minsan, napapaisip ako kung paano ba talaga tayo dapat humingi ng tulong. kailangan ba talagang sabihin nang diretso na hindi na natin kaya? kailangan bang umiyak sa harap ng ibang tao? kailangan bang may mangyari munang masama bago mapansin ng mga tao na may mali?

kasi ako, hindi naman ako tahimik.

nagsasalita naman ako. nagkukuwento ako kapag pagod ako. nagbibiro ako kapag mabigat na. minsan, sinasabi ko rin naman na hindi ako ayos. hindi lang siguro sa paraang maiintindihan agad ng iba. minsan kasi, hindi ko rin alam kung paano sasabihin nang maayos. alam ko lang na may mabigat sa dibdib ko at gusto kong may makapansin kahit hindi ko kayang ipaliwanag kung ano ba ‘yon.

kaya minsan, napapatanong ako, kailangan ko pa bang sumigaw para marinig ako?

kailangan ko bang umiyak nang harapan bago ninyo paniwalaang nasasaktan ako? kailangan ko bang sabihin nang paulit-ulit na pagod na ako bago ninyo maisip na baka hindi lang ito simpleng pagod? kailangan ko bang tuluyang mawala sa sarili ko bago ninyo mapansin na matagal na pala akong nahihirapan?

ang nakakatawa kasi e sanay naman akong sabihin na “okay lang ako.” siguro dahil iyon ang pinakamadaling isagot sa mga tao kapag tinatanong ka nila kung okay ka. kapag tinanong ka kung kumusta ka, mas madaling sabihin na okay kaysa magpaliwanag ng isang bagay na ikaw mismo hindi mo maintindihan. mas madaling ngumiti kaysa sabihin kung bakit parang ang bigat bumangon. mas madaling tumawa kaysa amining gusto mo lang namang may makasama habang tahimik ka.

at habang tumatagal, nasasanay na rin ang mga tao sa ganoong sagot mo.

‘yung laging okay. ‘yung marunong kumaya. ‘yung kahit pagod, gagawin pa rin. ‘yung kahit nasasaktan, sasabihin pa ring “wala lang.”

‘yon ang problema kapag matagal kang mukhang malakas. kapag isang araw sinabi mong hindi mo na kaya, parang mahirap paniwalaan dahil hindi ka naman nila nakitang nahihirapan bago iyon.

pero paano nila makikita ‘yon kung buong buhay mo namang tinuturuan ang sarili mong itago lahat?

gusto ko lang naman may makapansin sa maliliit na bagay. ‘yung mapapansin mong mas tahimik ako kaysa dati. na hindi na ako ganoon kadalas tumawa. na minsan, nakatingin lang ako sa isang sulok at parang wala talaga ako roon. na may mga pagkakataong gusto kong makipag-usap pero wala akong sapat na lakas para magsimula.

gusto ko lang may magtanong ng “sigurado ka bang okay ka?” tapos hintayin talaga ang sagot.

baka kasi kapag tinanong mo ako nang dalawang beses, doon ko sabihin ang totoo.

baka sa unang tanong, automatic lang na sagot ang, “okay lang ako.” baka sa pangalawa, mapagod na akong magsinungaling.

hindi ko naman hinihingi na may makabasa ng isip ko. alam kong hindi ganoon kadali ang lahat. hindi naman responsibilidad ng ibang tao na hulaan kung ano ang nangyayari sa akin. pero sana, kapag nagsabi ako ng kaunti, huwag agad isipin na ‘yon na ang buong kuwento.

kasi ang “pagod ako” ay hindi lang pagod. ang “wala lang” ay hindi naman talaga wala. at ang “okay lang ako” ay minsan isang sagot na ayaw lang maging dahilan para maabala ang iba.

may mga taong hindi marunong humingi ng tulong. hindi dahil ayaw nilang tulungan sila, kundi dahil natatakot silang maging pabigat. natatakot silang baka kapag nagsimula silang magsabi, hindi na sila kayang intindihin. kaya pinipili na lang nilang manahimik at ayusin ang sarili nila nang sila lang.

hanggang sa hindi na nila alam kung paano magsisimulang humingi ulit.

masakit ‘no? kapag paulit-ulit kang hindi napapansin, matututo kang hindi na magpakita. kapag paulit-ulit kang hindi naririnig, matututo kang manahimik. kapag paulit-ulit mong nararamdaman na kailangan mong ipaliwanag kung bakit valid ang nararamdaman mo, darating ang araw na mapapagod ka nang ipagtanggol kahit ang sarili mo.

kaya minsan, pumapasok sa isip ko: kailangan ko bang masira nang tuluyan bago ninyo maintindihan na matagal na akong nababasag? kailangan ko bang mawala bago ninyo mapansin na nandito naman ako? kailangan ko bang mamatay para patunayan na buhay ako?

ayoko sanang umabot sa ganoong tanong. ayoko sanang kailanganin ng pagkawala ko para lamang mapansin ng mga tao kung gaano ako katagal nanatili. ayoko sanang maging alaala bago ako matutunang pakinggan.

gusto ko lang namang marinig habang nandito pa ako.

hindi ko kailangan ng taong marunong ayusin lahat,

gusto ko lang maramdaman na hindi ko kailangang gawing mas malaki ang sakit na nararamdaman ko para lang maging sapat ito sa ibang tao.

ito ang totoo. hindi ko naman talaga gustong sumigaw, gusto ko lang malaman kung may makikinig kahit mahina ang boses ko.

sana may makarinig sa akin kahit hindi ako sumisigaw. sana may makapansin kahit bulong lang ang kaya kong gawin. sana hindi ko kailangang tuluyang bumagsak bago may yumuko para tulungan akong tumayo.

at sana hindi ko kailangang mamatay para lamang mapatunayan na buong panahon ay sinusubukan ko nalang mabuhay.

[photo from pinterest]

nakakatuwa talaga kapag may sumigaw ng “taho!” sa labas ‘no? parang automatic na may reflex ang katawan mong tumakbo. kahit wala ka namang balak minsan, kahit nakahiga ka lang, kahit kakainom mo lang ng tubig at wala ka talagang pera, basta narinig mo ang pamilyar na sigaw mula sa malayo, biglang may pangangailangan. hahanapin mo ang barya, isusuot mo kung ano man ang pinakamalapit na tsinelas, tapos tatakbo ka bago pa siya lumagpas.

at ang nakakatawa, taho lang naman ‘yon.

pero gusto mo kaya hinahabol mo.

ganoon din tayo magmahal, eh. may mga taong gusto natin nang sobra kaya kapag naramdaman nating lumalayo sila, likas sa atin ang sumunod. tatawagin natin, kakausapin, susuyuin, babalikan, ipapaliwanag ulit ang mga bagay na ilang beses na nating sinabi. minsan, tayo pa ang gagawa ng paraan para hindi matapos ang isang bagay na matagal nang tinatapos ng ibang tao.

at habang tumatakbo tayo, ang iniisip natin: baka kapag naabutan ko siya, maaayos pa.

pero paano kung hindi naman siya tumatakbo para maabutan mo? paano kung tumatakbo siya palayo?

may mga tao kasing hindi naman talaga natin kailangang habulin. hindi dahil hindi na sila mahalaga, kundi dahil hindi dapat kailangang habulin ang isang taong gusto ring manatili.

ang taho, naiintindihan natin kung bakit natin hinahabol. narinig natin ang tawag. alam nating nandiyan siya. alam nating kapag tumakbo tayo nang kaunti, maaabutan natin. may katiyakan sa bagay na iyon.

sa tao, wala.

minsan, akala mo kapag nagsikap ka pa nang kaunti, babalik din. kapag naging mas maunawain ka, mas matiisin, mas mahinahon, mas mapagbigay, baka piliin ka ulit. kaya binabago natin ang sarili natin nang hindi natin namamalayan. binabawasan natin ang mga kailangan natin. pinalalampas ang mga bagay na masakit. natututong manahimik sa mga pagkakataong dapat nagsasalita.

hanggang sa hindi mo na alam kung minamahal mo pa ba siya o ginagawa mo na lang ang lahat para hindi niya maramdaman na kaya ka niyang iwan.

malungkot ‘no? kasi may punto na hindi na pagmamahal ang ginagawa mo pero pagtitiis na para hindi ka lang maiwan. isang desperadong pagtatangka na panatilihin ang isang bagay na hindi niyo naman na sabay hinahawakan.

hindi naman masama ang humabol.

may mga bagay talagang gusto nating abutin. may mga taong karapat-dapat ipaglaban. may mga ugnayang dumadaan sa panahong pareho ninyong kailangang kumapit.

pero iba ang “lalaban ako para sa atin” sa “ako na lang ang lalaban para sa atin.”

magkaiba ‘yon.

sa una, may dalawang taong gustong manatili. sa pangalawa, may isang taong pagod na pagod nang magpanggap na pareho pa rin kayo ng gusto.

‘yon ang kailangan nating matutunan: hindi lahat ng pag-alis ay paanyayang sundan. minsan, pag-alis lang talaga.

mahirap tanggapin ‘yon kapag mahal mo. kasi mas madaling isipin na may kailangan ka pang gawin kaysa tanggapin na may mga bagay na hindi mo kayang ayusin kahit gaano mo kagustuhin.

mas madaling sisihin ang sarili.

kulang ba ako?

may mali ba sa akin?

kung nagsikap pa ako?

kung hindi ako nagalit?

kung mas naging matiisin ako?

kung mas minahal ko siya?

pero tandaan mo, hindi naman lahat ng pagkawala ay dahil may kulang sa iyo. minsan, hindi ka naman kulang, hindi nalang talaga kayo pareho ng gustong puntahan.

at walang dami ng pagmamahal ang kayang pag-isahin ang dalawang direksiyong magkaiba.

kaya siguro ang gusto ko sa taho bilang paghahalintulad ay hindi naman talaga yung taho, “yung ideya na alam mong may bagay na gusto mong habulin, kaya tumakbo ka.

walang pagmamataas. walang paligsahan. walang “tingnan natin kung hahabulin niya rin ako.”

gusto mo lang ng taho kaya hinabol mo.

hindi ‘yung kailangan mong dumaan sa napakaraming pag-iisip bago mo malaman kung may gusto rin bang manatili sa iyo. hindi ‘yung kailangan mong magkunwaring wala kang pakialam para hindi magmukhang mas interesado ka. hindi ‘yung kailangan mong magpanggap na ayos ka lang kahit ilang gabi ka nang nag-iisip kung bakit parang ikaw na lang ang gumagawa ng paraan.

kung gusto ng isang tao na salubungin ka sa gitna, hindi mo kailangang paulit-ulit na patunayan na karapat-dapat kang salubungin.

may pagkakaiba ang pagsisikap sa paghabol. ang pagsisikap, may pinupuntahan. ang paghabol, minsan, wala.

at hindi ko sinasabing kapag may taong lumayo, hayaan mo na agad. hindi naman ganoon kasimple ang mga ugnayan. may mga hindi pagkakaunawaan na kailangang ayusin. may mga panahong kailangan ng pagitan. may mga taong natatakot pero gusto pa ring manatili.

pero tingnan mo kung bumabalik. tingnan mo kung may pagsisikap din mula sa kabilang panig. tingnan mo kung kapag tumigil ka sandali, may taong magtatanong kung nasaan ka.

kasi baka hindi mo kailangang tumakbo nang mas mabilis, baka kailangan mo lang tumigil at tingnan kung may taong tumatakbo rin papunta sa’yo.

hindi naman masama ang magmahal nang malalim. hindi masama ang magbigay. hindi masama ang magsikap para sa isang taong mahalaga sa’yo. ang nakakapagod ay kapag ang pagmamahal ay nauuwi sa palaging ikaw ang kumikilos, ikaw ang bumabalik, ikaw ang umiintindi, ikaw ang naghihintay.

hanggang sa isang araw, mapapansin mong hindi mo na siya hinahabol dahil gusto mo siyang makasama, hinahabol mo na siya dahil natatakot kang maiwan.

at hindi mo deserve ang ganoong uri ng pagmamahal.

hindi mo deserve ang relasyong kailangan mong habulin para lamang maramdaman mong gusto ka rin. hindi mo deserve ang taong kailangan mong suyuin nang paulit-ulit para lamang manatili. hindi mo deserve na laging ikaw ang unang bumabalik, unang umiintindi, unang nag-aayos, habang ang kabilang tao ay komportable sa ideyang alam niyang hahabulin mo naman siya.

dahil hindi sukatan ng pagmamahal ang kung gaano ka kagaling humabol.

at hindi mo kailangang paghirapan ang isang bagay na dapat kusang ibinibigay sa’yo: ang pagpili.

karapat-dapat kang mahalin nang hindi kinakailangang makipagkarera para rito. karapat-dapat kang piliin nang hindi kailangang makiusap. karapat-dapat kang hintayin, hindi laging naghihintay. karapat-dapat kang salubungin, hindi laging sumusunod.

kaya kung dumating ang araw na mapagod ka, huwag mong isipin na nabawasan ang pagmamahal mo dahil pinili mong tumigil, baka sa wakas, pinili mo lang din ang sarili mo.

hindi mo kailangang habulin ang isang taong gusto kang kasama. hindi mo kailangang tumakbo nang mas mabilis para maabutan ang taong para sa iyo. at lalong hindi mo kailangang ubusin ang sarili mo para lang mapatunayan na karapat-dapat kang manatili sa buhay ng isang tao.

kaya sa mga nagb-beg diyan, tigil-tigilan niyo na ’yan.

hindi lahat ng mahal mo ay kailangan mong habulin, hindi lahat ng umaalis ay kailangan mong sundan, at hindi lahat ng gusto mong manatili ay kailangang manatili para maging totoo ang pagmamahal na ibinigay mo.

minsan, kailangan mo lang tanggapin na may mga taong hanggang doon lang.

kaya kung nahihirapan ka at gusto mo pa rin siyang habulin, itanong mo nalang ang: “bakit kita hahabulin? taho ka ba? masarap ka ba?” baka roon, matawa ka na lang sa halip na tumakbo.

kaya uulitin ko, taho lang dapat ang hinahabol ha? huwag kang tanga.

[photo from pinterest]

may mga bagay na hindi na dapat kailangang ipaliwanag bago tayo magalit.

may mga tanawing paulit-ulit nating nakikita hanggang sa muntik na nating makalimutang hindi pala normal ang mga ito. ang kalsadang nilulunod ng baha. ang mga pamilyang nag-aakyat ng gamit sa bubong. ang mga batang hindi makapasok dahil hindi madaanan ang kanilang paaralan. ang mga manggagawang lumulusong sa tubig dahil hindi naman maaaring lumubog kasama ng baha ang kanilang pang-araw-araw na pangangailangan. ang mga tahanang ilang oras lang ang pagitan mula sa pagiging ligtas na tahanan hanggang sa pagiging alaala ng isang pamilyang muling kailangang magsimula.

at pagkatapos ng ulan, darating ang tahimik na bahagi ng sakuna.

ang pagpiga sa basang damit. ang pagtatapon sa mga bagay na hindi na maisasalba. ang paglilinis ng putik na pumasok sa loob ng bahay. ang pagbilang sa mga nawala. ang pag-iisip kung saan kukuha ng panibagong pera para palitan ang mga bagay na ilang taon ding pinag-ipunan.

at pagkatapos, kailangan na namang bumangon.

dahil hindi humihinto ang buhay dahil lang binaha ka nito. kailangang pumasok. kailangang magtrabaho. kailangang kumita. kailangang kumain. kailangang magpatuloy.

hanggang sa susunod na malakas na ulan. hanggang sa susunod na baha. hanggang sa susunod na pagkakataong muli nating sasabihing, kawawa naman.

at marahil iyon ang isa sa pinakamasakit na bahagi ng lahat. kung paano natin unti-unting natutunang tawagin ang paulit-ulit na pagdurusa na normal.

hindi dapat normal ang baha dahil taon-taon natin itong nakikita. hindi dapat normal ang batang alam kung saan ilalagay ang mga gamit kapag nagsisimulang tumaas ang tubig. hindi dapat normal ang pamilyang natutong matulog nang may isang tainga para sa ulan. hindi dapat normal ang manggagawang kailangang mamili sa pagitan ng kaligtasan at isang araw na sahod. hindi dapat normal ang isang bansang ang mga mamamayan nito ay kailangang maging bihasa sa pagbangon dahil tila wala nang ibang maaasahan kundi ang sarili nila.

at dito nagsisimula ang tanong na: kung hindi ka pa galit, bakit?

dahil hindi na lamang ito tungkol sa ulan.

hindi natin kontrolado kung kailan uulan. ngunit may mga bagay na hindi naman gawa ng langit. may mga bagay na ginawa ng tao, pinondohan ng tao, ipinangako ng tao, at dapat sanang pinanagot sa tao.

may mga kalsadang dapat ay mas maayos, may mga drainage na dapat gumagana, may mga komunidad na dapat napoprotektahan, may mga proyektong dapat natatapos, may mga pondong dapat nakararating kung saan sila inilaan.

at kapag paulit-ulit na bumabalik ang parehong problema, hindi na sapat ang ganoon talaga. dahil ang ganoon talaga ay isa sa pinakamapanganib na pangungusap na maaaring matutunan ng isang bayan.

ito ang pangungusap na nagtuturo sa atin na masanay. masanay sa baha. masanay sa gutom. masanay sa mababang sahod. masanay sa kakulangan. masanay sa pangako. masanay sa iskandalo. masanay sa paghingi ng tulong. masanay sa paglimot.

hanggang sa isang araw, hindi na tayo nagagalit dahil nakalimutan na nating dapat pala tayong magtanong.

saan napupunta ang pera ng bayan?

hindi iyon perang walang mukha. may mukha ang bawat pisong nakokolekta. may mukha ang manggagawang ilang oras nakatayo sa trabaho para lamang may maiuwi. may mukha ang tindera na maghapon sa init para kumita. may mukha ang drayber na patuloy na bumibiyahe kahit pagod na. may mukha ang magulang na kinakaltasan ng buwis bago pa man niya mapag-isipan kung saan niya gagamitin ang sarili niyang kinita. may mukha ang estudyanteng umaasa na balang araw, ang edukasyong ipinagkakait sa marami ay magiging mas abot-kamay. may mukha ang pamilyang nasa loob ng bahay na binabaha ngayon.

ang kaban ng bayan ay hindi isang abstraktong kahon na maaaring paglaruan ng mga nasa kapangyarihan, ito ay pinagsama-samang pagod ng isang buong sambayanan.

bawat piso roon ay may katumbas na oras ng buhay ng isang tao.

kaya kapag ang perang iyon ay nawala, hindi lamang pera ang nawawala. may serbisyong hindi naibigay, proyektong hindi natapos, paaralang hindi naaayos, ospital na hindi nasangkapan, kalsadang hindi naayos, komunidad na hindi naprotektahan, pamilyang muling magbabayad para sa problemang dapat sana ay hindi na nila kailangang harapin.

at sa huli, sino ang sumasalo? ang taong wala nang ibang maibibigay kundi ang sariling pagod.

kaya nakapagtataka kung paano naging sukatan ng Pilipino ang pagiging matatag.

palagi nating ipinagmamalaki na matatag ang Pilipino.

maparaan. masipag. mapagmahal. marunong bumangon.

kaya ngayon gusto kong itanong: bakit kailangan ba talaga nating maging ganoon katatag?

bakit kailangan nating humanga sa isang ina dahil nailigtas niya ang mga anak niya mula sa baha? bakit kailangan nating tawaging bayani ang isang kapitbahay dahil pinili niyang iligtas ang ibang pamilya? bakit kailangan nating ipagmalaki ang bayanihan sa bawat sakuna kung ang mas mahalagang tanong ay kung bakit paulit-ulit tayong inilalagay sa sitwasyong nangangailangan ng bayanihan?

mahal ko ang bayanihan. mahal ko ang paraan ng Pilipinong may kaunti ngunit marunong pa ring mag-abot.

ang pamilyang nagluluto para sa kapitbahay. ang taong sumasakay sa bangka para magsagip ng hindi niya kakilala. ang estrangherong nag-aabot ng pagkain. ang mga kamay na sabay-sabay humihila sa isang taong nalulunod.

may kagandahan doon.

pero may lungkot din.

dahil ang kabutihan ng mamamayan ay hindi dapat maging pantapal sa mga puwang na iniwan ng sistemang dapat sana ay nagpoprotekta sa kanila.

hindi dapat ang ordinaryong Pilipino ang laging sumasalo sa pagkukulang ng mga institusyong pinopondohan niya. hindi dapat tayo ang laging nag-aambagan para sa pangangailangang dapat sana ay natutugunan ng serbisyo publiko. hindi dapat tayo ang laging nagliligtas sa isa’t isa mula sa mga problemang dapat sana ay pinipigilan pa lamang bago maging sakuna.

dahil may malaking pagkakaiba ang bayanihan at pagiging sanay sa pagkukulang.

at doon nagiging politika ang lahat.

dahil ang politika ay hindi lamang pangalan sa balota. hindi lamang ito mukha sa tarpaulin tuwing kampanya. hindi lamang ito talumpating puno ng salitang pagbabago, serbisyo, at kaunlaran.

ang politika ay nararamdaman sa mismong buhay ng taong hindi naman kailanman umakyat sa entablado.

kaya hindi ko maintindihan kung paano natin minsan nagagawang ihiwalay ang politika sa pang-araw-araw nating buhay.

dahil ang bawat desisyong ginagawa sa itaas ay may bigat na bumabagsak sa ibaba.

at ang mga taong binibigyan natin ng kapangyarihan ay hindi dapat mamuhay na parang hiwalay sila sa mundong pinamumunuan nila.

ang posisyon ay hindi trono, ang titulo ay hindi korona, ang kapangyarihan ay hindi ari-arian, at ang kaban ng bayan ay hindi gantimpalang maaaring paghatian ng mga nakaupo.

ang kapangyarihan ay ipinahiram. ang pera ay ipinagkatiwala. ang posisyon ay pananagutan.

nakakatakot kung gaano kadaling mabago ang direksiyon ng serbisyo.

ang mga taong dapat nagsisilbi ay tila siya pa ang kailangang pagsilbihan. ang mga taong dapat managot ay tila siya pa ang pinakamahirap abutin. ang mga taong dapat nakikinig sa hinaing ng bayan ay tila mas naririnig pa ang sarili niyang kapangyarihan.

samantalang ang mga mamamayan? tayo ang nagtatrabaho. tayo ang nagbabayad. tayo ang nagtitipid. tayo ang nagbabanat ng buto. tayo ang nag-aambag sa kaban ng bayan. tayo ang unang naaapektuhan kapag may mali. tayo ang huling nakikinabang kapag may kulang.

at kapag dumating ang sakuna, siya rin ang unang sinasabihang maging matatag.

hanggang kailan?

hanggang kailan magiging sapat ang pagiging matatag para patahimikin ang isang taong pagod na? hanggang kailan natin sasabihin sa mahirap na magtiis muna habang ang mga taong may kapangyarihan ay tila walang kailangang tiisin? hanggang kailan natin ituturing na normal ang isang sistemang ang taong pinakamaliit ang hawak ang siyang pinakamabigat ang pasan?

hindi ito inggit. hindi ito galit sa taong may pera. hindi ito pag-ayaw sa pag-unlad ng iba.

ang galit ay nagmumula sa ibang lugar. nagmumula ito sa pagkakita na ang pagod ng marami ay maaaring maging kaginhawaan ng iilan.

na ang buwis ng milyon ay maaaring maging yaman ng kakaunti. na ang kapangyarihang ipinagkatiwala ng bayan ay maaaring gamitin para sa sariling pakinabang. na ang taong nagbigay ng lahat ay siya pang kailangang humingi.

ang mga taong dapat nagsisilbi sa bayan ay tila ang bayan pa ang natutong magsilbi sa kanila.

at kapag nangyayari iyon, hindi lamang pera ang ninanakaw.

pati tiwala. pati pag-asa. pati paniniwala ng isang ordinaryong tao na may saysay ang pagtatrabaho niya para sa bansang ito.

dahil paano mo sasabihin sa isang taong buong buhay na nagbanat ng buto na may mararating ang sipag kung nakikita niyang ang sipag niya ay hindi naman sapat para makalayo sa kahirapan, habang ang iba ay umaangat sa kapangyarihang dapat sana ay ipinagamit para sa kanya?

paano mo sasabihin sa isang taong patuloy na sumusunod sa batas na magtiwala sa sistema kung paulit-ulit niyang nakikitang ang batas ay tila mas mabigat sa mga walang kapangyarihan?

paano mo sasabihin sa kanya na mahalin ang bayan nang tahimik kung ang bayang mahal niya ay tila hindi man lang marunong magmahal pabalik?

kaya oo. galit ako.  galit ako sa bawat pangakong mas madaling sabihin kaysa tuparin. galit ako sa bawat pagkakataong ang pagdurusa ng ordinaryong Pilipino ay nagiging balita lamang hanggang sa may panibagong trahedyang papalit dito. galit ako dahil ayokong maging normal.

hindi kawalan ng patriotismo ang pagtatanong. hindi pagtataksil ang pagpuna. hindi kawalan ng pagmamahal ang pagkagalit.

minsan, ang galit ang anyo ng pagmamahal na tumangging manhid.

dahil ang tunay na pagmamahal sa bayan ay hindi bulag. hindi nito ipinipikit ang mata sa mali para lamang masabing mahal mo ang bansa. hindi nito pinapatahimik ang bibig para lamang mapanatili ang imahe ng pagkakaisa. hindi nito hinihingi sa mahirap na maging mas matiisin.

sa halip, tinatanong nito kung bakit siya kailangang magtiis. tinatanong nito kung saan napunta ang dapat ay para sa kanya. tinatanong nito kung bakit ang mga taong nagbabayad ay siya pang kailangang magmakaawa. at tinatanong nito ang mga taong nasa kapangyarihan: para kanino ba talaga ang kapangyarihang hawak ninyo?

dahil ang bayan ay hindi pag-aari ng mga nakaupo, sila ang nakaupo dahil may bayang nagtiwala.

at ang tiwalang iyon ay hindi lisensya para kunin ang lahat, ito ay pananagutang ibalik sa tao ang serbisyong matagal na niyang binabayaran.

kaya gusto kong dumating ang panahon na hindi na kailangang purihin ang Pilipino dahil nakaligtas siya.

hindi na kailangang tawaging matatag ang batang natutong lumusong sa baha. hindi na kailangang tawaging bayani ang pamilyang nagtiis dahil walang ibang sumalo sa kanila. hindi na kailangang gawing kahanga-hanga ang isang taong nakaligtas lamang sa isang sistemang dapat sana ay nagpoprotekta sa kanya.

gusto kong dumating ang araw na ang pagiging matatag ay hindi na survival skill; na ang buwis ay maging serbisyo, ang posisyon ay maging pananagutan, ang kapangyarihan ay maging tungkulin, ang pamahalaan ay maging tunay na pamahalaan ng mga tao, para sa mga tao.

dahil ang Pilipinas ay hindi dapat bansang laging tinuturuan ang mamamayan kung paano mabuhay sa gitna ng pagkukulang, dapat itong maging bansang hindi kailangang maging bayani ng sarili nitong mamamayan para lamang sila mabuhay nang maayos.

kaya kung hindi ka pa galit, bakit?

hindi dahil kailangan mong kamuhian ang bansa, kundi dahil ayokong umabot tayo sa puntong wala na tayong maramdamang kahit ano.

dahil may mga bagay na kapag paulit-ulit mong nakikita at pinipili mo pa ring sabihing ganoon talaga, unti-unti mong tinatanggap ang mundong dapat sana ay ipinaglalaban mong baguhin.

ayokong masanay. ayokong masanay sa baha. ayokong masanay sa gutom. ayokong masanay sa pangakong napapako. ayokong masanay sa perang nawawala. ayokong masanay sa kapangyarihang inaabuso. ayokong masanay sa taong nagbibigay ng lahat ngunit siya pa rin ang walang sapat. at lalong ayokong masanay sa ideyang ang mga taong dapat nagsisilbi ay tila sila pa ang pinagsisilbihan.

dahil ang Pilipinas ay hindi pag-aari ng mga nakaupo, ang Pilipinas ay pag-aari ng mga taong patuloy na bumubuhay rito.

at kung tayo ang laging kumakayod, laging nagbabayad, laging nagtitiis, laging bumabangon, at laging sumasalo, marahil panahon nang itanong kung sino naman ang dapat bumangon para sa kanila.

kung hindi ka pa mulat, kailan pa?

[photo from pinterest]

may mga panahong hindi ko naman talaga mahal ang mundo. may mga araw na mabigat ang lahat, na parang kahit anong gawin ko, may panibagong bagay na kailangang kayanin. may mga umagang gigising akong pagod na bago pa man magsimula ang araw, at may mga gabing gusto ko na lang ipikit ang mga mata ko at huwag munang isipin kung ano ang naghihintay kinabukasan.

pero nandito ka.

at hindi ko alam kung paano ipaliwanag kung gaano kalaking bagay iyon.

hindi naman sa binago mo ang mundo para maging maganda. hindi mo naman kayang alisin lahat ng sakit, ayusin lahat ng problema, o gawing madali ang mga bagay na mahirap. hindi mo kailangang gawin iyon. minsan, sapat nang alam kong may isang taong katulad mo na umiiral at namumuhay sa mundong ito.

may ikaw.

at dahil may ikaw, may mga bagay akong natututuhang mahalin muli.

mahal ko ang mga ordinaryong araw dahil maaari kitang makausap sa dulo ng mga iyon. mahal ko ang mga gabi dahil may pagkakataong marinig ko ang boses mo bago ako matulog. mahal ko ang maliliit na bagay dahil alam kong may mga pagkakataong maibabahagi ko sa iyo ang mga ito. may mga simpleng sandali na dati namang ordinaryo lang, pero ngayon, gusto kong itabi sa alaala dahil ikaw ang kasama ko rito.

ganoon kapag may taong mahal mo. hindi naman niya kailangang baguhin ang buong buhay mo para mabago niya ang paraan ng pagtingin mo rito. minsan, kailangan lang niyang dumating.

pagkatapos noon, bigla mo nalang mapapansin na may mga bagay ka palang gustong abangan. may mga araw na gusto mong marating. may mga kwentong gusto mong maikwento. may mga larawan kang gusto pang makuha. may mga umagang gusto mong makita at mga gabing gusto mong pagdaanan, basta alam mong sa isang bahagi ng mga iyon, naroon siya.

ikaw ang naging dahilan kung bakit hindi ko na gustong matapos agad ang mga araw.

hindi dahil palaging masaya ang mundo kapag kasama ka. alam kong hindi ganoon kasimple ang buhay. alam kong may masasamang araw pa rin at hindi ‘yon mawawala. may mga gabing iiyak pa rin ako. may mga umagang hindi ko pa rin gugustuhing bumangon.

pero kahit ganoon, may isang bahagi sa akin na nagsasabing, sige lang. tuloy lang. may bukas pa.

dahil baka bukas, makausap kita. baka bukas, may bago na naman tayong pag-usapan. baka bukas, may maikwento ako sa iyo. baka bukas, may bagong memorya na naman tayong mabubuo.

kaya nakakagulat kung gaano kaliit na bagay ang kayang maging dahilan para manatili kang umaasa sa kinabukasan.

hindi ko naman hinihingi sa mundo na maging mabuti palagi. hindi ko hinihingi na huwag na akong saktan nito. ang gusto ko lang minsan ay magkaroon ng sapat na dahilan para sabihin na sulit pa rin.

at isa ka roon dahil mahal ko ang mundo dahil nandito ka.

mahal ko ito dahil sa mundong napakalawak, sa dami ng taong maaaring makilala, sa dami ng lugar na maaaring puntahan, sa dami ng buhay na maaaring mabuhay, paanuman, nagtagpo tayo.

sa lahat ng posibilidad ng buhay, napunta ako sa panahong nandito ka rin.

baka hindi naman natin kailangang maging malaking bahagi ng mundo ng isa’t isa para maging mahalaga, baka sapat nang may isang taong nakakaalam kung paano ka tumawa kapag totoong masaya ka. may isang taong nakakaalam kung kailan ka tahimik dahil pagod ka. may isang taong nakakaalala ng maliliit na bagay na sinasabi mo. may isang taong nakakaalam ng mga pangarap mong hindi mo sinasabi sa lahat.

at gusto kong maging taong iyon para sa iyo.

gusto kong makilala ka sa mga bersyon mong hindi palaging madaling mahalin, sa mga araw na pagod ka, sa mga araw na tahimik ka, sa mga araw na hindi mo alam kung ano ang gusto mo, sa mga araw na hindi mo kayang maging masaya. gusto kong manatili hindi lamang sa mga araw na magaan ang lahat, kundi pati sa mga araw na kailangan mong sandalan ang isang tao.

dahil kung ang mundo ay minsan napakalaki at napakaingay, gusto kong maging isang maliit na lugar kung saan maaari kang huminga.

at sana, ganoon din ako para sa iyo.

hindi ko alam kung ano ang magiging hitsura ng buhay natin sa mga susunod na taon. hindi ko alam kung saan tayo dadalhin ng panahon, kung anong mga pangarap ang matutupad, kung anong mga bagay ang magbabago, o kung gaano karaming bersyon ng sarili natin ang makikilala natin habang tumatanda tayo.

pero gusto kong malaman. gusto kong makita kung sino tayo pagdating ng mga araw na ngayon ay pangarap pa lang. gusto kong malaman kung anong klaseng tao ka magiging, kung anong mga bagay ang matututunan mo, kung anong mga lugar ang mapupuntahan mo, kung anong mga pangarap ang maaabot mo.

at kung papalarin ako, gusto kong naroon ako habang nangyayari ang lahat ng iyon.

gusto kong makita kang maging ikaw nang buong-buo. gusto kong ipagmalaki ka sa bawat bersyon mo. gusto kong maging isa sa mga taong magsasabing, “nakita ko kung gaano kalayo ang narating mo.”

dahil baka iyon ang isa sa pinakamagandang bagay na naibigay mo sa akin nang hindi mo alam: ang kagustuhang makita ang bukas.

dahil may mga taong dumarating sa buhay natin na hindi naman inaayos ang lahat. may mga taong hindi tayo inililigtas sa mundo. may mga taong basta ipinapaalala lang sa atin kung bakit sulit pa ring manatili rito.

at ikaw iyon para sa akin.

kaya kung dumating ang mga araw na makalimutan kong mahalin ang mundo, palagi kong aaalalahahin na mahal kita.

at kung dumating ang mga panahong pakiramdam ko ay wala nang magandang naghihintay sa akin, palagi kong tatandaan na may isang taong dumating at ginawa niyang mas magaan ang mundong dati kong kinatatakutan.

ikaw.

at dahil nandito ka, mas marami akong gustong makita rito. mas marami akong gustong maranasan. mas marami akong gustong mahalin.

marahil iyon ang ibig sabihin ng pagmamahal sa isang tao: nandito siya. mas minahal ko ang mundong pareho naming ginagalawan.

kaya mahal ko ang mundo.

hindi dahil naging mabait ito sa akin palagi, hindi dahil wala itong sakit, hindi dahil naging madali ang lahat. mahal ko ito dahil sa napakaraming taong maaaring hindi ko nakilala, sa napakaraming lugar na maaaring hindi ko napuntahan, sa napakaraming araw na maaaring hindi ko naabutan, at sa lahat ng posibilidad na mayroon ang mundong ito, nagkataon na nandito ka.

at kung may isang bagay akong gustong ipagpasalamat sa buhay, iyon ay ang nakilala kita.

na sa mundong minsan ay mahirap mahalin, binigyan ako nito ng isang ikaw.

kaya mahal ko ang mundo dahil nandito ka.

there are some feelings you learn to fear before you ever learn how to understand them. for me, it started when i was young, long before i knew what being queer meant, long before i had the courage to call what i felt by its name. i only knew that there were girls i looked at a little differently. girls whose smiles stayed in my mind longer than they probably should have. girls i wanted to be around without knowing exactly why. girls whose attention meant a little more to me than i wanted to admit.

but i thought it was normal.

i told myself it was simply admiration. nothing more. i admired them, that was all. maybe i just thought they were pretty, maybe i wanted to be like them, or maybe i just liked having them around. i kept finding innocent explanations for feelings i was not ready to understand, because calling it anything else meant admitting there might be something about me that i had been taught to fear.

and i was terrified of that possibility.

i grew up hearing that loving another girl was a sin. i heard it enough times that the words eventually stopped sounding like something other people believed and started sounding like something i believed about myself. i was too young to know how to question it. i did not know how to separate faith from the fear that people had attached to it. i only knew that i believed in God and if people told me that loving another girl was something He did not want, then i thought i had to get rid of that part of myself.

so i prayed. i always prayed that God would take it away.

i cried and begged Him to remove those feelings from me, sometimes not even fully understanding what i was asking Him to remove. i just knew i did not want to feel different anymore. i wanted to wake up and be normal. i wanted to look at girls and feel nothing that could be mistaken for anything other than friendship or admiration. i wanted to become the kind of person who would never have to question herself, never have to hide, never have to wonder whether something inside her made her unworthy of love.

i thought maybe if i prayed hard enough, He would change me. i thought maybe if i cried enough, He would understand how badly i wanted to be rid of it.

and looking back, there is something heartbreaking about remembering how badly i wanted to disappear from myself.

because i was only a child.

i had not hurt anyone. i had not done anything wrong. i had simply started realizing who i could love.

and somehow, i had already learned to treat that realization like a punishment.

so i became good at hiding.

whenever people asked me about my sexuality, i said i was straight. i lied because it was easier than telling the truth. sometimes the answer came automatically, almost rehearsed, because i had said it so many times in my head before anyone even asked. i’m straight. there was safety in that. no one would ask too many questions. no one would look at me differently. no one would wonder why i liked girls the way i did.

the saddest part was that i thought saying it made me safer from myself, too.

i thought that if i refused to name it, then it could not become real. if i called it admiration, it would remain admiration. if i called myself straight, maybe one day i would become straight. if i prayed for it to disappear, maybe God would answer.

but feelings do not disappear simply because you are frightened of what they mean. they stay quietly inside you, waiting for the day you finally become brave enough to look at them without flinching.

that is what i understand differently now.

the little girl i used to be was never asking God to take away love. she was asking Him to take away her fear. she was asking to stop feeling ashamed. she was asking to stop wondering if there was something fundamentally wrong with her. she was asking to be allowed to exist without having to constantly defend her own heart.

i wish i could go back to her. i wish i could sit beside her while she cried and tell her that she did not need to beg to become someone else. i wish i could tell her that one day, she would understand that the feelings she was so afraid of were not evidence of some ugliness living inside her. they were simply feelings. they were part of discovering herself.

and there was nothing shameful about that. because when i think about wlw love now, i no longer see the thing i used to pray away.

i see tenderness. i see a woman remembering the smallest things about another woman. i see her asking if she has eaten, listening to her talk about her day, remembering the stories she told weeks ago. i see her holding her hand when she is scared, fixing her hair without being asked, staying awake just a little longer because the other woman is not ready to sleep yet. i see the quiet kind of love that rarely makes it into grand stories.

the kind that lives in ordinary days. the kind that says text me when you get home. the kind that knows when something is wrong even when she says she is fine. the kind that keeps choosing tenderness even after seeing every difficult part of someone. the kind that makes you want to know a person completely, not because you expect them to be perfect, but because you want to understand them.

and i cannot look at that kind of love and understand why it should automatically be called wrong.

what is so sinful about wanting to take care of someone? what is so wrong about wanting to be there when she is hurting? what is wrong with wanting to build a life with someone who happens to be another woman? why does the love become less worthy simply because the people in it are both women?

we do not question heterosexual love this way.

when a man holds a woman’s hand, people call it sweet. when he looks at her like she is the most beautiful person in the room, people call it romance.

when he tells her he wants to spend his life with her, people call it devotion.

but when two women do the same things, suddenly their love is placed under a microscope. people ask what it means. they ask who is the man, they ask whether it is just a phase, they ask whether they are sure, they ask whether they have tried being with someone of the opposite sex, they ask questions that make something as simple as love feel like a courtroom where the people in it are expected to prove their innocence.

love should not have to defend itself simply because it does not look familiar.

two women loving each other does not take anything away from anyone else. it does not make heterosexual love less beautiful. it does not ask anyone to change who they are. it simply asks to exist. to be allowed to be ordinary. to be allowed to be happy. to be allowed to grow into something that does not have to constantly explain itself.

two women are just two women who fell in love.

sometimes they are just girlfriends. sometimes they are just two people arguing about what to eat, laughing at things no one else finds funny, sending each other pictures throughout the day, falling asleep on calls, planning trips they may not take for years, talking about a future that feels impossible and beautiful at the same time. sometimes they are simply trying to make a life together.

and there should be nothing extraordinary about wanting that. the only extraordinary thing should be how long people have been forced to fight for the right to have it.

that is why the line from guilty as sin? feels so personal to me.

“what if the way you hold me is actually what’s holy?”

because there was a time when being held by another girl would have terrified me. there was a time when i would have looked at that tenderness and wondered whether God was angry with me.

there was a time when i believed that if i loved a woman, i would have to choose between being honest about myself and being worthy of faith.

and now i find myself wondering why i ever believed that love and goodness had to exist on opposite sides of the room.

what if the way someone holds you when you are falling apart is holy? what if the way she remembers the things you thought nobody noticed is holy? what if the way she stays when you are difficult to love is holy? what if the way she makes you feel safe enough to become your most honest self is holy? what if the tenderness between two women is not something that needs to be condemned before it can be understood?

maybe holiness was never supposed to be determined by who was standing beside you.

maybe it is found in what you do with the love you are given.

in how gently you hold it. in how carefully you protect it. in how sincerely you show up for another person.

and if that is the case, then i cannot believe the little girl i used to be was ever asking for something wrong, she was simply asking for permission to love without fear.

i spent years believing that being queer was something i needed to hide. i learned to lie about it. i learned to pray against it. i learned to cry over it. i learned to wonder whether there was a version of myself that would be easier for everyone to accept.

but i do not want to look at that younger version of myself with shame anymore.

she was scared because people had taught her to be scared. she lied because she thought the truth would make her less loved. she prayed because she genuinely believed she needed to be changed.

she cried because she did not know that one day she would be able to look back and understand that there was never anything wrong with her heart.

and maybe healing, for me, is not about pretending those years never happened, it is about finally understanding that little girl with kindness. it is about telling her that she did not fail god.

she did not fail herself. she was never dirty. she was never broken. she was never a problem waiting to be fixed. she was simply growing up.

and perhaps the most beautiful part of growing up is realizing that the things you once feared about yourself can eventually become the things you learn to hold with tenderness.

that is what guilty as sin? makes me think about.

the song plays with desire, guilt, temptation, and the complicated space between what we are told we should feel and what we actually feel. but for me, that one question reaches somewhere much older than romance. it reaches the little girl who once prayed for her own feelings to disappear. it reaches the girl who said i’m straight because the truth felt dangerous. it reaches the part of me that once believed love could make me unworthy.

and now, instead of hearing that lyric as a confession of guilt, i hear it as a question that finally gives me room to breathe.

what if the love i once begged God to take away was never something i needed saving from?

what if the problem was never that i could love a woman? what if the problem was that i had been taught to hate myself for it?

maybe i will never be able to go back and change the nights i spent crying. maybe i cannot give that younger version of myself the childhood where she never had to question whether she was good enough to be loved.

but i can give her something now. i can give her acceptance. i can give her the truth she was too afraid to say. i can tell her that she was never wrong for loving.

after everything, that is what the lyrics means to me.

not that i have to prove my love is holy, not that queer love needs anyone’s permission to become sacred, but that perhaps i was looking for holiness in the wrong place all along. perhaps it was never in becoming someone else. perhaps it was never in forcing my heart to be different. perhaps it was simply in the way love could make me feel safe enough to finally be myself.

after all those years of asking God to take that part of me away, i can finally stop asking for it to disappear. i can simply let it exist. maybe i can finally call it what it was.

love.

and for the first time, i do not have to apologize for that word.

“marunong lang ako, pero hindi ako magaling.”

madalas ko itong sabihin kapag may pumupuri sa akin, na para bang kailangan kong agad bawiin ang anumang magandang sinabi nila tungkol sa akin. kapag sinabi nilang magaling ako, napapangiti ako pero sa loob-loob ko, may bahagi agad sa akin na kumokontra. hindi naman. marunong lang ako. parang mas madali para sa akin na tanggapin na kaya ko lang kaysa amining baka mayroon talaga akong kayang gawin nang maayos.

pero ang mahirap, kahit sabihin kong hindi naman ako magaling, hindi ibig sabihin na nawawala na ang pagnanais kong maging magaling.

doon nagsisimula ang tahimik na laban. ang laban na ang kalaban ay sarili ko.

dahil kapag may nakita akong taong mas mahusay sa akin, hindi ko naman sila kinamumuhian. hindi ko naman gustong bumagsak sila para lang maramdaman kong nasa taas ako. sa totoo lang, hinahangaan ko pa sila. tinitingnan ko kung paano nila ginagawa ang mga bagay na gusto ko ring matutunan, kung gaano sila kabilis, kung gaano sila kahusay, kung gaano sila kakumpiyansa sa sarili nila.

pero pagkatapos kong humanga, bigla kong tinitingnan ang sarili ko.

at doon pumapasok ang tanong.

bakit hindi ako kasing galing nila?

bakit parang ang dali para sa kanila pero kailangan kong paghirapan nang sobra? bakit kapag sila ang gumawa, parang madali lang, pero kapag ako, kailangan kong ulit-ulitin bago maging maayos? bakit may mga taong kayang gawin sa unang subok ang bagay na ilang beses ko nang pinagpraktisan?

at kahit wala naman silang sinasabing masama tungkol sa akin, ako mismo ang gumagawa ng paghahambing.

ako ang naglalagay sa sarili ko sa tabi nila. ako ang sumusukat. ako ang naghahanap ng pagkukulang. ako rin ang unang nagsasabi sa sarili kong talo ako.

kaya minsan, hindi naman talaga sila ang kalaban ko kundi ang sarili ko.

dahil pwede akong tumingin sa isang taong mas magaling sa akin at sabihing, “ang galing niya.” pero ilang segundo lang, nagiging, “bakit hindi ako ganoon?”

pwede akong matuwa para sa tagumpay ng iba at sabay na malungkot dahil pakiramdam ko ay napag-iiwanan ako.

pwede kong ipagmalaki ang isang tao habang tahimik kong tinatanong kung kailan naman ako magiging ganoon kagaling.

at iyon ang nakakainis dahil minsan, wala namang humihila sa akin pababa kundi ako rin. wala namang nagsasabing hindi ako sapat, ako lang ang paulit-ulit na nagtatanong kung bakit hindi ako tulad nila.

nakakapagod palang makipagkumpitensya sa mga taong hindi naman nakikipagkumpitensya sa iyo.

nakakapagod palang matalo sa isang paligsahang ikaw lang ang gumawa. at mas nakakapagod kapag hindi mo alam kung paano ihihinto ang paghahambing.

dahil kahit anong gawin ko, palaging may taong mas magaling, mas mabilis, mas mahusay, mas maraming alam, mas magandang gawa, mas kahanga-hangang talento. at kung gagawin kong sukatan ng halaga ko ang pagiging mas magaling kaysa sa lahat, hindi ako kailanman mananalo.

dahil kahit umabot ako sa isang taong hinahangaan ko ngayon, bukas may iba na namang mas mataas.

at marahil iyon ang dahilan kung bakit ang salitang “magaling” ay parang napakalayo para sa akin.

kapag sinabi kong magaling ako, parang kailangan kong patunayan iyon sa lahat ng pagkakataon pero hindi naman ganoon ang tao. may mga araw na kaya natin, may mga araw na hindi. may mga bagay na mahusay tayo at may mga bagay na kailangan pa nating matutunan. hindi naman nawawala ang lahat ng kaya natin dahil lamang may isang bagay tayong hindi nagawa nang maayos.

pero mahirap paniwalaan iyon kapag ang nakikita ko ay kung ano ang mayroon ang iba na wala sa akin.

minsan, hindi ko napapansin na may mga bagay din akong kaya na baka ibang tao naman ang tinitingnan at iniisip na sana kaya rin nila iyon.

dahil ganoon naman yata ang paghahambing.

palagi kang nakatingin sa taong nasa unahan mo at bihira mong lingunin kung gaano na pala kalayo ang narating mo.

kaya sinasabi ko na lang, marunong lang ako.

hindi dahil wala akong pinaghirapan o hindi dahil wala akong kayang gawin. iyon ay dahil natatakot akong matawag na magaling at pagkatapos ay hindi ko mapatunayan kinabukasan.

natatakot akong kapag pinaniwalaan kong magaling ako, mas masakit kapag nagkamali ako.

kaya mas madaling maliitin ang sarili bago pa man ito magawa ng ibang tao.

pero kahit anong tawag ko sa sarili ko, hindi naman nawawala ang gusto kong maging mahusay. patuloy pa rin akong magsasanay. patuloy pa rin akong titingin sa mga taong hinahangaan ko. patuloy pa rin akong mapapaisip kung paano nila nagawa iyon at kung kaya ko rin ba.

at siguro iyon ang pinakamagulong bahagi nito.

gusto kong maging mas mahusay, pero ayokong ang pagnanais na iyon ang maging dahilan para kamuhian ko ang sarili ko sa tuwing may nauuna sa akin. gusto kong humanga sa iba nang hindi ko kailangang maliitin ang sarili ko pagkatapos. gusto kong sabihin na “ang galing niya” nang hindi sinusundan ng “sana ganoon din ako.” gusto kong matutong tingnan ang galing ng ibang tao bilang isang bagay na maaari kong hangaan, hindi isang salamin na palaging magpapakita sa akin ng mga bagay na kulang sa sarili ko.

dahil sa huli, marunong lang ako, hindi ako magaling.

minsan, sobrang layo ko sa gusto kong marating. minsan, ako mismo ang unang taong hindi naniniwala sa kaya ko. at minsan, kapag nakita ko ang ibang tao na mas magaling sa akin, mapapatanong pa rin ako,

“bakit hindi ako kasing galing nila?”

siguro hindi ko kailangang magkaroon agad ng sagot? siguro sapat nang aminin kong naiinggit ako minsan, nasasaktan minsan, nadidismaya minsan, at napapagod minsan sa sarili kong paghahambing.

dahil hindi naman masamang gustong gumaling. ang masakit ay kapag habang pilit mong inaabot ang galing ng iba, unti-unti mong nakakalimutang kilalanin ang sarili mong kaya.

at baka iyon ang laban na hindi ko pa natatapos.

hindi ang pagiging mas magaling kaysa sa kanila, kundi ang pag-aaral kung paano hahangaan ang galing nila nang hindi ko kailangang itanong kung bakit hindi ako katulad nila.

hindi ko maiwasang ikumpara ang sarili ko sa mga taong kaedad ko. may mga taong parang ang bilis ng takbo ng buhay nila. may mga pangarap nang natutupad, may mga achievements nang naipon, may mga bagay nang kaya nilang sabihin na “pinaghirapan ko ‘to.” habang ako, minsan, pakiramdam ko nasa parehong lugar pa rin ako, pilit inuunawa kung saan ba talaga ako papunta.

at sa mga ganitong pagkakataon, napapaisip ako: maipagmamalaki pa rin ba ako ng mga tao kahit wala pa akong nararating?

maipagmamalaki pa rin ba ako ng pamilya ko kahit wala pa akong maipakitang malaking achievement? maipagmamalaki pa rin ba ako ng mga taong naniwala sa akin kahit hanggang ngayon, hindi ko pa nagagawa ang mga bagay na sinabi kong gagawin ko? maipagmamalaki pa rin ba ako ng mga taong nakakita sa akin na may pangarap, kahit ngayon ay parang ang layo ko pa rin sa pangarap na iyon?

kasi minsan, parang ang mundo ay may tahimik na paraan ng pagsasabi sa atin na kailangan muna nating maging successful bago tayo maging proud sa sarili natin. may trabaho o kung hindi man ay nakakapag-aral pa. may pera. may title. may achievement. kailangan may maipakita bago masabing “may narating na siya.” o di kaya ay “malayo pa, pero malayo na.”

at dahil doon, natututo tayong ikahiya ang pagiging nasa proseso pa lamang.

nahihiya tayong sabihin na hindi pa natin alam kung ano ang gagawin natin sa buhay. nahihiya tayong umamin na hindi pa natin naaabot ang gusto natin. nahihiya tayong sabihin na hanggang ngayon, sinusubukan pa rin nating buuin ang sarili natin mula sa mga bagay na hindi pa natin nagagawa.

pero paano kung hindi naman pala kailangang may maipakita para maging karapat-dapat sa pagmamalaki? paano kung puwede ka pa ring ipagmalaki habang wala ka pang medalya? habang wala ka pang diploma? habang hindi pa natutupad ang pangarap mo? habang nagsisimula ka pa lang?

siguro hindi natin kailangang hintayin ang araw na nasa dulo na tayo bago natin masabing may narating tayo dahil siguro may halaga rin ang bawat araw na pinili nating magpatuloy kahit hindi natin alam kung kailan tayo makakarating.

dahil hindi naman nakikita ng ibang tao kung ilang beses tayong muntik sumuko bago natin natapos ang isang araw. hindi nila nakikita ang mga gabing tahimik tayong natatakot sa kinabukasan. hindi nila nakikita kung gaano karaming beses nating kinuwestiyon ang sarili natin, kung ilang beses tayong nagsimulang muli, o kung gaano karaming pangarap ang pansamantala nating isinantabi dahil may mga bagay na mas kailangan nating unahin.

sana sa mga susunod na araw ay maisip ko na ang  halaga ko ay hindi nagsisimula sa araw na may maipagmamalaki na akong achievement. hindi ako magiging mas karapat-dapat mahalin kapag matagumpay na ako. hindi ako magiging mas mahalaga kapag may pera na ako. hindi ako magiging mas deserving ng pagmamalaki kapag narating ko na ang lugar na gusto kong puntahan.

ako pa rin ang sarili ko habang papunta pa lang ako roon.

at sana ganoon din ang tingin ng mga taong mahal ko sa akin. sana hindi nila ako tinitingnan at iniisip kung ano pa ang kulang. sana makita rin nila ang mga bagay na nagawa ko kahit maliit.

sana nakikita nila ang mga pagkakataong sinubukan ko ulit, mga panahong pinili kong magpatuloy kahit hindi ko alam kung saan hahantong, mga simpleng katotohanang hanggang ngayon, nandito pa rin ako.

baka balang araw, may maipagmamalaki na rin ako. baka makuha ko rin ang mga bagay na matagal ko nang hinihintay. baka dumating ang panahon na kaya ko nang tingnan ang sarili ko at sabihin, “ito pala ang pinuntahan ng lahat ng paghihirap ko.”

pero habang wala pa roon, sana hindi ko kailangang isipin na wala akong halaga. sana hindi ko kailangang madaliin ang sarili ko para lang magkaroon ng dahilan ang ibang tao para maging proud sa akin.

dahil kung kailangan kong muna maging matagumpay bago nila ako maipagmalaki, baka matagal ko pang kailangang hintayin ang araw na iyon.

pero kung ang pagmamalaki ay maaari palang ibigay sa isang taong patuloy pa lang na sumusubok, sana kasama ako roon. sana maipagmamalaki nila ako hindi lamang dahil sa kung ano ang mararating ko, kundi dahil sa kung sino ako habang papunta roon.

dahil hindi lahat ng nararating ay nakikita. may mga tagumpay na tahimik. may mga laban na walang nakakakita. may mga araw na ang pinakamalaking achievement ay ang hindi pagsuko.

at baka isang araw, kapag narating ko rin ang mga pangarap na matagal kong ipinagdasal, hindi ko na kailangang itanong kung proud ba sila sa akin.

dahil sana, matagal na nilang sagot iyon bago pa man ako makarating.

[photo from pinterest]

gusto kong umalis pero may mga maiiwan

may mga araw na gusto ko na lang umalis. hindi dahil wala na akong mahal, hindi dahil wala nang taong mahalaga sa akin, at hindi rin dahil wala nang kahit isang magandang bagay na natitira sa buhay ko. minsan, gusto ko lang umalis dahil pagod na ako. pagod na akong gumising araw-araw na parang pareho lang ang bigat na kailangan kong dalhin. pagod na akong ngumiti kapag ang totoo, gusto ko lang namang umiyak. pagod na akong sabihin na “okay lang ako,” kapag ilang beses ko nang hindi alam kung paano magiging okay.

may mga gabing tahimik na ang lahat at doon ko naririnig nang mas malinaw ang mga bagay na buong araw kong sinusubukang takasan. doon pumapasok ang mga tanong na ayaw kong sagutin, ang mga takot na pilit kong tinatago, at ang pagod na hindi ko maipaliwanag kahit ilang beses ko pang subukang hanapan ng tamang salita. minsan, naiisip ko kung gaano kasarap sana kung puwedeng mawala na lang ang lahat ng sakit nang hindi na kailangang ipaliwanag kung bakit ako napagod. kung puwedeng hindi na lang ako gumising at hindi ko na kailangang harapin na naman ang bukas, baka mas madali. baka sa sandaling iyon, parang ang pag-alis ang pinakamadaling paraan para makapagpahinga.

pero pagkatapos, naiisip ko sila.

naiisip ko ang mga taong tatawag sa pangalan ko at walang sasagot. ang mga taong maghihintay sa pag-uwi ko kahit hindi na ako darating. ang mga taong makakakita ng pangalan ko sa kanilang telepono at mapapaisip kung bakit hindi na ako nagrereply. naiisip ko ang mga bagay na naiwan ko, ang mga litrato, mga mensahe, mga alaala, mga simpleng bagay na hindi naman naging mahalaga noong nandito pa ako pero biglang magiging napakasakit kapag wala na ako. at doon ako natatakot.

dahil ang totoo, minsan hindi ang pag-alis ang kinatatakutan ko. ang kinatatakutan ko ay kung sino ang kailangan kong iwan para magawa iyon.

paano ko iiwan ang mga taong minahal ako kahit hindi nila palaging alam kung paano ako intindihin? paano ko iiwan ang mga taong maaaring hindi ko palaging nasasabihan kung gaano sila kahalaga sa akin? paano ko haharapin ang ideya na may isang taong maaaring habambuhay na magtanong kung may nagawa ba sana siya para pigilan ako? paano ko iiwan sa iba ang sakit na ako mismo ay hindi ko na kayang dalhin?

siguro iyon ang hindi natin nakikita kapag sobrang bigat na ng lahat. kapag ikaw mismo ang nasasaktan, parang lumiit ang buong mundo hanggang sa sakit mo na lang ang natitira. parang ikaw lang ang kailangang mabuhay kasama nito. parang wala nang ibang paraan para matapos ang nararamdaman mo. pero ang buhay mo ay hindi lamang kung ano ang nararamdaman mo ngayong gabi. hindi lamang ito ang problemang kinakaharap mo ngayon, hindi lamang ang taong nawala, ang pangarap na hindi natupad, ang pera na wala, ang tahanang hindi mo maramdamang tahanan, o ang sarili mong hindi mo na makilala dahil sa sobrang pagod.

may mga bahagi ng buhay na hindi mo pa nakikita. may mga taong hindi mo pa nakikilala. may mga lugar na hindi mo pa napupuntahan. may mga umagang hindi mo pa nasasaksihan. may mga bersyon ng sarili mo na hindi mo pa nakikilala dahil masyado kang abala ngayon sa pagsubok na mabuhay. may mga tawanan na hindi mo pa naririnig, mga kantang hindi mo pa paborito, mga pagkaing hindi mo pa natitikman, mga kaibigang hindi mo pa nakakasama, at mga ordinaryong araw na hindi mo pa alam na balang araw ay magiging dahilan para isipin mong “buti na lang nandito pa ako.”

hindi ko sinasabing magiging madali ang lahat. hindi ko rin sasabihin sa iyong lilipas lang ang lahat dahil alam kong may mga sakit na hindi basta-basta nawawala. may mga bagay na kailangan talagang pagdaanan, may mga sugat na matagal gumaling, at may mga araw na kahit anong pilit mong maging okay ay hindi mo talaga kaya. pero baka hindi naman ang kailangan mo ngayon ay maging okay. baka kailangan mo lang munang mabuhay hanggang sa dumating ang araw na kaya mo ulit.

hindi mo kailangang ayusin ang buong buhay mo ngayong gabi. hindi mo kailangang malaman kung paano magiging maayos ang susunod na taon. hindi mo kailangang magkaroon ng sagot para sa lahat ng problema mo. minsan, ang kailangan mo lang ay malagpasan ang isang gabi. isang oras. isang minuto. at kapag lumipas na iyon, isa na namang minuto. hanggang sa mapansin mong nandito ka pa rin.

at kung hindi mo kayang sabihin na “gusto kong mabuhay,” baka puwede mo munang sabihin na “ayokong gumawa ng desisyong hindi ko na mababawi habang ganito ako kasakit.” baka puwede mong ipagpaliban muna. baka puwede mong tawagan ang isang taong pinagkakatiwalaan mo at sabihin ang bagay na matagal mo nang ayaw sabihin: “hindi ako okay. natatakot ako sa sarili kong mga naiisip. pwede mo ba akong samahan?” hindi mo kailangang ipaliwanag nang maganda. hindi mo kailangang ayusin ang mga salita. kailangan mo lang maging totoo.

dahil baka may mga taong hindi alam kung gaano ka na kabigat dahil hindi mo pa nasasabi. baka may taong akala niya okay ka dahil palagi mong sinasabi na okay ka. baka may taong handang makinig pero hindi alam na kailangan mo siyang lapitan. at baka hindi mo kailangang hintayin na mapansin nila. minsan, kailangan nating maging unang magsabi ng “tulungan mo ako.”

hindi kahinaan ang paghingi ng tulong. hindi mo kailangang maging sapat ang lakas para humingi nito. hindi mo kailangang hintayin na maging desperado ka bago mo sabihin na nahihirapan ka. at hindi mo kailangang ikahiya ang katotohanang may mga araw na hindi mo kayang buhatin ang sarili mo.

kaya kung may bahagi sa’yo ngayon na gustong umalis, sana huwag mo munang pakinggan iyon nang mag-isa. manatili ka malapit sa isang taong pinagkakatiwalaan mo. huwag kang magkulong mag-isa habang mabigat ang mga naiisip mo. ilayo muna ang sarili mo sa anumang bagay na maaari mong gamitin para saktan ang sarili mo, at sabihin sa isang taong mapagkakatiwalaan mo kung gaano kaseryoso ang nararamdaman mo. hindi mo kailangang dalhin ang gabing ito nang mag-isa.

dahil oo, maaaring gusto mong umalis. maaaring pagod ka na. maaaring may mga araw na hindi mo na makita kung bakit kailangan mo pang ipagpatuloy. pero sana maalala mo na ang pagnanais na matapos ang sakit ay hindi palaging nangangahulugang gusto mong matapos ang buhay. minsan, gusto mo lang matapos ang paraan ng pamumuhay na sobrang sakit na. gusto mo lang ng pahinga. gusto mong may umintindi. gusto mong may sumalo. gusto mong may magsabi sa iyong hindi mo kailangang kayanin lahat ngayon.

at baka iyon ang kailangan mong hanapin, hindi ang paraan para mawala ka, kundi ang paraan para hindi mo na kailangang mabuhay nang ganito kabigat.

kaya kung gusto mong umalis, manatili ka muna. hindi dahil kailangan mong mangako na magiging okay ka habambuhay. hindi dahil kailangan mong isipin ang buong kinabukasan. manatili ka dahil baka bukas, may isang maliit na bagay na hindi mo pa alam ngayon na magiging dahilan para magpatuloy ka. at kung wala kang makita ngayon, hayaan mong ibang tao muna ang manghawakan sa pag-asang hindi mo kayang hawakan para sa sarili mo.

dahil baka balang araw, kapag hindi na ganito kabigat ang lahat, babalikan mo ang sarili mong ito at maiintindihan mo kung gaano kalayo ang narating mo. baka maalala mo ang gabing gusto mo nang mawala at mapaisip ka, “buti na lang hindi ko tinapos ang kuwento ko roon.”

at sana, kapag dumating ang araw na iyon, hindi mo na kailangang isipin kung sino ang maiiwan.

dahil nandito ka pa.

at minsan, iyon muna ang pinakamalaking panalo.

hindi mo kailangang mahalin ang buhay mo ngayong araw. hindi mo kailangang maging masaya ngayong gabi. kailangan mo lang manatili nang sapat para magkaroon ang buhay ng pagkakataong maging iba.

at oo, may mga taong maiiwan kung aalis ka, pero higit sa lahat, may isang taong hindi mo pa dapat iwan,

ang sarili mong baka balang araw, maging dahilan kung bakit magpapasalamat kang nanatili ka.

sa dami ng bagay na kailangan kong pag-isipan bago piliin, ikaw ang gusto kong piliin nang hindi nagdadalawang-isip.

siguro iyon ang pinakamasimple kong paraan para sabihin kung gaano kita kamahal.

dahil sa buhay, natutunan kong hindi lahat ng gusto ko ay puwedeng kunin agad. may mga bagay na kailangang pag-ipunan, pag-isipan, at minsan, tuluyang ipagpaliban. sanay akong magtanong kung kailangan ko ba talaga, kung kaya ko ba, kung sulit ba, kung may mas mahalaga bang dapat unahin.

pero pagdating sa’yo, parang nawawala lahat ng tanong na iyon. hindi dahil hindi kita iniisip nang mabuti, kundi dahil ikaw mismo ang sagot.

kapag ikaw ang pinag-uusapan, ayaw kong magsimula sa “kaya ko ba?” gusto kong magsimula sa “paano?” paano kita mapapangiti? paano kita mapapasaya? paano ko mapaparamdam sa’yo na mahal kita? paano ko maipapakita sa’yo na kahit hindi ako palaging mahusay sa pagsasabi, hindi kailanman maliit ang lugar mo sa puso ko?

dahil mahal kita sa mga paraang hindi naman nangangailangan ng malaking bagay. mahal kita kapag kinukuwento mo sa akin ang isang bagay na parang napakaliit lang, pero nakikinig pa rin ako dahil mahalaga iyon sa’yo. mahal kita kapag inuulit mo ang isang kuwento na narinig ko na, pero hinahayaan kitang i-kwento ulit dahil gusto kong marinig kung paano mo ito sasabihin. mahal kita kapag tahimik ka. kapag makulit ka. kapag pagod ka. kapag wala kang gana. kapag hindi mo alam kung ano ang gusto mong sabihin. mahal kita kahit sa mga araw na hindi mo alam kung paano mamahalin ang sarili mo. mahal kita kahit wala akong maiaalay kundi sarili ko palang.

hindi kailangang maging espesyal ang araw para maging espesyal ka sa akin. hindi kailangang may regalo. hindi kailangang may date. hindi kailangang may dahilan. minsan, sapat nang makita ko ang pangalan mo sa screen ng cellphone ko para gumaan ang araw ko. sapat nang marinig ko ang boses mo. sapat nang malaman kong nandiyan ka. sapat nang makausap kita tungkol sa kahit anong bagay, kahit wala naman talaga tayong pinag-uusapan. sapat na sa akin na nararamdaman ko ang presensya mo.

dahil hindi naman palaging malalaki ang paraan ng pagmamahal. minsan, nasa maliliit na bagay lang. nasa pag-alala. nasa pakikinig. nasa paghihintay. nasa pag-intindi. nasa pagtatanong kung kumain ka na ba. nasa pag-alam kung kailan ka gustong kausapin at kung kailan mo kailangan ng katahimikan. nasa mga “nakauwi ka na ba?” nasa mga “ingat ka.” nasa mga “mahal kita,” nasa mga bagay na maaaring walang halaga sa ibang tao, pero para sa taong mahal mo, parang maliliit na paraan iyon ng pagsasabing, “iniisip kita.”

at iniisip talaga kita. mas madalas pa kaysa sa alam mo. minsan, may nakikita akong bagay at ikaw agad ang pumapasok sa isip ko. may naririnig akong kanta at naiisip kong iparinig din saiyo. may nakikita akong lugar at naiisip ko na sana sa susunod ay magkasama na nating mapuntahan yon. may nangyayaring maganda sa araw ko at gusto ko agad sabihin sa’yo. may nangyayaring masama at ikaw ang isa sa mga unang taong gusto kong hanapin at pagsumbungan. parang unti-unti kang naging bahagi ng paraan ko ng pagtingin sa mundo at mas nagiging maganda ang pagtingin ko sa mga iyon kapag naiisip kong maaari ko silang ibahagi sa’yo.

at siguro iyon ang ibig sabihin ng pagmamahal para sa akin. hindi iyong kailangan kitang kasama sa bawat segundo, kundi iyong kahit wala ka rito, may bahagi ka pa rin sa mga sandaling gusto kong alalahanin.

at kung tutuusin, ang dami kong bagay na hindi ko kayang ibigay. may mga araw na wala akong tamang salita, mga araw na wala akong lakas, mga araw na hindi ko alam kung paano ipapakita ang nararamdaman ko, mga araw na maitutulak kita palayo dahil ang nasa isip ko ay mas makabubuti ito para sa iyo.

pero sana huwag mong isipin na kapag hindi ko naipakita nang maayos, ibig sabihin ay wala. dahil minsan, tahimik lang ang pagmamahal. minsan, wala itong magandang linya. minsan, hindi ito kayang gawing isang malaking eksena. minsan, ang itsura lang nito ay isang taong patuloy na nag-aalala kung okay ka ba. isang taong natutuwa kapag masaya ka. isang taong nasasaktan kapag nasasaktan ka. isang taong gusto kang makitang maabot ang mga bagay na gusto mo, kahit hindi siya ang dahilan kung bakit mo iyon maaabot.

at gusto kong maging ganoong tao para sa’yo.

hindi iyong taong kailangang maging sentro ng lahat, kundi iyong taong pwede mong tawagan. iyong taong pwede mong pagsabihan ng magandang balita. iyong taong pwede mong iyakan kapag masyado nang mabigat. iyong taong hindi mo kailangang pag-isipan kung karapat-dapat kang lapitan.

dahil gusto kong maging pahinga mo, hindi dagdag sa pagod mo.

at kung may isang bagay akong gustong ipangako sa’yo, hindi iyon ang kaya kong ibigay sa hinaharap.

hindi ko alam kung ano ang magiging buhay natin. hindi ko alam kung saan tayo dadalhin ng panahon. hindi ko alam kung ano ang kaya kong gawin bukas.

pero alam ko kung ano ang kaya kong gawin ngayon at yon ay mahalin ka.

sa paraan na kaya ko. sa paraan na alam ko. sa paraan na patuloy ko pang natututunan.

at kahit maraming bagay sa buhay ang kailangan kong pag-isipan bago piliin, sana huwag mong isipin na isa ka roon.

dahil hindi kita pinipili dahil ikaw ang pinakamadaling piliin, pinipili kita dahil ikaw ang gusto kong piliin.

at kung kailangan kong magsimula ulit, pipiliin pa rin kita. kung bibigyan ako ng pagkakataong makilala ka ulit, gusto pa rin kitang makilala. kung babalik ako sa unang araw na hindi pa kita mahal, gusto kong dumating ulit sa puntong minahal kita.

hindi kita kailangang kalkulahin.
hindi kita kailangang timbangin.
hindi kita kailangang hanapan ng dahilan.

dahil sa dami ng bagay sa buhay ko na kailangang may dahilan bago ko piliin, ikaw ang pinili ko dahil ikaw.

at baka iyon ang pinakasimple at pinakatotoong paraan ng pagmamahal na alam ko,

ang piliin ka kahit walang ibang dahilan kundi ang katotohanang ikaw ang gusto kong mahalin.

at kung sakaling dumating ang araw na kailangan kong bilangin muli ang lahat ng mayroon ako, sana huwag kong makalimutan ang isang bagay:

may mga bagay na sinusukat ng halaga, may mga bagay na sinusukat ng panahon, pero ang pagmamahal ko sa’yo, hindi ko kailanman gustong gawing numero.

tinitingnan kita, at minsan, hindi ko maiwasang isipin kung paano kita mabibigyan ng lahat ng bagay na gusto kong ibigay sa iyo. tinitingnan kita habang nagsasalita ka tungkol sa mga bagay na gusto mong maranasan, sa mga lugar na gusto mong puntahan, sa mga pangarap na gusto mong maabot, at sa buhay na gusto mong magkaroon balang araw. nakikinig ako, ngumingiti, at sinisikap kong itago ang isang maliit na takot na paulit-ulit na bumubulong sa isip ko: paano ko maiaalok sa iyo ang mundo kung hirap pa akong abutin ang maliit na bahagi nito para sa ating dalawa?

dahil mahal kita at marahil iyon ang dahilan kung bakit minsan ay nakakatakot magmahal. hindi dahil ayaw kong magmahal kundi dahil ayaw kitang mahalin nang kapos.

ayaw kitang mahalin nang kailangan kong palaging bilangin kung hanggang saan lang ang kaya kong ibigay. ayaw kong dumating sa puntong gusto kitang dalhin sa isang lugar pero kailangan ko munang isipin kung may matitira pa sa akin pagkatapos. ayaw kong gusto kitang regaluhan pero kailangan kong pag-isipan nang ilang beses kung kaya ko ba. ayaw kong sa bawat gusto kong gawin para sa iyo, may kasamang kalkulasyon kung kaya ko ba o hindi. ayaw kitang mahalin nang may palaging “hanggang dito lang muna.”

gusto kitang mahalin nang maluwag. gusto kitang ilibre kapag gusto ko. gusto kitang regaluhan dahil nakita ko lang ang isang bagay at naisip kita. gusto kong sabihin na “akin na, ako na” nang hindi kinakailangang isipin kung sapat pa ba ang pera ko para bukas. gusto kong maibigay sa iyo ang mga bagay na hindi mo naman hinihingi.

kaya masakit aminin na hindi ko pa kayang gawin iyon.

kaya minsan, napapatanong ako, sapat ba na mahal kita?

sapat ba ang pagmamahal ko kung hindi ko naman kayang sabayan ito ng lahat ng gusto kong ibigay sa iyo? sapat ba ang “nandito ako” kapag ang gusto kong ibigay ay isang buhay na hindi mo kailangang pag-isipan kung kaya ba? sapat ba ang mga pangakong kaya kong sabihin ngayon kung hindi ko pa kayang tuparin ang lahat ng gusto kong ipangako bukas?

tinitingnan kita at iniisip ko kung may mas nararapat bang iba para sa’yo. ibang tao na mas maraming kayang ibigay kaysa sa akin. ibang taong hindi kailangang magbilang bago mangarap. ibang taong kayang magplano ng kinabukasan nang hindi natatakot sa gastos. ibang taong kayang sabihin sa iyo, “kunin mo, bilhin natin,” nang hindi iniisip kung ano ang matitira sa bulsa niya pagkatapos.

at minsan, nakakaramdam ako ng hiya dahil gusto kitang bigyan ng buhay na maganda, pero ako mismo ay hindi pa sigurado kung kaya kong buuin iyon.

pero alam mo kung ano ang masakit? hindi mo naman ako hinihingan ng lahat ng iyon.

ikaw ang hindi humihingi dahil ako ang humihingi sa sarili ko. ako ang nag-iisip na dahil mahal kita, kailangan kaya kong ibigay ang lahat. ako ang natatakot na baka balang araw, makita mo ang lahat ng hindi ko kayang ibigay at mapagod kang maghintay.

sabi nga sa kanta, may bigat talaga ang magmahal. hindi dahil pabigat ang taong minamahal, kundi dahil kapag totoong mahal mo ang isang tao, gusto mong maging sapat para sa kanya sa lahat ng paraan. gusto mong magkaroon ng sapat na kamay para saluhin lahat ng gusto mong ibigay.

pero minsan, kaunti pa lang ang nasa mga kamay mo. at iyon ang kinatatakutan ko. na baka dumating ang araw na makita mo ang lahat ng hindi ko kayang ibigay at isipin mong kulang ang pagmamahal ko.

pero sana, kapag dumating ang araw na iyon, maalala mong hindi ko naman sinusukat ang pagmamahal ko sa iyo sa kung magkano ang kaya kong gastusin.

dahil may mga bagay akong kayang ibigay na hindi nabibili.

maaari kitang pakinggan. maaari kitang samahan. maaari kitang intindihin kahit mahirap. maaari kitang hintayin. maaari kitang hawakan kapag pagod ka. maaari akong manatili kapag gusto mo nang sumuko. at maaari kitang mahalin sa mga araw na wala akong maibigay kundi ang sarili ko.

hindi man iyon kasing kinang ng mga bagay na mabibili ng pera, sana malaman mong hindi ibig sabihin na maliit ang halaga nito.

dahil kung tutuusin, hindi naman talaga ako natatakot na wala akong pera, natatakot lang ako na baka hindi ko maibigay sa iyo ang buhay na sa tingin ko ay nararapat sa iyo.

gusto kong dumating ang araw na hindi ko na kailangang isipin kung kaya ba natin. gusto kong dumating ang araw na kapag sinabi mong gusto mong pumunta sa isang lugar, ang una kong itatanong ay “kailan tayo aalis?” at hindi “magkano kaya?” gusto kong dumating ang araw na makakapagbigay ako nang hindi natatakot sa susunod na araw.

pero habang wala pa tayo roon, gusto kong matutong huwag ikahiya ang kung ano ang mayroon ako ngayon.

dahil baka hindi naman kailangan na buo na ang mundo ko bago kita isama rito, baka puwede natin itong buuin nang magkasama.

pira-piraso. unti-unti. sa bawat maliit na bagay na kaya natin. sa bawat simpleng pagkain na pinagsasaluhan natin. sa bawat lakad na wala namang pupuntahan. sa bawat gabing sapat nang marinig ko ang boses mo. sa bawat maliit na regalong pag-iipunan ko. sa bawat ordinaryong araw na pinipili pa rin nating manatili.

baka balang araw, kapag mas marami na tayong kaya, babalikan natin ang panahong kaunti lang ang mayroon tayo at mapapangiti tayo.

dahil malalaman nating hindi pala kailangang maging marami ang mayroon tayo para maging masaya, kailangan lang pala nating may kasama.

kaya kung tinitingnan kita ngayon at minsan ay parang gusto kong ibigay sa iyo ang buong mundo, sana huwag mong isipin na nalulungkot ako dahil hindi ko pa iyon kaya.

nangangarap lang ako.

nangangarap na balang araw, maibibigay ko sa iyo ang mga bagay na ngayon ay hanggang pangarap ko pa lang.

pero habang hindi pa iyon nangyayari, ayaw kitang mahalin nang tipid. ayaw kitang mahalin nang kalahati dahil lang sa takot kong wala akong sapat.

gusto kitang mahalin nang buo kahit hindi pa buo ang buhay ko. gusto kitang mahalin sa paraang kaya ko ngayon, habang nagsusumikap akong maging taong kayang ibigay ang higit pa bukas.

dahil mahal kita.

at oo, mahal magmahal, pero ayaw kitang mahalin nang takot.

ayaw kitang mahalin habang palaging iniisip kung sapat ba ang kaya ko. ayaw kitang mahalin nang parang kailangan kong magtipid sa bawat lambing, bawat oras, bawat pangarap. ayaw kitang mahalin nang tipid.

kung kaunti lang ang kaya kong ibigay ngayon, ibibigay ko iyon nang buong-buo.

at sana samahan mo ako hanggang sa hindi nalang pagmamahal ang kaya kong maibigay saiyo.

sana samahan mo ako habang binubuo ko pa ang sarili ko, habang inaayos ko pa ang buhay ko, habang nagpapatuloy pa ako, habang sinusubukan ko pang abutin ang mga bagay na gusto kong maibigay sa atin. sana huwag mong isipin na maliit ang pagmamahal ko dahil maliit pa ang mga kamay ko ngayon. dahil kung alam mo lang kung gaano karaming bagay ang gusto kong ilagay sa mga kamay mong iyon.

sana dumating ang araw na hindi ko na kailangang sabihin sa’yo na “sana balang araw” sana dumating ang araw na kaya ko nang ibigay sa’yo ang mga bagay na dati ay tinitingnan ko lang mula sa malayo at iniisip kung kailan ko kaya maibibigay sa’yo.

pero habang wala pa tayo roon, sana huwag kang mapagod sa bersyon ko na ito. ang bersyon kong nangangarap pa lang. ang bersyon kong nag-iipon pa lang. ang bersyon kong kaunti pa lang ang kayang ibigay, pero hindi kailanman kaunti ang pagmamahal.

dahil hindi ko man kayang ibigay sa’yo ang mundo ngayon, gusto kong balang araw, kapag kaya ko na, ikaw pa rin ang kasama kong titingin dito at sasabihing, “atin na ‘to.”

at kung may isang bagay lang akong hinihiling habang papunta tayo roon, sana manatili ka.

hindi para hintayin mo ang isang perpektong bersyon ko, kundi para makita mo kung paano ko unti-unting binubuo ang sarili ko para sa buhay na gusto kong makasama ka.

kung kaunti lang ang kaya kong ibigay ngayon, buong-buo ko iyong ibibigay.

at kapag dumating ang araw na marami na akong kayang ibigay, sana ikaw pa rin ang taong una kong maiisip na bigyan.

sana kapag dumating ang araw na kaya ko nang ibigay sa’yo ang higit pa sa pagmamahal, hindi mo makalimutan na bago ko naibigay ang mundo sa’yo,

minahal muna kita nang buong-buo kahit kaunti lang ang mundo ko.

“sino ang ate ni ate?”

it is such a simple question, almost innocent when spoken aloud, yet sometimes, for the eldest daughter, it carries a kind of silence that is difficult to explain.

yes, every child grows up carrying something different. younger siblings have their own fears, their own struggles, their own quiet battles that they may never tell anyone about. their pain is not smaller simply because they came later. sometimes, they are simply the ones we notice first. they are the babies of the family, the last little hands everyone remembers holding, the ones people still instinctively check on, and there is nothing wrong with that. they deserve to be cared for, too.

but somewhere between watching over the younger ones, we sometimes forget to look back at the one who came first.

the one who was once a baby, too.

before she was an Ate, she was a little girl.

before she learned how to comfort her siblings, she needed comforting herself. before she became the one everyone called when they didn’t know what to do, she was once a child quietly wondering what she was supposed to do with the world.

then, little by little, she learned. she learned how to be responsible before she fully understood responsibility. she learned how to help when the house needed an extra pair of hands. she learned how to understand when her parents were tired, how to adjust when things became difficult, how to think twice before making a mistake because she knew someone younger might be watching.

and eventually, “ikaw ang matanda” became more than a description. it became an expectation.

be mature. be responsible. know better. set as an example. be patient. handle yourself.

sometimes, she hears those words so often that she forgets she is allowed to be a child, too. the eldest daughter can become the person everyone quietly trusts to hold things together.

and when everyone believes you can handle it, you become very good at pretending that you can. you say, “okay lang” because you don’t want to add another problem. you say, “kaya ko,” because you are used to figuring things out. you say, “ayos lang,” even when it isn’t.

not because nobody loves you, it is because everyone loves you so much that they have simply grown used to seeing you as strong.

but strength can become lonely when nobody remembers to ask what it costs.

so, who is Ate’s ate? who tells her that she can be tired without feeling guilty? who holds her when she is the one who doesn’t know what to do? who reminds her that she is allowed to make mistakes, to ask questions, to fall apart, to need someone? who takes care of the girl who spent so much of her life learning how to take care of everyone else?

maybe being the eldest means being the first to learn how to carry things, but it should never mean being the only one carrying them.

because she is still someone’s daughter. she is still someone’s little girl.

and beneath all the responsibility, beneath the expectations, beneath the title “ate”, there is still a person who sometimes wants to hear the words she has spent years giving to everyone else:

“you don’t have to be strong today. i’ve got you.”

that is what every eldest daughter deserves to know: that she does not always have to be the one who knows the way home. that she is allowed to be the one who gets lost. and when she does, she deserves someone who will find her, take her hand, and gently remind her that,

you were never meant to carry everything alone.