı bir ilacın üzerindeki şeker gibi kaplıyordu.

Evet, deneyim güzeldi. Ama bu, elindeki sınırlı paranın biteceğine aldırmadan bugünü har vurup harman savurarak neşe ve cehaletle yaşayan bir insanın durumuna benziyordu.

Derken bir gün, içimde varlığından haberdar olmadığım, hatta bende kalmadığını zannettiğim bir kıskançlık yakama yapıştı.

Hayat bana çarpmıştı.

Ve çarptığı kaptan kıskançlık saçılmıştı.

“Demek ki bende kıskançlık varmış,” dedim.

Bu kıskançlıktan utanmak yerine, onun varlığını anlamamı sağlayan koşullara minnet duydum. Tıpkı başka bir şey kontrol edilirken erken evrede yakalanan ve tedavi edilmezse ciddi bir sağlık sorununa dönüşebilecek bir rahatsızlığı fark etmiş olmanın neşesine benzer bir neşe deneyimledim.

Kıskançlığa baktığımda onun gerçeğini görmek, ardındaki yanlış anlamayı fark etmek ve onu kalbimden söküp atmak mümkündü. Zor olan, onun orada olduğunu fark edebilmekti.

Hayat o gün kıskançlık kabını devirmişti. Ama devrilmesi gereken başka kaplar da vardı.

Budist öğretide zihni rahatsız eden bu içsel maddelere kilesa, yani zihinsel kirler denir. Bunlar zihnin huzurunu, mutluluğunu, berraklığını ve korkusuzluğunu bozan rahatsız edici eğilimlerdir. Öfke, kıskançlık, açgözlülük, kibir, korku, nefret, inat, cehalet ve benzerleri bu kirlerin farklı biçimleridir.

Birisi bize çarpar ve biz dünyayı kilesanın rengiyle görmeye başlarız.

İkinci önemli terim ise anusayadır. Anusaya, zihnin zemininde bekleyen gizli eğilimler, uyuyan yatkınlıklar ya da tortular anlamına gelir. Bunlar henüz aktif değildir. Fakat uygun koşullar doğduğunda uyanırlar.

Tıpkı kış vakti toprağın derinliklerinde bekleyen ve baharla birlikte filizlenen tohumlar gibi.

Yani:

Anusaya, içte uyuyan eğilimdir.

Kilesa, o eğilimin aktifleşmiş hâlidir.

Rahibin içindeki öfkeye yatkınlık anusayadır. Arkadaşı ona çarptığında bu yatkınlığın öfke olarak ortaya çıkması ise kilesadır.

İşte bu nedenle zihnin arınması yalnızca iyi hissetmekten ibaret değildir. Zihnin arınması, aynı zamanda zihindeki gizli eğilimleri görebilmeyi ve iyi olma hâlimizin gerçekten koşulsuz mu yoksa hâlâ koşullara mı bağlı olduğunu anlayabilmeyi gerektirir.

Hayatta pek çok kez insanların ölümden korkmadıklarını söylediklerine tanık oldum. Oysa bırakın ölümü, biraz tehlikeyle karşılaştıklarında nasıl abartılı korku tepkileri verdiklerini gördüm.

Bu yüzden hayatın zaman zaman bize çarpması ve içimizdekileri dışarı saçması iyidir.

Bundan hemen rahatsız olmayın. Yalnızca karşınızdaki kişinin sorununun ne olduğunu sormayın. Asıl soru şudur:

Benim içimde ne var ki bu olayla birlikte dışarıya bu döküldü?

Dışarıya saçılan şeyden korkmayın. Ondan utanmayın. Ama onun etkisi altında kaybolmayın da.

Onu gözlemleyin.

Bu duygu nereden kaynaklanıyor?

Bedeninizde bir yeri var mı?

Kendinize anlattığınız bir hikâyeyle ilişkili mi?

Bir yanlış akıl yürütmeden mi besleniyor?

Bir korkuyu, bir yarayı, bir beklentiyi, bir korunma ihtiyacını mı gösteriyor?

Eğer deneyimli bir öğretmene sahip olacak kadar şanslıysanız, ondan yardım isteyin. Bazen zihninizin kendi başına yapması gereken sorgulamayı, öğretmeniniz sizin için görünür kılar. Sizin zihninizin rolünü geçici olarak o oynar. Bunu kendiniz başarıncaya kadar yardım alın.

Doğru bir eğilimle, doğru pratikle ve yeterli süreklilikle içinizdeki kaplar yavaş yavaş değişir. Bir zamanlar öfkeyle, kıskançlıkla, korkuyla, savunmayla dolu olan kaplar; zamanla cömertlik, iyi niyet, soğukkanlılık, anlayış ve bilgelikle dolmaya başlar.

O zaman hayat size çarptığında dışarıya saçılacak olan da bunlar olur.

İşte bu, koşullardan bağımsız bir iyi olma hâline yaklaşmak demektir. Bu, Nirvana’nın yönünü sezmek demektir.

Bu mektubu daha da uzatmak ve pek çok ayrıntıyı açıklamak isterdim. Fakat sizleri fazla yormak istemiyorum.

Sizlere hitap etmek, bir dosta içten duygularımı paylaşmanın yarattığı neşeyi deneyimlememi sağlıyor. İyi ki bu yaşamda ayak izlerimiz kesişmiş.

Hemen abone olun

Hepinizi iyi niyet ve dostlukla selamlıyorum,

Cem Şen

Paylaş