Tijdens die vakantie las ik de delen vier en vijf van De Moordclub (op donderdag): De laatste duivel die sterft en Het onmogelijke fortuin. Ik wilde eigenlijk eens Woolf, Proust of Mann te lijf gaan, maar dat kwam er niet van. Waarom zijn de boeken van Osman zo goed, of in elk geval: min of meer verslavend? Collega-Substack-auteur Matthijs van Nieuwkerk noteerde na lezing van Osmans boeken:

Maar slimme Osman schrijft ook geestige whodunnits. Licht als een veertje. Cosy crime. De moorden worden, na talloze haarspeldbochten, door een groep bejaarde speurneuzen opgelost. (…) Formidabele, zorgeloze lectuur. Zoals ooit de Maigretjes van Simenon. En ik ben de enige niet. Aan de kassa rijgt de tv-presentator de feestdagen aan elkaar.

Maar er is, volgens mij, meer. Osman bedient twee soorten lezers. De zorgelozen uit het kamp Van Nieuwkerk, die even gauw een ‘boekkie’ willen lezen. En de mensen zoals ik, die, als er geen genot uit het stilistische vermogen is te halen, prijs stellen op een unieke sfeer in het boek dat ze lezen. Sfeer is niet te vatten en toch, heel soms, aanwezig. Je voelt die na een paar zinnen. Of je voelt hem niet. Dan blijft hij voorgoed weg.

Simenon is inderdaad de meester van die sfeer, en Osman ook. Zijn bejaarden hebben allemaal een eigen karakter en komen allemaal uit een bepaalde klasse. Er is voor iedereen iemand om je mee te identificeren. En altijd is daar Elizabeth, de voormalige spion die zo alwetend en almachtig is, dat je net als zij zou willen zijn. Wat natuurlijk niet kan, nooit zal kunnen.

Wat wel kan, is lichte spijt hebben. Over een bespreking bijvoorbeeld. In aflevering 221 bespraken we het debuut van Tom Wouters: In mijn hoofd zwemmen vissen. Wat los, bijvoorbeeld op Facebook of Substack, vermakelijke verhalen zijn, vond ik in één boek toch een beetje te weinig. Overdaad schaadt, soms. Ik liet me tijdens de bespreking ook lekker meeslepen door Hans, die het boek in een paar zinnen de grond in timmerde.

Enfin. Berouw komt na de zonde, ik weet het. Na mijn bespreking las ik een paar mooie verhalen van Wouters en elke keer voel ik dan de spijt door mijn ruggengraat trekken. Wat heb ik gedaan? Waarom? Er zijn auteurs die het meer verdienen, et cetera en zo voort. Ik ben niet altijd een dappere criticus en je zult zien dat ik over een jaar of twintig, als Wouters inmiddels een lichtend baken is in de Vlaamse en Nederlandstalige literatuur, nog steeds met die spijt in mijn lijf zit.

Judith Herzberg is uit 1934, dus die heeft haar debuut al ruim achter de rug. Dit jaar verscheen een nieuwe bundel: Opstal. Via het onvolprezen Laurens Jz. Coster (elke dag een gedicht via e-mail, sinds jaar en dag verzorgd door Raymond Noë, abonneer u hier) las ik twee gedichten uit die bundel. Tijdens het lezen voelde ik dezelfde ergernis die ik altijd voel tijdens het lezen van Herzbergs werk. Dit is te gemakkelijk.

Haar gedichten werken altijd naar een humanistische frappe toe (‘jij past in mijn hoofd, bent / in mijn hoofd overgekookt’) en maken nog vaker gebruik van tegenstellingen (Karel de Grote past niet in mijn hoofd, jij wel) die zelfs de meest luie lezer over de streep moeten trekken. Ja zeg, wie zoiets kan denken en schrijven, bezit ongetwijfeld een diepe ziel.

En Herzberg is oud, dat doet het goed op de Nacht van de Poëzie. Nu Remco Campert is weggevallen als knuffelbejaarde, vervult Herzberg die rol. Kijk, ze kan nog lopen. Hela, zelfs praten gaat nog! En hoor eens wat voor een leuke woorden uit die gerimpelde mond komen! Echt mooi. En diepzinnig. En wijs. En lief. Wat is zij toch een grote, oude, fijne dichter.

Hieronder trek ik het boetekleed aan, nadat ik te negatief was over ‘de boekhandel’ in het algemeen. Nu heb ik een vraag aan mijn lezers: noem in de reactie uw favoriete boekhandel. Geen ketens, geen Bruna of AKO :)

In De Nieuwe Contrabas Podcast heb ik me regelmatig negatief uitgelaten over ‘de boekhandel’, met Paagman en Donner als meest afschrikwekkende voorbeelden. De kern van mijn bezwaar/bezwaren: veel boekhandels doen alsof ze een culturele taak uitoefenen, maar houden het in de praktijk bij het verschuiven van grote stapels bestsellers.

Boeken die minder goed, niet heel goed of zelfs slecht verkopen worden nauwelijks ingekocht, en boekhandelaren houden zich bij die titels vast aan hun recht op retour. De loyaliteit die in moeilijke tijden van de lezer en (vooral) de koper wordt geëist, kan de gemiddelde boekhandel niet opbrengen.

Wat deze houding extra wrang maakt, is dat de gemiddelde boekhandel de lezer wel moreel chanteert om ‘lokaal te kopen’, maar zelf elke vorm van culturele solidariteit weigert zodra een titel niet binnen drie weken goed verkoopt. De boekhandelaar is een risicoloze tussenpersoon, een dozenschuiver die de voordelen van het culturele prestige opstrijkt zonder de lasten van het ondernemersrisico te nemen.

Een boekhandel die uitsluitend drijft op de gevestigde namen en commerciële toppers is geen culturele instelling, maar een uitstallingsruimte waar de wet van de minste weerstand heerst. Zolang de gemiddelde boekverkoper zijn assortiment laat dicteren door de algoritmische logica van de stapelverkoop, blijft die geëiste loyaliteit van koper en lezer niets meer dan een misplaatst verlangen.

Maar goed. Het klopt natuurlijk niet dat alle boekhandels hun taak verloochenen en zijn afgezakt tot een bedenkelijk niveau. Daar kreeg ik van een luisteraar, die ook boekhandelaar is, kritiek op. Hij heeft gelijk. Ze zijn er heus nog wel, de winkels waar je een stad voor zou bezoeken. Van Van der Velde in Leeuwarden en Godert Walter in Groningen tot De Tribune in Maastricht.

Namen noemen is tricky. In Vlaanderen zijn alle Confituur-zaken de moeite van het bezoeken waard. Het Paard van Troje, Limerick, De Groene Waterman, Passa Porta, De Zondvloed,De Witte Zee… In Nederland ligt het net anders: niet alle Libris-zaken zijn geweldig en toch is een aantal Libris-zaken wél de moeite waard. Lovink in Lochem. Voorhoeve in Hilversum.

Als u in Arnhem bent, ga naar Hijman Ongerijmd. Reis daarna door naar beschaafd gebied in het zuiden en verbaas u over het aanbod van Roelants, mijn persoonlijke favoriet. Toen die winkel nog De Oude Mol heette, heb ik er zelfs gewerkt, jaren lang, eerst als invalkracht en toen voor vast (zie foto hierboven).

Ze zijn er, boekhandels die aan collectievorming doen en verrassingen bieden, zij het niet meer zo veel als ‘vroeger’ (twintig jaar geleden) en ze zijn allemaal de moeite waard, van Savannah Bay in Utrecht tot sommige boekhandels in Amsterdam, al is de clustervorming daar niet gezond en in wezen in strijd met de pluriformiteit die een culturele instelling zou mogen uitstralen. Ze zijn er en we moeten zeker proberen ze niet te laten verdwijnen.

Nu heb ik een vraag aan mijn lezers: noem in de reactie uw favoriete boekhandel. Geen ketens, geen Bruno of AKO :)

Ik las zijn boek aan de vooravond van een verhuizing. Nu is het krijgen van een kind niet vergelijkbaar met het veranderen van huis, maar levens-veranderend zijn beide situaties wel. Cox omzeilt sentimentaliteit en al te voor de hand liggende clichés en is toch in staat om gevoelig te schrijven. Dat is knap.

Zijn notities over de zich langzaam manifesterende aandoening van zijn kind, de manier waarop hij zijn eigen achtergrond naar voren schuift zonder zich eraan te verschuilen: alles klopt. Toch heb ik één kritiekpunt. Als Cox Franz Kafka de maat neemt wanneer die zijn vaders tafelgedrag laakt.

Franz Kafka heeft nooit kinderen gehad, hij weet bijgevolg niet waar hij het over heeft en dus moet hij niet zo zeiken.

Hier wordt de schrijvende jonge vader ineens een jonge vader die de wereldliteratuur ziet als een verlengstuk van zijn eigen ditjes en datjes.

De krenking van Wanda Reisel is een korte roman over de ontregeling die op gang komt als iemand zich in zijn eigenwaarde voelt aangetast. Reisel ontleedt hoe een ogenschijnlijk overzichtelijk, succesvol leven langzaam (maar, zoals het heet, zeker) uit het lood wordt geslagen.

Wat het boek krachtig maakt, is de strakke, analytische stijl. Reisel observeert haar personages met heel precies, zonder te vervallen in makkelijk sentiment of emotionele overdaad. Reisel neemt ons bijna verlekkerd mee naar de ondergang van haar hoofdpersonage Levi, een arts die in een heus euthanasiedrama wegzakt.

De spanning zit niet zozeer in het grote verhaal, maar eerder in de manier waarop kwetsuur omslaat in obsessie, en hoe Levis pogingen om de controle te herwinnen juist leiden tot verdere vervreemding. De held gaat bij Levi bijna opgewekt ten onder, ook al zijn er nog steeds mensen die in principe bereid zijn hem te helpen of te redden.

Wanda Reisel, is dat nu een onderschatte auteur?

Van Daphne du Maurier las ik twintig jaar geleden een aantal boeken. Ik herinner me vooral Jamaica Inn, dat ik toen heel spannend vond. Kort geleden las ik, voor het eerst, Rebecca. En dat was een leuke ontdekking. Ik voelde me voor het eerst in lange tijd weer zoals ik me in mijn vroege jaren voelde tijdens het lezen. Ik verzonk in de tekst.

Rebecca is op het oog een soort Victoriaanse roman over een jonge vrouw die met een weduwnaar trouwt en moeite moet doen om zich aan zijn leven aan te passen. Het begint allemaal als een studie naar jaloezie (van de naamloze hoofdpersoon op Rebecca, de vorige vrouw van haar man Maxim de Winter) en als je ergens halverwege gaat verlangen naar iets anders, slaat de bom in.

Het laatste derde van het boek draait het perspectief volledig en wordt de naamloze hoofdpersoon plotseling een amorele en daadkrachtige figuur, die haar man en de daden die hij heeft gepleegd voor de poorten van de ondergang en de gevangenis wegsleept. Ik snap wel wat Hitchcock in de roman zag. Misschien schrijft Du Maurier geen wereldliteratuur, maar veel spannender wordt het meestal niet.

Hans en Chrétien bespreken hun eventuele deelname aan een noodzakelijk geacht Mediadebat, luiden de ‘gouden dode’ Peter Andriesse uit, zijn het (voor de verandering) eens met Sander Schimmelpenninck en geven korte verklaring af over muzikale aankleding van de podcast. Hoofdmoot: een veelzijdige lofzang op de Poolse Nobelprijswinnaar Wislawa Szymborska, naar aanleiding van nieuw vertaald restwerk, ‘Brievenpost’. Ook uit haar verzameld werk (‘Einde en begin’) wordt geestdriftig geciteerd.

Lees mijn column voor De Boekenkrant hier »

We proberen onszelf allemaal wel eens opnieuw uit te vinden. De een koopt een racefiets, de ander neemt een ingewikkeld kapsel, Henk van Straten verandert zijn naam. Het is de ultieme, tastbare uiting van de moderne zoektocht naar identiteit. Het idee dat een rigoureuze administratieve ingreep ineens een dieperliggend spiritueel of psychologisch vacuüm gaat vullen is hilarisch. En dan komt de nuchtere vriend T. om de hoek kijken met zijn genadeslag.

(In de column moet de laatste zin ‘Wij zijn er en wij zijn als jou.’ zijn: ‘Wij zijn er en wij zijn als jij.’)

Mijn bijdrage, waarin de twee thema’s elkaar raken, onder de foto:

Wat ik nog wilde zeggen tegen André van der Veeke

1

André van der Veeke heb ik niet, of nauwelijks, gekend.

Volgens mij heb ik hem maar één keer ontmoet, en ik weet niet wanneer dat was. Ik herinner me vooral: wenkbrauwen. Hij had iets onverstoorbaars, iets wat hij behield toen hij me, ooit, aan de telefoon vertelde dat hij dood was geweest en weer tot leven gekomen.

Nu heeft de zeis hem toch nog te pakken gekregen, op 1 december 2025. De mij onbekende André van der Veeke zal altijd de mij onbekende André van der Veeke blijven.

Ik blader door Dwangarbeider van de poëzie, de in 2017 uitgegeven bloemlezing uit zijn dichterlijke werk. Dat deed ik nooit eerder, want, zoals hierboven uitgelegd: ik kende Van der Veeke niet en ik had zijn werk maar deels gelezen. En de slechtste reden om zijn werk niet te kennen: het is onbekend werk, André heeft de grenzen van de provincie nooit met zijn werk weten te slechten.

Onverschilligheid is een zonde en daar doe ik middels deze tekst (eenmalig en een beetje met afgewend hoofd, ik vind zondebesef iets onfatsoenlijks) boete voor.

Het is de tragiek van de regionale dichter: de muren van de provincie zijn vaak dikker dan de muren van de taal. Van der Veeke schreef vanuit de periferie. In een land dat naar het centrum staart, word je dan al snel over het hoofd gezien. Men noemt dat dan, in een vriendelijke bui, ‘bescheidenheid’, maar misschien was het eerder een vorm van hoogmoedige autonomie die Van der Veeke hanteerde. Hij hoefde niet zo nodig. Hij was er al.

De eerste dichtregels in de bloemlezing: ‘Als schimmen uit hun jeugd / keken onze ouders toe.’ Bij Van der Veeke komt, zoals bij iedereen, al is niet iedereen daar even gevoelig voor, alles uit één bron: de jeugd, de afkomst. Die was niet Zeeuws, al woonde hij een leven lang in Zeeland. Die was Rotterdams. Hij was door en door 010 en fan van Feyenoord. Gelukkig maar dat hij niet in Rotterdam is blijven wonen, dan was het zeker nog slechter met hem afgelopen. Gerrit Komrij schreef in NRC van 27 april 1977, bij de dood van Rotterdammer Riekus Waskowsky:

Er is een Nederlandse literatuur en een Rotterdamse. Van die twee is de Rotterdamse de boeiendste, verreweg. Want het literaire leven in Rotterdam vertoont, door een op niets berustend minderwaardigheidsgevoel ten opzichte van Amsterdam (‘de buitenwereld’) én door het nog dolzinniger chauvinisme waarmee ze daar van hoog tot laag zijn behept, waarlijk insulaire trekken: iedereen kent iedereen, als eilandbewoners, en ze staan elkaar allen naar het leven. De Rotterdamse schrijver is ’n alcoholist of ’n junkie. Ze spuiten en drinken en roken er alsof het gedrukt staat. En ze vermoorden en haten elkaar. Maar blijven in de eerste plaats: Rotterdammers. Hun schele blik naar de buitenwereld blijft, wat er ook geschiede, scheler dan die naar elkaar. Je moet er geweest zijn om het te geloven.

Van der Veeke werd in de gaten gehouden door (de schimmen van) zijn ouders.

2

Ik ben ooit naar de crematieplechtigheid van een dichter gegaan, tijdens welke het vier speeches lang ging over hoe lief de gestorvene was geweest als vrijwilliger van de voetbalclub. Daar werd ik heel erg melancholisch van. Zijn dichtwerk kwam niet ter sprake, er zaten bijna geen collega-auteurs in de zaal. Ik was meegereden met een dichter die ook ooit een hartstilstand had gehad; op de terugreis maakte ik me daar zorgen om. Stel je voor, hij krijgt nu weer een hartstilstand, wat dan?

Angst voor de hartstilstand bleek ongegrond, althans die middag. We overleefden de rit, de dode dichter overleefde de vergetelheid net na de koffietafel helaas minder. Bij Van der Veeke ligt dat, hoop ik voor hem, anders.

Wie door Dwangarbeider van de poëzie bladert, ziet dat hij zichzelf al bij leven vakkundig heeft weggecijferd. Hij was er wel, maar hij stond altijd een beetje in de schaduw van zijn eigen woorden, als een suppoost in een museum die precies weet waar de topstukken hangen, en die zelf liever in het washok een sigaret rookt. Dat was niet uit Zeeuwse bescheidenheid. Dat was de Rotterdamse poensnijder die naar de klei verhuisde en daar ontdekte dat de horizon overal onbereikbaar is.

Van der Veeke leek te begrijpen dat poëzie geen carrière is, maar een chronische aandoening. Je komt er niet van af, ook niet als de rest van het land de andere kant op kijkt. Het is het lot van de dwangarbeider: je graaft een kuil, niet omdat je erin wilt liggen. Je moet die kuil graven, van hogerhand, het graven van die kuil is de enige manier om te bewijzen dat de grond onder je voeten echt bestaat. Je wordt gedwongen én je kunt niet anders.

Misschien was Van der Veeke een tikkeltje te bescheiden? Zijn gedichten bijten niet en snijden niet. Misschien is dat niet per se nodig, al denk ik dat een beetje grinta voor de dichtkunst beter werkt dan een bord brinta in de ochtend.

Berusting is sowieso uit den boze, en ik vrees dat hij daarvan meer dan genoeg op voorraad had. Bescheidenheid en berusting, nee, dat werkt niet. Ik citeer: ‘Alle doden reden op motoren / of in rode bevlogen auto’s / Het hiernamaals als blonde droom / eeuwige stranden, zon & zee.’

Zo schiet het natuurlijk nooit op met het verzet ter plekke, zo krijgen we nooit boots on the ground van het verzet. Het is de vloek van de overlever die uiteindelijk toch het onderspit delft.

Van der Veeke had de dood al in de ogen gekeken en was teruggekeerd; een Zeeuwse Lazarus met een Rotterdams accent. Je zou verwachten dat zo’n wederopstanding leidt tot poëzie die de hemelpoorten bestormt of de hel de maat neemt. André bleef liever bij de grond.

Hij registreerde de wereld als een boekhouder van het onzegbare: secuur, zonder opsmuk, met een soort onverstoorbaarheid die grenst aan koppigheid, met een vragende én onbewogen blik op een werkelijkheid die hem nooit helemaal leek te passen, en die hij daarom met monnikengeduld vastlegde.

Uiteindelijk blijft er van een dichter die zich zo vakkundig in de coulissen van de letteren heeft opgesteld, weinig anders over dan de woorden zelf. Geen anekdotes over dronken ruzies, geen ronkende manifesten, alleen die paar verzen vanuit de periferie. Misschien is dat wel de ultieme wraak van de regionale dwangarbeider: dat wij, de achterblijvers, nu de stilte moeten invullen die hij achterlaat.

Het is toepasselijk dat Van der Veeke op 1 december definitief stopte met schrijven. De herfst was voorbij, de winter stond voor de deur. Misschien waren wij, poëzielezers, niet aandachtig genoeg toen André eenmaal zo ver was om de balans op te maken. Gelukkig hebben we die bloemlezing nog, een bewijsstuk van een leven dat werd geleefd voor de nauwkeurigheid van de waarneming.

Wat ik nog wilde zeggen tegen André van der Veeke, nu hij er niet meer is om het onverstoorbaar aan te horen: het spijt me van die wenkbrauwen. Ik had naar de regels moeten kijken, niet naar de man. Maar misschien was dat precies zijn bedoeling. Rust zacht, André. Ik zal je in mijn gebeden herdenken, iets waar zelfs een atheïst zich niet tegen kan verzetten.

3

Laten we elkaar niets wijsmaken, André. Ik richt me vanaf nu direct tot je. Anders wordt dit een zemelige tekst, iets waar het in de poëzie(kritiek) van wemelt. Ik heb je opgebouwd, nu breek ik je deels weer af.

We weten allebei dat je als mens uit één stuk was, maar dat je werk in betere en mindere stukken uit elkaar valt. Het is ook zo moeilijk om dichter te zijn. Het zit al mee als je als dichter na een lang leven schrijven een stuk of tien min of meer perfecte gedichten hebt gemaakt.

Ik bewonder je directheid. Dat blijft. Ik bewonder de manier waarop je met opgewekt gemoed stand wist te houden (in de marge). Daarnaast vermoed ik dat je niet echt luisterde naar de lokroep van de Muze.

Het klinkt hard. Ik weet het. Ik heb een groot deel van mijn leven weggegeven aan dichters van wie je je kunt afvragen of ze het verdienden. Als collega, als beheerder van een blog, als uitgever; pas na een jaar of tien had ik door hoe door en door rot die hele wereld was, en is.

Het is onmogelijk om dichter te zijn en daarom willen zo veel mensen dichter zijn. En omdat het onmogelijk is om talent te meten, schuift de maatstaf die iedereen daarvoor aanlegt voortdurend op. Clubjes ontstaan en binnen die clubjes is er altijd wel iemand die voor genie wordt aangezien.

En dat genie is binnen de kortste keren een autocraat die over zijn eigen territorium regeert. Je hoeft niet eens heel ver van je af te kijken om een paar voorbeelden te vinden.

Jij was inderdaad bescheiden. Jij was geen autocraat. Maar diep in je hart wist je, uiteraard, dat je talent net niet ver genoeg reikte om als eerste over de streep te komen. Je was een dwangarbeider, geen voorman.

Dat klinkt als een straf, maar er zit een perverse schoonheid in. Terwijl de ‘genieën’ hun rijk beheerden, en teerden op een vondst uit 1994, bleef jij graven. Je wist dat de goudader diep zat, misschien wel dieper dan jouw spade kon reiken, maar je weigerde de zoektocht te staken.

Dat is wat ik in je waardeer: die koppige weigering om je neer te leggen bij de stilte. Ook al wist je dat je de geschiedenisboeken niet zou halen als de nieuwe grootmeester. Je bleef de taal trouw.

Het is de tragiek van de eerlijke dichter: hij ziet de top van de berg, beschrijft hem met precisie, maar sterft in het basiskamp. En zo tuimel ik, via de voorman en de dwangarbeider, in een nieuw corpus metaforen.

Nu ik je zo afbreek, zie ik ook dat er heel veel overblijft. Geen marmeren standbeeld, maar een mens van vlees en bloed. Iemand die durfde te falen op papier. In een wereld vol opgeblazen ego’s en dichtbundels vol taal- en stijlfouten is dat falen misschien wel de meest oprechte vorm van kunst die er bestaat.

Ik heb mijn jaren aan het poëziefront verdaan aan de schreeuwers. Bij jou, onder andere bij jou, vond ik de waarheid van de tekortkoming. Dat is, hoe cynisch het ook klinkt, meer waard dan de valse perfectie van de rest.

Laten we óók ophouden met die dweperige verheerlijking van de marge.

Eerlijk is eerlijk, André: die bescheidenheid is een pantser. Het is de ideale vluchtheuvel om de confrontatie met het échte grote werk niet te hoeven aangaan. Wie in de luwte blijft, kan nooit volledig uit de bocht vliegen.

Door jezelf te positioneren als de ‘dwangarbeider’, hoefde je niet door de hoogmoed van de ambitie heen te gaan. En is nederigheid niet de grootste zonde die een kunstenaar kan begaan?

Wat moet een echte kunstenaar met de angst om belachelijk gevonden te worden? Juist hij moet roepen: ‘Kijk mij, kijk dan, ik ben wél een god!’

Je hield de luiken half gesloten, net als ik dat deed toen ik me nog door de poëziewereld bewoog. Je koos de veilige weg van de kleine observatie, terwijl de wereld schreeuwt om een oerknal. Je was misschien te veel een heer om op papier helemaal in een moerasbeest te veranderen.

Literatuur heeft barbaren nodig. Auteurs die bereid zijn hun eigen goede naam door het slijk te trekken voor één regel die de lezer de adem beneemt. Jij (wij) bleef (bleven) keurig de zinnen polijsten, terwijl we de boel hadden moeten opblazen. Die eenzaamheid in de marge was niet alleen een lot, het was een keuze voor de comfortabele melancholie.

Daar zit de crux, daar zit bij mij een soort pijn die soms in afkeer verkeert: ik bewonder integriteit, maar haat voorzichtigheid.

© Chrétien Breukers

Ik schrok ervan. De vlaggenparade van de achtenveertig deelnemende landen, de focus op het grote stadion, allemaal blije en lachende mensen, geen wanklank, geen mens te zien in wezen. Voetbal is de laatste 12 jaar nog meer verworden tot een pr-middel voor alleenheersers en alleenheersers in opleiding. Het voetbal, het Ding an sich, is in een moeras van veel wedstrijden en nog meer Newspeak weggezakt.

En dat is jammer. Voetbal is mooi omdat sommige dingen altijd hetzelfde zijn - de hoogte van de doelen, de lijnen van het veld, de spelregels en het aantal spelers. De omvang van het veld en de ondergrond zijn niet altijd helemaal hetzelfde (denk bijvoorbeeld aan kunstgras), maar ook die zijn vaak uniform. Juist die vaste parameters bieden een oneindig aantal mogelijkheden om tot een eindresultaat te komen.

Het is van tevoren niet te voorspellen wie scoort en wie niet, en het verloop van het spel is sterk afhankelijk van een aantal creatieve personen, die in staat zijn of kunnen zijn om bewegingen en oplossingen te bedenken waaruit iets nieuws ontstaat. Daarin, en daarin alleen, lijkt voetbal kunst.

Het veld is als het canvas van een schilder, of de 88 toetsen van een piano. Juist binnen min of meer onwrikbare kaders valt creativiteit extra op. Kunst die volledig voorspelbaar is, verveelt snel; voor voetbal geldt hetzelfde. Het is niet aan iedereen om in het moment een oplossing te bedenken die de ruimte lijkt uit te breiden. Voetbal profiteert soms van een ingebouwde improvisatie. De spelers zijn dan de kunstenaars die ter plekke, onder tijdsdruk, moeten creëren.

In deze bijna rigide wetmatigheid is oneindig veel ruimte voor de ware meesters, de voetballers die geen blauwdruk volgen, de voetballers die de ruimte ter plekke invullen. Luka Modrić en Tomáš Rosický zijn voor mij twee ultieme exponenten van deze improvisatiekunst. Waar anderen lopen zoals de data-analisten het hebben uitgedacht, loeren zij juist op de breuklijnen in de organisatie van de tegenstander. Zij beheersen de kunst van het weglaten, het vertragen en het plotseling versnellen.

Rosický was in zijn beste dagen de belichaming van de intuïtie, een speler die met een subtiele voetbeweging of een pass met de buitenkant van de wreef een hele defensie kon verscheuren. Zijn spel had de dynamiek van een jazzmuzikant die precies weet wanneer hij moet loslaten om de harmonie te herstellen.

Modrić paarde die magie aan een bijna bovennatuurlijk overzicht. Hij dirigeerde het spel niet door hard te schreeuwen, maar door de bal exact die fractie van een seconde langer vast te houden die nodig was om een medespeler de ruimte in te sturen. Het was zijn weigering om zich te conformeren aan de voorspelbaarheid van het systeem die hem boven de rest uittilde.

Deze spelers (want voetbal is boven alles een spel) laten zien dat de parameters van het geheel niet meer dan het decor vormen. De echte waarde van de sport ontstaat op het moment dat een creatieve geest de voorgeschreven logica doorbreekt. Een pass van Modrić of een versnelling van Rosický is geen wiskundige formule, het is een unieke inval die nooit meer op precies dezelfde manier zal worden herhaald.

Daarin, en nogmaals: alleen daarin, nadert het spel soms (de autonomie van) een kunstwerk.

Ik schreef eerder over Tomáš Rosický, en wel hier »

I​n mijn vorige substack stond de nogal boude alinea:

De Librisjury van volgend jaar is de ultieme bezegeling van de polderbiotoop. Straks kiest het establishment voor de veilige middelmaat. Het is een gezelschap dat niet is aangesteld om te jagen op het radicale, compromisloze experiment, maar om de consensus te bewaken. Welke auteur kan het best op toernee langs alle Libris-winkels? Of zoals een Librisboekhandelaar ooit zei: ‘We willen een winnaar die goed verkoopt.’ En wie betaalt, bepaalt.

Wie de barricaden opgaat, dreigt in het heetst van de strijd soms blind te slaan. Het was te kort door de bocht. Want hoewel het systeem, en de commerciële logica die erachter schuilt, gericht blijft op de consensus en de verkoopcijfers, doet die zin onrecht aan de praktijk. Een instituut kan w​1elgestroomlijnd en berekenend zijn, de uiteindelijke selectie is dat gelukkig niet altijd.

Ik ken toevallig twee Libris-winnaars persoonlijk. En hoe kritisch ik ook sta tegenover het raderwerk van de literaire prijzenmachine, over hun werk kan geen misverstand bestaan. Zij schrijven goed. Hun winst was destijds geen knieval voor de veilige middelmaat, maar de terechte bekroning van een in jaren opgebouwd vakmanschap.

Het bewijst maar weer dat de autonomie van de tekst soms, dwars door de commerciële belangen en de polderbiotoop heen, toch haar weg naar het podium vindt. De kritiek op het instituut blijft staan; wie betaalt, bepaalt nog steeds de kaders. Maar de auteurs die de prijs winnen, verdienen mijn hoon niet (altijd).

Nog erger: door meteen iedereen op één guillotine te leggen, verviel ik in de fout waartegen ik me altijd probeer te verzetten. Ik werd een oude, mopperende man, genre Pieter Waterdrinker of Theodor Holman. In mijn misschien wel oprechte wens om het systeem te tackelen, struikelde ik over mijn eigen woorden.

Want er is iets rot in het koninkrijk der letteren. Of het nu gaat om wat Daphne de Heer signaleert of om het tamelijk goed zichtbare feit dat de hele voedselketen (van auteur via uitgever tot boekhandelaar) in de war is, als een ecosysteem vlak voor een massasterfte, er is iets.

En daarover een volgende keer.

Een school naaktslakken. De metafoor is even glibberig als accuraat voor het Nederlandse media- en columnistenlandschap, waar dezelfde namen al decennia over het papier en door de studio’s schuifelen, telkens een spoor van belegen ironie of voorspelbare verontwaardiging achterlatend.

Het ‘mooi-droevige’ aan de terugkeer van Matthijs van Nieuwkerk zit hem precies in de wet van de eeuwige herhaling. De televisie snakt wanhopig naar de illusie van urgentie en ‘grote bezieling’; daarom móéten ze de oude ceremoniemeester wel opgraven. Uit nostalgie naar een tijdperk dat eigenlijk al voorbij was toen het nog niet voorbij was.

En wat betreft columnisten… Sylvain Ephimenco en Theodor Holman cultiveerden jarenlang de rol van de ‘onafhankelijke dwarsdenker’, en ze zijn nu geruisloos naar de marge gedrukt. Het columnsysteem loost zijn veteranen zodra hun toorn niet meer aansluit bij de actuele ophef-van-de-dag. En Sylvia Witteman als de opvolgster van Simon Carmiggelt, dat staat echt in een poldertraditie.

De verheffing van het alledaagse, het gecultiveerde zuchten over de inductiekookplaat of een mislukte lasagne, over het eten van macaroni met rode saus in de jaren tachtig (van de vorige eeuw) verpakt in een volstrekt ongevaarlijke stijl. Het is de literatuur van de huiskamer, precies hét vertrek waarin het Nederlandse lezerspubliek zich het veiligst voelt dus.

Het resultaat is een biotoop waarin iedereen elkaar in stand houdt. Ze kruipen over elkaar heen, laten een glanzend spoor achter in welke krant dan ook of in de talkshowstudio’s, en veranderen in wezen nooit van richting. Is er nog ruimte voor iemand die níét tot de school der naaktslakken behoort, of is het assimilatievermogen van de Nederlandse media simpelweg te groot?

En hoe zit dat dan in de Nederlandse Letteren, Chrétien?

De school der naaktslakken regeert daar met precies dezelfde stroperige logica. Wat op televisie de kijkcijferwaanzin is, is in de literatuur de tirannie van de CPNB en van andere marketingmachines; en de drang naar morele verheffing. De autonome literatuur is in dit klimaat een vreemde eend in de bijt. De literaire instituten hebben de kunsten allang omgebouwd tot een verlengstuk van het onderwijs of de kliniek.

De roman is een uitgebouwde column geworden. De trend in de boekhandel dicteert dat een roman vooral herkenbaar en ‘belangrijk’ moet zijn. Schrijvers worden geselecteerd op hun vermogen om aan te schuiven in de media (het vroegere DWDD-criterium) om daar te vertellen waarover hun boek gaat, in plaats van hoe het is geschreven. De vorm is ondergeschikt geraakt aan de achtergrond van de auteur of de actuele maatschappelijke relevantie.

Consensus is en blijft het toverwoord. Zoals Sylvia Witteman de huiskamer fileert, zo produceert de literaire top de ene na de andere vlot leesbare psychologische roman over relationeel ongemak of hedendaags of historisch leed, keurig binnen de lijntjes van de goede smaak. Sommige uitgevers hebben de grootste moeite om het compromisloze, radicale experiment nog over het voetlicht te krijgen bij een publiek dat is opgevoed met hapklare brokken. Het Nederlandse literaire establishment kiest, uit gewoonte, altijd voor de veilige polder.

Een schrijver hoeft hier niet meer autonoom of stilistisch superieur te zijn; een schrijver moet vooral ‘een boeiende gast’ zijn. De literatuur is een marketingtruc waarbij het boek het programmaboekje is van de media-persoonlijkheid.

Het literaire veld en het medialandschap vormen zo één grote, vochtige biotoop. De critici recenseren de columnisten, de (toekomstige) columnisten schrijven de romans, en de jury’s van de grote literaire prijzen bestaan uit de mensen die de carrousel draaiende moeten houden. Het is een estafette waarbij het stokje telkens wordt doorgegeven binnen dezelfde incrowd, terwijl het glanzende spoor van de naaktslak langzaam indroogt op het blijkbaar toch iets te geduldige papier.

De bekendmaking van de Librisjury voor volgend jaar past precies in dit betoog. Een emeritus hoogleraar die in haar revolutionaire jaren in de jury had moeten zitten, niet tijdens haar emeritaat, twee vertalers van wie één niet echt een goede auteur is en een filosoof. De voorzitter is van DDS, en dat is voor zover ik weet geen papieren organisatie.

De Librisjury van volgend jaar is de ultieme bezegeling van de polderbiotoop. Straks kiest het establishment voor de veilige middelmaat. Het is een gezelschap dat niet is aangesteld om te jagen op het radicale, compromisloze experiment, maar om de consensus te bewaken. Welke auteur kan het best op toernee langs alle Libris-winkels? Of zoals een Librisboekhandelaar ooit zei: ‘We willen een winnaar die goed verkoopt.’ En wie betaalt, bepaalt.

De carrousel blijft draaien, aangedreven door dezelfde stroperige logica die op alle min of meer culturele gebieden heerst. Terwijl de literaire incrowd elkaar de maat neemt en de prijzen verdeelt, blijven de naaktslakken op het licht af kruipen. Wat overblijft is een verlengstuk van de huiskamer waarin de lezer vooral niet mag worden opgeschrikt door esthetisch gevaar. Blijvend blind voor het feit dat de urgentie die een jury of een verdwaalde auteur of recensent pretendeert te vieren, allang is verdampt.

Zij is een vitale levensvoorwaarde die volledig verweven is met wie ik ben. Het is de lens waardoor ik de wereld waarneem én het fundament van mijn eigen aanwezigheid daarin.

Voor mij staat de autonomie van de tekst altijd centraal; ik hanteer een strikt tekst-immanente benadering waarbij de waarde van een werk schuilt in de interne structuur, de stijl en de esthetische zeggingskracht, wars van morele lessen of maatschappelijke nuttigheid.

Literatuur hoeft voor mij de lezer niet op te voeden of de wereld te verbeteren; zij moet bestaan en overtuigen door haar eigen logica.

Dit gaat hand in hand met mijn pleidooi voor radicale artistieke vrijheid. Ik ben een fel tegenstander van de toenemende institutionalisering en vermarkting van het literaire veld. Ik kijk kritisch kijk naar organisaties die literatuur reduceren tot een moreel instrument of een commercieel product.

Voor mij is auteurschap een levenslange oefening in intellectuele onafhankelijkheid. Ik probeer de absurditeit van de literaire wereld bloot te leggen, waarbij ik de traditie van de Nederlandse letteren gebruik als een klankbord voor mijn eigen werk.

Uiteindelijk is literatuur voor mij de enige plek waar absolute vrijheid nog kan bestaan, als ik maar bereid ben die autonomie onvermoeibaar te verdedigen tegen de compromissen die de buitenwereld eist.

Wanneer ik zeg dat literatuur voor mij een levensvoorwaarde is, dan bedoel ik dat in de meest letterlijke zin van dat woord: zonder de taal en de constructie van het verhaal verliest de werkelijkheid reliëf en werkelijkheid.

Voor mij is het auteurschap geen carrièrepad dat ik bewandel, het is een manier van ademhalen. Dit vertaalt zich in een diepe loyaliteit aan het boek als autonoom object. Een tekst moet niet beoordeeld worden op de deugdzaamheid van de auteur of de politieke correctheid van de personages, maar op de vraag of de zinnen staan als een huis.

Als de stijl dwingend is en de structuur waterdicht, dan heeft de literatuur haar werk gedaan. Alles wat daar van buitenaf aan morele of educatieve eisen aan wordt toegevoegd, vervuilt in mijn ogen de artistieke zuiverheid.

Die focus op autonomie maakt dat ik me vaak op gespannen voet verhoud tot het literaire bedrijf. Ik zie hoe de letteren steeds vaker worden ingezet als een soort maatschappelijk smeermiddel, waarbij de ‘boodschap’ belangrijker wordt gevonden dan de vorm.

Ik weiger mee te gaan in die vermarkting.

Voor mij is de auteur een eenling die zijn eigen wetten stelt. Dat vraagt om een radicale onafhankelijkheid, ook als dat betekent dat je tegen heilige huisjes aan moet schoppen of de confrontatie moet zoeken met instituten die de kunst proberen te temmen. Een schrijver die zich voegt naar de grillen van de tijdgeest, verliest zijn scherpte.

Die scherpte is essentieel. Ik gebruik ironie niet als een schild, maar als een scalpel om de wereld en mijzelf te ontleden. Dit stelt me in staat om de absurditeit van het bestaan te vangen zonder te vervallen in sentimentele clichés.

Literatuur is de plek waar ik de meest ongemakkelijke waarheden kan uitspreken, verpakt in een vorm die ze onontkoombaar maakt. Het is een voortdurend gevecht met de taal om tot een essentie te komen die voorbij de waan van de dag gaat.

In die zin is literatuur voor mij zowel een wapen als een toevluchtsoord; de enige plek waar ik werkelijk vrij kan zijn, zolang ik de discipline opbreng om die vrijheid in elke zin opnieuw te bevechten.

Hoewel ik de autonomie van de tekst en de radicale vrijheid van de auteur als mijn hoogste ideaal koester, moet ik bekennen dat het vasthouden aan die eigen ‘regels’ een bijna onmogelijke opgave is geworden. Ik zou willen dat ik me volledig kon terugtrekken in de tekst-immanente zuiverheid, in die ivoren toren waar alleen de structuur en de stijl regeren.

De werkelijkheid dringt zich altijd dwingend aan mij op. Hoe hard ik ook probeer om de literatuur los te zingen van de morele ruis en de maatschappelijke druk, ik merk dat ik vastzit in een web van compromissen die ik nooit heb willen sluiten. De wereld om mij heen eist voortdurend dat literatuur een functie vervult, dat zij stelling neemt of troost biedt, en die druk kan ik niet negeren.

Het is een dagelijks gevecht waarvan ik me vaak de verliezer voel. De radicale onafhankelijkheid die ik predik, botst frontaal met de weerbarstige praktijk van het auteurschap: de afhankelijkheid van uitgevers, de grillen van het publiek en de verstikkende deken van de tijdgeest.

Ik merk dat mijn eigen blik en mijn ironie soms veranderen in een harnas dat me niet langer beschermt; het belemmert. Ik zou de literatuur willen bevrijden van uit deze maatschappelijke spagaat. Wat dus niet kan, omdat ik dezelfde spagaat maak.

De absolute autonomie waar ik zo vurig in geloof, voelt in de praktijk steeds vaker als een fata morgana; een prachtig, noodzakelijk ideaal dat bij elke stap die ik zet verder uit beeld lijkt te lopen. Het is de tragiek van mijn auteurschap: ik ken de regels, ik heb ze zelf opgesteld, en toch is het bijna ondoenlijk om er niet voortdurend tegen te zondigen.

Het is deze voortdurende spagaat die mijn werk definieert: de onmogelijke ambitie om een tekst te schrijven die louter uit zichzelf bestaat, terwijl ik met beide benen in een wereld sta die onophoudelijk aan mij trekt. Ik ben de wetgever die zijn eigen wetten ziet wankelen.

Dat is de ultieme kern van mijn schrijverschap. Het gaat niet om het bereiken van die perfecte, autonome staat, het gaat om het gedocumenteerde falen. De literatuur is voor mij de plek waar die strijd gestreden mag worden, juist met de imperfectie van de poging als wapen.

Nadat ik het bovenstaande schreef, las ik de beschouwing van Lize Spit over het plot[1] In haar betoog verdedigt Lize Spit de plot in een literaire tekst; zij ziet het als een essentieel instrument van technisch vakmanschap en ruimtelijk inzicht en stelt dat het leven van nature lineair en vormloos is; pas door de actieve ingreep van de auteur ( het manipuleren van tijd, oorzaak en gevolg) krijgt de werkelijkheid een betekenisvolle structuur die zij als ‘literatuur’ definieert.

Spit positioneert zichzelf hierbij expliciet als een ‘architect’ die vanuit een grote controledrang de vertelling minutieus plant.

Een opvallend element in haar tekst is de psychologische duiding van dit vakmanschap. Ze erkent dat haar eigen drang naar een ‘onweglegbaar’ verhaal deels voortkomt uit verlatingsangst: suspense fungeert als een middel om de lezer te dwingen aan boord te blijven.

Hiermee verzet ze zich tegen de heersende literaire hiërarchie die plot en spanning vaak wegzet als minderwaardige ‘Netflix-literatuur’. Volgens Spit kan de hedendaagse literatuur zich dit elitarisme niet langer veroorloven in een versnipperde aandachtseconomie; suspense is voor haar geen goedkope truc, het is een noodzakelijke overlevingsstrategie voor het genre.

Voor Spit is een plot pas geslaagd wanneer de spanning de verdieping van de personages dient, zoals bij Veronesi of Lakmaker. Wanneer de constructie louter draait om het misleiden van de lezer voor een verrassingseffect, ze noemt Alex Schulman als negatief voorbeeld, verliest de tekst voor haar aan integriteit en literaire waarde.

Het betoog van Lize Spit is een exercitie in wat ik de ‘literatuur van de goede bedoelingen’ wil noemen. Haar gelijkstelling van plot aan ruimtelijk inzicht is technisch plausibel; zij benadert de roman als een ingenieur die de belasting van een brug berekent.

Waar zij suspense opvoert als een noodzakelijk glijmiddel om de ontlezing te bestrijden, beginnen onze opvattingen uit elkaar te lopen. Voor mij is plot geen aas, geen strategie om de verlatingsangst van de auteur te bezweren, maar een louter interne ordening.

Spit stelt dat literatuur wordt gebouwd uit aan het leven ontnomen elementen waar plot aan wordt toegevoegd om wrijving te doen ontstaan. Ik zie dat anders: literatuur is de taal die zichzelf ordent tot een werkelijkheid die geen verantwoording schuldig is aan de lezer.

Haar focus op de onweglegbaarheid, de drang om de lezer te beletten de treinhalte te missen, reduceert de esthetische ervaring tot een fysiologische reactie. Een tekst die louter overeind blijft door de gratie van suspense & plot, is een tekst die leunt op een externe prothese.

De literatuur heeft volgens mij geen suspense nodig om te dwingen; zij dwingt door de onontkoombaarheid van haar eigen zinnen.

In haar analyse van Veronesi en Lakmaker looft ze de manier waarop de lezer ‘beloond’ wordt met kwetsbaarheid en/of inzicht. Dit verraadt een vorm van literair moralisme: de structuur dient hier als een pedagogisch traject dat de lezer naar een emotionele loutering voert.

Ik zie plot echter als een architecturale noodzaak, een manier om de taal te bevrijden van de lineaire tirannie van de tijd, zonder dat dit een belofte van betekenis aan de lezer hoeft in te houden. Een tekst moet staan als een huis, ook als er niemand in woont.

Spit merkt op dat literatuur zich haar eigen elitarisme niet meer kan permitteren. Dat is in mijn universum een gevaarlijke concessie. Zodra we de autonomie van de vorm opofferen aan de aandachtseconomie, is de auteur niet langer een verteller die ordent, maar een dienstverlener.

De angst voor de lege zaal mag het verhaal niets opleggen. De werkelijke radicale vrijheid schuilt immers in het recht om niet gelezen te worden, of liever: in de soevereiniteit van de tekst die weigert een smeermiddel te zijn voor de tijdgeest of de grote gemene deler.

Spits scherpe analyse dwingt, en dat meen ik, bewondering af, juist omdat zij de techniek achter de betovering durft te fileren. Spit toont zich in haar pleidooi een vakvrouw die de mechanismen van de aandacht doorgrondt en eerlijk durft te benoemen.

Waar veel tijdgenoten zich verschuilen achter vage noties van inspiratie of zich beroepen op een niet-te-definiëren trauma, legt zij de vinger op de zere plek van het moderne schrijverschap: de precaire balans tussen de artistieke constructie en de noodzaak om een publiek te gidsen door een gefragmenteerde wereld.

Het is een essentieel en moedig tegengeluid in een literair landschap dat vaak wegzakt in pretentie. Hoewel we van mening verschillen over de vraag voor wie en hoe de zinnen uiteindelijk gebouwd worden, herken ik in haar architectuur onverzettelijkheid en passie voor het ambacht.

Juist door verhouding tot de lezer zo expliciet te maken, dwingt zij mij mijn eigen overtuigingen aan te scherpen en bewijst zij dat de dialoog over de autonomie van het boek nog springlevend is. Of kan zijn moet ik zeggen, want de discussie over haar essay is, helaas, nog niet losgebarsten.

[1] Bron artikel Lize Spit: hier en hier

Ergens in de jaren negentig deed ik, op verzoek van radio-icoon Anton de Goede, mee aan een master class die Hans Verhagen zou houden; de resultaten daarvan werden door de VPRO-radio uitgezonden; ik weet niet meer om welk jaar het ging, en ik herinner me maar één naam van een andere ‘leerling’: Renzo Verwer. Daarnaast deed een jonge vrouw mee die bij De Pels werkte.

De Pels was het stamcafé van De Goede. Ver reizen was niet altijd noodzakelijk. Heel misschien zat er nog een vierde leerling bij. Zo ja, dan heb ik die persoon helemaal verdrongen, waarvoor excuses. Godzijdank staan de drie uitzendingen (!) die aan de openbare lessen van Verhagen werden besteed niet online.

Hijzelf had weinig zin om de rol van leraar op zich te nemen en ik heb het idee dat mijn bijdragen voor het overgrote deel uit geblaat en/of gestamel bestonden. Gelukkig de tijd, waarin nog niet alles werd vastgelegd. Stel je voor dat dit allemaal nog ergens rondzweefde, ergens op een server, en een keer of twintig per jaar werd beluisterd. Ik moet er niet aan denken.

Pas toen De Goede mij vroeg om aan zijn radioproject mee te doen, ben ik mij voor het eerst in de gedichten van Hans Verhagen gaan verdiepen. Dat was, om het popi te zeggen, geen straf. Ik kwam terecht in een universum dat propvol verwijzingen naar persoonlijke herinneringen en obsessies zit, met een geheel eigen idioom en een soms tegen ritme en metrum botsende zinsbouw. In een geheel eigen, dus universeel universum, wil ik hiermee (denk ik) zeggen.

Tijdens het bladeren door Verhagens oeuvre, bleef ik haken achter het openingsgedicht van Duizenden zonsondergangen:

Van blond en blauw naar roest en bloed in één alinea. De sfeer is meteen gezet. Van het hemels blauw naar bloed aan het altaar: de schaats die voor beweging zorgt ligt bewegingloos langs de bare kust en rust. Er wordt niet meer bewogen, na het offer (vul ik in) zit er bloed aan het altaar. Welk offer is hier voltrokken?

In strofe 2 komt een ik-persoon aan het woord, die nog altijd door het huis sluipt. Het is niet zomaar een huis, het is ‘het huis der duizenden zonsondergangen’. Het zijn ondergangen, over de zonsopkomsten wordt met geen woord gerept. De laatste drie regels van deze strofe zijn klassiek-lyrisch, wazig wellicht, raadselachtig, hoe dan ook: het spel is uit.

‘Ik ben het zelf / waarin m’n bruidje scheepging’ is het schuttersstuk van dit gedicht, vind ik. Een huwelijk waarin de ene partij in de andere scheepgaat, of, zoals ik het nu lees, opgaat. Op de plek waarop de twee de ochtendmaaltijd gebruikten, als een soort eucharistie bij zonsopkomst, vliegen nu gieren (aasdieren, die zich tegoed doen aan wat er van lijken overblijft) en ‘vliegende zielen der schepping’, ook niet on-raadselachtig.

Die vliegende zielen, zijn dat alle zielen van alle mensen die ons voorgingen? Ik weet het niet. Het doet er misschien niet toe. Verhagen is, in dit gedicht, de schepper van een sfeer. Een post-apocalyptische en toch intieme sfeer. Sacraal, post-apocalyptisch én intiem. Dit gedicht rolt weg onder mijn ogen en toch wil ik steeds terug naar de vijftien regels.

Misschien wil ik nog één stap verder gaan. Vorm en betekenis gaan in dit gedicht hand in hand, ze versterken elkaar. De licht-schurende syntaxis, de ontregeling van het tijdsverloop en de herinneringen van de ik-persoon passen bij de tegen ritme en metrum botsende zinsbouw. De taal zélf kan niet meer soepel bewegen, net als die schaats aan de kust.

Daarmee maak ik het gedicht rond en toch weet ik nog steeds niet waar het over gaat. Een goed teken. Bemoedigend. Want wie leest nog om niet, om het lezen zelf, wie leest nog zonder op een definitieve betekenis te wachten? Ik, blijkbaar. Verhagen lezend voel ik me in elk geval weer een poëzielezer. Als ik maar niet opnieuw een dichter word, please, God.

Wanneer ‘ijveren voor vrijheid’ een tekstueel poetslapje wordt, verliezen we de taal waarmee we écht kunnen herdenken. Als iedereen een expert is in vrijheid, is niemand het. We herdenken niet meer de verschrikking, we vieren ons eigen morele gelijk in een oplage van tigduizend exemplaren. Het wachten is op de volgende stap van de CPNB: een boekenweekgeschenk geschreven door een AI, geredigeerd door een influencer en ingesproken door een realityster. Dan is de verbinding met het boek eindelijk voltooid, en hoeft er helemaal niemand meer na te denken.

Het werk van Alexander Nieuwenhuis, sinds Heem dit jaar verscheen twee romans groot, had ik tot nu toe gemist. In 2022 verscheen, met enig succes, Winterthur. Ik was misschien niet in zijn oeuvre begonnen als Van Oorschot me Heem niet had gestuurd, waarvoor dank. Behalve het juiste moment is er ook altijd een juiste gelegenheid. Ik moest de dag nadat ik het boek ontving namelijk een lange treinreis maken; Winterthur en Heem zijn allebei precies één treinreis van ongeveer tweeënhalf uur lang.

Omdat ik al jaren in de veronderstelling leefde dat Nieuwenhuis een goede auteur is, zonder dat vermoeden te hebben gestaafd, vloog ik mijn lectuur grondig aan; voor mijn doen grondig, bedoel ik. Ik las eerst zijn debuut en daarna Heem. Winterthur was de heenreis, Heem de terugreis. En ik leg mijn kaarten meteen op tafel: ze vielen niet tegen; Nieuwenhuis is een precieze auteur, en hij heeft ook nog eens iets te zeggen, zonder in prekerigheid of boodschappendrift te vervallen (wat zijn ‘boodschap’ niet minder urgent maakt).

De ecologische en maatschappelijke thema’s liggen er dik bovenop, maar doordat de personages en hun handelingen en gedachten centraal staan, voelt het nooit als een les. Nieuwenhuis zet me aan het denken over de manier waarop de mens de aarde en zichzelf uitput. Hij zet me op het spoor van een meer organische benadering van de aarde en al het leven daarop. Zonder activistisch te zijn (al leeft hij volgens mij meer naar zijn eigen letter dan menig activistisch auteur) klaagt hij aan.

Nieuwenhuis hanteert in beide romans ongeveer hetzelfde procédé; er zijn veel overeenkomsten tussen de twee boeken wat de verhaallijn betreft. Beide boeken gaan over een hoofdpersoon die contact legt of probeert te leggen met andere personages. Winterthur heeft een onderzoek naar de geschiedenis van de Club van Rome als verhalende voorgrond; Heem is een boek waarin liefdesverdriet te lijf wordt gegaan door de aarde letterlijk van dichterbij te leren kennen. De hoofdpersoon wordt twee keer gelouterd, zonder tot verlichting te komen. Hij is onderweg.

Het mooie in de twee boeken zit hem in de weigering van de auteur om het landschap te romantiseren; de natuur is niet louter een decorstuk, maar een personage met eigen grillen en een eigen logica. Door de boeken direct achter elkaar te lezen, als een tweeluik tijdens een heen- en terugreis, wordt de onderlinge samenhang veel sterker. Het reizen zelf, het verplaatsen door het landschap terwijl je over een landschap leest, zorgt voor een zeldzame synergie tussen de tekst en de werkelijkheid buiten het treinraam.

Een boek dat zich in tweeënhalf uur laat verslinden zonder aan diepgang in te boeten, getuigt van een beheerst vakmanschap. Nieuwenhuis dwingt je niet tot een conclusie, maar laat je achter met een scherper afgesteld zintuiglijk apparaat. Je stapt de trein uit met een andere blik op de berm, de bomen en de bodem. Daarnaast heb ik al meerdere keren in de boeken gebladerd, om een en ander nog eens na te lezen. Dit is als een compliment bedoeld.

Dat bladeren is nu eens geen teken van vergeetachtigheid, maar van een hernieuwde nieuwsgierigheid, iets wat ik helaas bijna nooit meer heb. Juist doordat Nieuwenhuis de grote thema’s (de uitputting van de aarde, de broosheid en het grote belang van menselijke verbindingen) zo klein maakt, blijven de beelden levend. Ik keer terug naar specifieke passages om te controleren of de tekst nog steeds hetzelfde zegt, of dat mijn blik in de tussentijd alweer is gekanteld.

Uiteindelijk is het de eerlijkheid van Nieuwenhuis die beklijft; hij biedt geen goedkope hoop, maar wel een scherper besef van de aanwezigheid van sommige problemen. En hij schrijft over de machteloosheid en de onwil van de mens, die ondanks alles doordendert, richting ondergang. Door de loutering van zijn personages mee te beleven, voel ik als lezer de noodzaak om de eigen omgeving met meer aandacht te bejegenen(, en ik vrees nu al dat dit niet gaat lukken).

Natuurlijk heb ik heus wel wat te zeuren over de twee boeken. Zo maakt Nieuwenhuis soms een lelijke las, als hij van de ene tijd in de andere stapt en de focalisatie wil verleggen. Bij veel precisie moet alles helemaal goed zijn. En in Heem zit er aan het eind een terug-naar-huis-stukje dat het boek even doet wankelen. Het was niet echt nodig en het hoorde daar niet thuis. Het zijn twee zandkorrels in een verder perfect opgediende sla. Ik ben blij dat de boeken net op dit moment in mijn leven kwamen.

In de Knipscheer was gevestigd in Haarlem, Amsterdam en weer in Haarlem. Ik kwam wel eens op borrels vanaf eind jaren tachtig, toen Rob van Erkelens er werkte. Wat ik me nog goed herinner is mijn ‘ontmoeting’ met Adriaan Bontebal. Toen de Haagse cultauteur mij zag, kwam hij meteen op me af om één van zijn standaardgrappen op me los te laten. ‘Wil je aan mijn been voelen?’ Ik deed dat, enigszins gegeneerd. Het bleek dat hij over een prothese beschikte. Hij vond dat leuk. De verwarring van jonge auteurs uit de provincie, of in elk geval: van mij.

Via In de Knipscheer heb ik het werk van talloze auteurs leren kennen, werk dat of net nieuw was of buiten de uitgeverij om geen schijn van kans had gehad in de toen blijkbaar al minder florissante markt voor het afwijkende of anderssoortige literaire boek. Ik zou echt namen kunnen blijven noemen, maar beperk me tot Mariama Bâ, Alfred Birney, Herman Brusselmans (eerste twee boeken), Dee Brown, Boelie van Leeuwen, Edgar Mittelholzer, Joost Niemöller, Sembène Ousmane, Astrid Roemer, Craig Strete, Eriek Verpale (prozadebuut) en (de jonge) Leon de Winter – iedereen die er ooit toe zou gaan doen, zat in die tijd bij In de Knipscheer. Zelfs Marion Bloem.

Dat deze grote namen uiteindelijk elders hun heil zochten, was waarschijnlijk onvermijdelijk, maar het is en blijft tragisch. Het lag deels aan de strenge, of zeg maar gerust onverzettelijke grondhouding van Jos Knipscheer — die Brusselmans na twee boeken fijntjes adviseerde om niet telkens hetzelfde boek te schrijven (en daarin had hij nog gelijk ook) — maar vooral aan de slechte exposure in de boekhandel.

Dit mag de boekhandelaar zich nog altijd aantrekken: zelfs in de gloriedagen van het literaire boek bleek de middenstander vaak een conservatieve, voorzichtig inkopende partij. De boekenwereld mag dan vaak behoudend en stroperig zijn, het verdwijnen van een buitenbeentje als In de Knipscheer herinnert ons eraan dat we het altijd al met deze schrale werkelijkheid moesten doen. Ook vijftig jaar geleden al.

De boeken van In de Knipscheer waren niet zelden ook vervelend, of net iets onder niveau, of lelijk, of wat dan ook. Je kon het met die boeken oneens zijn, dat vind ik (nu ik terugkijk) óók een positief punt. Zeker tot de dood van Jos Knipscheer was het uitgeefbeleid een levend ding.

Diversiteit speelde nog geen enkele rol in die jaren en toch leerde ik door die uitgeverij (net als via Het Wereldvenster en Corrie Zelen) allerlei Afrikaanse, Caribische en wereldauteurs kennen. Mannen én vrouwen, wat toen zeker geen normale zaak was (Buchi Emecheta, Maryse Condé, Ama Ata Aidoo). Het fonds van In de Knipscheer was divers en gekleurd voordat iemand zich om diverse of gekleurde auteurs bekommerde.

Op de boekenplankjes van alle jonge vrouwen stonden in die jaren twee Rainbow Pockets van auteurs die hun roem in Haarlem hadden zien beginnen: Geen gewoon Indisch meisje van Marion Bloem en Over de gekte van een vrouw van Astrid Roemer. De jongens hadden Place de la Bastille of Zoeken naar Eileen W. van Leon de Winter, toen nog een literaire auteur; alle vier zijn het pockets die al tijdens de eerste lezing aan het vergelen waren. De uitgeverij had iets politieks en leek toch gedreven door oprecht in literatuur geïnteresseerde mensen.

Nu In de Knipscheer niet meer bestaat, kan het terugblikken beginnen. Het terugblikken op een tijd die ook al niet geweldig was. Al leek hij dat soms, als je het allemaal door een zonnige bril en met een opgewekt gemoed bekeek, wel te zijn. Dankzij Jos en Franc Knipscheer, die we dankbaar zijn, en blijven, om de teksten die ze ons leerden kennen.

Thomése heeft deels gelijk. En toch: hij maakt zich er ook te gemakkelijk vanaf. Zijn diagnose van de oprechtheidstrend is scherp: het morele appel, het exhibitionisme van het ‘echte verhaal’, de impliciete hiërarchie waarin vorm gewantrouwd wordt en ironie verdacht is. Daarin ga ik met hem mee.

Het is een nieuw soort literatuur die zich legitimeert door urgentie, alsof esthetiek iets uit het verleden is geworden, een vorm van lafheid of, nog veel erger, ‘onechtheid’.

Zijn eindhalte — de onmogelijkheid van oprechtheid — voelt voor mij iets te veel als een terugtrekkende beweging. Het lijkt wel alsof hij, geconfronteerd met een problematisch ideaal (door de ironie heen breken, onderzoek doen naar de eigen ‘oprechtheid’), besluit dat het ideaal zelf beter kan worden opgegeven. Dat gebeurt me iets te snel.

Want wat hij ‘oprechtheid’ noemt, is eigenlijk een karikatuur ervan: een bewuste houding, een gekozen positie, een soort moreel project. Zodra die oprechtheid een project wordt, is zij verloren. Dat klopt. Daar zit voor Thomése de paradox, en dat beschrijft hij overtuigend. Toch betekent dat volgens mij niet dat oprechtheid zelf niet bestaat. Het betekent alleen maar dat zij zich niet laat dwingen, of tevoorschijn laat wensen.

Het is misschien fout om te denken in termen van intentie. De schrijver die zich voorneemt oprecht te zijn, schrijft als voor een spiegel. Toch kan het dan voorkomen dat de taal iets doet wat niet samenvalt met dat zelf- of overbewustzijn. De auteur kan in een staat van genade terechtkomen; geen genade in religieuze zin, maar wel in een staat die daar dichtbij ligt. Plotseling schrijf je een tekst die helemaal met jou lijkt samen te vallen en daarom oprecht is.

Thomése zoekt oprechtheid in de naïviteit van Félicité; zij leidt een bestaan zonder afstand, zonder reflectie. Maar dat is een onmogelijke maatstaf voor de literatuur als genre, dat nu eenmaal uit afstand bestaat. De schrijver staat altijd tegenover wat hij beschrijft, ook tegenover zichzelf.

Personages zijn nooit de auteur zelf, en zelfs in de meest oprechte teksten hebben personages best vaak helemaal niets met diens opvattingen of meningen van doen. Daar, in dat niemandsland tussen auteur en fictie, ontstaat de tekst; die wordt altijd uit het niets gemaakt.

Misschien is oprechtheid dus niet de afwezigheid van ironie, maar de spanning die op de ironie kan komen te staan. Het postmoderne commentaar hoeft niet uit de letteren te verdwijnen; het zoeken is naar het moment waarop het commentaar zichzelf niet meer volledig onder controle heeft en ontspoort.

Ironie die alles overwoekert, is leeg. Maar ironie als onderstroom, als verstoring, als iets wat zich niet helemaal laat uitschakelen, is iets heel anders. Dan is de ironie niet langer een pantser, maar een lek waaruit (een vorm van de) waarheid kan ontsnappen.

De vraag is niet: kunnen we oprecht zijn? De vraag is: wat gebeurt er als we het niet meer proberen te zijn, en het ook niet langer vermijden? Thomése eindigt met een berustende elegantie, een ironisch schouderophalen. Wij zullen wel blijven werken aan onszelf, zegt hij, aan dat glimmende Zelf. Daar zit de kneep: in dat idee van vervolmaking, van afronding, van controle. Literatuur is datgene wat daar steeds doorheen breekt of zich daaraan onttrekt.

Ik wil niet oprecht zijn. Ik wil niet ironisch zijn. Ik wil op zoek naar een Nieuwe Ironie en daarin wil ik oprecht zijn, of blijven. Ik wil me niet laten vastleggen.

In de hele discussie over de kwaliteit van het Boekenweekgeschenk van Hendrik Groen dit jaar is helaas het boekenweekinitiatief van Uitgeverij Vleugels wat ondergesneeuwd geraakt. En dat is jammer. Vleugels bestaat inmiddels uit 299 boektitels en bracht daarom een novelle uit van huisauteur Chrétien Breukers, een van de mannen achter de literaire podcast De Nieuwe Contrabas en columnist van dit platform. Bij aankoop van een van die 299 titels kreeg de lezer de novelle, boeknummer 300, cadeau: Een nacht in De Oude Mol. Een Boekenweekgeschenk dat — juist zonder feelgood — literair zeer de moeite waard is.

Over Ronnie schreef ik hier en hier. Ik citeer mezelf: ‘Wat Ronnie met alle helden gemeen heeft, is dat hij het centrale verzamelpunt is voor andermans verlangen. Een held leeft uitbundig en groots namens ons. In ruil daarvoor verlustigen wij ons aan zijn leven.’ Aan zijn leven én zijn werk.

Tijdens de World Open die vandaag eindigde, maakte Ronnie in de kwartfinale de hoogste break ooit: een free ball en 145 punten (twee keer viel hij terug op roze) waren goed voor een ongelooflijke 153. Het Chinese publiek zag niet goed wat er was gebeurd. O’Sullivan en zijn tegenstander Ryan Day praatten, enigszins confuus, na, begeleid door een flauw applaus. Jammer. In Engeland hadden ze de zaal half afgebroken.

Dat hij de finale verloor van Thepchaiya Un-Nooh (wie? Thepchaiya Un-Nooh), met 10-7, na met 4-0 te hebben voorgestaan, is droevig. Droevig en mooi. Ik was speciaal voor de finale al om half acht opgestaan. Ik leefde mee tijdens de eerste frames, 4-0, zou hij nu toch… En tegelijkertijd wist ik: dit gaat niet lukken. Er komt een moment waarop hij nukkig in de hoek zit en aan zijn lip begint te trekken. Hij had er geen zin meer in. Tenminste, ik voelde op de een of andere manier dat hij er geen zin in had.

Ronnie is een ster die soms nog schittert. We weten dat hij binnenkort valt, al kan het best nog even duren. Remember when you were young, You shone like the sun. Shine on you crazy diamond. Nou ja, enzovoort. Et cetera. Hoe lang nog?

Ik heb even niets te doen en plotseling dacht ik vanavond en ik dacht aan je en iets van een raadsel kwam in me op, vanwege je te plotselinge ommezwaai naar het positieve. Het leven heeft zijn goede en kwade kanten en van alle facetten van alle nuances dezer emoties krijgt iedereen zijn deel. Het gaat er in mijn poëzie mijn inziens niet om één stemming uit te bazuinen maar om al deze facetten bij tijd en wijle te laten zien. Laat je niet te zeer meeslepen door het al te negatieve, laat je evenzeer niet teveel beïnvloeden door het positieve. Mogelijke (?) in welke emotiefase dan ook beleefd, kunnen teniet gedaan worden door een volgende opwelling of emotie. Tracht jezelf te zijn, er evenzeer rekening mee houdend dat de anderen dat ook het liefst willen. Een brede kijk op de dingen is het beste. En wees je ervan bewust dat schrijven evenzeer een camouflage is van gebreken aan de persoonlijkheid als welk ander beroep dan ook. Het menselijk tekort op alle fronten t.o.v. de raadsels, alles waarover we niets weten enz. is echter met kunst nog het beste op te heffen, een kunst wel te verstaan die anti-autoritair is en die niet meer dan de vereiste aandacht trekt, een kunst die lak heeft aan welke normen dan ook, een kunst die vrijheid maakt waar de anderen die nog meer gebonden zijn zuchten in gevangenschap. Kortom: de kunst met jezelf te leven en de eenzaamheid met plezier (ontstaan uit scheppende arbeid) accepteren. Arie Gelderblom

Wat staat er op de plek van de (?) - ?? En waarom hield Gelderblom zo van het woord ‘evenzeer’?

Een nacht in De Oude Mol blikt terug op de literaire wereld van de jaren negentig en onderzoekt vriendschappen en machtsstructuren. Plaats van handeling: Nijmegen en de legendarische boekhandel De Oude Mol, die tegenwoordig door het leven gaat als Roelants. De novelle vertelt het verhaal van een inmiddels verdwenen literaire wereld, zonder in melancholie of weemoed te vervallen. Literatuur is immers, ook in deze tijd, een vorm van verzet.

Het boek is de proloog van In de plooi, een reeks waarin een bestaand fictief personage, Thomas Meerman, systematisch wordt ontmanteld om vragen rond auteurschap, identiteit en literaire macht te onderzoeken. Het is een vernieuwende stap in het oeuvre van Chrétien Breukers, omdat hij autofictie niet inzet als bekentenis, maar als structureel onderzoeksobject. De reeks vormt een afgerond geheel dat een lange cyclus van circa vijftien jaar proza schrijven gaat afsluiten en een fundament legt voor toekomstig werk.

Met In de plooi creëert Breukers een project dat inspeelt op de artistieke en maatschappelijke herijking waar deze tijd om lijkt te vragen. Hij onderzoekt hoe literatuur kan functioneren als ruimte voor twijfel, vertraging en tegenspraak, juist in een tijd waarin persoonlijke ervaring vaak direct wordt ingezet als moreel of politiek argument.

Op zich snap ik Vincent wel. Nu tekst steeds vaker uit een mal komt, valt handwerk op. Vincent legt, misschien onbedoeld, een interessant spanningsveld bloot: dat tussen de machine en de auteur. De machine zoekt de weg van de minste weerstand en de auteur zoekt de weerstand op. Ik deed allebei, in mijn vorige stuk: ik encanailleerde me met de flashy wereld van Jutta Leerdam én ik trok me, na een semi-zelfbeschuldiging, terug in mijn eigen, deels romantisch-aangestuurde universum. Nog even en ik schrijf net zo goed als een machine.

Maar we hadden het over meedoen. Lodewijk van Oord lijkt me iemand die graag met van alles en nog wat meedoet. Hij schrijft, is bestuurder én heeft ook af en toe een opinie. Hij is een van die auteurs die het auteurschap tot een ambacht verheft dat verder reikt dan alleen de schrijftafel. Hij is van de weeromstuit helemaal in Maastricht terechtgekomen.

Lodewijk is de personificatie van de 'schrijver-bestuurder', iemand die niet alleen de wereld beschouwt, maar ook de modder van de praktijk aan zijn schoenen heeft kleven. Door allerlei rollen te combineren, geeft hij een diepere betekenis aan het kernwoord van de dag: ‘meedoen’. Van Oord weet waar hij over praat als hij het heeft over hoe de wereld georganiseerd is.

Op zijn Wikipediapagina lees ik: ‘Sinds zijn debuutroman Albrecht en wij in 2014 verschijnt al zijn werk bij Uitgeverij Cossee te Amsterdam. Zijn werk is beschreven als prikkelend, humoristisch, intelligent en hoogst origineel.’ Dat is fijn. Daarnaast blijkt Van Oord ook de man te zijn achter de auteur Evi Aarens / Clovis E. van Wijk. De onthulling van dit nieuws (door De Poëziekrant) zorgde niet voor een enorme nieuwsbom.

Lodewijk van Oord doet mee aan een literaire show die helaas te laat werd opgetuigd. Waar in het verleden een pseudoniem wel eens werd gebruikt om de onbenulligheid van de zittende literaire klasse op de hak te nemen (Guido, Cornelis Paradijs), of om een sociale achtergrond of een oorlogsverleden te maskeren (Lodewijk van Deyssel, Hans Andreus en Lucebert), of om met genderrollen te spelen (Mensje van Keulen), is het mij nooit duidelijk geworden welk spel Van Oord wilde spelen met zijn pseudoniem.

Het bleef een schimmenspel voor een lege zaal. Het uitblijven van de ‘knal’ bij de onthulling dat Evi Aarens Lodewijk van Oord is, is een fascinerend symptoom van de huidige literaire tijdgeest. Waar vroeger de onthulling van een pseudoniem de fundamenten van de grachtengordel kon laten verzakken, blijft het nu bij een rimpeling in een vijver. Niemand interesseert zich ervoor.

Nu ga ik even theoretiseren. Waarom komt deze literaire bom niet tot ontploffing?

1. De inzet was artistiek, niet existentieel De meest succesvolle pseudoniemen worden aangenomen uit een dwingende noodzaak. Arnon Grunberg schreef een tijd onder het pseudoniem Marek van der Jagt. De inzet was de geloofwaardigheid van de critici. Konden ze een meesterwerk herkennen zonder de naam van de bekende auteur erop? Andreas Burnier werd geboren als Catharina Irma Dessaur. Haar inzet bij de keuze van een pseudoniem was ‘veiligheid’ in een door mannen gedomineerd veld en genderautonomie in een voor de auteur verstikkende tijd. Bij Van Oord voelde de overstap naar Evi Aarens eerder als een stijlexperiment. Het is knap, het is technisch hoogstaand, maar er staat voor de buitenwacht niets op het spel. De ‘leugen’ deed niemand pijn en daagde niemand uit.

2. De versplintering. Vroeger was de literaire wereld een klein, gesloten bastion waar iedereen dezelfde drie kranten las. Als in een van die kranten een bommetje ontplofte, trilde het hele bastion. Tegenwoordig is het literaire veld zo versnipperd dat een onthulling in De Poëziekrant niet meer het organische bereik heeft om, bijvoorbeeld via NRC, tot een nieuwsfeit te transformeren. Evi Aarens is al oud nieuws voordat ze de mainstream media (of zelfs de gemiddelde boekenlezer) bereikt.

3. Insider versus outsider. Lodewijk van Oord is een gerespecteerd bestuurder en een vakbekwaam, geprezen auteur. Hij is een insider. Een effectief pseudoniem werkt vaak het best als het van een outsider komt die de boel van binnenuit wil ontregelen. Omdat Van Oord al ‘meedeed’, is zijn alter ego Evi Aarens een intellectueel extraatje, literair divertissement. Het is geen aanval op het systeem. Men denkt: ‘Wat knap dat hij dat er ook nog bij doet’, maar niet: ‘Wat heeft hij ons te vertellen?’

Nu krijgen we ‘meedoen next level’. De Hans Vervoortprijs. Dit is een jaarlijks terugkerend ritueel tijdens hetwelk literair Nederland zich van zijn allerslechtste kant laat zien. De prijs is ‘voor verhalend proza van neerslachtige en toch opbeurende aard. Jaarlijks en uit te reiken op 22 april.’ Je moet ervoor inzenden. En als je dan door een jury onder voorzitterschap van shady literatuurcriticus Arjan Peeters wordt uitverkoren, krijg je 10.000 euro uit de overwaarde van het huis van Hans Vervoort.

Ooit was Hans Vervoort, net als Lodewijk van Oord overigens, een bekwaam auteur en een bestuurder in het bladenwezen. Ik heb een paar van zijn boeken gelezen en moet zeggen: het kon minder. Het kan ook meer, trouwens. Maar zoals dat gaat, de mens wordt ouder, gaat twijfelen over alles, de dood nadert, men verkoopt het huis met flink veel winst, valt in de handen van literaire marktkooplieden en begint zich als een aap aan zijn moeder vast te klampen aan een literaire prijs.

Als je wil laten zien hoe de literaire wereld momenteel overleeft, op de resten van een rijker verleden, is Hans Vervoort echt het ultieme materiaal. Mooier gaat het niet worden, al was het ooit een beetje mooi.

Wel zou ik alle auteurs, uitgevers en journalisten met een minimum aan zelfrespect willen oproepen om die prijs te negeren. Doe niet mee. 10.000 euro aannemen als fooi van iemand die net een huis heeft verkocht en uit heimwee af en toe aan zijn literaire verleden denkt - is dat nou echt nodig? Tobi Lakmaker, Theodor Holman, Leo Pleysier en Manik Sarkar vonden van wel.

Doe niet mee! Maak een boek dat als een bom kan afgaan. Laat je niet vernederen door mensen die een goed boek nog niet herkennen als het midden op het marktplein staat en schreeuwt: ‘Ik ben een goed boek.’ Wijs sommige dingen af omdat ze vervelend zijn, of aanzetten tot meedoen. Doe niet mee. Weiger.