Hooggespannen verwachtingen

I’ve been buked and scorned
I'm gonna tell my Lord when I get home
Just how long you've been treating me wrong

Op 28 augustus 1963 staat de 34-jarige Martin Luther King voor het grootste publiek van zijn leven. Als ervaren dominee en vooraanstaand activist zijn de verwachtingen hooggespannen. Aan de voet van het Lincoln Memorial hebben zo’n 250.000 deelnemers aan de March on Washington zich verzameld om meer vrijheid, werk, loon en burgerrechten te eisen voor Afro-Amerikanen. De televisiecamera’s staan gericht op het podium. President John F. Kennedy volgt de uitzending vanuit het Witte Huis. Terwijl King nog een keer zijn aantekeningen bekijkt, klinkt over de mensenmassa de stem van gospelzangeres Mahalia Jackson, die speciaal voor King zijn speech inleidt met de negrospiritual I’ve been buked and scorned.

Tot diep in de nacht heeft King aan de speech gewerkt. Waar hij doorgaans slechts een paar aantekeningen op de achterkant van een kerkblad krabbelt, is deze speech anders. President Kennedy vreesde aanvankelijk voor ongeregeldheden, maar gaf uiteindelijk zijn zegen voor de mars nadat King en andere sprekers de scherpe kanten van het programma hadden afgehaald. Als laatste spreker moet King alle belangen samenbrengen in één slotakkoord. Hoe kan hij in slechts enkele minuten twee publieken bedienen? De woede en eisen van de zwarte Amerikanen vertolken, zonder de witte meerderheid af te stoten die nodig is om deze wensen te verwezenlijken.

In de schaduw van Lincoln

Five score years ago, a great American, in whose symbolic shadow we stand today, signed the Emancipation Proclamation. This momentous decree came as a great beacon light of hope to millions of Negro slaves who had been seared in the flames of withering injustice. It came as a joyous daybreak to end the long night of their captivity. But 100 years later, the Negro still is not free.

Het moment is daar. Als King het podium bestijgt, zwelt het applaus aan. Hij kijkt uit over de menigte en begint niet bij zichzelf, maar bij de marmeren president die achter hem zit. “Five score years ago” – honderd jaar geleden – roept King. Het is een onmiskenbare echo van Abraham Lincolns befaamde Gettysburg Address, die begon met vrijwel dezelfde woorden. Honderd jaar geleden, in 1863, had Lincoln de Emancipatieproclamatie afgekondigd, die de tot slaaf gemaakte Afro-Amerikanen in de opstandige zuidelijke gebieden ‘voor altijd vrij’ verklaarde.

Maar die belofte, zo stelt King, heeft Amerika nog steeds niet ingelost. De zwarte burger bevindt zich in ballingschap in eigen land. King kiest voor het beeld van een waardeloze cheque en draait de verhoudingen om. De mensen voor hem zijn geen bedelaars, maar schuldeisers die komen innen wat hun allang is toegezegd. En Amerika kan betalen, ziet King: “We refuse to believe that the bank of justice is bankrupt.” In de schaduw van Lincoln eist de dominee dat zijn land eindelijk zijn openstaande schuld vereffent.

For whites only

We can never be satisfied as long as our children are stripped of their selfhood and robbed of their dignity by signs stating: for whites only.

Ondanks de toegezegde mildere toon windt King er geen doekjes om en stapelt hij misstand op misstand. Racisme is in de Amerikaanse samenleving nog steeds aan de orde van de dag. Zwarte Amerikanen zijn nog altijd het slachtoffer van “unspeakable horrors of police brutality.” Voor het oog van de camera zag heel Amerika enkele maanden terug nog hoe politiecommissaris Bull Connor in Birmingham honden en brandslangen liet inzetten tegen veelal geweldloze zwarte demonstranten. King en duizenden anderen werden gearresteerd. In juni van hetzelfde jaar werd burgerrechtenactivist Medgar Evers voor zijn huis in Mississippi doodgeschoten door een witte supremacist. Opmerkelijk genoeg was geen van zijn gebruikelijke politiebeveiligers aanwezig.

Zwarte reizigers, zo vervolgt King, worden bij de motels langs de weg een bed geweigerd. Niet voor niets nemen velen het Negro Travelers’ Green Book mee: een reisgids die aangeeft bij welke hotels, restaurants en benzinestations zwarte Amerikanen wel veilig terechtkunnen. Kinderen groeien, zegt King, ondertussen op tussen bordjes met For whites only. Woorden die hen beroven van hun waardigheid. Ook het stemrecht wordt de zwarte burgers op sommige plaatsen onmogelijk gemaakt. Met name in de Zuidelijke staten werden Afro-Amerikanen veelvuldig door ambtenaren bij het stemlokaal dwarsgezeten. Registratieformulieren raakten ‘zoek’ en zwarte Amerikanen moesten willekeurige geletterdheidstests afleggen voordat zij mochten stemmen.

De samenleving zingt vals

No, no, we are not satisfied, and we will not be satisfied until "justice rolls down like waters, and righteousness like a mighty stream."

Kings politieke taal begint te verschuiven naar het ritme van een preek: “Nee, nee we zijn niet tevreden totdat het recht zal stromen als water, en de gerechtigheid als een voortvloeiende beek”, galmt over Washington. Het zijn woorden uit Amos 5:24. De Bijbelse profeet sprak in een periode van voorspoed in het noordelijke koninkrijk Israël. De heiligdommen werden druk bezocht, er waren feesten en offers, en er klonk volop geestelijke muziek. Maar onder die vrome buitenkant zag de profeet een samenleving waarin armen werden vertrapt en mensen zonder macht hun recht niet konden halen. En God heeft er genoeg van. Hij verafschuwt de feesten, weigert de offers en zet de muziek stil: “Bespaar Mij het geluid van jullie liederen; de klank van jullie harpen wil Ik niet horen.” (Amos 5:23). King trekt eeuwenoude woorden in een klap naar het Lincoln Memorial, de parallellen zijn voelbaar. Ook Amerika beroemt zich erop een christelijke natie te zijn en zingt over vrijheid, maar vergeet de zwarte burgers. De samenleving zingt vals.

King bereikt het einde van zijn geplande toespraak. Hij moedigt het publiek aan om terug te gaan naar huis met de hoop dat verandering aanstaande is. Maar dan, als de toehoorders al bijna aanstalten maken om te vertrekken, klinkt achter King een stem: het is Mahalia Jackson. “Tell them about the dream, Martin!”, roept ze herhaaldelijk tegen King. “Tell them about the dream.” Nu de profetische aanklacht heeft geklonken, vraagt de zangeres aan King om een visioen te schetsen.

The American Dream

So even though we face the difficulties of today and tomorrow, I still have a dream. It is a dream deeply rooted in the American dream. I have a dream that one day this nation will rise up and live out the true meaning of its creed: We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal.

King kijkt op van zijn papier: de droom. Het was de droom die hij in eerdere preken vurig had verkondigd, maar voor de grootste toespraak van zijn leven te complex vond. Maar soms worden dromen werkelijkheid. King begint te improviseren, het beeld van de droom ligt in hem opgeslagen, gevormd door ontmoetingen, Bijbelteksten en jaren op de kansel. Zijn woorden en zinnen beginnen te vloeien als een geestdriftige preek.

“I have a dream”, zegt hij. En nog eens. Zijn stem begint te zingen, de woorden worden als een refrein. King schetst vergezichten van een nieuw Amerika. Hij droomt van de rode heuvels van Georgia, waar de zonen van voormalige slaven en de zonen van voormalige slavenhouders samen aan tafel kunnen zitten. Hij droomt van Mississippi, een staat die zucht onder de hitte van onrecht en onderdrukking, die ooit zal veranderen in een oase van vrijheid en gerechtigheid. Hij droomt van Alabama, “with its vicious racists”, waar op een dag zwarte en witte kinderen de handen zullen ineenslaan.

Een rechtvaardig lied

I have a dream that one day every valley shall be exalted, every hill and mountain shall be made low, the rough places will be made plain, and the crooked places will be made straight, and the glory of the Lord shall be revealed, and all flesh shall see it together.

Zijn toespraak krijgt de vorm van de zwarte baptistenkerk waarin King was gevormd: de prediker zet in, het publiek antwoordt. Hij citeert de profeet Jesaja en droomt van de dag waarop de hele wereld Gods heerlijkheid zal zien. Het is het geloof en de hoop waardoor King weet dat iedereen op een dag echte vrijheid zal kennen. Het is dit geloof dat de toehoorders in staat zal stellen “to transform the jangling discords of our nation into a beautiful symphony of brotherhood.”

Om die symfonie te laten klinken, besluit King de grenzen tussen toespraak, preek en lied voorgoed te doen vervagen. Hij citeert uit het patriottische lied My Country, ’Tis of Thee: “From every mountainside, let freedom ring.” Als Amerika werkelijk groots wil zijn, moet het volgens King die vrijheid laten weerklinken vanuit iedere berghelling en iedere stad. Het is een meesterlijke zet van King. Door als zwarte dominee dit traditioneel-Amerikaanse lied aan te halen, maakt hij de zwarte Amerikanen deel van die Amerikaanse vrijheid. Een vorm van ‘political soul music’, noemt King-onderzoeker Jonathan Rieder het.

En die soul moet ook de witte toehoorder bereiken. In een retorisch slotakkoord laat King I Have a Dream eindigen met een lied van de onderdrukten. Als de Amerikaanse samenleving de droom werkelijkheid doet worden, zal zij ook die taal omarmen en samen zuiver zingen:

When we allow freedom ring, when we let it ring from every village and every hamlet, from every state and every city, we will be able to speed up that day when all of God’s children, black men and white men, Jews and Gentiles, Protestants and Catholics, will be able to join hands and sing in the words of the old Negro spiritual: “Free at last! Free at last! Thank God Almighty, we are free at last!”

Welke woorden van King raken of inspireren jou?

Laat een reactie achter

Meer horen en lezen?

• Bekijk de hele speech van Martin Luther King

• De Ongelooflijke Geschiedenis aflevering 7 over gelijkwaardigheid

• Rieder, J. (2010). The word of the lord is upon me. London, England: The Belknap Press of Harvard University Press

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

“Het is zo gek om te werken op een plek waar allemaal kerken staan, maar waar elke vorm van religie gewoon volledig is weggevaagd.” Voor de Nederlandse kerkpionier Gerrit van Dijk was het even wennen toen hij zich samen met zijn familie in een buitenwijk van de Oost-Duitse havenstad Rostock vestigde. Het is een van de befaamde Oost-Duitse Plattenbau-wijken: talloze rijen van betonnen, grauwe flats, opgestapeld naast elkaar.

In het begin probeert Gerrit allerlei creatieve manieren om met mensen in gesprek te komen, maar zelfs als hij een kaars aansteekt wordt hij al met scheve ogen aangekeken. “Mensen zeggen echt: waarom steek jij een kaars aan? Ze groeien hier op zonder enige connotatie van religie. Het is gewoon geen thema. Het is niet iets waar je over nadenkt. Ik kan er eigenlijk net zo moeilijk met mensen over in gesprek komen als jij met mij over het hindoeïsme – ze hebben er echt gewoon nog nooit over nagedacht.”

Gerrit en zijn vrouw Jorine zijn al sinds 2015 in Rostock actief, en zijn zo langzamerhand ook vaste gezichten geworden in de wijk. Door het straatwerk en hun ‘woonkamer voor de wijk’ dat ze hebben opgezet, weten veel mensen hen te vinden met hulpvragen. Toch ziet Gerrit nog wel enig argwaan, en dan voornamelijk onder de 65+’ers: “De oudere generatie is echt gevormd door de DDR-ideologie. Christenen stonden bekend als onderontwikkeld. Ze worden gezien als zielige figuren, die ergens in het hele evolutionaire proces zijn blijven hangen, en daarom een God en geloof nodig hadden. Dat zit heel diep in de oudere generaties. Daarom krijgen we ook nauwelijks contact met die doelgroep, er is nul openheid voor iets wat uit een christelijke hoek komt.”

Het Oost-Duitse atheïsme

De ervaringen van Gerrit en zijn vrouw staan niet op zichzelf. Ze weerspiegelen een breder patroon dat heel Oost-Duitsland kenmerkt. Terwijl religie elders in de wereld juist terrein wint, speelt geloof hier nauwelijks nog een rol. Dat blijkt ook uit een omvangrijk internationaal onderzoek naar religieuze overtuigingen, uitgevoerd door de Universiteit van Chicago in 2012, waarin Oost-Duitsland op de eerste plaats van de wereldwijde atheïsmelijst stond. Bijna 60 procent van de ondervraagde Oost-Duitsers gaf aan nog nooit in God te hebben geloofd. Volgens The Guardian konden de onderzoekers destijds zelfs niemand onder de 28 jaar vinden die wél in God geloofde.

En dat maakt Oost-Duitsland heel uniek, ziet ook historicus Beatrice de Graaf. Zij promoveerde in 2004 op haar proefschrift: Over de Muur. De DDR, de Nederlandse kerken en de vredesbeweging, waarin ze ondermeer onderzocht wat het betekende dat de communistische regering van de DDR secularisatiecampagnes startte om de religie uit de samenleving weg te vagen, en hoe de kerken en christenen daar mee om gingen. Die campagnes bleken uiterst succesvol. In bijna een halve eeuw communisme daalde het kerklidmaatschap van meer dan 80 procent naar 30 procent.

Toch was dit geen makkelijke opdracht. In de periode na de Tweede Wereldoorlog kwamen de machthebbers van de Sovjet-bezettingszone, de latere DDR, voor een opgave te staan: vanuit Moskou kregen ze de opdracht om het marxistisch-leninistische atheïsme als staatsideologie in Oost-Duitsland door te voeren. Maar hoe seculariseer je een regio waar meer dan driekwart van de bevolking lid is van een kerk? Als het hartland van de Reformatie was de Oost-Duitse samenleving doordrenkt van christelijke rituelen. Een volkskerk van dat formaat kon zelfs Stalin niet zomaar wegvagen, aldus De Graaf: “Je kunt niet met zo'n klein staatsapparaat, met minimale draagkracht, 80 procent van de mensen opsluiten.”

Er moest dus worden nagedacht over een nieuw plan. In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog koos het communistische regime van de DDR nog voor het offensief: kerken en christenen werden actief buitengesloten. Tijdens de zogenoemde Kirchenkampf kregen kinderen die actief waren in kerkelijke jeugdgroepen of zondagsscholen geen toegang meer tot studie of carrière.

Na de bouw van de Muur in 1961 sloeg het regime van Walter Ulbricht een iets andere toon aan. Nu mensen niet zomaar naar het Westen konden vertrekken, besloot het regime om de repressie tegen de kerk en religie te matigen. Ze beseften dat het socialisme ook voor de eigen bevolking leefbaar moest zijn.

In plaats daarvan koos men ervoor de kerk op te nemen binnen de structuren van de staat. In 1969 werd een zelfstandige Oost-Duitse kerk opgericht die nauw samenwerkte met de DDR-regering: de Bund der Evangelischen Kirchen in der DDR (BEK). Daarnaast richtte de Stasi een speciale afdeling op, Hauptabteilung XX/4, die zich specifiek bezighield met het infiltreren en controleren van kerkelijke structuren. De nieuw geïncorporeerde volkskerk kreeg daardoor wel enige ruimte om te functioneren, maar bleef voortdurend onder toezicht van de staat.

“Wat toen begon was een interessant experiment: want wat gebeurt er als de staat de kerk inlijft en uitholt?”, aldus De Graaf. “De kerk werd niet frontaal aangevallen, maar geleidelijk en slim buitenspel gezet. Kerkelijke rituelen en feestdagen werden vervangen door een heel scala aan seculiere rituelen die de kerkelijke tegenhangers moesten verdringen. Zo ontstond een seculiere staat waarin de kerk stap voor stap werd gemarginaliseerd.”

En dát is, volgens De Graaf, de meest succesvolle secularisatiestrategie geweest: de staat die de volkskerk liet verdwijnen. Dat verklaart ook waarom Oost-Duitsland zich fundamenteel anders ontwikkelde dan andere voormalige Oostbloklanden, waar religie na de val van de Muur wel terugkeerde.

Met het verdwijnen van de volkskerk verdween ook de traditie van het generatie op generatie doorgeven van religieuze gewoonten, taal en rituelen. En dat bleek funest, zo zegt ze: “Zodra je de volkskerk uit een samenleving weghaalt, met al die mensen die in meer of mindere mate toegewijd zijn aan het geloof, verdwijnt ook de basis waarop generaties dit aan elkaar doorgeven. Zodra een volkskerk verdwenen is, blijkt ze niet vanzelf terug te keren wanneer de vrijheid om te geloven terugkeert: er is dan geen generatie meer die het stokje kan overnemen.”

Jugendweihe

Een van de meest succesvolle zetten was het introduceren van een seculier initiatieritueel. Deze Jugendweihe, wat vertaald kan worden als ‘jeugdwijding’, wordt tot op de dag van vandaag nog steeds door een groot deel van de Oost-Duitse bevolking gevierd. Het is een ceremonie die gehouden wordt wanneer een kind vijftien jaar wordt, compleet met cadeautjes, felicitaties en liedjes die gezongen worden. Volgens De Graaf werd dit ritueel ontwikkeld als de tegenhanger van de eerste communie: “De communisten wisten ook dat ze rituelen nodig hadden om belangrijke levensmomenten te vieren. Net als de eerste communie is dit een feest om de volwassenwording te vieren, maar dan met socialistisch jargon in plaats van de taal van de kerk.”

Dit ritueel bleek heel succesvol in het verdringen van de christelijke rituelen. Aan het einde van de jaren ‘80 vierde negentig procent van de jongeren hun Jugendweihe. Volgens De Graaf is deze ceremonie nog steeds immens populair in Oost-Duitsland: “Ik hoor er vaak verhalen over van Duitse collega’s. De kinderen krijgen dan cadeautjes, en mogen hun eerste glazen alcohol drinken, terwijl de volwassenen straalbezopen worden.” Ook in de wijk van Gerrit van Dijk in Rostock doet vrijwel iedereen aan de Jugendweihe. “Het is een belangrijk ritueel. In de DDR-tijd was het echt een geloofsbelijdenis aan het socialisme. Nu is het vooral een familiefeest geworden: opa, oma, tante, lekker eten, en op een gegeven moment mag de vijftienjarige een paar biertjes drinken.” In hun omgeving bestaan nog speciale zalen uit DDR-tijd waar zulke rituelen van oudsher plaatsvonden. Tegenwoordig verhuren Gerrit en zijn vrouw ook hun ruimtes aan mensen in de buurt die een Jugendweihe willen organiseren.

Tribalisme

In de huidige Oost-Duitse samenleving, die gevormd is door vier decennia communisme, zijn de gevolgen duidelijk zichtbaar, zo ziet De Graaf. “Wat je in Oost-Duitsland ziet, is dat de mentaliteit van de DDR is blijven hangen: een pragmatisch, op zekerheid gericht consumentisme, een soort tribalisme waarbij je vooral gericht bent op je eigen dorp of buurt, en een diep wantrouwen tegen de staat. Dat zit er nog steeds stevig in. En zodra er dan een nieuwe ideologie komt die daar handig op weet in te spelen, zoals het rechtspopulisme of rechtsextremisme nu doet, dan slaat dat blijkbaar goed aan. Dat verklaart ook de opkomst van de AfD.”

Het zijn juist de kleinere maatschappelijke verbanden – de verenigingen, buurtnetwerken en informele gemeenschappen die normaal gesproken mensen aan elkaar binden – die volgens De Graaf in de DDR kapot zijn gemaakt. “In de DDR was vrijwel alles op de overheid gericht: de staat regelde, verzorgde en zorgde ervoor dat mensen elkaar bespioneerden. Maar zodra je vervolgens die overheid gaat wantrouwen, zoals na die Wende massaal gebeurde, heb je niets anders meer om op terug te vallen.” Wat volgens De Graaf overblijft, is een leegte: geen sterke overheid meer om op te vertrouwen, maar ook geen sterke maatschappelijke verbanden die dat gat kunnen vullen. Alleen nog tribale, naar binnen gekeerde kleine gemeenschappen.

Ook Gerrit van Dijk herkent dit beeld: “Ik zie hier heel veel eenzaamheid. De DDR heeft het hele maatschappelijk middenveld overgenomen en dat is nooit meer teruggekomen. Daardoor zijn veel mensen boos en eenzaam achtergebleven.” Gerrit en zijn vrouw richten zich daarom volledig op het herstellen daarvan. Juist in hun wijk, waar mensen soms opgesloten zitten in hun flatje, willen ze iedereen welkom laten voelen: “Ik geloof dat gemeenschappen dat weer kunnen opbouwen. Christelijke gemeenschappen hebben daarin een vermogen dat andere gemeenschappen niet hebben: dat je het met elkaar uithoudt op basis van je christelijk mensbeeld. En dat is echt iets anders dan de seculiere leer die de DDR propageerde.”

Meer lezen?

• Lees hier meer over het werk van Gerrit in een artikel bij De Verspieders

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Vrede van de goden

Het Romeinse Rijk verkeert in het midden van de derde eeuw in zwaar weer. Vijandelijke legers vallen de grenzen binnen, steden worden geplunderd, een epidemie eist talloze levens en jaren van oorlog putten de schatkist uit. Te midden van deze crisis probeert een wanhopige keizer Valerianus niet alleen de militaire orde, maar ook de religieuze offercultus te herstellen. Want volgens Romeinse overtuiging hangt het welzijn van het rijk af van de pax deorum: een harmonieuze vrede tussen Rome en zijn goden.

Eén groep zit die beoogde vrede echter in de weg: de christenen. Terwijl hun aantal en invloed blijven groeien, weigeren ze te knielen voor de Romeinse goden en offers aan hen te brengen. Voor Valerianus is de maat vol. In 258 beveelt hij dat bisschoppen, priesters en diakens onmiddellijk ter dood moeten worden gebracht. Zelfs paus Sixtus II, de hoogste leider van de kerk in Rome, wordt niet gespaard. Ook een andere vooraanstaande geestelijke van de stad komt in het vizier van de autoriteiten: de aartsdiaken Laurentius.

De schatten van de kerk

Als slimme en ambitieuze jongen verlaat Laurentius al op jonge leeftijd zijn geboorteplaats Huesca in Hispania om in Caesaraugusta, het huidige Zaragoza, te studeren. Daar komt hij onder de hoede van de geleerde Sixtus. Wanneer zijn leermeester naar Rome vertrekt en daar in 257 tot bisschop wordt gekozen, reist Laurentius hem achterna. Sixtus wijdt zijn vertrouweling tot diaken en stelt hem aan als aartsdiaken van Rome. Daarmee krijgt Laurentius een belangrijke verantwoordelijkheid: het beheren van de schatten van de kerk.

En juist op die schatten heeft de prefect van Rome het gemunt, nu paus Sixtus II is onthoofd. Laurentius wordt ontboden met een duidelijk bevel: lever al het goud en andere kostbaarheden van de kerk uit aan het keizerlijke gezag. Weigeren kan Laurentius niet, wel vraagt hij tijd: “Geef me drie dagen, dan zal ik alle rijkdommen bijeenbrengen.” De prefect stemt toe, maar Laurentius gebruikt de drie dagen voor iets heel anders. Hij trekt door de straten en stegen van Rome, zoekt de armen op en deelt onder hen uit wat de kerk bezit. Daarna brengt hij hen bijeen: weduwen en wezen, zieken en bedelaars, blinden en mensen die nauwelijks iets hebben. Op de afgesproken dag wacht de prefect reikhalzend op de rijkdommen, maar in plaats daarvan ziet hij een stoet haveloze mensen naderen, met Laurentius voorop. Laurentius blijft voor hem staan en wijst naar de menigte: “Dit zijn de ware schatten van de kerk.”

Radicale omkering

De daad van Laurentius is een radicale omkering. Niet alleen vanwege het lef waarmee hij de Romeinse machthebbers trotseert, maar vooral vanwege de mensen die hij als kostbaar presenteert. Want waar omkijken naar de armen in onze tijd misschien vanzelfsprekend lijkt, was dat het in het Romeinse Rijk van de derde eeuw allerminst. In de Romeinse samenleving bestond er namelijk geen georganiseerd armoedebeleid of mededogen met minderbedeelden zoals we dat tegenwoordig kennen. Hoewel de overheid via de zogenaamde annona graan en olie uitdeelde, was deze hulp uitsluitend bestemd voor Romeinse burgers: slaven en buitenlanders werden categorisch uitgesloten. Bovendien was deze staatssteun niet ingegeven door barmhartigheid, maar diende die vooral om de orde te bewaren. Ook particuliere vrijgevigheid bevestigde vaak de bestaande hiërarchie: weldoeners hielpen specifieke personen en ontvingen daarvoor loyaliteit, diensten en publieke eer. Laurentius keert deze hiërarchie om en noemt juist mensen zonder bezit, macht of aanzien de kostbaarste rijkdom van de kerk.

Het verhaal van Laurentius werd voor het eerst uitgebreid opgetekend door bisschop Ambrosius van Milaan, ongeveer 130 jaar na de dood van de aartsdiaken. Daarna werd het onder anderen door de dichter Prudentius en kerkvader Augustinus herverteld. De historische betrouwbaarheid van het voorval valt daarom te betwisten, maar dat juist christenen dit verhaal bleven vertellen en herdenken is veelzeggend. Met dit soort verhalen wilde de kerk de nieuwe generatie geestelijken, die inmiddels niet meer werden vervolgd, aansporen om even dapper te zijn als Laurentius en zich onvoorwaardelijk in te zetten voor de behoeftigen. Met de voortschrijdende kerstening van Europa veranderde het mensbeeld in Europa dan ook fundamenteel: de armen werden niet langer als een bedreiging gezien, maar kregen een gezicht en een unieke morele status. Over hoe het christendom zo de armen ‘uitvond’ vertellen we meer in De Ongelooflijke Geschiedenis en het gelijknamige boek.

Galgenhumor

Laurentius moest zijn daad bekopen met de dood. Volgens Ambrosius gebeurde dit niet door de gangbare (en historisch aannemelijkere) onthoofding, maar door Laurentius levend te roosteren. Zelfs tussen de vlammen zou Laurentius zijn spotlust met de Romeinse heerser niet hebben verloren. “Het vlees is geroosterd, draai het om en eet het op”, riep hij tegen de beul. Door dit vermeende levenseinde werd Laurentius de beschermheilige van onder meer koks, brandweerlieden én… komieken.

In de eeuwen die volgden groeide Laurentius uit tot een van de meest vereerde martelaren van de vroege kerk. Hij is de naamdrager van tal van kerken, ziekenhuizen, scholen en steden. Ook in de kunst en literatuur bleef zijn verhaal voortleven. Zo preekte Augustinus meermaals over hem en bezong Dante zijn moed in De Goddelijke Komedie. In de schilderkunst is Laurentius veelvuldig afgebeeld, waarbij hij vrijwel altijd herkenbaar is aan een attribuut in zijn hand: het rooster waarop hij zou zijn gedood.

Vanavond huilt de hemel

Terug naar de sterrenhemel. Omdat de Perseïden ieder jaar rond de sterf- en feestdag van Laurentius (10 augustus) verschijnen, kregen zij in de christelijke traditie de naam ‘tranen van Laurentius’. De vallende sterren herinneren aan de tranen van de martelaar en de vonken van het vuur waarop hij zijn leven verloor. Dus kijk je vanavond omhoog, vergeet dan niet aan Laurentius’ tranen te denken. Hoe hij Rome het goud ontzegde, de armen tot schatten uitriep en eeuwen later nog altijd aan de hemel schittert.

Ga je vanavond kijken?

Laat een reactie achter

Meer lezen?

• Ambrosius. (391). De Officiis Ministrorum Libri Tres (drie boeken over de plichten van geestelijken). Online: https://www.newadvent.org/fathers/34011.htm

• De Graaf, B., Paas, S., & Boogerd, D. (2026, in druk). De ongelooflijke geschiedenis (Uitgeverij Prometheus).

• Haas, C. J. (1983). Imperial religious policy and Valerian’s persecution of the church, A.d. 257–260. Church History, 52(2), 133–144.

De Ongelooflijke gaat weer live! Dinsdagavond 22 september spreken David en Stefan met astrofysicus Heino Falcke in De Reehorst, Ede. Falcke neemt ons mee door de geschiedenis van het heelal: van de oerknal en de vorming van sterrenstelsels tot het ontstaan van de aarde en de komst van de mens.
Daarnaast gaan we met hem in gesprek over de vragen die zijn onderzoek oproept. Want Falcke is niet alleen wetenschapper, hij is ook christen. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Een lege ochtend

Een lege ruimte, het zonlicht dat zacht binnenvalt en een vrouw verzonken in gedachten. Of ze met iets bezig is, zien we niet. De verstilling is haast grijpbaar in dit schilderij. Wanneer laten we de stilte tot ons doordringen, zonder afleiding te zoeken?

De schilder Vilhelm Hammershøi (1864–1916) is wereldwijd beroemd om deze verstilde en lege interieurs, soms met, soms zonder mensen. Hij wordt ook wel de Deense Vermeer genoemd door het gebruik van licht, schaduw en perspectief. De manier waarop Hammershøi het daglicht binnen laat vallen, is haast poëtisch.

Rusten na het werk

Hoe fijn is het om na een periode van hard werken vrij te zijn? Vermoeid en voldaan mogen we veel loslaten van waar we druk mee zijn geweest. Hoewel loslaten, dat is soms helemaal niet makkelijk. De boeren die Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525–1569) heeft geschilderd, lijken niet echt een keuze te hebben. Het is een warme nazomermiddag en ze moeten wel stoppen met maaien en uitrusten. De man met het witte overhemd, liggend onder de boom, laat ons zien hoe je moet rusten. Uitgestrekt, met de ogen dicht, je niet meer bewust van je omgeving. De Italiaanse spreuk il dolce far niente, de zoetheid van het nietsdoen, is hier meer dan toepasselijk.

De korenoogst maakt deel uit van de beroemde seizoenenreeks De twaalf maanden van Bruegel de Oude: het is een hoogtepunt uit zijn oeuvre. In zes panelen geeft hij de cyclus van de seizoenen weer. We zien de seizoenen komen en de seizoenen gaan, ook de zomer gaat weer voorbij. Zoals Prediker schrijft: “Voor alles wat er gebeurt is er een uur, een tijd voor alles wat er is onder de hemel.”

Een strandwandeling

Een eenzame monnik staart naar een zwarte zee. De zon lijkt ver weg. Tegelijkertijd zie je het lichte blauw boven al het donker doorschemeren. De hemel kan nog opentrekken. Ook hier verstilling: natuur kan die uitwerking hebben. Bergen, meren, bossen en stranden kunnen onze innerlijke onrust tot rust brengen.

Dit schilderij is een icoon van de romantiek. “In de romantiek bezingen de kunstenaars allemaal de duistere krachten, de mystiek, het beangstigende en het schone van de natuur. In dat licht was de mens een heel klein, nietig wezentje”, vertelt historicus Beatrice de Graaf in de podcast De Ongelooflijke Geschiedenis. De monnik aan zee laat een kleine monnik zien, haast onzichtbaar, tegenover een uitgestrekte watermassa en een lege lucht. De schilder Caspar David Friedrich (1774–1840) wist met dit schilderij volgens De Graaf als geen ander de boodschap over te brengen: laat je overweldigen door de natuur.

Verstilling in de avond

Het avondrood kleurt de hemel en een klok luidt. De boer en de boerin laten het werk uit hun handen vallen. Het gebed is nu belangrijker. Ze leven volgens een vast ritme en het Angelus Domini is daarin bepalend. Om zes uur ’s ochtends, twaalf uur ’s middags en zes uur ’s avonds luidt de klok. Ze vouwen dan de handen, buigen het hoofd en bidden het Angelusgebed: “Angelus Domini nuntiavit Mariae. Et concepit de Spiritu Sancto. (…)”

De schilder Jean-François Millet (1814–1875) baseerde dit indrukwekkende tafereel op een jeugdherinnering: “Als mijn grootmoeder de kerkklok hoorde luiden terwijl we op het land werkten, liet ze ons stoppen om het Angelusgebed te bidden voor de overledenen.” Een mooie boodschap: even stoppen met werken, omdat iets anders belangrijker is.

Sterrenkijken in de nacht

Wat is er mooier dan op een heldere zomernacht naar buiten stappen en omhoogkijken? De sterren flonkeren aan de hemel en als we goed kijken worden sterrenbeelden en de Melkweg zichtbaar. “Vaak heb ik het gevoel dat de nacht nog kleurrijker is dan de dag, gekleurd met violette, blauwe en de meest intense groene tinten”, schreef Vincent van Gogh (1853–1890). En Sterrennacht boven de Rhône laat zien wat hij bedoelde: het licht komt van boven en van onder.

Van Gogh schilderde dit schilderij na een avondwandeling. Hij schreef in zijn brieven over een mystieke ervaring tijdens deze wandeling. Alles vloeide samen en dat zie je terug in het schilderij: water, stad en lucht lijken samen te smelten. Na een volle dag kan de nacht een rustpunt zijn. Een tijd om terug en omhoog te kijken.

Welk schilderij leert jou verstillen?

Laat een reactie achter

De Ongelooflijke gaat weer live! Dinsdagavond 22 september spreken David en Stefan met astrofysicus Heino Falcke in De Reehorst, Ede. Falcke neemt ons mee door de geschiedenis van het heelal: van de oerknal en de vorming van sterrenstelsels tot het ontstaan van de aarde en de komst van de mens.
Daarnaast gaan we met hem in gesprek over de vragen die zijn onderzoek oproept. Want Falcke is niet alleen wetenschapper, hij is ook christen. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

De bekering van Lewis tot het christendom in de jaren ’30 trok geen enkele aandacht en ging ongemerkt voorbij. Dit in tegenstelling tot de bekering van enkele grote Engelse schrijvers in de jaren ‘20 en ‘30, waaronder de journalist G.K. Chesterton, de dichter T.S. Eliot en de auteur Evelyn Waugh. Die laatste bekering zorgde voor een schokgolf in literaire kringen en haalde zelfs de voorpagina’s van de Britse kranten. Voor Lewis gold dit dus niet, niemand had nog van hem gehoord. Hij was enkel een docent Engels aan Magdalen College, een van de 39 colleges van de Universiteit van Oxford. Toch zou Lewis’ stap naar het christendom in de decennia die volgden meer impact hebben dan al die andere bekeringen.

Ingesloten door God

Lewis was een overtuigd atheïst voordat hij tot geloof kwam. Dat zie je aan de teksten die hij in de jaren ’20 schreef. Hij was kritisch op religie, en specifiek op het christendom. Toch kwam deze atheïstische wetenschapper, die zich later ‘de meest koppige bekeerling van heel Engeland’ noemde, tot geloof. Om dit te begrijpen, moeten we beginnen bij zijn liefde voor literatuur, schrijft zijn biograaf Alister McGrath. “Het is een essentieel onderdeel van zijn ontdekking van de rationele en inspirerende aantrekkingskracht van het christendom.” In Verrast door vreugde bevestigt Lewis dit: “Een jonge man die een overtuigd atheïst wil blijven, kan niet voorzichtig genoeg zijn met wat hij leest. Overal zijn valstrikken.”

In de literatuur die geworteld was in het christelijk geloof vond Lewis een verrassende diepte en een weergave van het echte leven die hij miste in de modernistische literatuur. Zo vond hij de boeken van George Bernard Shaw en H.G. Wells “te dun, niet diep genoeg en te simpel”. Door literatuur ontdekte Lewis dat het christendom hem kon helpen de wereld en zichzelf beter te begrijpen, stelt McGrath. Maar hij was op dat moment nog ver van de overtuiging dat het christendom waar was. Hij geloofde nog niet eens in het bestaan van God.

Schaakmat

Hoe raakte Lewis dan overtuigd van het bestaan van God? Zijn proces van atheïsme naar theïsme vergelijkt Lewis met een potje schaken, waarin hij geen zetten deed, maar er wel zetten tegen hem gedaan werden. Hoewel hij niet op zoek was naar God, was God wel op zoek naar hem. Aan een goede vriend schreef hij in een openhartige en licht komische brief:

“Er gebeuren verschrikkelijke dingen met me. De ‘Geest’ of het ‘Ware ik’ vertoont een alarmerende neiging om veel persoonlijker te worden, gaat in de aanval en gedraagt zich net als God. Kom uiterlijk maandag naar me toe, anders ben ik misschien wel het klooster ingegaan.”

Lewis beschrijft beeldend het moment dat hij voelde dat God hem definitief schaakmat zette. Hij zat op dat moment op het bovendek van een bus. Onderweg probeerde hij altijd zijn gedachten op een rijtje te zetten.

“Ik werd mij ervan bewust dat ik iets op afstand hield, of iets buitensloot. (…) Ik voelde dat mij, daar en op dat moment, een vrije keuze werd gegeven. Ik kon de deur openen of haar dichthouden. (…) Ik koos ervoor open te doen, los te maken, de teugels te laten vieren. Ik zeg: ‘Ik koos’, maar het leek eigenlijk niet mogelijk het tegenovergestelde te doen. (…) Het voelde alsof ik een sneeuwman was die eindelijk begon te smelten. Het smelten begon in mijn rug – drup-drup, en weldra sijpel-sijpel. Ik vond het gevoel nogal onaangenaam.”

Lewis wenste niet dat God er was, maar hij werd gedwongen om in te zien dat God bestond. Hij vond het beangstigend. Door God toe te laten in zijn geest, ontstond een nieuwe situatie. De filosofische stelling dat God bestond, begon – in een allusie op een profetie uit het Bijbelboek Ezechiël – “te bewegen, haar doodskleren af te werpen, rechtop te staan en een levende aanwezigheid te worden”. Het werd hem niet langer toegestaan om filosoofje te spelen. God wilde niet discussiëren, schrijft Lewis. “Hij zei alleen: ‘Ik ben de Heer’; ‘Ik ben die Ik ben’; ‘Ik ben.’”

Deze goddelijke openbaring vervulde Lewis met afschuw. Waar, zo schrijft hij, “vrolijke agnosten” het hebben over “de zoektocht van de mens naar God”, voelde hij zich als een angstige muis die een kat zoekt. In zijn studeerkamer op de universiteit voelde hij avond aan avond “de gestage, onverbiddelijke nadering van Hem die ik zo vurig niet wilde ontmoeten”. Het was moeilijk om God nog langer buiten te houden, hij moest zich overgeven:

“Dat waar ik heel erg bang voor was, was eindelijk over mij gekomen. In het laatste semester van 1929 gaf ik mij gewonnen en erkende dat God God was, en knielde neer en bad. Misschien was ik die nacht de meest neerslachtige en tegenstribbelende bekeerling van heel Engeland.”

Naar de kerk

Lewis geloofde nu in God, maar was nog geen christen. Toch besloot hij vanaf dat moment op zondag naar de Holy Trinity-kerk te gaan en doordeweeks naar diensten in de kapel van Magdalen College. Waarom hij naar de kerk ging? Niet omdat hij in het christendom geloofde of dacht dat het verschil tussen christendom en theïsme klein was, schrijft Lewis. Wel omdat hij vond dat je kleur moest bekennen met een duidelijk zichtbare stap.

Naar de kerk gaan sprak Lewis totaal niet aan. Hij vond de kerk een vermoeiend iets en zag niet in hoe het iets goeds kon doen voor je geestelijk leven. Heel eerlijk beschrijft hij wat hem zo tegenstond: “Al dat drukke, tijdrovende gedoe! De klokken, de menigten, de paraplu’s, de mededelingen, de drukte, het voortdurende regelen en organiseren.” Daarbovenop hield hij niet van zingen en het orgel was ook nog eens zijn minst favoriete instrument. Kerkgang was voor hem daarom “slechts een symbolische en voorlopige gewoonte”. Het bewoog hem niet richting het christelijke verhaal, stelt Lewis.

Maar dat Lewis kerkdiensten ging bezoeken, is toch van enorme betekenis, vindt McGrath. Want: “Zijn innerlijke wereld werd verbonden met de buitenwereld. Een verandering in de manier waarop hij dacht, zorgde voor een verandering in zijn publieke optreden.” De buitenwereld zag nu voor het eerst iets van het proces waarin Lewis zat. Door de academici van Magdalen College werd flink geroddeld over Lewis’ onverwachte interesse in de kerk.

Een nachtelijk gesprek met Tolkien

Maar als het kerkbezoek Lewis niet richting het christendom bewoog, wat dan wel? Daarvoor moeten we aanschuiven bij een nachtelijk gesprek op 19 september 1931. Lewis had zijn christelijke collega’s Hugo Dyson en J.R.R. Tolkien, schrijver van The Lord of the Rings, uitgenodigd voor het avondeten. Ze raakten in gesprek over mythes en het christendom. Mythes waren belangrijk in het leven van Tolkien en Lewis. Al jong waren ze allebei gefascineerd geraakt door Noorse mythes. Na het eten maakten de mannen een lange wandeling langs Addison’s Walk en nadat de wind opstak, keerden ze terug naar het huis van Lewis, om daar hun gesprek voort te zetten.

Tolkien gaf Lewis tijdens dit gesprek een nieuwe lens waardoor hij naar het christendom kon kijken. Hij beargumenteerde dat Lewis met dezelfde verbeeldingskracht en openheid waarmee hij mythes las, ook het Nieuwe Testament moest lezen: de ware mythe. Met alleen zijn ratio zou hij de waarheid in het christendom niet vinden.

Mythes waren verhalen die een echo lieten horen van diepere waarheden, zei Tolkien. Een mythe kon volgens hem iets in je wakker maken, waardoor je gaat verlangen naar iets dat je voorstellingsvermogen te boven gaat. Mythes waren versplinterde fragmenten van het ‘ware licht’. Het christendom was, zo stelde Tolkien, niet de zoveelste mythe naast alle andere mythes, maar de vervulling van alle voorgaande mythes. Deze manier van kijken naar het christendom sprak Lewis sterk aan. Het gaf antwoord op een vraag die hij zichzelf als tiener al stelde: hoe kon het christendom de enige waarheid zijn en alle andere verhalen onwaar? Hij realiseerde zich nu dat de grote heidense mythes niet helemaal onjuist waren, maar echo’s van de volledige waarheid. En dat het christendom de ware mythe was die de andere mythes tot vervulling bracht. In aflevering 119 van De Ongelooflijke Podcast vertellen Anton de Wit en Stefan Paas hier meer over.

Door het gesprek met Tolkien veranderde er nog iets belangrijks: de werelden van de rede en de verbeelding werden met elkaar verbonden. Lewis ging inzien dat in het christelijk geloof rede, verlangen en verbeeldingskracht naast elkaar konden bestaan. Lewis verlangde al van jongs af aan naar ware vreugde. Hij realiseerde zich nu dat hij dit gevoel niet hoefde te onderdrukken. Langzaam naderde Lewis de bron waaruit de pijlen van vreugde werden afgeschoten.

Een levensveranderende rit

Lewis was nu op het punt gekomen waarop hij het christelijk geloof zag als hét verhaal om de werkelijkheid te begrijpen. Maar met veel christelijke dogma’s worstelde hij nog. Zo ook met de identiteit van Jezus. Was Hij echt Gods zoon? De theologische puzzelstukjes vielen voor Lewis op hun plek, al was het voor hem ook een raadsel waarom precies. De omslag vond plaats terwijl hij onderweg was naar de dierentuin. Opnieuw voelde hij weerstand, net als op het moment dat hij moest erkennen dat God bestond.

“De menswording aanvaarden was een verdere stap in dezelfde richting. Zij brengt God dichterbij, of op een nieuwe manier dichtbij. (…) Ik weet heel goed wanneer, maar nauwelijks hoe, de laatste stap werd gezet. Op een zonnige ochtend werd ik naar Whipsnade gereden. Toen wij vertrokken, geloofde ik niet dat Jezus Christus de Zoon van God is. Toen wij de dierentuin bereikten, geloofde ik het wel. Toch had ik de reis niet bepaald denkend doorgebracht. Ook niet in grote emotie. (…) Het leek meer op het moment waarop een mens, na een lange slaap, nog roerloos in bed ligt en zich ervan bewust wordt dat hij nu wakker is.”

Hij was uit de slaap ontwaakt en noemde zichzelf nu christen. Wat betekende dat voor zijn zoektocht naar vreugde? Hij schrijft dat hij bijna alle belangstelling hiervoor verloor op het moment dat hij christen werd. Het sterke verlangen naar vreugde, dat Lewis omschrijft als “bitterzoete steken”, voelde hij nog net zo vaak als voor zijn bekering. Maar die steken hadden minder waarde gekregen. De ervaring was alleen waardevol “als een wijzer naar iets anders, iets buiten mij”.

Lewis vergelijkt het verlangen met verdwaald zijn in een bos en dan een wegwijzer zien. Op dat moment is die wegwijzer ontzettend belangrijk. Maar op het moment dat je de weg hebt gevonden en verschillende andere wegwijzers hebt gezien, ga je niet bij iedere wegwijzer stilstaan om ernaar te kijken. De wegwijzers, zoals het verlangen naar bovennatuurlijke vreugde, zijn volgens Lewis wel een bemoediging voor onderweg en een bevestiging van Gods aanwezigheid. In Onversneden christendom vat Lewis treffend samen wat de onvervulde verlangens hem duidelijk maken: “Als ik in mezelf een verlangen ontdek dat door geen enkele ervaring in deze wereld verzadigd kan worden, is de meest waarschijnlijke verklaring dat ik voor een andere wereld gemaakt ben.”

Welk boek van Lewis heeft jou geraakt en waarom?

Laat een reactie achter

Meer lezen?

• Suprised by Joy (In het Nederlands: Verrast door vreugde), C.S. Lewis

• C.S. Lewis a life. Eccentric Genius, Reluctant Prophet, Alister McGrath

• The Pilgrim's Regress (in het Nederlands: De kromme en de rechte weg), C.S. Lewis

• Eerder schreven we over de bekering van Blaise Pascal: Hoe een van de grootste denkers God ontmoette

Meer luisteren?

• De Ongelooflijke Podcast #119 - Mythes, sprookjes, J.R.R. Tolkien en C.S. Lewis (met Anton de Wit en Stefan Paas)

De Ongelooflijke gaat weer live! Dinsdagavond 22 september spreken David en Stefan met astrofysicus Heino Falcke in De Reehorst, Ede. Falcke neemt ons mee door de geschiedenis van het heelal: van de oerknal en de vorming van sterrenstelsels tot het ontstaan van de aarde en de komst van de mens.
Daarnaast gaan we met hem in gesprek over de vragen die zijn onderzoek oproept. Want Falcke is niet alleen wetenschapper, hij is ook christen. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

In april 1951 zijn twee regeringsleiders onderweg naar Parijs. De West-Duitse bondskanselier Konrad Adenauer en de premier van de nog jonge republiek Italië, Alcide de Gasperi, zullen in de Franse hoofdstad met Robert Schuman, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, het oprichtingsverdrag van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) gaan tekenen. Nog midden in de wederopbouw na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog, zetten de betrokken landen toch deze stap: een moment met een enorme symbolische lading, dat de nieuwe weg van samenwerking en duurzame vrede markeert die West-Europa vastberaden inslaat.

Maar het is niet hun politieke eensgezindheid of hun ministeriële ambt die een bijna onwrikbare band tussen Schuman en Adenauer heeft gesmeed. Hun voorstelling van een nieuwe toekomst voor Europa is niet in de eerste plaats ingegeven door veiligheidsoverwegingen of handelsbelangen, maar wordt gevoed door iets groters, iets transcendents.

De abdij van Maria Laach

En om dat te begrijpen moeten we terug naar december 1933, kort nadat de nazi’s Adenauer hebben gedwongen zijn Keulse burgemeestersambt op te geven. Hij vlucht zuidwaarts, naar het heuvellandschap van de Eifel, waar hij zijn toevlucht zoekt in de schitterende benedictijner abdij van Maria Laach. Het is daar, op die plek van rust, verstilling en getijdengebeden dat hij later een geestverwant zal ontdekken in Robert Schuman – ook hij was in zijn studententijd en daarna meermaals op een langdurige spirituele retraite geweest in hetzelfde klooster. Decennia voordat de EGKS tot stand komt en Schuman en Adenauer hun land zullen committeren aan een supranationale economische structuur, beseften beide mannen dat er in Europa al een eeuwenoude supranationale structuur ís die hen verbindt en aan hun politieke plannen voorafgaat: die van het christendom en de kerk.

Deze abdijbezoeken en het beeld van de biddende staatsmannen drong zich op toen ik amerikanist Maarten van Rossem in De Ongelooflijke Podcast aflevering 305 hoorde beweren dat de naoorlogse Europese eenwording slechts gedreven werd door Amerikaanse belangen en de angst voor economische malaise en absoluut niet door diepere ideologische, geestelijke of religieuze overtuigingen. De presentator was zo aardig en passant nog even mijn proefschrift aan te voeren als weerlegging (hierover sprak ik eerder in aflevering 92), maar dat idee werd door Van Rossem weggewuifd als “fantasie”.

Maar Van Rossems blik op de Europese integratiegeschiedenis is helaas incompleet, gedateerd en onjuist. Ook Van Rossems generatiegenoot Rob de Wijk kon eerder in aflevering 203 van De Ongelooflijke Podcast bijvoorbeeld al eens onbeschroomd stellen dat religie “0,0 invloed heeft in de geopolitiek”. Aan de op zichzelf interessante psychologische vraag waar deze huivering vandaan komt om diepere drijfveren van historische actoren dan slechts de meest oppervlakkige als relevant te zien, waag ik me hier niet. Wel zal ik proberen op drie punten te laten zien waarom Van Rossems positie geen stand houdt.

In de eerste plaats laat ik zien dat de vraag voor Schuman en zijn tijdgenoten niet was óf Europa verenigd moest worden, maar hóe. Ten tweede laat ik zien dat het een misvatting is om Europese samenwerking en Amerikaanse druk als elkaars tegenpolen te zien: ook Amerika maakte in de jaren '40 en '50 deel uit van datzelfde politiek-theologische denken. Ten derde bespreek ik de Europese Betalingsunie. Van Rossem noemt dit een puur technocratisch succes, maar ik laat zien dat er juist een dieperliggende, christelijk geïnspireerde overeenstemming aan ten grondslag lag.

1. Een verenigd Europa, ja! – maar welke vorm van vereniging?

Om het naoorlogse Europa goed te kunnen begrijpen, is het nodig om verder terug te gaan in de geschiedenis. Doen we dat niet, dan lopen we het risico dat we wel de rimpelingen aan het wateroppervlak zien, maar niet de dieptebommen die die rimpelingen hebben veroorzaakt.

Onder geschiedschrijvers is daarom de afgelopen twee decennia consensus ontstaan om het einde van de Tweede Wereldoorlog niet langer als een harde breuklijn (historici noemen dit een ‘cesuur’) in de politieke geschiedenis te zien, maar om de doortrileffecten serieus te nemen van processen die al tijdens het interbellum en soms zelfs al voor de Eerste Wereldoorlog op gang kwamen. Wie dat serieus en zorgvuldig doet, ziet dat het idee van een verenigd Europa of Europese samenwerking op supranationaal niveau geenszins nieuw is op het moment dat daar rond 1948 de eerste concrete resultaten van zichtbaar worden in organisaties als de OECD en de Raad van Europa.

Onder het Duitse begrip Neuordnung of het Engelse New Order werden sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog talloze plannen voor een verenigd Europa de ether ingeslingerd. Soms in de vorm van een federatie naar Amerikaans voorbeeld (bijvoorbeeld in de reusachtige pan-Europa-beweging van Coudenhove-Kalergi), dan weer in de vorm van een raciale etnostaat die alle Arische volken zou herbergen en beschermen (nationaal-socialisten), weer elders in de vorm van een socialistische unie van arbeidersrepublieken (Sovjet-communisten). Dit is een vraagstuk dat al in het interbellum opspeelt, dieper resoneert naarmate de oorlogsdreiging eind jaren ’30 toeneemt en pas definitief beslecht wordt (en ook pas kan worden) in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog.

De vraag die in intellectuele, diplomatieke en economische kringen breed leefde, was dan ook niet zozeer óf een verenigd Europa wenselijk was, maar vooral welke vorm dat verenigde Europa zou moeten krijgen. Deze discussie trok zich door de jaren '30, '40 en '50 van de twintigste eeuw: steeds ging het niet om de noodzaak van politieke eenheid zelf, maar om het juiste ordeningsprincipe ervan.

Deze principes legde men vast in wat historici ook wel blauwdrukken (blueprints) hebben genoemd. Invloedrijke blauwdrukken kwamen van liberalen en socialisten, maar de belangrijkste bijdrage kwam misschien wel van een tegenwoordig bijna vergeten groep: katholieke en protestantse denkers. Zij waren niet alleen theologisch zeer begaafd, maar ook politiek actief, en bleken daarom cruciaal te zijn voor de uiteindelijke vorm van het verenigde Europa.

Deze blauwdrukken vanuit katholieke en protestantse kringen hadden één ding gemeen: ze waren gericht op verzoening en solidariteit. Dat klinkt wellicht abstract, maar in het naoorlogse Europa was juist het nadenken hierover van cruciaal belang. Want hoe kunnen voormalige vijanden ooit weer als bondgenoten aan dezelfde tafel zitten, zonder dat er eerst verzoening plaatsvindt?

2. Amerikaanse druk is toch vooral een herdruk

In de aflevering van De Ongelooflijke verschuift Van Rossem de doelpalen van de discussie opnieuw als hij beweert dat de Europese integratie slechts onder grote Amerikaanse druk tot stand kwam. Volgens Van Rossem hadden de Amerikanen een buffer nodig tegen oprukkend communisme. En, aangezien wij ook hier in West-Europa die angst deelden, zo zegt hij, werden wij een uitvoeringskantoor van de Amerikanen. Een reden waarom Europese samenwerking niet gezien kan worden als gestempeld door het christendom of door noties ontleend aan een christelijk denkkader, maar slechts als Amerikaans veiligheidsplan.

Waar Van Rossem hier compleet aan voorbijgaat, is het feit dat de Amerikanen in de decennia voor de Tweede Wereldoorlog op cultureel, religieus, ethisch en filosofisch niveau bij lange na niet kunnen tippen aan wat er in Europa wordt geproduceerd en uitgedacht. (Vandaar dat ook alle Amerikaanse schrijvers van enige kwaliteit en ambitie zich in die periode naar Parijs haasten zodra ze daar kans toe zien.)

Dat zwaartepunt verschuift pas op het moment dat allerlei Europese intellectuelen onder dreiging van de Tweede Wereldoorlog naar de Verenigde Staten vluchten. Deze Europese ballingen komen bij elkaar in netwerkorganisaties en denktanks in Amerika en via deze kanalen gebruiken ze hun invloed om Amerikanen op machtsposities anders naar Europa te laten kijken.

Een van deze Amerikanen die onder de indruk raakt van zijn Europese klankbord is John Foster Dulles, die later minister van Buitenlandse Zaken zou worden tijdens het presidentschap van Eisenhower (1953-59). Dulles raakt er meer en meer van overtuigd dat de Amerikaanse rol op het Europese naoorlogse toneel alleen betekenisvol kan zijn als de uiteindelijke vrede niet een afgedwongen, opgelegde set maatregelen bevat om daders te straffen en herhaling te voorkomen, maar als daarin alle ingrediënten voor een rechtvaardige en duurzame vrede zijn opgenomen.

De politiek begaafde en ambitieuze Dulles ziet al snel de kans om de kerken, met hun internationale netwerken, in te zetten voor deze plannen in Europa. Hij werpt zich daarom op als voorzitter van de Commissie voor een Rechtvaardige en Duurzame Vrede van de Amerikaanse Raad van Kerken. In maart 1943 presenteert Dulles zijn plannen paginagroot op de voorpagina van de New York Times: een rechtvaardige vrede rust volgens hem op zes pijlers, waarvan de belangrijkste is dat er internationaalrechtelijke instituties moeten komen — instituties die uitstijgen boven het enkelvoudige financiële, economische of politieke belang van een individuele staat, als de belangrijkste vorm van samenwerking tussen landen. Ook noemt hij hier expliciet gewetensvrijheid en vrijheid van meningsuiting als belangrijke doelen voor deze internationale samenwerkingsverbanden.

Uit dit voorbeeld (en er zijn nog talloze van deze) blijkt dat juist de Amerikaanse politici die zich het meest bemoeiden met de Europese integratie en veiligheidsarchitectuur, dezelfde taal spraken als hun christelijke Europese bondgenoten, en dat ze ook uit dezelfde christelijke idealen putten. Dit was een continue intellectuele en politieke trans-Atlantische kruisbestuiving. Het idee dat Europa zich slechts liet lenen als veiligheidsvoorpost door Amerika is dus niet waar.

3. De Europese Betalingsunie: schuld en boete

Ten derde noemt Van Rossem nog het concrete voorbeeld van de Europese Betalingsunie als argument bij zijn stelling dat de Europese integratie toch vooral gezien moet worden als een Amerikaans geïnitieerd en technocratisch vormgegeven project, dat geen enkele oorsprong vindt in dieperliggende waarden en overtuigingen.

De EPU is inderdaad een van de eerste concrete instituties waarin Europese landen op bovennationaal niveau gingen samenwerken. Door bijna zes jaar oorlog waren de grote Europese economieën extreem verarmd en zwak geworden. Handel tussen Europese landen onderling werd daardoor enorm bemoeilijkt, want vaak was er simpelweg niet genoeg geld voorhanden om aan betalingsverplichtingen te voldoen. Ook was de Amerikaanse dollar, waar handelsvolumes in werden uitgedrukt en omgerekend, als munteenheid nauwelijks beschikbaar in Europa. De EPU werd daarom opgericht als een soort mega-accountant: in plaats van elke internationale handelstransactie individueel tussen bedrijven, overheden en consumenten af te doen, verzamelde de EPU deze transacties en presenteerde de totale rekening van het handelsoverschot of handelstekort elke maand aan de lidstaten. Dit betekende dus dat zowel schulden als kredieten uiterst nauwkeurig geregistreerd moesten worden.

Natuurlijk kun je van deze nauwkeurige registratie zeggen dat het in feite neerkomt op een gigantische boekhoudkundige formule, waarbij een plusje voor een Italiaans bedrijf kan neerkomen op een minnetje voor een Belgisch bedrijf, et cetera. Maar dan zou je opnieuw slechts kijken naar de rimpelingen in het wateroppervlak, niet naar de dieptebom. Want de vraag erachter is: waarom zou je erop vertrouwen dat iemand anders bereid is om – in ieder geval voor een paar weken, maar in geval van wanbetaling mogelijk nog langer – jouw schulden te dragen? Maar ook: kan schuld iets zijn dat je kunt collectiviseren? En wat betekent dat dan, om een gezamenlijke schuld te dragen?

Dit zijn vragen die niet in eerste instantie politiek of bureaucratisch zijn, maar moreel en antropologisch: ze zeggen iets over het onderliggende mensbeeld. Voor de EPU heeft mijn oud-collega Jorrit Steehouder dit uitvoerig in kaart gebracht in zijn eigen proefschrift Constructing Europe. Voor dit essay voert het te ver om op alle details in te gaan, maar het zal inmiddels niet verbazen: juist rondom thema’s als schuld, en wat dat betekent voor een proces van verzoening en vertrouwen, konden Europese politici bouwen op wat in het christelijke discours gemeengoed was. Dat zien we ook bijvoorbeeld in de Verklaring van Stuttgart.

Verklaring van Stuttgart

Al in oktober 1945, dus vijf jaar voor de EPU en nog geen zes maanden na de capitulatie, waren Europese theologen afgereisd naar Stuttgart om de banden met de Duitse kerken te herstellen. Deze Duitse kerken waren tijdens de oorlog diep verscheurd geweest over de vraag of en in hoeverre men mee moest gaan in onderwerping aan het naziregime. Doordat de meerderheid van de kerken Hitlers gezag wel accepteerde, ontstonden ook internationaal scherpe breuklijnen met christenen in andere landen, vaak landen die door de nazi’s bezet waren geweest.

De delegatie internationale theologen en politici legde in Stuttgart niet een verwachting van schuldbekentenis aan de Duitsers op. Sterker nog, zelf wisten ze zich eigenlijk geen raad met hun positie. Letterlijk zei een van hen tegen de aanwezige Duitse bisschoppen: ‘We zijn gekomen om jullie te vragen ons te helpen om jullie te helpen.’ Daarop bekenden de Duitse kerkleiders uit zichzelf schuld, niet alleen over hun eigen aandeel in het faciliteren van de nationaal-socialistische dictatuur, maar ook collectief: alle Duitsers waren niet vurig genoeg geweest in hun handelen, hadden niet genoeg verzet getoond. ‘Door ons (= alle Duitsers) toedoen,’ zo luidde de verklaring, ‘is mateloos veel leed uitgestort over vele volken en vele landen.’ Na deze verklaring werden de Duitse bisschoppen uitgenodigd om opnieuw deel te nemen aan het internationale theologische verkeer. (Nota bene: dat is dus ruim vier jaar voordat de Duitsers ook weer kunnen deelnemen aan het internationale politieke verkeer!)

Ten slotte

De Verklaring van Stuttgart brengt ons dus terug bij de vraag die ik aan het eind van het eerste deel opwierp: wanneer kunnen voormalige vijanden als elkaars bondgenoten aan dezelfde tafel zitten? In ieder geval niet als de Amerikanen dat graag willen of niet wanneer de machtsverhoudingen dat afdwingen, en ook niet wanneer de handelsbalansen dat aantrekkelijk maken, maar wanneer schuld benoemd is en vergeving mogelijk is geworden. De kerken (protestants en katholiek) gingen daarin chronologisch en conceptueel aan de politiek vooraf. Zij leverden het vocabulaire waarin er op een betekenisvolle manier over schuld, erkenning, verzoening en solidariteit gesproken kon worden. Uiteraard staat het eenieder vrij om dat vocabulaire weg te retoucheren uit de geschiedenis van de Europese samenwerking, maar dan moeten we toch ook concluderen dat dat weinig meer van doen heeft met geschiedschrijving, en des te meer met het projecteren van ideologische denkbeelden.

De founding fathers van de Europese eenwording wisten dat voor het verkrijgen en bewerkstelligen en behouden van een rechtvaardige en duurzame vrede iets anders nodig is dan angst. Als geen ander kenden Schuman, Adenauer en De Gasperi precies de vindplaats van zo’n formule: de volmaakte liefde drijft de angst uit (1 Johannes 4:18). Dat is de indringende politieke opdracht die men niet vindt in beleidsnota’s, maar wel in de vespers van Maria Laach.

Clemens van den Berg is historicus en werkzaam als docent en onderzoeker aan de CHE. Zijn onderzoeksinteresse ligt op het snijvlak van Europapolitiek, religie en moderne geschiedenis. Hij promoveerde in februari 2022 op een proefschrift naar de rol van de oecumenische beweging in de vroege Europese integratiegeschiedenis.

Dit is een opiniebijdrage. Het standpunt van de auteur is niet per definitie gelijk aan dat van De Ongelooflijke. Wilt u reageren? Dat kan onder het artikel.

Laat een reactie achter

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Het begin van de 20e eeuw staat bekend als een van de meest explosieve periodes in onze wetenschapsgeschiedenis. Ontdekkingen volgen elkaar in hoog tempo op. Wilhelm Röntgen ontdekt in 1895 dat elektromagnetische straling door het lichaam kan dringen en zo het skelet zichtbaar maakt. Max Planck legt de basis van de moderne fysica door de ontwikkeling van de kwantumtheorie, en Einstein publiceert maar liefst vier baanbrekende artikelen in één jaar (1905), waaronder zijn speciale relativiteitstheorie - een theorie die het heersende denken over tijd en ruimte radicaal omverwerpt.

Geïnspireerd door alle wetenschappelijke ontdekkingen van zijn tijd, droomt ook de jonge Georges Lemaître ervan om wetenschapper te worden. De veelbelovende Belgische student blijkt al van jongs af aan een uitzonderlijk wiskundig inzicht te bezitten. Onder druk van zijn vader begint hij eerst aan een ingenieursopleiding in Leuven in 1913, maar die wordt onderbroken door de Eerste Wereldoorlog, waarin hij dient als artillerieofficier in het Belgische leger.

Hier, in de loopgraven, heeft Lemaître tijd om zich te verdiepen in de vele wetenschappelijke publicaties die hij van thuis heeft meegnomen. Te midden van gruwelijke bombardementen verliest hij zich in complexe wetenschappelijke vraagstukken, en raakt hij steeds meer gefascineerd door één fundamentele vraag: wat is de oorsprong van ons universum? Toch weet hij, zoals hij ook leert van de gruwelijkheden van de oorlog, dat alleen de wetenschap die vraag niet kan beantwoorden. In het scheppingsverhaal herkent Lemaître iets wat hij in de wetenschap terugziet, zo schrijft hij aan zijn vriend Joris van Severen:

"Het 'Fiat Lux' [Latijns voor ‘Er zij licht'] zie ik als de oorsprong en de zin van het universum.”

Zijn liefde voor de wetenschap concurreert met een andere liefde - de liefde voor de theologie. Beide liefdes zijn zijn roeping, zo voelt hij. Na de oorlog kiest Lemaître daarom voor twee wegen: een studie wiskunde en de priesteropleiding. In 1923 wordt hij tot priester gewijd, maar hij geeft de wetenschap niet op. Integendeel: met de zegen van zijn kardinaal krijgt hij als priester de ruimte om verder te studeren, en binnen korte tijd weet hij aanstellingen te krijgen bij prestigieuze universiteiten over de hele wereld. Tijdens zijn verblijf aan Cambridge, Harvard en het MIT bouwt Lemaître de reputatie op als buitengewoon wiskundig talent.

De eerste ontmoeting met Einstein

En dan, als hij een aanstelling heeft gekregen als professor aan zijn oude universiteit in Leuven, doet Lemaître in 1927 zijn eerste belangrijke ontdekking. Op basis van Einsteins relativiteitstheorie berekent hij dat het heelal niet stilstaat, maar juist uitdijt. Ook berekent hij als eerste de verhouding tussen de afstand en de snelheid van verre sterrenstelsels - wat we nu de wet van Hubble noemen, twee jaar voordat Hubble zelf die ontdekking publiceert.

Vanuit de wetenschappelijke wereld blijft het oorverdovend stil. Lemaître stuurt het artikel door naar zijn oude professoren, maar tot zijn grote frustratie wordt het artikel nergens opgepikt. De theorie dat het heelal uitdijt was nog te radicaal voor die tijd. Tot dan toe was de overgrote meerderheid van de wetenschappers ervan overtuigd dat het heelal statisch was: het heelal heeft geen begin en geen einde, het is er gewoon altijd geweest. Het idee dat het heelal uitdijt werd dus door hen gezien als een bizarre theorie, die niet serieus genomen kon worden.

Lemaître besluit dan maar om het heft in eigen hand te nemen, en het te vragen aan de man op wiens werk hij zijn theorie heeft gebouwd: Albert Einstein. Tijdens het beroemde Solvay-congres, dat datzelfde jaar wordt gehouden in Brussel, krijgt Lemaître de kans om met hem een wandeling te maken. Terwijl ze samen door het Leopoldpark lopen, krijgt Lemaître tot zijn verbazing te horen dat Einstein zijn artikel heeft gelezen. Maar wat hij dan hoort, is allesbehalve wat hij had gehoopt. Einstein is vernietigend in zijn oordeel:

“Uw berekeningen zijn correct, maar vanuit het oogpunt van de fysica is dit een gruwel.”

De God van Spinoza

Voor Einstein was de theorie van Lemaître ondenkbaar. Als het heelal werkelijk aan het uitdijen was, betekende dat impliciet ook dat het heelal een beginpunt moet hebben. En als het heelal ergens begonnen is, dan roept dat ook onmiddellijk theologische vragen op over een schepping en een Schepper - en daar wilde Einstein, net als veel wetenschappers, liever ver vandaan blijven.

In plaats daarvan was Einstein er diep van overtuigd dat het heelal altijd had bestaan en altijd zou blijven bestaan: een statische kosmologie. Deze overtuiging werd geïnspireerd door de filosofie van Baruch Spinoza, een Nederlandse filosoof uit de 17e eeuw. Spinoza geloofde niet in een persoonlijke God die de wereld schiep, maar hij geloofde dat God en het universum één en hetzelfde zijn. Dat betekent ook dat er geen begin is en geen einde. Einstein schreef zelf:

“Ik geloof in de God van Spinoza die zich openbaart in een ordelijke harmonie van alles wat bestaat, niet in een God die zich bemoeit met het lot en het handelen van mensen.”

Het ironische hieraan is dat Einsteins eigen algemene relativiteitstheorie wijst op een dynamisch heelal in plaats van een statisch heelal. Dit vond hij echter zo ongemakkelijk dat hij aan zijn vergelijkingen een wiskundige correctie toevoegde, puur om zijn vergelijkingen een statisch heelal te laten beschrijven. Deze correctie, de kosmologische constante, noemde hij later de grootste blunder van zijn leven.

De oerknal

Lemaître voelt zich onbegrepen door zijn vakgenoten, maar dan opeens, twee jaar na zijn spraakmakende ontmoeting met Einstein in het Leopoldpark, krijgt Lemaître de bevestiging waar hij op gehoopt had. Hoog in de heuvels boven Los Angeles, op de Mount Wilson-sterrenwacht, analyseert de Amerikaanse astronoom Edwin Hubble met de Hooker-telescoop het licht van tientallen verre sterrenstelsels. Zijn conclusie is: hoe verder weg een sterrenstelsel staat, hoe sneller het van ons wegvlucht. Het is het harde observationele bewijs voor een uitdijend heelal, en daarmee de bevestiging van wat Lemaître twee jaar eerder al had berekend. Het zal bekend komen te staan als de wet van Hubble. (Pas in 2018, meer dan vijftig jaar na zijn dood, herstelde de Internationale Astronomische Unie die onrechtvaardigheid, en werd de wet officieel omgedoopt tot de wet van Hubble-Lemaître.)

Gesterkt door de ontdekking van Hubble, gaat Lemaître verder met zijn onderzoek. Uiteindelijk publiceert hij in 1931 een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Nature waarin hij het bestaan van een oeratoom met zijn wiskundige berekeningen beargumenteert. Zijn argument is dat als het heelal uitdijt, het ook in het verleden kleiner moet zijn geweest. En dat als je ver genoeg teruggaat in de tijd, alle materie en energie van het heelal ook ooit samengeperst moet zijn geweest in één enkel punt. Dit is wat Lemaître het oeratoom noemt en wat wij nu de oerknaltheorie noemen. In een van de bekendste passages uit zijn werk legt hij dit proces uit:

"Als we teruggaan in de tijd, moeten we steeds minder quanta aantreffen, totdat we alle energie van het universum samengeperst vinden in een paar of zelfs in één enkel quantum [...] Als de wereld begonnen is met één enkel quantum, dan zouden de begrippen ruimte en tijd aan het begin volledig hun betekenis verliezen; [...] we zouden ons het begin van het universum kunnen voorstellen in de vorm van één enkel atoom, waarvan het atoomgewicht gelijk is aan de totale massa van het universum."

Meest bevredigende verklaring van de schepping

Het is ironisch om te bedenken dat sommige christenen tegenwoordig de oerknaltheorie zien als iets wat het bestaan van een scheppende God zou kunnen ontkennen, terwijl in die tijd veel wetenschappers juist de oerknaltheorie van Lemaître zagen als iets wat probeerde om het bestaan van God te bewijzen. Veel wetenschappers wantrouwden zijn theorie in het begin omdat ze vermoedden dat de Belgische priester via de wetenschap het bestaan van God probeerde aan te tonen. De naam big bang zelf is daar het bewijs van: de Britse astronoom Fred Hoyle muntte de term als een spottende verwijzing naar wat hij een absurd idee vond.

Heel anders was de reactie van Albert Einstein, de tweede keer dat hij en Lemaître elkaar ontmoetten tijdens een reeks lezingen die Lemaître gaf aan het prestigieuze Caltech in Pasadena, Californië. Lemaître gaf daar een presentatie waarin hij zijn theorie over het oeratoom en de wiskundige uitdijing van het heelal tot in detail uitlegde. Einstein zat in de zaal en luisterde gefascineerd. Volgens journalisten van de Los Angelos Times was Einstein lyrisch over de presentatie, en verklaarde hij uitgelaten:

"Dit is de mooiste en meest bevredigende verklaring van de schepping die ik ooit heb gehoord."

Het wonder

Lemaître was openhartig over zijn geloof, maar hij was ook heel voorzichtig in het duiden van zijn wetenschappelijke ontdekkingen in het licht van zijn geloof. Toen paus Pius XII in 1951 publiekelijk verklaarde dat de oerknaltheorie het bewijs was voor een goddelijke schepping, was de wetenschapper daar fel tegen. Hij drong er persoonlijk op aan bij de paus om die uitspraak terug te nemen.

Lemaître hield zijn hele leven vast aan een strikt onderscheid tussen twee werelden: het natuurkundige begin van het universum enerzijds, en de theologische schepping uit het niets anderzijds. Volgens hem was de ‘goddelijke aanwezigheid overal in verborgen’, en daarom wilde hij dat niet reduceren tot een ‘wetenschappelijke hypothese’. Het waren voor hem twee fundamenteel verschillende vragen. De vraag hoe het heelal begon - dat was wetenschap, te beantwoorden met de wetten van de kwantummechanica en de algemene relativiteitstheorie. De vraag waarom het heelal bestaat, was een vraag van de theologie, en dat “was een vraag die de natuurkunde noch de astronomie ooit zal kunnen beantwoorden”, zo schreef Lemaître.

Het is een overtuiging die weerklank vond bij een onverwachte bondgenoot: Albert Einstein. Zo vertelde Einstein in een interview:

“Ik ben geen atheïst. […] Het probleem is te groot voor onze beperkte geest. Wij zijn als een klein kind dat een enorme bibliotheek binnenkomt, vol boeken in vele talen. Het kind weet dat iemand die boeken geschreven moet hebben. Het weet alleen niet hoe. Het begrijpt de talen niet waarin ze geschreven zijn. Het kind vermoedt vaag een mysterieuze orde in de rangschikking van de boeken, maar weet niet wat die is. Dat, zo lijkt het mij, is de houding van zelfs de intelligentste mens tegenover God. Wij zien dat het universum wonderbaarlijk geordend is en aan bepaalde wetten gehoorzaamt, maar begrijpen die wetten slechts vaag.”

De Ongelooflijke gaat weer live!

Op 22 september zijn we in Ede voor een Ongelooflijke Live met astrofysicus Heino Falcke. Hij is een van de wetenschappers achter de eerste foto van een zwart gat. Falcke neemt ons mee door de geschiedenis van het heelal: van de oerknal en de vorming van sterrenstelsels tot het ontstaan van de aarde en de komst van de mens. Daarnaast gaan we met hem in gesprek over de vragen die zijn onderzoek oproept. Want Falcke is niet alleen wetenschapper - hij is ook christen. Hoe verhoudt zijn geloof zich tot zijn werk? En wat betekenen de oerknal en de geboorte van ons universum voor hoe hij naar het leven kijkt?

Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Het artikel van De Correspondent over de New Apostolic Reformation (NAR) heeft terecht veel reacties opgeroepen. De toon van het artikel is verontrustend en alarmerend. De lezer krijgt de indruk dat er sprake is van een grotendeels verborgen internationale christelijke beweging die niet alleen in de Verenigde Staten, maar mogelijk ook in Nederland een bedreiging vormt voor de democratische rechtsorde. Daarbij worden concrete Nederlandse voorbeelden genoemd, zoals de River Church en kerkconflicten binnen evangelische gemeenten, die in verband worden gebracht met de invloed van de NAR.

Vooropgesteld: het is goed dat journalisten aandacht besteden aan ontwikkelingen binnen het Amerikaanse christendom waar religieuze overtuigingen nauw verbonden worden met politieke ambities. Vooral sinds de verkiezing van Donald Trump hebben bepaalde leiders binnen de NAR zich expliciet verbonden aan een politiek project waarin christelijk geloof, nationale identiteit en macht steeds sterker met elkaar verweven raken. Dat verdient zonder twijfel kritische aandacht. Ook de vraag in hoeverre dergelijke ideeën invloed uitoefenen buiten Amerika, waaronder in Nederland, is relevant en vormt onderdeel van mijn eigen onderzoek naar het charismatische christendom.

Toch ben ik van mening dat het artikel van De Correspondent de beweging groter, eenduidiger en georganiseerder maakt dan je op basis van onderzoek hard kunt zeggen. Vooral problematisch is dat in het artikel de NAR, pinksterchristendom, charismatische netwerken, Word of Faith, christelijk nationalisme en bredere rechts-populistische religieuze bewegingen door elkaar gaan lopen. Die overlappen soms, maar het zijn niet dezelfde dingen. En dat kan zelfs schadelijk zijn.

Honderden miljoenen boots on the ground

Laten we eerst eens kijken naar wat er geschreven wordt over de omvang van de beweging. De Correspondent spreekt over “honderden miljoenen boots on the ground” en suggereert dat de beweging wijdverbreid is onder de ongeveer 162 miljoen volwassen Amerikaanse christenen. Daarmee lijkt echter een belangrijk onderscheid uit beeld te raken: tussen de specifieke New Apostolic Reformation enerzijds en de veel grotere wereld van pinkster- en charismatische christenen anderzijds. Die omvat inderdaad honderden miljoenen gelovigen wereldwijd, terwijl de NAR daarvan slechts een relatief klein onderdeel vormt.

Sommige NAR-gerelateerde leiders en netwerken zijn buitengewoon zichtbaar op sociale media en andere online platforms. Die zichtbaarheid kan de indruk wekken dat er sprake is van een massabeweging met een enorme achterban. Maar veel volgers en likes op sociale media zegt niet automatisch iets over de werkelijke omvang van een beweging. Juist bij religieuze netwerken die sterk afhankelijk zijn van media, conferenties en internationale netwerken bestaat het risico dat zichtbaarheid wordt verward met representativiteit. Een paar groepen die luid aanwezig zijn op sociale media wil nog niet zeggen dat je een enorme achterban hebt. Toch worden dit soort observaties te snel vertaald naar conclusies over miljoenen aanhangers.

Alles op één hoop

Een tweede probleem is dat in het artikel verschillende religieuze stromingen onvoldoende van elkaar worden onderscheiden. De New Apostolic Reformation (NAR), het bredere pinkster- en charismatische christendom, christelijk nationalisme en rechts-populistische religieuze bewegingen worden soms gepresenteerd als één samenhangend geheel. In werkelijkheid lijken deze stromingen eerder op een rivierdelta: ze raken elkaar, overlappen soms, maar ontwikkelen zich ook afzonderlijk. De NAR is slechts één van deze stromingen. Hoewel NAR-ideeën invloed hebben gekregen binnen bredere netwerken, betekent dit niet dat kerken of leiders met vergelijkbaar taalgebruik automatisch tot dezelfde beweging behoren of dezelfde politieke overtuigingen delen. Onvoldoende onderscheid leidt dan al snel tot een overschatting van de omvang, samenhang en invloed van de NAR. Zodra ergens het woord 'profeet' of 'apostel' valt, wordt het al snel bestempeld als New Apostolic Reformation. Dat is guilt by association: zodra een bepaalde term valt, moet het dus wel dát zijn.

De beweging kent geen formeel lidmaatschap, geen centraal bestuur en geen duidelijke organisaties. Daardoor is het moeilijk vast te stellen wie wel en niet tot de beweging behoort. Schattingen van de harde kern van de Amerikaanse NAR liggen doorgaans aanzienlijk lager dan de indruk die het artikel wekt en gaan eerder uit van enkele miljoenen dan van honderden miljoenen betrokkenen.

Dat betekent niet dat de zorgen over de NAR ongegrond zijn. Integendeel. De beweging verdient kritische aandacht, zeker waar religieuze overtuigingen worden verbonden met een politieke agenda. Maar een zorgvuldige analyse vraagt ook om onderscheid. En juist op dat punt maakt De Correspondent de beweging groter, coherenter en invloedrijker dan op basis van het huidige onderzoek met zekerheid kan worden vastgesteld.

De Seven Mountains

Die behoefte aan nuance geldt eveneens voor NAR-begrippen als de Seven Mountains Mandate, het streven om de samenleving onder christelijke invloed of zelfs christelijke heerschappij te brengen. Hoewel deze ontwikkeling herkenbaar is binnen delen van de Amerikaanse NAR, verdient dit onderwerp meer historische achtergrond.

Het idee dat christenen invloed zouden moeten uitoefenen op verschillende terreinen van de samenleving ontstond namelijk niet binnen de NAR. Al in de jaren zeventig leefde in Amerika binnen organisaties als Jeugd met een Opdracht (YWAM) en Campus Crusade for Christ de overtuiging dat christenen geroepen zijn om aanwezig te zijn in zeven belangrijke sectoren van de samenleving: gezin, onderwijs, overheid, media, kunst en cultuur, religie en economie. Het verhaal gaat dat Loren Cunningham van YWAM en Bill Bright van Campus Crusade onafhankelijk van elkaar een openbaring hebben ontvangen over deze zeven invloedssferen, die bekend geworden zijn als de seven mountains. Zij beoogden geen theocratie, maar moedigden christenen aan actief deel te nemen aan alle onderdelen van de samenleving.

Hier is een opvallende Nederlandse invloed aan te wijzen, namelijk die van Abraham Kuyper. Hij ontwikkelde aan het einde van de negentiende eeuw zijn bekende leer van de soevereiniteit in eigen kring. Via Amerikaanse calvinistische denkers oefende Abraham Kuyper een aanzienlijke invloed uit op conservatief-protestantse intellectuelen in de Verenigde Staten. Verschillende van zijn ideeën vonden later weerklank bij vertegenwoordigers van het Christelijk Reconstructionisme, met name bij R.J. Rushdoony. Daarbij trad echter een wezenlijke verschuiving op. Waar Kuyper vertrok vanuit het principe van pluralisme en uitging van een gedeelde verantwoordelijkheid van verschillende maatschappelijke verbanden binnen een democratische rechtsorde, streefden de reconstructionisten naar een toepassing van Bijbelse wetgeving en een theocratisch politiek bestel. De opkomst van het Christelijk Reconstructionisme viel niet toevallig samen met de periode waarin Bright en Cunningham hun ideeën formuleerden.

De Seven Mountains Mandate, zoals die door Lance Wallnau binnen de NAR wordt gepropageerd, vormt een radicale toe-eigening van reeds bestaande ideeën over de seven mountains binnen evangelisch-charismatische bewegingen. Deze ideeën gaan dus deels terug op een receptie en herinterpretatie van elementen uit Kuypers gedachtegoed. Tegelijk laat dit zien dat de term seven mountains uiteenlopende betekenissen kan hebben, zelfs onder leiders die deel uitmaken van NAR-netwerken. Als dezelfde term door de ene gelovige wordt opgevat als een oproep om als christen een goede, betrokken werknemer, ondernemer of docent te zijn, en door de andere als rechtvaardiging om de overheid over te nemen, dan is het lastig om daar grote conclusies aan te verbinden. Dat maakt de claim van De Correspondent dat miljoenen Amerikaanse christenen de Seven Mountains Mandate onderschrijven ook weinigzeggend.

NAR is niet hetzelfde als Word of Faith

Tegelijkertijd is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de New Apostolic Reformation en andere charismatische stromingen waarmee zij in het publieke debat vaak wordt vereenzelvigd. Iets wat ook in het Correspondent artikel te weinig wordt gedaan. Dat geldt met name voor de Word of Faith-beweging, een belangrijke vertegenwoordiger van het welvaartsevangelie, waarvan invloeden onder meer zichtbaar zijn bij Paula White-Cain, de spiritueel adviseur van Donald Trump, en in Nederland bij de River Church en Frontrunners van Tom de Wal.

Hoewel beide bewegingen nadruk leggen op wonderen, genezing, profetie en de actieve werking van de Heilige Geest, verschillen zij fundamenteel in hun theologie en doelstellingen. De Word of Faith-beweging, bekend geworden door predikers als Kenneth Hagin en later Kenneth Copeland, richt zich primair op het individu. Centrale thema’s zijn geloof, genezing, voorspoed, overwinning, de kracht van woorden en zaaien en oogsten. Het geloof is gericht op gezondheid, financiën en succes in het persoonlijk leven.

De NAR heeft daarentegen een andere focus. Hier staat niet alleen de transformatie van het individu centraal, maar ook de transformatie van kerk, cultuur en samenleving. Kenmerkend zijn ideeën over het herstel van apostelen en profeten, geestelijke oorlogsvoering, spiritual mapping en maatschappelijke beïnvloeding. Veel NAR-leiders gaan ervan uit dat christenen geroepen zijn om steden, regio’s en uiteindelijk naties te transformeren volgens de waarden van het Koninkrijk van God.

Ook op het gebied van toekomstverwachting bestaan belangrijke verschillen. Binnen de Word of Faith-beweging overheerst vaak een premillennialistische verwachting: de wereld zal moreel steeds verder afglijden, maar zal pas fundamenteel veranderen wanneer Jezus terugkomt. Dat staat in contrast met NAR-denkers die menen dat christenen een actieve rol hebben in de transformatie van cultuur en samenleving voorafgaand aan de wederkomst. Vanuit de overtuiging dat het Koninkrijk van God al aangebroken is in deze wereld, zijn christenen geroepen om het koninkrijk uit te breiden door hoge posities in de samenleving in te nemen. Pas dan zal Jezus terugkomen.

Dit onderscheid is belangrijk om de Nederlandse situatie te duiden. Niet iedere kerk die nadruk legt op genezing, profetie of bovennatuurlijke ervaringen kan zonder meer als NAR worden aangemerkt. Invloeden uit de Word of Faith-beweging, onafhankelijke pinkstertradities en apostolische netwerken lopen in de praktijk vaak door elkaar heen. Wie de invloed van de NAR in Nederland wil analyseren, doet er daarom goed aan zorgvuldig onderscheid te maken tussen deze verschillende tradities.

Apostelen, profeten en kerkconflicten

Hetzelfde geldt voor een ander kenmerk van de NAR: de zogenaamde vijfvoudige bediening van apostelen, profeten, evangelisten, herders en leraren, gebaseerd op een Bijbeltekst uit Efeze 4:11-12. Binnen sommige NAR-netwerken ligt sterk de nadruk op apostelen en profeten als dragers van direct goddelijk gezag. Dat kan leiden tot hiërarchische machtsstructuren en beperkte mogelijkheden voor tegenspraak.

Tegelijkertijd wordt hetzelfde model ook op andere wijze gebruikt. Sommige charismatische kerken zien de vijfvoudige bediening vooral als een organisatiemodel waarin verschillende gaven en leiderschapsstijlen tot hun recht kunnen komen. Ook binnen missionaire bewegingen die geen directe relatie hebben met de NAR, zoals de stroming rond Alan Hirsch en Michael Frost, wordt dit concept gebruikt om traditionele kerken minder afhankelijk te maken van uitsluitend predikanten en ouderlingen. Dat onderscheid is van belang omdat het gebruik van termen als ‘apostel’ en ‘profeet’ in het publieke debat, en ook in de media, regelmatig als indicatie voor NAR-invloeden wordt beschouwd.

Ook een directe relatie tussen kerkconflicten en NAR-invloeden, zoals ook in het Correspondent artikel wordt gesuggereerd, is te eenzijdig. Kerkscheuringen hebben doorgaans meerdere oorzaken: spanningen rond leiderschap, organisatiecultuur, generatiewisselingen, theologische verschillen en persoonlijke verhoudingen. Een verklaring vanuit de invloed van één internationale beweging doet geen recht aan de complexe werkelijkheid

Nederlandse NAR-netwerken

Dit betekent niet dat de NAR in Nederland afwezig is. Integendeel, de afgelopen twintig jaar zijn verschillende plaatsen en personen aan te wijzen waar de invloed van Amerikaanse NAR-netwerken een rol speelt.

De invloed van de NAR-netwerken was tot ongeveer het jaar 2020 vooral zichtbaar rond de activiteiten van Mattheus van der Steen. In 2008 werd hij publiekelijk onder handoplegging van internationale apostelen en profeten en Nederlandse pinksterleiders bevestigd als leider met een apostolische bediening. In Nijkerk werden jaarlijkse conferenties gehouden met NAR kopstukken als Ché Ahn, en Bill Johnson en Kris Vallotton van de Bethel Church in Redding. Naast zijn organisatie TRIN (Touch, Reach and Impact the Nations) was hij ook voorganger van een kerk in Nijkerk, House of Heroes. De nadruk lag hier vooral op genezing, wonderen en ‘supernatural living’. Van der Steen is enkele jaren geleden naar Florida verhuisd om daar zijn missie voort te zetten, nadat negatieve mediaberichten hadden onthuld dat zogenoemde wonderbaarlijke genezingen in Myanmar in werkelijkheid niet klopten, er in zijn kerk een misbruikzaak was toegedekt en hij bovendien met persoonlijke problemen kampte.

Een belangrijke toegangspoort voor internationale NAR-netwerken is God’s Embassy Church in Amsterdam. Deze kerk wordt geleid door Dick en Arleen Westerhof die zich respectievelijk als apostel en profeet presenteren. Arleen Westerhof is lid van Apostolic Council of Prophetic Elders onder leiding van Cindy Jacobs, een profeet die tot de inner circle van C. Peter Wagner hoorde. Arleen Westerhof nodigt met enige regelmaat Amerikaanse NAR-profeten uit voor conferenties in Amsterdam en biedt profetische cursussen aan. Verder is zij ook actief betrokken bij een Europese Profetische Raad. Door middel van een eigen YouTube-kanaal worden maandelijks profetieën gedeeld. Hoewel haar missie zich richt op transformatie van de verschillende ‘domeinen’ in de samenleving, heeft zij recentelijk publiekelijk afstand genomen van de theocratische idealen van dominion theologie - de theologische stroming die aan de basis ligt van het NAR-gedachtegoed.

Een derde voorbeeld van NAR-invloeden is het netwerk rond Hans Maat, voormalig directeur van het Evangelisch Werkverband. Sinds de eerste There Is More-conferentie in 2016 hebben conferenties, cursussen en Europese contacten bijgedragen aan de verspreiding van charismatische ideeën waarin profetie, genezing en de gaven van de Geest centraal staan. Ook hier zijn raakvlakken zichtbaar met internationale apostolische en profetische netwerken.

Deze voorbeelden tonen aan dat NAR-invloeden in Nederland zeker een rol spelen.

Democratie en politieke invloed

Een belangrijke vraag die het artikel van De Correspondent oproept, is of binnen Nederlandse charismatische netwerken, beïnvloed door de New Apostolic Reformation, antidemocratische tendensen aanwezig zijn. Op basis van mijn onderzoek zie ik vooralsnog weinig directe aanwijzingen.

Echter, dit sluit ideologische raakvlakken met bepaalde rechts-populistische stromingen niet uit. Zowel binnen delen van de NAR als binnen de Word of Faith-beweging klinkt de zorg over secularisering, immigratie, de christelijke identiteit van Europa en ethische thema’s zoals huwelijk, gender, seksualiteit en abortus. Daarnaast bestaat geregeld wantrouwen tegenover gevestigde media, politieke elites, overheidsinstellingen en soms ook wetenschappelijke instituties.

In preken, conferenties en gebedsbijeenkomsten wordt regelmatig gesproken over het “terugwinnen” van Nederland voor God of het herstel van Nederland als christelijke natie. Op dit punt vertoont religieuze taal soms duidelijke overeenkomsten met de retoriek van conservatieve en rechts-populistische politieke bewegingen.

Toch is het van belang deze ontwikkelingen niet automatisch gelijk te stellen aan een afwijzing van de democratische rechtsstaat. Anders dan in de Verenigde Staten bestaat er binnen Nederlandse charismatische netwerken doorgaans politieke betrokkenheid binnen bestaande democratische kaders.

Daarbij speelt ook de Nederlandse politieke context een belangrijke rol. Het Nederlandse meerpartijenstelsel biedt ruimte aan christelijke partijen zoals de ChristenUnie en de SGP om religieus geïnspireerde politieke standpunten democratisch te vertegenwoordigen. Daarnaast kunnen conservatieve christenen ervoor kiezen hun politieke voorkeur onder te brengen bij andere partijen aan de rechterzijde van het politieke spectrum.

Juist daarom is een zorgvuldige analyse noodzakelijk. Waar religieuze overtuigingen worden verbonden met claims op goddelijke legitimiteit, autoritaire leiderschapsstructuren of politieke macht, blijft waakzaamheid geboden. Maar een zorgvuldige analyse vraagt om onderscheid tussen enerzijds politieke radicalisering binnen bepaalde Amerikaanse NAR-netwerken en anderzijds de veel meer pluriforme en doorgaans democratisch georiënteerde charismatische bewegingen in Nederland.

De NAR verdient kritische aandacht. Maar wie de beweging groter, gevaarlijker en coherenter voorstelt dan zij op basis van onderzoek is, doet de werkelijkheid tekort – en dat geldt niet alleen voor journalistieke stukken zoals die van De Correspondent, maar ook voor sommige christelijke stemmen die de NAR uitroepen tot dé grote vijand van het "echte" christendom. Een zorgvuldige analyse van deze beweging vraagt daarom vooral om nuance.

Miranda Klaver is hoogleraar antropologie van religie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en geldt als een deskundige op het gebied van charismatische- en pinksterbewegingen.

Dit is een opiniebijdrage. Het standpunt van de auteur is niet per definitie gelijk aan dat van De Ongelooflijke. Wilt u reageren? Dat kan onder het artikel.

Laat een reactie achter

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

De boekentips van Stefan Paas

1. The No. 1 Ladies’ Detective Agency – Alexander McCall Smith

Wat ik iedereen zou willen aanraden is The No. 1 Ladies’ Detective Agency van Alexander McCall Smith. Dat zijn echt heerlijke boeken, over twee vrouwen die in Botswana een detectivebureau hebben. Er zit een heel mooie Afrikaans-christelijke moraal in. De vrouwen zijn enorm integer, ook als het moeilijk wordt. Het speelt zich af in de stad, waar de traditionele Afrikaanse samenleving aan het moderniseren is. McCall Smith heeft er zelf gewoond, de serie heeft een ontzettend Afrikaanse feel. McCall Smith is sowieso een geweldige schrijver.

2. Murder in Tuscany – T.A. Williams

Ik merk dat ik een voorliefde heb voor Britse schrijvers en voor detectives die niet al te ‘hardboiled’ zijn, maar gewoon een soort lievigheid hebben. Er moet een puzzel zijn om op te lossen, een onderhuids kwaad dat op de achtergrond loert en een moord die om opheldering vraagt, maar zonder de geweldsporno die je zo vaak leest. T.A. Williams heeft ook heel leuke detectives die in Toscane afspelen, met het prachtige Italiaanse landschap. Ik ben zelf Italiaans aan het leren, dus die Italiaanse zinnen die hij erin verwerkt vind ik erg leuk. De boeken (ook van McCall Smith) zijn overigens ook in het Nederlands vertaald. Williams schrijft met humor en hij heeft een zwarte labrador als assistent: Oscar. Dus dat is ook niet gek.

3. The Matter With Things – Iain McGilchrist

Zelf neem ik deze vakantie The Matter With Things van Iain McGilchrist mee. Voor wie geen detective wil lezen en op zoek is naar echt iets stevigs. We spraken McGilchrist onlangs in De Ongelooflijke Podcast – dat gesprek verschijnt deze zomer – en hij heeft een grootse visie op de werkelijkheid. Als je wil weten wat er mis is met de wereld, moet je dat boek lezen: het is gewoon heel goed. Ik daag je uit. Ruim duizend pagina’s, dus je bent er de hele vakantie wel zoet mee. Kom op, wat moet je anders doen? En je kan jezelf er ook nog eens mee verdedigen, want als je een straatrover een loei geeft met deze turf, is hij wel even met zichzelf bezig.

De boekentips van Beatrice de Graaf

1. Shardlake series – C.J. Sansom

Na al die moeilijke podcasts en harde nieuwsberichten is het tijd voor een nieuwe sappige detectiveserie. En ik heb er eentje gevonden! Move over Inspector Barnaby, Morse, Lewis of Vera: De nieuwe detective is advocaat, heeft een bochel en leeft in 16^e eeuws Tudor-Engeland. Matthew Shardlake beweegt zich rondom en soms aan het hof van koning Henry VIII en krijgt keer op keer met allerlei intriges te maken. De Brother Shardlake-series is de beste historische detective-reeks die ik de afgelopen jaren heb gelezen. De schrijver, C.J. Sansom was zelf advocaat, gepromoveerd historicus en onderzoeker en dat merk je. De romans brengen de geuren en kleuren van vroegmodern Engeland tot leven, maar zijn ook gewoon superspannend en gelaagd. Het gaat over schuld, boete, liefde en lust, moraal en mode. Dus wat wil je nog meer? Gewoon beginnen bij deel 1: Dissolution (in het Nederlands: Kloostermoord / Onthechting).

2. Deals mit Diktaturen – Frank Bösch

Omdat we het niet kunnen laten, en willen begrijpen hoe we om dienen te gaan met tirannen, despoten en populistische leiders is het goed om even uit te zoomen. Het is soms bar en boos, maar in de jaren zestig en zeventig waren er nog veel meer dictatoriale regimes wereldwijd, sommige zelfs in Europa. En Europese landen deden er rustig zaken mee. Hoe dat ging, en wat je daarvan kunt leren – vooral ook wat je dus niet moet doen, is te vinden in het boek van Frank Bösch: Deals mit Diktaturen. Eine andere Geschichte der Bundesrepublik. Het is weliswaar in het Duits, maar heel toegankelijk geschreven, met allerlei nieuwe, uit de archieven opgeduikelde anekdotes (over Khadaffi bijvoorbeeld), en het geeft daadwerkelijk een heel ander, kritisch beeld van hoe onze keurige democratieën altijd al een oogje dichtknepen als ze handel en een slaatje konden slaan uit de omgang met dictatoriale regimes. Maar het laat ook zien dat protest soms wel degelijk hielp.

3. A river runs through – Norman Maclean

En dan nog een roman. Deze kreeg ik voor mijn 50^e verjaardag van Rik Peels, en ik geniet van elke zin: A river runs through it. In het Nederlands Er stroomt een rivier doorheen, van Norman Maclean. Het is een semi-autobiografisch verhaal waarin de auteur terugblikt op zijn jeugd in Montana. Het boek is bekend geworden omdat het verfilmd is door Robert Redford, met Brad Pitt en Craig Sheffer in de hoofdrol (ook geen straf om die film te bekijken). Maar het boek is veel bezielder en dieper. Norman en zijn jongere broer Paul worden opgevoed door een strenge Presbyteriaanse vader, die ook nog dominee is. Tegelijkertijd leert hij zijn kinderen vliegvissen in de Big Blackfoot River – een bezigheid die voor hen ook een spirituele betekenis heeft. Paul is getalenteerd en getormenteerd, Norman de brave zoon. Het boek is ook het verhaal van de verscheurdheid en de schoonheid van het leven en de ruige natuur in Amerika.

De boekentips van David Boogerd

1. Inferno, de ontdekking van de hel – Arnold Huijgen

Nu denk je bij vakantie waarschijnlijk niet direct aan de hel (al komen sommige campings in de buurt), maar het meest indrukwekkende boek dat ik de laatste tijd las is Inferno, de ontdekking van de hel van Arnold Huijgen. Het doet wat een goed theologisch boek moet doen, Huijgen schrijft meeslepend over geschiedenis, cultuur en natuurlijk de Bijbel. Langs Dante, Hannah Arendt, Billie Eilish en de onvermijdelijke Augustinus. Die afwisselende namenlijst laat al zien dat dit boek niet zo zwaar aanvoelt als de thematiek doet vermoeden. De hel blijft een heet (sorry) hangijzer. Opvattingen lijken te verschuiven, en het ongemak van de moderne mens groeit. De atheïstische filosoof Bertrand Russell zei honderd jaar geleden al “Hell is neither so certain nor as hot as it used to be”. Huijgen doet recht aan de tegenargumenten maar gooit de traditie niet overboord. Door te graven in de Bijbel komt Huijgen zelf met een interessante vondst op de proppen. Hou je na het lezen nog vragen over – en die hou je – dan kan ik de aflevering van Dit is de Bijbel aanraden waarin ik met Arnold, Stefan en Almatine Leene dit boek bespreek.

2. Tijd is een leeuwerik – Hilbrand Rozema

Mocht je ver op vakantie opeens bevangen worden door heimwee, pak dan het geweldige Tijd is een leeuwerik van Hilbrand Rozema. Rozema reist langs de rafelranden van Nederland en schrijft daarover met een betoverende pen. Hij ziet poëtische schoonheid in een – voor mij vrij willekeurige – rivier, vogel of dorpskerk. Soms raak je ontroerd door schoonheid, en soms schiet je in de lach (het croissant-incident op Utrecht Centraal).

3. Nederland Therapieland – Katie Vlaardingerbroek

Tot slot, een van de scherpste boeken van het afgelopen jaar: Nederland Therapieland van Katie Vlaardingerbroek. Ze beschrijft de Nederlandse therapiecultuur als een soort kermis. Niet van een veilige afstand, maar van binnenuit (tijdens het schrijven zat ze zelf in een intensief behandeltraject). Haar boek is goed onderbouwd, persoonlijk maar bij tijd en wijle ook sarcastisch: wat wil een mens nog meer? Katie is religiewetenschapper en zet die bril ook veelvuldig op tijdens het schrijven, wat het geheel ook een erg Ongelooflijke ervaring maakt. Zo’n boek waardoor je na het lezen ineens overal therapeutische taal ziet opduiken. In shampooreclames, meetings en familie-apps. En waarschijnlijk ook bij jezelf.

Ja beste lezer, al mijn keuzes zijn non-fictie. Ik heb nu eenmaal te veel calvinistische klappen van de molen gehad voor fictie. ‘Het moet wel nut hebben!’, is een gedachte die mij nodeloos plaagt. Mocht je op zoek zijn naar jolijt, verwijs ik je door naar de onontkoombare detectives van Stefan en Beatrice.

Welk boek moeten we volgens jou ook zeker lezen deze zomer? We lezen het graag in de reacties!

Laat een reactie achter

De Ongelooflijke gaat weer live! Dinsdagavond 22 september spreken David en Stefan met astrofysicus Heino Falcke in De Reehorst, Ede. Falcke neemt ons mee door de geschiedenis van het heelal: van de oerknal en de vorming van sterrenstelsels tot het ontstaan van de aarde en de komst van de mens.
Daarnaast gaan we met hem in gesprek over de vragen die zijn onderzoek oproept. Want Falcke is niet alleen wetenschapper, hij is ook christen. Zien we je daar? Bestel tickets via eo.nl/ongelooflijke.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang twee keer per week een nieuw artikel in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Maak je klaar, pelgrim. Bereid je voor op een pelgrimage in verhaal en foto’s. Wat neem je mee? Pelgrimeren gaat over wat je durft achterlaten: je drukdrukdrukte, je sociale verplichtingen en je eigen vooroordelen. Pelgrimeren is licht reizen. Alles wat je nodig hebt is een klein momentje, een fijne plek – en een open hart. Een hart dat zich kan verwonderen over wat het onderweg allemaal hoort, ziet en voelt.

Kom, pelgrim…

… we gaan naar de Herrgott van Bentheim. Bentheim? Schatje van een stadje, net over de grens, schilderachtige hoogteburcht… maar een pelgrimsoord? Je hebt gelijk, pelgrim. Voor zover ik weet is Bentheim nooit een pelgrimsdoel geweest. En ook voor ons is het dat niet: ons doel is Oldenzaal. Maar toch bevindt zich in Bentheim - in het kasteel nog wel - iets dat ik je graag wil laten zien. Ik kan het je overigens op dit moment niet eens in het echt laten zien, al zou ik het willen. Een muur van het kasteel is ingestort, de machtige burcht van Carl Ferdinand Erfprins von Bentheim zu Steinfurt is gesloten in afwachting van een miljoenenrestauratie. Gesloten, maar niet voor jou, lezer. We nemen je mee naar binnen.

Ga je mee? Je mag kiezen of je liever met de auto reist of met de trein, ons beginpunt én ons eindpunt is Oldenzaal, de oude Twentse stad – pélgrimsstad. Het is vrijdag, vroeg in de morgen. Op het station stappen we uit de trein of de auto. Zuig je longen vol Twentse lucht en loop maar mee. Nee, ja, ik weet het, je kijkt naar de toren van de Plechelmusbasiliek in de verte. Die is onweerstaanbaar prachtig – en dan hebben we het nog maar niet over het mystieke licht binnen – maar we weerstaan hem toch. Nog even. Die toren is alleen om je lekker te maken. Zondag, zondag zullen we hier terugkeren. Beloofd.

Een paar groene Oldenzaalse laantjes maar, en je bent buiten. Wat een groen stadsbosje lijkt, blijkt een stroomdal van een beekje, gevolgd door een weilandje, meer bos, nog een weiland… en voor je het weet ben je helemaal weg. Het prachtige, glooiende Twentse coulisselandschap nodigt je uit.

Het is oud land, dit. Oldenzaal is een stad met oude papieren. Pleghelm heette de Ierse monnik die hier rond 750 na Christus de heidenen kwam bekeren. Plechelmus maakte de kerk ervan. Samen met zijn missiemaatjes Otger en Wiro trok Pleghelm door wat nu het Nederlands-Duitse grensgebied is. De kerk in Stadtlohn (net over de grens bij Winterswijk) is aan Otger gewijd, en wat maar weinig mensen weten: ook de Martinikerk in Groningen. Voordat de Groningers de voorkeur gingen geven aan Sint Maarten dan.

Pleghelm wordt in Oldenzaal geëerd voor zijn werk. Dat is te zeggen… zijn hoofd. En zijn zalige nagedachtenis natuurlijk. Maar de rest van de missiebisschop is zoek. Het werd na Pleghelms dood begraven in het klooster op de Pietersberg (nu Odiliënberg, bij Roermond). Maar in 954 vond bisschop Balderik van Kleef, die Plechelmus hoogstpersoonlijk heilig had verklaard, dat het gebeente van de heilige moest worden opgegraven en naar Oldenzaal overgebracht. Het hoofd en grootste deel van het lichaam dan. Relieken waren ook elders gewild, en wat er voor Oldenzaal bestemd was, bleek ook daar niet altijd veilig. In de Tachtigjarige Oorlog werden de relieken elders ondergebracht. Pas in 1750 keerde het grootste gedeelte terug, maar ook daarna moesten de relieken ‘vanwege politieke dreigingen’ nog een paar keer onderduiken. Op dit moment bezit de Sint-Plechelmusbasiliek in Oldenzaal enkel nog de schedel van zijn naamheilige.

Bekend is natuurlijk wat er met het hoofd van een vak- en tijdgenoot van Pleghelm gebeurde: Bonifatius. Diens hoofd werd doorkliefd bij Dokkum, in 754. De overleveringen zijn vaak heiligenverhalen, en dus niet altijd even betrouwbaar, maar toch zijn er opvallend weinig missiebisschoppen met geweld om het leven gebracht. Modern onderzoek wijst uit dat de ‘heidenen’ vaak minder moeite hadden met het overnemen van het christelijk geloof dan wel wordt aangenomen. Misschien waren ze al wel geboeid geraakt door de Ariaanse variant van het christendom: het boek waarmee Bonifatius de zwaardhouwen zou hebben afgeweerd is niet de bijbel, maar de codex ragyndrudis, een boek dat een aantal teksten bevat tegen de dwaalleer van het Arianisme.

Of er waren praktischer afwegingen. Een Deense archeoloog vertelde me ooit, dat koningen in Denemarken gewoon een rekensom maakten. Toen Harald Blauwtand zich in 960 na Christus liet dopen, was waarschijnlijk een belangrijk deel van zijn volk al tot het christendom overgegaan. Na zijn doop kon Harald internationaal aansluiten bij de grote (christelijke) machtsblokken van zijn tijd, zonder dat hij er binnenslands geduvel mee kreeg.

Helemaal niet zulke gekke bedenksels, terwijl je door het prachtige Twentse landschap loopt. Bij het landgoed Boerskotten lopen we ineens recht op een imposant kruisbeeld af. Twente bekeerd, denk je dan. Maar in de bosrand erachter bekijkt een elegante witstenen gestalte de zaak van een afstandje. Het is een beeld van Diana, de Romeinse godin van de jacht. De hoeve rechts draagt een gevelteken: een houten ‘plank’ die de nok van het dak siert, vaak met een rijke christelijke symboliek. Hoewel… een zeskantige ster in een cirkel wordt geduid als symbool voor Christus - maar was in deze streken eeuwen geleden een symbool voor de zonnecyclus, en voor vruchtbaarheid. Een anker is in christelijke zin het teken van de hoop - maar in voorchristelijke tijd een symbool van de dood. Een gedicht van Willem Wilmink, kind van Twente, brengt je terug naar de tijd dat Pleghelm, Otger en Wiro door hetzelfde land struinden als wij nu. Wilmink dichtte:

Onder keizer Karel de Grote
werd het ernst met het zendingswerk.
Toen kwamen ook deze gebieden
onder heerschappij van de kerk.

Het nieuwe geloof bracht de mensen
nieuw licht en nieuwe hoop,
maar het bleek, met zijn stelsel van tienden,
allesbehalve goedkoop.

Nu was in de wijde luchten
Wodan niet langer de baas,
maar men bleef de midwinterhoorn blazen
en paasvuren stoken met Paas.

En dat Wodan de doden haalde,
ze naar het Walhalla bracht,
leefde voort, nog duizend jaren,
in ‘t verhaal van de Wilde Jacht:

soms hoorde een boer de jachthoorns
de stemmen, het gericht
van honden en hoefgetrappel,
voorbijtrekkend in de lucht.

Veel geveltekens tonen
een kruis op een zonnerad.
Zo krijgen Wodan en Christus
nog altijd allebei wat.

Dus wie van de twee in ‘t hiernamaals
ook aan de touwtjes trekt,
‘t zal de Twentse boer niet deren:
hij is aan twee kanten gedekt.

Mijn familie is van Friese komaf, waar de naam Catharinus vandaan komt, maar bij opa Catharinus in Enschede thuis hing de streektaaltekst van het Twentse volkslied: ‘Dôar lig tuss’n Déénkel en Regge ‘n laand, / oons mooie en neerige Twèènte…’ Denk bij neerig aan nering, nijverheid. Ons mooie en nijvere Twente dus, tussen de twee zilveren linten van de Dinkel en de Regge. Maar in werkelijkheid steken we de rivier over zonder een landsgrens te passeren. Een andere zin uit het ‘Volksleed’ is wel helemaal waar:

Dôar kronkelt den Déénkel zo mooi deur ‘t laand,

deur brook en deur buske en ‘t Loslkerse zaand…

De Dinkel kronkelt. In Duitsland niet, daar is hij gekanaliseerd, maar in Nederland heb je nog hele stukken waar het riviertje zelf zijn weg mag kiezen, door ‘brook’ (drasland) en door ‘buske’ (bossen).

Als je een paar stappen verderop wel in Duitsland bent, kom je al snel langs het Franciscanenklooster Bardel. Eerlijk gezegd valt de kloosterkerk nogal tegen, maar wat mooi is, is dat hier nog te zien is hoe de eeuwenoude band tussen kerk en school nog bestaat. Het klooster vormt één complex met het gymnasium van Bentheim.

Een missionsgymnasium, heet de school officieel. Je kunt daar met recht wenkbrauwen bij optrekken. Over de seksuele veiligheid op die instituten, maar ook over de bepalende invloed van de kerk op het onderwijs. Maar feit is dat sinds de vroege middeleeuwen scholing, armenzorg en ziekenzorg in het leven geroepen zijn vanuit de kerken. Het is nog niet zo lang geleden dat de overheid dit als háár taak is gaan opvatten. En inmiddels kentert het tij alweer. De verzorgingsstaat, na de oorlog vol trots opgebouwd door liberalen, katholieken, socialisten en protestanten met z’n allen, ligt onder vuur. Hij zou onbetaalbaar zijn. Wat zal er als eerste sneuvelen? De armenzorg waarschijnlijk. De diaconieën van de verschillende kerken werken lokaal al op tal van plekken samen om de gaten dicht te lopen die de overheid laat vallen.

Maar vooruit, achter Gildehaus langs, op naar Bentheim. Van verre torent de hoogteburcht uit boven het landschap. De zandsteenrots is maar een paar meter hoger dan de Archemerberg van onze eerste leespelgrimage: 91,9 meter, maar ook hier is het omliggende land hooguit glooiend, zodat het kasteel majestueus en ongenaakbaar boven de verre omtrek uitsteekt.

Zoals opa Catharinus zijn kinderen meenam naar dit kasteel, zo nam mijn vader ons ermee heen. Hij nam expres de steile kasseienstraat aan de westkant van het kasteel omhoog. De auto trok het maar amper, mijn vader schakelde terug naar de eerste versnelling. De motor loeide, en ik drukte mijn neus tegen de ruit. Riddertoernooien zag ik in mijn verbeelding, paarden en harnassen. Achter de burchtmuren, in brede vensterbanken, zag ik de jonkvrouwen zitten, en op de toren een draak.

Laat me je eerst meenemen op het schitterende rotspad achterlangs het kasteel. Waar bijna niemand komt, maar waar je prachtig ziet hoe de burcht uit de rotsformaties is opgetrokken. Je moet je hoofd in je nek gooien om hoog boven je de ramen te zien, waaruit ooit de burchtheer uitkeek over zijn machtige graafschap.

Na de omtrekkende beweging passeren we de eerste, lage poort. Dit is, weet ik nu, een van de oudste stukken van het kasteel dat nog overeind staat. Het dateert uit de twaalfde eeuw. Hogerop is de middeleeuwse erfenis in latere eeuwen vervangen door comfortabeler én pronkzuchtiger bouwwerken. Als je onder de tweede poort door loopt, en het ruime, zonovergoten binnenterrein betreedt - er zou inderdaad ruimte genoeg zijn voor een riddertoernooi - zie je vooral een in zandsteen opgetrokken demonstratie van rijkdom, schoonheid en macht.

Maar dit is een pelgrimage, geen toeristische wandeling. Dus ik wil je vragen het gazon en de omliggende pronk letterlijk links te laten liggen. Aan je rechterhand ligt de slotkerk, gewijd aan de heilige Catharina van Alexandrië - inderdaad, de heilige waar ik, mijn opa, zijn opa en de opa van zijn opa naar vernoemd zijn. Wat ik je wil laten zien, pelgrim, of liever: wie ik je wilde laten zien, is de Herrgott van Bentheim.

Hij hoort hier niet - daarover straks meer - maar hij staat hier geweldig mooi. In het lege interieur van de slotkapel, in het verstilde licht van het koor, overduidelijk oeroud, staat hij daar: een kruis met daarop een afbeelding van Christus.

Hoe oud hij is, weet niemand. Elfde eeuw op zijn laatst, het is niet onwaarschijnlijk dat hij ouder is: de houding van de afgebeelde Christus verraadt dat. Hij is niet afgebeeld als de lijdende mens aan het kruis, maar vorstelijk. Als rechter zelfs: zijn houding met de ellebogen naar beneden gebogen is de houding van een germaanse (Saksische) rechter. Ik bleef, de eerste keer dat ik hem zag, als aan de grond genageld staan. Hier zag ik wat ik ooit gelezen had toen ik Nederlands studeerde en de historische letterkunde mij (voorgoed) te pakken kreeg. Ik zag voor mijn ogen niet de Christus die mij in de kerk verkondigd werd, maar de Heliand! De Saksische Christus van het beroemde oud-Saksische gedicht Heliand uit pakweg het jaar 825. De Heliand die als een soort vorst met twaalf ridders van discipelen in het Saksenland van burcht naar burcht trok. Waarin Simon Petrus in de hof van Olijven als een heldhaftig krijgsman in 17 uitgesponnen versregels zijn meester verdedigt door de slaaf van de hogepriester een oor af te slaan. Die magere twee zinnetjes uit het evangelie van Johannes - en trouwens dat hele beeld van een nederige Jezus met een clubje lafhartige sokkenhelden, dat zou de Saksen nooit winnen voor het christendom.

Het laatste avondmaal kon - als je de Heliand moest geloven, zo plaatsvinden aan de overkant van het gazon, in de pronkzalen van de Burcht Bentheim. Jezus, nee, de Heliand voorspelt de knechten die hij Jeruzalem in stuurt dat ze een man moeten volgen:

Than tôgid he iu ên gôdlîc hûs,
– Dan zal hij jullie in een heerlijk huis brengen,

hôhan soleri, the is bihangen al
– een hoge zaal, die helemaal behangen is met

fagarun fratahun. Thar gi frummien sculun
– luxe tapijten. Daar moeten jullie bereiden

uuerdscepi mînan. Thar bium ik uuiskumo
– mijn waardschap (maaltijd). Daar zal ik wijselijk

selƀo mit mînun gesîđun.
– zelf komen met mijn metgezellen.

De zandstenen Christus in de sobere slotkapel, is koning en kruisganger tegelijk. Hij spreekt recht en hij zegent. Hij straalt macht uit, maar ten goede. Wijdverbreid kon je in Bentheim en omgeving Herrgott von Bentheim! uitroepen, als stoßgebet (nood- of schietgebed).

Maar dit is een pelgrimage. Wat heeft dit beeld met pelgrimeren te doen? Welnu, dit beeld hoort niet hier, niet in deze slotkapel. Het werd in 1828 gevonden op een akker van een boerderij even ten westen van Bentheim. Het stond ooit aan de weg, misschien de huidige doorgaande Rheiner Straße, als een pelgrimskruis, een indrukwekkend markeringspunt - in een tijd dat er voor het overige in deze contreien nauwelijks nog stenen beeldhouwwerk bestond. Wie het tracé van de Rheiner Straße naar het westen vervolgt, komt uit in… Oldenzaal. Pelgrimsoord. Eindpunt van onze pelgrimage. Wie weet hoeveel pelgrims, in vele eeuwen, hebben hetzelfde beeld gezien als jij nu - en werden getroost en bemoedigd. En zetten nieuwe stappen op weg naar hun doel.

Wij, geachte leespelgrim, overnachten in Bentheim. Onder de schaduw van de beschermende burcht. Nee. Onder de beschermende armen van de Herrgott van Bentheim.

Na het ontbijt lopen we in oostelijke richting, maar we blijven hoog op de rotsrichel waar ook het kasteel op gebouwd is. Net als je in een totaal nikserig Duits woonwijkje belandt, moet je ineens een brug over lopen, onder je langs raast snelverkeer, en dan beland je op een plek van buitengewone schoonheid. Je loopt bovenlangs een ronde om een groot gat in de grond. Bomen filteren het licht. Je schaduw in bladgoud op de bosgrond. Er hangt een stilte die vol is met herinneringen aan levendiger tijden. Dit is de mooiste onder de 22 middeleeuwse steengroeven van Bentheim. De bron van welvaart van het adelsgeslacht. Hier werden de stenen uitgegraven waarmee elders voor de eeuwigheid gebouwd werd. De kerk van Ommen bijvoorbeeld, maar bekender: het Paleis op de Dam. En, ook in Amsterdam, de Haarlemmerpoort. En het Trippenhuis. En het Koninklijk Paleis in Antwerpen. En de middeleeuwse kerk van Enschede. En het stadhuis van Deventer…

Bentheimer Gold werd het genoemd. Grachtengordel-Amsterdammers die het echte Gold niet konden betalen lieten hun panden stucen en de grote vakken schilderen in de kleur ‘Bentheim’... Het kan verkeren: in 1747 vonden de burgers van Deventer dat Bentheimer zandsteen kennelijk wat gewoontjes geworden, dus kwakten ze een laag verf over hun prachtige stadhuis. Die verflaag hebben ze er nog steeds niet weer afgehaald.

Vanaf de oostelijke rots van de groeve kijk je het dal in van die Vechte, zoals de Overijsselse Vecht heet als hij nog niet Overijssels is. Het is dit riviertje, samen met de Dinkel die we gisteren passeerden, die cruciaal waren voor de steenhandel van de graven van Bentheim: de loeizware stenen hoefden vanaf de groeves slechts een paar kilometer over land vervoerd te worden. Bij de riviertjes werden ze op rivierzompen geladen (scheepjes met een platte bodem zodat ze veel gewicht over ondiep water konden vervoeren), en eenmaal op het water kon je ze naar overal vervoeren.

Wij keren echter terug naar het station van Bentheim, want we pakken de trein naar Nordhorn. Nederlandse naam Noordhoorn. Anders hebben we in die stad - en vooral in het klooster waar we eindigen - onvoldoende tijd. Nordhorn is een rivierstad van een bijzonder ontwerp: die Vechte splitste zich hier in tweeën, om even later weer samen te komen. Zo ontstond een Vecht-eiland, waar de graven van Bentheim een burcht bouwden, en waar nu het stadshart ligt. Vanaf Nordhorn was de rivier namelijk beter bevaarbaar: hier werden de steenblokken overgeslagen van de zompen op grotere schepen.

Naast de dubbele Vecht lopen er maar liefst drie scheepvaartkanalen en een afwateringskanaal naar Nordhorn, waardoor het zich met recht een waterstad noemt. En een fietsstad trouwens. Ze zijn hier nog gekker op fietsen dan wij Nederlanders. En in het Saksische dialect van de streek spreek je niet van Fahrrad, maar van Fietse.

We lopen in Nordhorn een kleine kerkenroute. Niet voor niets. Nordhorn heeft een bijzondere kerkgeschiedenis: de stad (en het hele graafschap Bentheim) gingen al vroeg over tot de (Lutherse) Reformatie, maar al in 1588 veranderde de religieuze ligging opnieuw: stad en graafschap werden calvinistisch. De Ludgeruskerk - ooit gesticht door de Friese missionaris Liudger - ligt prachtig aan die Vechte, en is uiteraard opgetrokken uit Bentheimer zandsteen, maar dan een grijze variant. Het is een kerk van Evangelisch-Altreformierte snit, nog altijd calvinistisch dus.

We volgen de rivier even stroomafwaarts, om bij een klein bruggetje de oude stad in te duiken. Een smal straatje leidt ons naar een T-splitsing, waar we tussen allerlei restaurantjes door rechtsaf slaan naar de - jawel - rooms-katholieke kerk van de stad. De katholieken waren namelijk in het Reformatiegeweld niet verdwenen uit de stad, maar uitgeweken naar het Augustijnerklooster Frenswegen - ons einddoel van vandaag. Vanuit Frenswegen kochten ze al in 1578 de plek van de oude stadsburcht van de graven van Bentheim, en in 1712 zagen ze kans om daar een Augustinuskerk te bouwen. Maar dat kerkje staat in geen verhouding tot wat je nu ziet: een ronduit indrukwekkende koepelkerk, naar het voorbeeld van vroegchristelijke kathedralen uit Italië. De ‘Nieuwe Augustinus’ is gebouwd in 1912, eigenlijk veel te groot en te pompeus naar mijn smaak - en toch overtuigt ze. Het is een plek met een ziel - al moet je me niet vragen uit te leggen wat dat is.

Een klein stukje nog, op deze dag. Na de Augustinuskerk een logische eindbestemming: het klooster Frenswegen. Prachtig, net even buiten de stad gelegen, aan de Vecht. Ook op deze plek is de geschiedenis verweven met de Nederlandse: Frenswegen was ooit een belangrijk klooster van de Congregatie van Windesheim, die ontstond uit de middeleeuwse Nederlandse reformatiebeweging van de Moderne Devotie. De Reformatie kostte heel veel kloosters de kop, en Frenswegen leek datzelfde lot te ondergaan. Maar de bisschop van Münster wist in de eeuw daarna de graaf van Bentheim - zelfs met enig militair geweld! - in 1668 tot het katholicisme terug te ‘lokken’, en daar ontstond de ruimte om van Frenswegen weer een klooster te maken. In de Franse tijd werd het graafschap weer protestants, en het klooster had tal van functies, behalve klooster.

Het was sterk vervallen, toen het in 1974 de rooms-katholieke kerk, de Evangelisch-Lutherse kerk, de Hernhutters en drie andere protestantse kerken de schouders zetten onder een ingrijpende renovatie. Sinds 1978 is het een oecumenisch centrum, compleet met hotel. De huidige kloosterkapel is modern, uit 1996, maar het mooiste: sinds kort is een van de oude boerderijen naast het klooster verbouwd tot pelgrimshuis. Op z’n Duits, dus deugdelijk. Er is geen betere plek voor een pelgrim om zijn hoofd neer te leggen voor de nacht, dan deze. En nu ben je blij dat we de trein gepakt hebben, lezer, want het is helemaal geen straf om na alle indrukken van de dag rust te krijgen. In deze oase tussen de bomen. Terwijl de Vecht traag voorbij stroomt in de ondergaande zon.

Terwijl jij slaapt, geef ik toe aan een oude gewoonte: een nachtwandeling. Ze horen bij elkaar, in mijn mystieke landschap: het klooster en de nacht.

De volgende dag staan we vroeg op. Echt vroeg. We ruiken ons reisdoel. We hebben een taxibus gehuurd. Ik snap je teleurstelling, lezer, want o wat hadden we je graag meegesleurd langs de prachtige kerk van Denekamp (en ondertussen even een bezoekje gebracht bij de zusters Franciscanessen van het klooster in Noord-Deurningen). Wat hadden we je graag de krachtigste waterval van Nederland laten zien, bij kasteel Singraven (de enige waterval met voldoende kracht om er stroom uit op te wekken). Wat was het mooi geweest om de meanders van de Dinkel stroomopwaarts te volgen… maar we hebben een afspraak.

Toch gaan we niet helemaal linea recta naar Oldenzaal. Even voordat we de oude stad bereiken, laten we ons afzetten voor een kleine wandeling om de Tankenberg. Misschien herinner je je onze vorige pelgrimage nog, naar de Dikke Steen op de Archemerberg. Ook die steen was een magische plek, en toch had hij niks religieus. Op de Tankenberg komen we eerst langs een prachtige Mariakapel, maar op het hoogste punt, zo’n 85 meter hoog, staat een haast tempel-achtig gebouwtje. Je zou zweren dat het er al eeuwen stond - en men heeft dat hier ook wel gedacht. Er ging een verhaal over een godin Tanfana, aan wie lokale germanen een heiligdom hadden gewijd, dat in 14 na Christus door de Romeinen werd verwoest. Dat verhaal is naar het rijk der fabelen verwezen, maar ook als je bedenkt dat het huidige bouwwerk in 1955 is gebouwd, ter vervanging van een prieel uit 1844, doet dat niks af aan de magie van de plek. Kijk dat uitzicht eens!

En daarom zijn we hier. Om, nu het einde van onze pelgrimage nadert, terug te blikken. Ook op de innerlijke reis die elk van ons gemaakt heeft. Waarde leespelgrim, je hebt daar niets over gedeeld met ons, en dat hoeft ook niet. Maar elke pelgrim loopt zijn weg met in zijn rugzak zijn leven van dat moment. Elke pelgrim houdt zijn eigen verhaal aan tegen de verhalen die hij onderweg hoort, en plaatst het landschap van zijn ziel in de landschappen die zich met elke stap opnieuw aan zijn oog ontvouwen. Jij hebt dat ook gedaan, leespelgrim, anders had je niet tot hier gelezen. Wat is jouw verhaal? Heeft deze reis je iets opgeleverd?

Leg dit verhaal gerust even weg. Wij stoppen eventjes bij dit ‘kapelletje’ op de Tankenberg om je daarvoor de tijd te gunnen. Haal koffie. Neem er iets bij. Verwijl maar even in de diepten van je ziel.

En sta er met ons uit op, pelgrim. Nog een laatste stukje. Een kleine afdaling langs een bospad, een boerderijtje aan je linkerhand, een afslag naar rechts, en dan: bebouwde wereld. Oldenzaal. We dalen nu alleen nog maar af, langs de flanken van de Tankenberg, het centrum in.

Er is wel gedacht dat Oldenzaal ooit gebouwd is als verdedigbare plek tegen vikinginvallen. De structuur van de stad doet een ronde vestingwal vermoeden, zoals Deventer en Zutphen die ooit hadden, en Middelburg. Er is in Oldenzaal helaas veel historie verloren gegaan.

Maar daar staat hij dan, in volle glorie, het einddoel van onze Ongelooflijke Leespelgrimage: de Plechelmusbasiliek. Je herkent na deze pelgrimage onmiddellijk het bouwmateriaal: Bentheimer zandsteen, maar je vraagt je af: hoe kan zo’n bescheiden stadje zo’n eerbiedwaardige kerk hebben? Want eerbiedwaardig is hij, naar ouderdom en naar grootte. Plechelmus zelf kon op deze plek al in de achtste eeuw wel eens een eerste godshuis gebouwd hebben. In het jaar 954 liet de Utrechtse bisschop Balderik het gebeente van Plechelmus ‘verheffen’, wat een soort heiligverklaring was, en een grotere kerk bouwen. Oldenzaal werd een belangrijke kerk in Nederland: een van de vier kerken buiten Utrecht waar men stemde voor de nieuwe bisschop van Utrecht. Maar belangrijker: Oldenzaal werd een pelgrimsoord. En rond 1150 moest er opnieuw een grotere kerk komen. Dat is de kerk die je nu voor je ziet, leespelgrim. Achthonderd jaar na de bouw, verleende de paus deze kerk de status van Basilica Minor.

Misschien, trouwens, ken je hem al wel. Want dit is de kerk waar cabaretier en componist Herman Finkers zich sterk voor maakte, toen hij in 2006 gesloten dreigde te worden. Het is ook de kerk waar in 2016 de Missa in Mysterium die Finkers componeerde voor het eerst werd opgedragen.

Leespelgrim, de klokken klinken. Duizenden kilo’s brons hangen er in de eerbiedwaardige toren, en ze roepen ons. Ons doel is niet de weg. We pelgrimeren om thuis te komen.

We kunnen je meenemen de kerk in. Echt. Jij, leespelgrim, zit in je stoel achter een scherm. En je denkt: oke, nu houdt het voor mij op. Maar dat is niet zo. Kom binnen. Open al je zintuigen. Laat de indrukwekkende ruimte op je inwerken, laat je ogen wennen aan het gefilterde licht, je neus aan de herinnering van de wierook. Open je herinnering aan alles wat er deze pelgrimage voorbij gekomen is. Besef dat je op een plek bent waar het mysterie gevierd wordt, al minstens 1100 jaar.

Open je hart. Open deze link.

Catharinus van den Berg is schrijver, predikant en begeleider bij het Leger des Heils en Heilige Ruimte. Ook is hij een van de vaste experts in de podcast Dit is de Bijbel. In De Ongelooflijke Podcast aflevering #266 spraken we Catharinus over het belang van Bildung. De foto’s in dit stuk zijn gemaakt door Alba van der Velden.

Lees de vorige pelgrimage van Catharinus:

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

In De Ongelooflijke Podcast aflevering #308 spreken we Paul Schenderling naar aanleiding van dit essay.

Hoe tekenen we de toekomst? Het cliché, dat al zeker een eeuw teruggaat, is dat Westerlingen een stad met vliegende auto’s zouden tekenen. Als je naar de dromen kijkt van de klasse waartegen we opkijken, ondernemers, dan lijkt er niet veel veranderd. Zij dromen van zelfrijdende auto’s, breinuploadcentra en humanoïden (robotassistenten met de vorm van een mens).

Hoe zou jij de toekomst tekenen? Staan daarin mensen centraal of technologie of de natuur? Is het een hypermodern plaatje of een tijdloos plaatje? Ons antwoord op die vraag zegt veel over onze verlangens. De toekomst is immers het domein waar onze diepere verlangens vervuld kunnen worden, de tijd waarop we hopen.

Ik houd me al jaren intensief bezig met de vraag hoe we in de toekomst vreugdevoller kunnen leven binnen de draagkracht van mens en aarde. Wat me misschien wel het meest verbaast, is de neiging van veel mensen om hun geluk te zoeken in meer spullen, meer comfort, meer unieke ervaringen, kortom: meer consumptie.1

Die menselijke neiging roept allerlei tegenwerpingen in me op, maar ze zijn niet allemaal even sterk. Bijvoorbeeld: weten mensen dan niet dat vanaf een redelijk gemiddeld inkomensniveau (van zo’n € 20.000,- per persoon per jaar) meer consumptie nauwelijks gelukkiger maakt?2 Weten we niet dat het zelfs contraproductief werkt, omdat consumentisme bijdraagt aan de afbrokkeling van gemeenschappen en aan de vernietiging van het milieu? En dat het uiteindelijk een gevoel van leegte creëert in mensen zelf? Maar het probleem zit niet in ons hoofd: hoewel wat meer bewustwording zeker geen kwaad kan, zullen de meeste mensen dit wel ongeveer weten.

Komt het dan misschien doordat we massaal verslaafd zijn geraakt aan de heerlijke dopamineshotjes van nieuwe spullen en andere prikkels? Daar zit zeker wat in, maar je kunt er niet alles aan ophangen. Want de meeste mensen kunnen het prima opbrengen om een gewoonte te veranderen als dat beter voor ze is. Bijvoorbeeld meer bewegen, op tijd naar bed gaan, voorlezen aan kinderen, enzovoort. Waarom lukt het dan zo weinig mensen om minder te consumeren?

Daarom ben ik nog eens flink dieper in dit raadsel gedoken. Dit is mijn eerste bevinding: mensen doen alleen afstand van een geluksbron als er een grotere geluksbron tegenover staat. Mijn tweede bevinding is: er is een verborgen schat, eentje die je welvaart kost, maar die je méér geluk geeft dan materiële rijkdom.

Ik geef toe: de tweede bevinding klinkt onwaarschijnlijk. Want de wereldeconomie biedt aan rijke mensen, onder wie veruit de meeste Nederlanders, ontegenzeggelijk de meest geavanceerde materiële geluksbronnen die er bestaan: van gadgets tot vakanties, en van woongenot tot allerlei entertainment. Hoe kan een bewuste keuze voor minder materiële geluksbronnen uiteindelijk meer geluk opleveren? Toch wil ik precies dít betogen.

Want ik denk dat we bij onze jacht naar geluk een groot, verborgen domein over het hoofd zien: het immateriële. Een gigantisch probleem hierbij is dat we in onze cultuur nauwelijks meer begrip hebben van het immateriële. Onze cultuur heeft namelijk niet alleen een materialistische levensstijl maar ook een materialistisch wereldbeeld. Dat is de opvatting dat de wereld, inclusief mensen, alleen uit materie – fysieke deeltjes – zou bestaan.

En ons bewustzijn dan, waarmee we onder andere geluksgevoelens ervaren? Dat zou gegenereerd worden door ons brein. Dat betekent dat ons levensgeluk ook een product is van ons brein en dus uit onszelf moet komen. Plastisch gezegd: we moeten zo leven dat ons brein de juiste stofjes en bewustzijnstoestanden aanmaakt waardoor we ons gelukkig voelen.

We hebben geen flauw benul van immateriële geluksbronnen

Dit wereldbeeld is volgens mij fundamenteel onjuist. Daardoor hebben we in onze cultuur geen flauw benul meer van immateriële geluksbronnen, die zo groot zijn, dat ik er een apart woord voor wil gebruiken: vreugdebronnen.

In tegenstelling tot materieel geluk leidt vreugde niet tot een gevoel van leegte, maar tot vervulling. Anders gezegd: vreugde is iets waar we vol van zijn en vol van blijven. Ze versmalt ons leven niet tot consumptie en maakt ons niet passief, maar ze activeert ons en verbreedt ons leven tot het goede leven, in al zijn facetten.

Een ander groot verschil is dat vreugde zich niet laat afdwingen. Verderop in dit essay zullen we zien dat dit komt doordat het immateriële van buiten komt: spontaan, vaak onverwacht. We kunnen er alleen voor openstaan. Daardoor blijft het immateriële altijd tot op zekere hoogte een mysterie. Het laat zich niet vangen in definities, laat staan producten. Toch kun je vreugde wel degelijk herkennen, omdat vreugde zo echt, diep en bestendig is.

Onlangs werd ik getroffen door een toekomstvisioen van de Bijbelse profeet Zacharia. Het ontroerde me, omdat deze dichtregel een dieper verlangen in me wekt:

Op die dag, spreekt de HEER van de hemelse machten,
zal ieder zijn naaste uitnodigen
onder de wijnstok en onder de vijgenboom.
(Zacharia 3:10)

Het zijn slechts enkele woorden, maar ze roepen een wereld van verbeelding op. Een wereld van vrede, waar fouten uit het verleden zijn vergeven. Een wereld van verbondenheid, waar mensen samen eten. Een wereld van waardigheid, waar ieder de mogelijkheid heeft om een ander uit te nodigen. Een wereld van rust na vervullende arbeid. Een wereld van bloeiende wijnranken en vijgenbomen die goed eten en drinken voortbrengen. Kortom, een vreugdevolle wereld.

Wat ook opvalt aan deze visie is de eenvoud die eruit spreekt. Blijkbaar kent een vreugdevol leven maar weinig materiële benodigdheden. Eén eenvoudig werkwoord – uitnodigen – staat centraal. Wat we hebben is in dit toekomstbeeld ondergeschikt aan wat we doen en aan wie we zijn, of eigenlijk: aan wat we sámen doen en wie we sámen zijn. We zullen straks zien dat we af moeten van een focus op hebben om de weg naar het goede leven te ontsluiten.

Hoe vinden we ruimte voor het immateriële in ons wereldbeeld?

Maar voordat we verkennen hoe we ruimte scheppen voor vreugde, moeten we eerst op zoek naar een nieuw mens- en wereldbeeld. Want een materialistisch wereldbeeld sluit ons op in onszelf en in een houding van hebben in plaats van zijn: spullen hebben, status hebben, ervaringen hebben, mogelijkheden hebben, enzovoort.

Hoewel het materiële wereldbeeld dominant is in onze cultuur, blijkt het niet plausibel te zijn. Dit wereldbeeld is in de twintigste eeuw vooral populair geworden omdat het ons losmaakt van verplichtingen. Een wereld die bestaat uit deeltjes die geregeerd worden door blinde, onpersoonlijke natuurwetten is namelijk betekenisloos. En in een betekenisloze wereld zijn er geen verplichtingen. De twintigste-eeuwse schrijver Aldous Huxley is opvallend eerlijk over zijn motieven om dit wereldbeeld aan te hangen. In 1937 schreef hij:3

“For myself, as, no doubt, for most of my contemporaries, the philosophy of meaninglessness was essentially an instrument of liberation. The liberation we desired was simultaneously liberation from a certain political and economic system and liberation from a certain system of morality. We objected to the morality because it interfered with our sexual freedom; we objected to the political and economic system because it was unjust. The supporters of these systems claimed that in some way they embodied the meaning (a Christian meaning, they insisted) of the world. There was one admirably simple method of confuting these people and at the same time justifying ourselves in our political and erotic revolt: we could deny that the world had any meaning whatsoever.”

Huxley is later in zijn leven op zijn materialistische, betekenisloze wereldbeeld teruggekomen en schreef daar bijzondere boeken over.4 Maar voor ons en onze tijdgenoten is er vaak geen weg terug meer, omdat onze cultuur doordrenkt is van materialisme. Maar, zoals gezegd: dat wereldbeeld is niet plausibel.

Om dat te begrijpen, moeten we terug naar het bewustzijn. Het blijkt namelijk dat heel veel wetenschappers en filosofen hun tanden hebben stukgebeten op de vraag hoe bewustzijn verklaard kan worden uit materie. Er moet dan namelijk een plausibel, fysiek mechanisme in het brein worden gevonden dat bewustzijn produceert. Er is nog geen bevredigend wetenschappelijk antwoord op die vraag. Vandaar dat dit vraagstuk in de literatuur “the hard problem of consciousness” wordt genoemd.5

Het werk van William James (1842-1910), de grondlegger van de moderne psychologie, die veel onderzoek heeft gedaan naar bewustzijn, maakt inzichtelijk waaróm het probleem van bewustzijn zo moeilijk uit materie te verklaren is. Bewustzijn, zo illustreert James in zijn boeken met vele voorbeelden, is een eenheidservaring: in ons bewustzijn komt op elk moment een wereld aan ervaringen samen: zintuiglijke ervaringen, associaties, herinneringen, verwachtingen, gevoelens, enzovoort.6 James, die zijn carrière begon als fysioloog, concludeerde dat het uiterst onwaarschijnlijk is dat fysieke deeltjes die, zoals het woord ‘deeltjes’ al uitdrukt, gescheiden zijn van elkaar, eenheidservaringen zoals het bewustzijn produceren. Aangezien het “harde probleem van bewustzijn” nog steeds bestaat, komt de alternatieve opvatting van James in onze tijd weer in zwang.

Zo herken je immateriële ervaringen

Die alternatieve opvatting is dat het brein bewustzijn niet produceert, maar filtert. Onderdeel van deze opvatting is de logische gedachte dat bewustzijn van een andere orde (in filosofische termen: een andere ontologische categorie) is dan fysische processen. In deze opvatting krijgt het immateriële aspect van de mens, de geest, weer een plaats naast het materiële aspect, het lichaam.7

Neem bijvoorbeeld een trompet in gedachten. Het materiaal van de trompet, de stand van de ventielen, hoe warm of koud het instrument is: het is allemaal van invloed op de tonen die de trompet maakt. Toch is het niet de trompet zelf die de tonen voortbrengt, maar de lucht die iemand van buitenaf door de trompet blaast. Zo is ook de verhouding lichaam en geest: de geest is de lucht – de levensadem – het brein en de rest van ons lichaam zijn het instrument.

Door te letten op je gevoelsleven kun je dit zelf ervaren. Ervaringen die écht ontroerend zijn, ervaringen die ons kippenvel geven, raken ons plotseling en spontaan. In uitzonderlijke gevallen zeggen we dat we in vervoering worden gebracht. Woorden als ‘ontroering’ en ‘vervoering’ drukken uit dat niet wijzelf, maar iets buiten onszelf ons in beweging brengt. Hetzelfde geldt voor verontwaardiging, bijvoorbeeld als we worden geraakt door onrecht. En het geldt zeker ook voor vreugde, bijvoorbeeld de vreugde van harmonie tussen mensen, waar je hart een sprongetje van maakt. Ontroering, verontwaardiging en vreugde maken ons attent op het immateriële, oftewel geestelijke, aspect van de werkelijkheid.

Geestelijke ervaringen hebben dus een oorsprong buiten ons lichaam. Er bestaat blijkbaar een onzichtbare, geestelijke wereld die invloed op ons uitoefent. Niet voor niets spreken we over ‘de tijdgeest’ en ‘de kracht van ideeën’ om aan te duiden dat er allerlei ideeën rondgaan die mensen beïnvloeden. De Bijbelse apostel Paulus, naar wie ik genoemd ben, noemt dit ‘machten’. Het is belangrijk dat we hier in onze zoektocht naar vreugde rekening mee houden, want ook in de geestelijke wereld is het niet alleen pais en vree.

Waakzaamheid is daarom geboden, maar paniek is niet nodig. Volgens de theoloog Hendrikus Berkhof (1914-1995) spreekt Paulus namelijk, zeker voor zijn tijd, opvallend nuchter over de machten. De machten die hij noemt zijn leven en dood, de staat en de filosofie, de publieke opinie en de wet, de cultuur en de traditie. Deze machten zijn volgens Paulus door God geschapen om het leven van mensen een veilige bedding te geven en te beschermen tegen chaos.8

Maar door de zondeval zijn deze machten gecorrumpeerd geraakt. In plaats van ons te leiden naar het goede leven leiden ze ons naar “duizendvoudige slavernij”, zoals Berkhof het uitdrukte. Want je kunt het zo gek niet bedenken, of mensen worden eraan verslaafd gemaakt, ook in onze tijd. In een eerder essay voor de Ongelooflijke Substack beschreef ik hoe status, carrière, luxe en sociale media grote delen van onze tijd opslokken, waardoor de tijd die we besteden aan sociale contacten substantieel is afgenomen. Dit verzwakt gemeenschappen en creëert een gevoel van leegte bij mensen. Als we verslaafd worden gemaakt is leven niet meer het doel, laat staan het goede leven, maar het vergroten van de macht van de machtigen van deze wereld.

De twee centrale uitdagingen

Kortom, door oog te krijgen voor het immateriële opent zich een complete, voor velen nieuwe wereld. Een wereld waarin een schitterende toekomstvisie van vrede, waardigheid, verbondenheid, rust en vreugde mogelijk is. Maar ook een wereld waarin machten aan het werk zijn die ons tot slaaf willen maken om hun eigen macht te vergroten. Ik leerde hiervan om niet naïef te zijn: als we willen leven volgens een vreugdevolle visie, dan hebben we bevrijding nodig, individueel en collectief.

Die bevrijding vraagt twee grote keuzes van ons. Die keuzes vergen bovendien voortdurende inspanning, net zoals een sport beoefenen om training vraagt. De eerste grote uitdaging is niet hebben. De tweede grote uitdaging is leven in wederzijdse afhankelijkheid. Deze twee keuzes zijn geen doelen op zich: ze scheppen vrijheid voor het werkelijke doel. De eerste keuze schept innerlijke vrijheid. De tweede keuze schept sociale vrijheid. Het doel van innerlijke en sociale vrijheid is: liefde. En waar liefde is, is vreugde. Die vreugde overtreft materieel geluk verre en geeft je een gevoel van bestemming, waardoor je de inspanningen die nodig zijn volhoudt.

Ben je nieuwsgierig geworden? In de rest van het essay doe ik een poging om dit moeilijk te verwoorden proces te omschrijven (‘essayer’ betekent namelijk proberen). Weet dat als je er écht meer van wilt weten, je het in praktijk moet brengen. Want vreugde moet je proeven, niet uit een kookboek halen.

De eerste uitdaging: van moeten naar ont-moeten

De eerste uitdaging is dus: niet hebben. Niet hebben, vroeger ook wel ‘niet begeren’ genoemd, is een oude levenswijsheid, die je aantreft in het Jodendom, het christendom, het Boeddhisme en andere levensbeschouwingen. De psychoanalyticus Erich Fromm (1900-1980) vatte in zijn boek To Have or To Be de levenswijsheid van niet begeren als volgt samen: niet hebben en niet gericht zijn op hebben. Deze twee aspecten versterken elkaar: door minder te hebben, raken we minder gericht op hebben, waardoor we makkelijker afstand doen van wat we over hebben, enzovoort.

Je hoeft absoluut geen ingewikkelde psychologische technieken te beheersen, laat staan psychoanalyticus te zijn, om dit te kunnen. Want het proces begint niet met roeren in je eigen psyche maar met dóen, specifiek: je tijd anders besteden.

Fromm, die van joodse komaf was, baseerde dit op het Joodse gebod van de sabbat. Sabbat is tijd die vrij is van moeten, zodat er tijd ontstaat voor het omgekeerde van moeten: God en je medemens ont-moeten. Je kunt dit zelf toepassen door in je dagelijks leven tijd vrij te maken van elke vorm van hebben – werken, spullen kopen of onderhouden, je status verhogen, kennis of ervaringen opdoen, afleiding zoeken, enzovoort.

Besteed de tijd die je vrijmaakt vervolgens niet zelf, of in ieder geval niet volledig. Want dan heb jij nog steeds de controle en kom je onvoldoende los van de gerichtheid op hebben. Probeer daarom in de tijd die je vrijmaakt ontvankelijk te zijn, in het bijzonder voor spontane ontmoetingen met God of met je medemens. Bijvoorbeeld door de stilte te zoeken of juist door andere mensen op te zoeken. Het gaat hierbij in de kern om aandacht, onverdeelde aandacht voor elkaar. Je aandacht kan ook uitgaan naar kunst, een creatief proces of de natuur.

Zelf probeer ik dit vorm te geven door gewone tijd duidelijk te scheiden van vrijheidstijd, oftewel tijd waarin ik probeer werkelijk vrij te zijn. Ik leef grosso modo vier dagen per week volgens een strak schema waarin er van alles ‘moet’. De drie andere dagen probeer ik veel ongedwongener te leven: met weinig verplichtingen, weinig consumptie en weinig smartphonegebruik. Natuurlijk zijn er ook in die dagen klusjes, variërend van boodschappen doen tot de kinderen halen/brengen tot een fiets repareren, maar het mogen geen klussen zijn die al mijn aandacht opeisen of spontane ontmoetingen in de weg zitten. En ze mogen niet op een zondag vallen, zodat er iedere week minstens één volledig vrije dag is. En als ik merk dat klusjes zich opstapelen, dan probeer ik activiteiten of bezittingen die te veel aandacht opeisen te schrappen.

Als je dit proces in gang zet, kom je vanzelf tot een andere geestelijke gerichtheid. Je komt er namelijk geleidelijk achter dat een gerichtheid op hebben materiële geluksbronnen oplevert die oppervlakkig en tijdelijk zijn, terwijl aandachtig leven relaties schept die betekenisvol en bestendig zijn. Door je tijd daaraan te besteden, gaat je verlangen zich daar steeds meer op richten.9 Zo krijgen de machten steeds minder vat op je, en raak je innerlijk vrij.

De tweede uitdaging: wederzijdse relaties bouwen

De tweede uitdaging ligt in het verlengde van de eerste. We hebben eerst de camera in de juiste richting gedraaid en nu gaan we de camera scherpstellen. Waar de eerste uitdaging zich richt op een verschuiving van focus van hebben naar zijn, verscherpt de tweede uitdaging de focus van zijn naar sámen zijn. Want hoewel relaties betekenisvol en bestendig kunnen zijn, geldt dit helaas niet voor alle relaties: de manier van relaties aangaan en onderhouden doet ertoe.

Net als ons innerlijk gaan veel relaties gebukt onder machten. Vaak letterlijk: doordat de een macht uitoefent over de ander zijn veel relaties in meer of mindere mate onvrij. Sommige relaties worden vertroebeld door politieke machtsuitoefening. Andere relaties worden door de invloed van geld transactioneel. Weer andere relaties blijken te draaien om status. Al deze relaties zijn uiteindelijk gericht op hebben: de relatie met de ander, in het ergste geval de ander zelf, is een middel om zelf beter van te worden. Maar échte relaties zijn vrij, wederzijds, en gericht op de ander. Het vergt, net als bij innerlijke vrijheid, inspanningen om relaties uit de gerichtheid op hebben te duwen en in het domein van de vrijheid, in dit geval sociale vrijheid, te trekken.

Ook hier is de sabbat relevant: er is in het gebod namelijk pas sprake van sabbat als álle mensen en dieren delen in de vrijheid en de rust die de sabbat schept.10

Het sabbatsjaar, eens in de zeven jaar, gaat nog een stap verder: dan worden in de gemeenschap alle schulden kwijtgescholden en ligt het land een jaar braak.11Met andere woorden: dan perkt de gemeenschap de rol van macht, geld en status in en krijgt ook de rest van de natuur rust.

Bij de overtreffende trap van het sabbatsjaar, het jubeljaar, eens in de negenenveertig jaar, wordt het land herverdeeld en ligt het land twee jaar braak.12 De gemeenschap breekt vermogensconcentraties die zijn ontstaan radicaal af en laat haar macht over de natuur radicaal los.

Een manier om vandaag de dag recht te doen aan het radicale sociale en ecologische aspect van de sabbat is door te leven van genoeg. Leven van genoeg betekent allereerst leven binnen de draagkracht van één aardbol, zodat de aarde en al het leven dat daarvan afhankelijk is de ruimte krijgt. Er zijn verschillende praktische tools beschikbaar om jou daarbij te helpen.13

Leven van genoeg betekent ook niet meer kopen dan je nodig hebt en niet meer vermogen opbouwen dan je in een mensenleven nodig hebt.14 Bezien vanuit de bril van sociale vrijheid betekent dit: niet met behulp van geld macht proberen uit te oefenen over anderen.

Ten derde betekent leven van genoeg in actie komen voor genoeg voor iederéén, bijvoorbeeld door je in te zetten voor leefbare lonen of armoedebestrijding, dichtbij of ver weg.

Het belang van langetermijncommitments

De stappen van leven van genoeg zijn onderdeel van het herstellende werk van rechtvaardigheid, om relaties die door de invloed van de machten scheef zijn geworden weer vrij en gelijkwaardig te maken. Toch is dit nog maar het begin. De mogelijkheid die nu ontstaat is om deel te nemen aan gemeenschappen. Dat vraagt om trouw en toewijding in relaties. Het gaat om openstaan voor de concrete, tastbare noden van anderen en voor het beroep dat God op je doet. En vice versa: God en anderen nodig hebben. Het gaat, kortom, om leven in wederzijdse afhankelijkheid.

Veel mensen zijn vandaag de dag niet meer bereid om langetermijncommitments aan te gaan. Of ze schrikken terug voor het aspect van wederzijdse afhankelijkheid. Dat is jammer, want zonder langetermijncommitments geen gemeenschappen en zonder gemeenschappen geen vreugde.

Want je committeren aan gemeenschappen betekent dat je er volledig bij hoort én dat jouw bijdrage en talent ertoe doen. En dat geeft veel voldoening. De voldoening van samen recht doen is nauwelijks onder woorden te brengen, zo mooi! Een stukje van de oorspronkelijke harmonie in de schepping zien herstellen en de ander en jezelf in het gemeenschapswerk zien opbloeien, is iets prachtigs. Die voldoening maakt dat deelname aan gemeenschappen paradoxaal genoeg lang niet altijd als een verplichting voelt. Sterker nog, je proeft in relaties soms een geheim dat je ontroert en in beweging brengt, zonder dat je het kunt uitdrukken.

Een mysterie én ongelooflijk praktisch

Precies dat geheim is de kern van het hele gebeuren en het doel van alle eerder beschreven inspanningen, namelijk: om de geest van liefde te laten waaien in je leven en in de samenleving. De Bijbel spreekt in dit verband over vervulling door de Heilige Geest. De Geest komt van God, want God ís liefde.15 Misschien voelt het voor jou onwennig om over God of de Heilige Geest te spreken. Maar het voelt hopelijk niet onwennig om over de geest van liefde te spreken en om deze toe te laten in je leven.

De geest van liefde is als de lucht die door de trompet gaat: hij vindt zijn oorsprong in het geestelijke domein maar werkt door in het aardse domein, met mensen als instrument. De geest van liefde toelaten in je leven is daarom én een mysterie dat alle verstand te boven gaat én ongelooflijk praktisch. Ik stel daarom voor om te spreken over handelende liefde.

Misschien is een tweede vergelijking behulpzaam, de metafoor van de wortel. Een wortel haalt zijn voeding uit de bodem – de onzichtbare inspiratiebron – en geeft het door aan de plant – de zichtbare gemeenschap. Wij zijn die wortels.

In veel religies is onze verworteling aards: de voeding komt uit Moeder Aarde, uit een bepaalde cultuur, uit onszelf, enzovoort. De Bijbel draait het om: onze wortels halen hun voeding uit de hemel – het geestelijke domein – en geven het door op aarde: zoals in de hemel, zo ook op de aarde.16 Zo krijgt liefde op aarde handen en voeten, vandaar handelende liefde.

Het gaat hierbij om een drievoudige relatie: de relatie tussen jou en de onzichtbare inspiratiebron (God), de relatie tussen jou en de gemeenschap, en de relatie tussen God en de gemeenschap, waar God en mensen samen aan werken.

Liefde is doen

Al met al is het hele proces dat ik beschreven heb een proces van loslaten. Niet hebben maar aandachtig zijn, niet macht uitoefenen maar wederzijds afhankelijk zijn, want alleen dán ben je in staat om liefde te ontvangen en door te geven.

Geven kan best moeilijk zijn, maar ontvangen is misschien nog wel moeilijker. Voor mij geldt dat in ieder geval wel: iets aannemen van de ander, met en zonder hoofdletter, voelt soms heel ongemakkelijk. Maar toch wil ik me erin oefenen, omdat de vreugde die deze manier van leven brengt zo groot is. De vreugde is zelfs zo groot, dat je zonder al die spullen kunt, zonder die constante stroom genot en comfort, zonder al die aardse zekerheden.

Ik realiseer me dat het loslaten van materiële geluksbronnen opgevat kan worden als een afwijzing van het materiële. Toch is dat niet wat deze levensvisie inhoudt en ook niet hoe ik het zelf ervaar. Het is juist een visie op hoe we, vanuit het immateriële, het materiële opnieuw en op een hogere manier kunnen waarderen. Herlees de dichtregels van Zacharia maar:

Op die dag, spreekt de HEER van de hemelse machten,
zal ieder zijn naaste uitnodigen
onder de wijnstok en onder de vijgenboom.
(Zacharia 3:10)

De concrete, aardse werkelijkheid komt in deze visie dankzij de geest van liefde die erin doorwerkt volledig tot zijn recht. Want de liefde zorgt ervoor dat het ene aspect van de werkelijkheid niet ten koste gaat van het andere aspect van de werkelijkheid, maar dat beide tot bloei komen. Net zoals de liefde voor de een niet ten koste gaat van de ander, maar beiden tot hun bestemming laat komen.

Handelende liefde is zo wonderlijk dat ik er gerust langer over zou kunnen schrijven. Maar het voelt ongepast om er nog meer proza aan te wijden. Mijn naamgenoot Paulus vond dat ook; hij schreef daarom een lofzang op de liefde.17 Liefde is immers poëzie. Tijdens het schrijven van dit essay kwamen de volgende dichtregels bij mij naar boven. Het zijn zinnen waarmee ik wil uitdrukken waarom de weg van liefde volgens mij het antwoord is op het probleem dat ik in dit essay aankaartte, namelijk dat we vervulling blijven zoeken in meer consumptie, terwijl we mensen, de aarde en onszelf uitputten. Liefde is de immateriële bron die ons op het spoor zet van een leven in harmonie met mensen en met de aarde en die ons bovendien méér vreugde geeft dan welke andere geluksbron dan ook! En vergeet niet: liefde is dóen.

Liefde is het antwoord op alle vragen: Waarom is er iets en niet niets? Wat is de zin van het leven? Wat ontstijgt de tijd?
Liefde is de oorsprong.
Liefde is de zin.
Liefde is het doel.

Liefde is de grondtoon van alle waarden: vrede, rechtvaardigheid, vrijheid, waarachtigheid, vreugde.
Vrede is vergevende liefde.
Rechtvaardigheid is corrigerende liefde.
Vrijheid is creatieve liefde.
Waarachtigheid is trouwe liefde.
Vreugde is de vrucht van liefde.

Liefde is een helper in alle omstandigheden: onbaatzuchtig, krachtig, geduldig, vindingrijk.
Liefde geeft zichzelf weg voor de ander.
Liefde schept gemeenschappen.
Liefde waardeert verschil en brengt eenheid in verscheidenheid.
Liefde overwint het kwade.
Liefde geeft hoop, tegen de klippen op.
Liefde maakt heel wat gebroken is.

Liefde geeft vervulling en vindt leven: overal en altijd.

Paul Schenderling is econoom en schrijver. Zijn meest recente boek is Continent van de Kwaliteit. In De Ongelooflijke Podcast en de podcast Leven na de groei bespreekt hij hoe we vreugdevoller kunnen leven binnen de draagkracht van mens en aarde.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Meer dan honderd jaar was 18 juni in Nederland een nationale feestdag, ter herinnering aan de Slag bij Waterloo (1815): de dag waarop Napoleon definitief werd verslagen en de geschiedenis van Nederland en Europa een beslissende wending nam. En Waterloo staat niet op zichzelf: militaire veldslagen hebben de Europese geschiedenis mede gevormd en eeuwenlang de verbeelding gevoed. De onderstaande zeven veldslagen zijn daarom onmisbaar om te begrijpen hoe onze historische verbeelding en culturele identiteit gestalte kregen. Verhalen vol tragiek, heroïsme en mythevorming.

1. Slag bij Marathon – 490 (v.C.)

Wie Marathon zegt, denkt snel aan de loop van 42,195 kilometer. De oorsprong van deze afstand ligt bij de beslissende veldslag van de Eerste Perzische Oorlog. Onder leiding van Darius I bereikte het Perzische Rijk een omvang zoals de wereld nog nauwelijks had gezien. En zijn expansiehonger kende een nieuwe kandidaat: het Griekse vasteland.

Na de verwoesting van de opstandige stad Eretria, zette de Perzische vloot koers naar Athene. In Marathon – op ongeveer 42 kilometer van Athene – wachtte een haastig verzameld, klein (voornamelijk) Atheens leger. Een Perzische overwinning leek ophanden, maar door slimme aanvalstactieken en zwaardere bewapening wisten de Atheners de Perzen te verjagen. De Slag bij Marathon was een eerste belangrijk keerpunt in de Griekse strijd tegen het machtige Perzische Rijk. In de decennia daarna volgde de ‘Gouden Eeuw van Athene’, waarmee de stad als leidende macht in het oude Griekenland fundamenten legde voor politieke en filosofische tradities die grote invloed kregen in Europa.

Volgens de populaire legende – die eeuwen na de slag werd opgeschreven – zou de Griekse boodschapper Pheidippides van Marathon naar Athene zijn gerend om de overwinning te verkondigen. “Wij hebben gewonnen!”, proclameerde Pheidippides met zijn laatste adem. Het oorspronkelijke verhaal over Pheidippides komt echter uit de Historiën van Herodotus (ca. 485-425 v.Chr) en geeft een behoorlijk andere voorstelling van zaken. In plaats van Marathon, liep Pheidippides volgens Herodotus van Athene naar Sparta om hulp te vragen. Een afstand van maar liefst 246 kilometer: de spartathlon.

2. Slag bij de Milvische Brug – 312

“In hoc signo vinces – In dit teken zult gij overwinnen.” Het zijn de legendarische woorden die keizer Constantijn de Grote in een visioen zou hebben gezien, aan de vooravond van zijn belangrijkste militaire prestatie. Terwijl Constantijn met zijn leger oprukte richting Rome, waar zijn rivaal keizer Maxentius zich had verschanst, verscheen hoog aan de hemel een lichtend kruis. Diezelfde nacht zou Jezus aan Constantijn zijn verschenen om hem de betekenis van het visioen uit te leggen. Als hij dit heilige symbool op de schilden en standaarden van zijn soldaten liet aanbrengen, zo luidde de goddelijke belofte, zou de overwinning hem toebehoren.

Gesterkt door deze wonderlijke boodschap zette Constantijn zijn opmars voort. Maxentius besloot de confrontatie niet af te wachten binnen de veilige muren van Rome, maar zijn leger op te stellen aan de overzijde van de rivier de Tiber, nabij de strategisch gelegen Milvische Brug. Constantijns cavalerie wist echter Maxentius’ troepen al gauw terug te dringen. Voor Maxentius was er maar een ontsnappingsroute terug naar Rome: de brug zelf. Onder het gewicht van de terugtrekkende soldaten bezweek de geïmproviseerde brug, en Maxentius verdronk.

Dankzij deze beslissende slag werd Constantijn alleenheerser over het westelijke deel van het Imperium Romanum. Constantijn was de eerste Romeinse keizer die zich expliciet met het christendom verbond en daarmee de positie van de kerk ingrijpend versterkte. Een ontwikkeling die later zou uitmonden in een christelijk imperium. De overwinning van de keizer werd zo meer dan een militaire triomf: het was het startschot voor een nieuwe ideologische koers in het Romeinse rijk, die eeuwenlang zou doorwerken in de Europese cultuurgeschiedenis.

3. Slag bij Poitiers – 732 of 733

Er zijn weinig veldslagen uit de geschiedenis waar zo’n symbolische waarde aan is toegekend als de Slag bij Poitiers. De Frankische leider Karel Martel zou door zijn overwinning op de Arabisch-islamitische troepen van emir Abdul Rahman, Europa hebben ‘gered’ van islamisering.

The Arabian fleet might have sailed without a naval combat into the mouth of the Thames. Perhaps the interpretation of the Koran would now be taught in the schools of Oxford, and her pulpits might demonstrate to a circumcised people the sanctity and truth of the revelation of Mahomet.

– Historicus Edward Gibbon, 1777

In de eeuw na de dood van de profeet Mohammed (632) had het Arabisch-islamitische rijk zich razendsnel weten uit te breiden. Spanje was in enkele jaren veroverd en Bordeaux geplunderd, waarna de blik van de Omajjaden-leider Abdul Rahman verder naar het noorden trok. Daar, tussen het Franse Poitiers en Tours, wachtten de troepen van Karel Martel. Martel, de christelijke leider (hofmeier) van de Franken, was om assistentie gevraagd door de in het nauw gedreven hertog Odo van Aquitanië. Het verraste Omajjadische leger zag de eerste dagen weinig kans om door Martels defensieve opstelling heen te breken. Toen de strijd uiteindelijk losbarstte, wist de Frankische infanterie tegen de verwachting in, de zware cavalerieaanval te weerstaan. Martels linie hield stand, de Omajjaden trokken zich terug en Rahman sneuvelde.

In de latere historiografie werd deze overwinning gezien als het moment waarop Europa definitief werd behoed voor verdere islamitische expansie. Moderne historici zijn daar echter voorzichtiger in, mede omdat het Rahman mogelijk eerder om een grote plundertocht ging dan om een poging geheel West-Europa te veroveren. Voor Karel Martel betekende de overwinning hoe dan ook een enorme prestigezege en een basis voor de macht van zijn beroemde kleinzoon, Karel de Grote.

4. Slag bij Hastings - 1066

Toen de Engelse koning Edward de Belijder kinderloos stierf, brak er een opvolgingscrisis uit. De Angelsaksische edelman Harold Godwinson claimde de kroon, maar werd al gauw uitgedaagd door drie andere kandidaten. Zijn eigen broer Tostig en de Noorse koning Harald III trokken ten strijde, maar stierven in het harnas samen met hun gevolg. Een titanenstrijd bleef over: Harold versus Willem, hertog van Normandië.

Op 14 oktober 1066 troffen de legers elkaar nabij Hastings in Zuid-Engeland. Harold had zijn troepen haastig naar het zuiden moeten marcheren, waardoor ze vermoeid het slagveld betraden. De Angelsaksische strijders hielden urenlang stand tegen Willems cavalerie en boogschutters, maar werden uiteindelijk verslagen. In het tumult sneuvelde Harold, volgens de latere overlevering door een pijl in zijn oog getroffen. Op kerstdag van hetzelfde jaar werd een nieuwe koning van Engeland gekroond: Willem de Veroveraar. De Normandische verovering veranderde blijvend de Engelse aristocratie, staatsstructuur en taal.

De slag kreeg in de beeldgeschiedenis een belangrijke plek door het Tapijt van Bayeux. Op dit bijna 70 meter (!) lange borduurwerk is de hele invasie van Willem de Veroveraar geborduurd. Het tapijt werd al gauw een toeristische attractie en wordt tegenwoordig tentoongesteld in Musée de la Tapisserie de Bayeux. Door zijn vroege vervaardiging is het tapijt bovendien een belangrijke bron voor de militaire gebruiken uit die tijd.

5. Slag bij Waterloo - 1815

Er staan weinig historische gebeurtenissen zo in het collectieve geheugen van Nederlanders gegrift als de Slag bij Waterloo. Toen keizer Napoleon in 1813 door een Europees coalitieleger bij Leipzig werd verslagen, leek zijn heerschappij voorgoed verleden tijd. Maar in 1815 keerde hij terug, verzamelde een leger en leek opnieuw onstuitbaar in Europa. Tot Waterloo, toen gelegen in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, ten zuiden van Brussel. Op het slagveld dat door de regen was veranderd in modder, ontmoette een zieke Napoleon de Britten onder leiding van Wellington – gesteund door onder anderen de prins van Oranje, de latere Willem II. Napoleon hoopte de geallieerden te breken vóór de Pruisen arriveerden, maar faalde. Toen Pruisische generaal Blücher met zijn manschappen opdook, stortte het Franse leger in.

Het betekende Napoleons definitieve nederlaag. Zo’n veertigduizend mannen lieten het leven, waarbij de slag de laatste grote veldslag in open veld was. De conservatieve Europese grootmachten herstelden hun politieke orde, waarmee een machtsevenwicht ontstond dat bijna een eeuw standhield: het Concert van Europa.

6. Eerste Slag bij de Marne – 1914

Het Duitse Schlieffenplan tijdens de Eerste Wereldoorlog was ogenschijnlijk simpel: snel door België, Parijs omsingelen en Frankrijk in één klap uitschakelen. En het leek te lukken: de eerste maanden van de oorlog was het Duitse offensief – ondanks geallieerd verzet van voornamelijk België – niet te stoppen. Tot de rivier de Marne, waar Franse en Britse troepen een nieuw offensief beraamden.

In haastig gevorderde bussen, vrachtwagens en taxi’s werden extra Franse soldaten naar het front gebracht. De geallieerden slaagden erin de Duitsers terug te dringen. Het Duitse plan van een snelle overwinning faalde, en in plaats daarvan groeven beide zijden zich in. Een vier jaar durende (loopgraven)oorlog zou volgen, ten koste van miljoenen levens. De voor Duitsland gevreesde tweefrontenoorlog werd werkelijkheid en Parijs bleef onbereikbaar.

7. Slag om Stalingrad – 1942–1943

Het was de meest omvangrijke en bloedigste slag in de Tweede Wereldoorlog, en mogelijk zelfs van de hele militaire geschiedenis. In de Slag om Stalingrad stonden soldaten van Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie zes maanden tegenover elkaar, met naar conservatieve schatting meer dan een miljoen doden.

Toen Hitler in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, leek het Duitse leger onstuitbaar. Maar bij Stalingrad liep de opmars vast. Maandenlang werd er huis voor huis gevochten in de verwoeste stad aan de Wolga. De Duitse Wehrmacht raakte uitgeput in de Russische winter, maar Hitler wilde de stad koste wat kost behouden. Door de daaropvolgende slechte bevoorrading en het Rode Leger dat alsmaar versterkingen bleef aanvoeren, waren de Duitse troepen uiteindelijk genoodzaakt zich over te geven.

Voor Europa en met name de Sovjet-Unie betekende Stalingrad niet alleen een militair keerpunt, maar ook een psychologische breuk: de Duitse suprematie was doorbroken. Het was een cruciaal keerpunt in het toneel van de Tweede Wereldoorlog en de toekomst van Europa.

Collectief geheugen

De fascinatie voor veldslagen zit misschien niet alleen in de strijd zelf, maar ook in de hardnekkige vraag die ze oproepen: wat als het daar anders was gelopen? Eeuwenlang werden deze en andere veldslagen – ook door historici – gezien als momenten waarop de Europese geschiedenis een beslissende wending nam. Had de slag een andere wending genomen, dan zag het continent er vandaag de dag nog anders uit. Tegenwoordig zijn veel historici voorzichtiger met zulke stellige conclusies: geschiedenis laat zich zelden terugbrengen tot één dag, één generaal of één overwinning.

En toch blijft het belangrijk om deze veldslagen te kennen. Niet alleen vanwege de militaire betekenis en als onmisbare kennis bij de lokale pubquiz, maar ook vanwege de plaats in ons collectieve geheugen. De verhalen over winnaars en verliezers, over ‘ons’ en ‘de ander’, hebben mede gevormd hoe Europeanen zichzelf hebben begrepen en dat nog steeds doen. Juist daarom zijn deze veldslagen meer dan oude oorlogsgeschiedenis: ze helpen ons te begrijpen wie we waren en vertellen iets over wie we zijn. Een mooie Waterloodag!

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Ik heb een keer meegedaan aan een lynchpartij. Tienduizenden mensen juichten om de dood van één, en ik juichte mee. Het was in de Arena, bij een concert van Muse. Muse maakt meeslepende, bombastische hardrock, die je meeneemt naar een andere wereld. Ze laten je geloven in revolutie en in een nieuwe mens, die zich losrukt van macht en geld en ziet dat alles anders is dan wat de media je vertellen. Het toppunt was het nummer Animals. De gitaren brachten ons gierend en opzwepend in vervoering, zoals Muse dat alleen kan, terwijl zanger Matt Bellamy zong over ‘dieren’ die ‘consumeren als het bloed door de straten loopt’ en over kapitalisten die de planeet leegroven voor geld. Op het achtergrondscherm zagen we beurskoersen, met daarnaast een video van een gestreste bankier die gretig op zoek was naar nog meer geld. We hielden onze adem in, en we schreeuwden mee tegen deze slechterik, tot Bellamy bij de laatste strofe kwam: ‘Kill yourself. Come on, and do us all a favour.’ En jawel: op het scherm zakte de bankier in elkaar, hij stierf. Met een grote explosie dwarrelden duizenden bankbiljetten neer op het publiek, als teken van zegen door zijn dood, waarbij het publiek buiten zinnen raakte. En ik juichte mee. Wat een ontlading! We laten ons niet inpakken door al die slechteriken!

Er is weinig wat zo verheven en verlicht voelt als het besef dat je weet wie de echte slechteriken zijn in de wereld. En dat je dat in eenheid met alle goede mensen om je heen nu eens keihard uitschreeuwt. Je krijgt er kippenvel van. De goeien tegen de slechten, en wij gaan winnen. We willen niemand dood hebben, natuurlijk niet, maar ze moeten wel oprotten. Wat er gebeurt als ze dat niet vrijwillig doen, daar ga ik verder niet over.

Leugen

Wat voelt als het neerdalen van de waarheid, is in werkelijkheid het neerdalen van een leugen, zegt René Girard, een Franse denker die in 2015 overleed. Wat er gebeurt in zo’n stadion is niets meer en niets minder dan het oude, vertrouwde zondebokmechanisme: de beschuldiging van allen tegen één, waardoor alles weer op z’n plek valt, en we heerlijk worden bevrijd van alle nuances en dimensies van recht en onrecht, waarbij wij natuurlijk aan de kant van het recht zitten. Het mechanisme is al zo oud als de mensheid, het zit heel, heel diep in ons. Het is het fundament van iedere groepsvorming, of het nu gaat om een keizerrijk of om een groepje collega’s dat zich samen ergert aan een andere collega.

De theorie van Girard vormt een eenheid die ‘mimetische theorie’ wordt genoemd en die nog steeds heel serieus wordt bediscussieerd en uitgewerkt door een brede school denkers, ook in Nederland. Om de theorie goed te begrijpen, moet je een paar denkstappen volgen die soms een beetje contra-intuïtief zijn. Maar het loont de moeite. Als je eenmaal zijn bril hebt opgezet, kijk je nooit meer hetzelfde naar de wereld, de politiek, naar geloof en naar vijandbeelden in je eigen leven.

De laatste tijd is er weer wat aandacht voor doordat een paar ijzervreters rond Trump – met name de Amerikaanse vicepresident J.D. Vance en de techondernemer Peter Thiel – zeggen dat ze door hem beïnvloed zijn. Heel kort door de bocht: ze hebben van hem geleerd hoe gevaarlijk de passies van de mens zijn, en daarom pleiten ze voor een sterke staat. Een sterke, een conservatief-christelijke staat met technologische overmacht, om al die gevaarlijke passies van mensen in toom te houden.

Dat is wel heel opmerkelijk. Als er iemand is die laat zien wat het verborgen geweld is in zo’n van bovenaf opgelegde orde, dan is het wel Girard, hij zou zich nooit hebben aangesloten bij wat voor populisme dan ook. Er zit geweld verstopt in het populisme. Maar, eerlijk is eerlijk, er zit ook geweld verstopt in antipopulisme. Sterker nog, er zit ook geweld in mij. Met andere woorden: we gaan het hebben over een theorie die vervelend en pijnlijk is voor ons zelfbeeld. En om die theorie te begrijpen bespreken we drie cruciale denkstappen van Girard.

Stap 1: mimetische begeerte

Girard, die in 1923 werd geboren in Zuid-Frankrijk, begon als letterkundige. Al op jonge leeftijd ging hij Franse literatuur doceren in Amerika en het grootste deel van zijn leven woonde hij in Stanford. Waar hij vooral goed in was, was lezen. Hij las Shakespeare, Proust en Dostojevski, en wat hij daar ontdekte was een inzicht dat recht inging tegen de heersende ideeën van de jaren zestig dat mensen vooral hun best moeten doen om hun diepste, authentieke zelf te zoeken. Mensen zijn helemaal niet authentiek of autonoom, zei Girard. We zijn hartstikke ‘mimetisch’, dat wil zeggen: we bootsen altijd iemand na. Mimese betekent nabootsing. Dat is hoe we leren en groot worden, schrijft hij. ‘We weten letterlijk niet wat we moeten verlangen en daarom, om dat uit te zoeken, kijken we naar de mensen die we bewonderen: we imiteren hun verlangens.’ Dat begint al met kinderen die precies dezelfde pop willen hebben, maar het gaat ons hele leven door.

De grote romanschrijvers laten ons zien dat onze diepste verlangens naar positie, bezit of een mooie partner door en door mimetisch is. Ons verlangen wordt gevoed door de ogen van mensen die wij bewonderen. En hun mimetische begeerte wordt weer versterkt door ons. Het resultaat is dat wij al heel snel rivalen worden, die elkaars begeerte aanwakkeren. Rivaliteit en conflict zit dus diep in ons menszijn gebakken, zou je kunnen zeggen.

Girard heeft veel geschreven over verlangen en begeerte en hoe dat uitwerkt in de literatuur en de psychologie, maar hij ging vooral door op één aspect daarvan: rivaliteit. We zijn nu eenmaal mimetische wezens, die keer op keer gaan verlangen wat de ander heeft en daardoor komen we keer op keer tegenover de ander te staan. ‘Onze rivaliteiten kunnen, in tegenstelling tot dierlijke rivaliteiten, zo intens en besmettelijk worden dat ze zich, mimetisch, naar hele gemeenschappen verspreiden’, zei Girard. Dat is heel natuurlijk. Toch zijn we niet continu met elkaar aan het vechten. Hoe hebben we die kracht onder controle gebracht? Zo kwam hij tot het tweede puzzelstukje in zijn theorie: het zondebokmechanisme.

Stap 2: de zondebok

Als de mimetische rivaliteit in een groep oploopt, dan moet de groep stoom afblazen. Het geweld moet eruit. Wat blijkt: geweld is in de geschiedenis heel vaak gekanaliseerd door de schuld bij iemand anders te leggen, een buitenstaander of een vreemdeling. Als je iemand letterlijk buitensluit, offert of lyncht, dan bindt dat samen. In mythen en rituelen van over de hele wereld, en in interviews met mensen uit afgelegen stammen, ontdekte Girard verhalen van geweld tegen mensen die misvormd waren, een handicap hadden, iets geks hadden of van elders kwamen. Dat geweld werd altijd achteraf goedgepraat. En dat is niet gek, zegt Girard: dit geweld brengt vrede.

In Things Hidden, een goede documentaire over Girard die op Youtube te zien is, legt hij uit dat mensapen die ruzie hebben tevreden zijn met onderwerping. Maar mensen gaan door totdat er bloed vloeit. Wat hem opviel was dat in alle oude religies die hij bestudeerde dit bloed verbonden werd met vrede en verzoening. Het was verbonden met de stichting van de groep. Het is altijd een verhaal over geweld, maar dan vanuit het perspectief van de overwinnaars, die ervan uitgaan dat hun geweld rechtvaardig was. Dit zondebokmechanisme, zei Girard in zijn baanbrekende werk God en geweld uit 1972, vormt de basis van alle religie en cultuur.

In de hele wereld vinden we stichtingsverhalen die volgen op een moord. Rome werd gesticht door Romulus nadat hij Remus doodsloeg, en Romulus is de held. Dat de held iemand volkomen willekeurig afslachtte, wordt altijd verdoezeld door de mythe: het slachtoffer was immers gevaarlijk.

Maar Girard ontdekte een fascinerende omkering: de zondebok wordt achteraf heilig. Zondebokken werden uiteindelijk vereerd als goden, niet omdat mensen hen ineens gingen vertrouwen, maar omdat ze vrede hadden gebracht. Geweld en vrede waren twee gezichten van de vreeswekkende godheid. Dit verklaart ook waarom religies overal ter wereld een offercultus hebben. Op de een of andere manier moeten groepen de herinnering aan dat heilige geweld levend houden, door dieren of zelfs mensen te offeren. Nog in de tijd van Sophocles had Athene, de bewonderde bakermat van onze beschaving, een voorraad slaven ter beschikking om in geval van dreigend onheil van de rots te kunnen gooien. Deze pharmakoi droegen zowel schuld als heiligheid.

Uiteindelijk is dit mechanisme de basis van gemeenschapsvorming, volgens Girard. Sterker nog, ook van politieke structuren zoals het koningschap en de staat. Dat is allemaal geen product van de rede, of van een sociaal contract. Integendeel, het is een product van sacraal geweld. Sacraal geweld brengt orde en vrede. Maar, zegt Girard: sacraal geweld is wel gebaseerd op een leugen, de leugen van het schuldige slachtoffer. Onze onderlinge conflicten kunnen we alleen maar oplossen door iemand anders de schuld te geven, dat zien we in alle massabewegingen. De Joden, de kapitalisten, de communisten, de immigranten: de vijand verenigt ons.

Stap 3: de Bijbel

Maar toen ging Girard de Bijbel lezen. De rol van de bijbelse teksten zijn – na de mimetische begeerte en het zondebokmechanisme – het derde puzzelstukje in Girards theorie. Qua uiterlijk lijken de bijbelse teksten heel erg op de oude mythen en religies. Maar er is één cruciale omkering, zegt Girard. De Hebreeuwse Bijbel en de christelijke evangeliën zijn niet geschreven vanuit het perspectief van de winnaars, maar van de slachtoffers. Dat is voor het eerst in de geschiedenis, zegt hij. Het begint al bij Kaïn en Abel. Is dat niet precies Romulus en Remus? Nee, zegt Girard: de tekst vindt Abel onschuldig. Deze omkering gaat de hele bijbel door, van Jozef, Jeremia en Job naar Jezus, die door de boze meute wordt geofferd, maar door de schrijvers wordt aangewezen als het onschuldige lam van God.

Dat is ongehoord, zei Girard. De sacrale vrede is nu juist gebaseerd op collectief onrecht dat niet wordt doorzien! Maar de evangelieschrijvers onthullen tot in het pijnlijkste detail het onrechtvaardige gepruts dat voorafgaat aan de moord op Jezus. Net als in de mythen verklaren zij het slachtoffer goddelijk, maar de reden is omgekeerd: omdat hij onschuldig is.‘De bijbel is een radicale breuk met mythologie’, schrijft Girard. ‘Het rekent af met de suprematie van de menigte, die teruggaat op de wortels van de mensheid.’ Girard heeft zich op volwassen leeftijd persoonlijk tot het christendom bekeerd. Het evangelie was voor hem een openbaring, een sleutel, een onthulling van een oeroude leugen.

Wat me nu opvalt, is dat de uitleg van Girard anders is dan wat ik leerde in de Alphacursus over het verzoenende bloed van Jezus. De standaard evangelicale uitleg was – zoals ik die opvatte – dat God bloed nodig heeft om ons te kunnen accepteren. Het is altijd een theoretisch verhaal voor me gebleven dat ik moeilijk kan meevoelen. Terecht, zegt Girard: de God van de Bijbel wil helemaal geen bloed zien. Dat hele idee van sacraal geweld is mythisch denken. Het is juist de mens die bloed wil zien. Jezus geeft zichzelf als offer, niet omdat zijn Vader dat nodig heeft, maar omdat wij dat nodig hebben. Dit is precies het punt waarop de God van Israël verschilt van alle andere grillige goden in de wereld: God geeft zichzelf, uit liefde, om ons voor zich te winnen. Daarmee verlost Hij ons van het kwaad dat in onszelf zit. Het evangelie zet dus, volgens Girard, alle waarden op z’n kop. Al onze heilige ideeën over geweld, onze opvattingen over God, al onze oordelen over goed en kwaad en vijanden, al onze eenheid – het blijkt allemaal gebaseerd te zijn op leugens en een vertroebelde blik.

Een bom

Is dat fijn? Nou, dat hangt er maar vanaf, zegt Girard. Het vormt namelijk een bom onder alle orde die de mensheid ooit heeft bedacht om het geweld in te dammen. Onze veiligheid was juist gebaseerd op de eenheid van de groep tegen de boze buitenstaander. We konden het kwaad buiten de gemeenschap houden door rituelen en offers, en door het gezamenlijk aanwijzen van een scheiding tussen goed en fout, en het oordelen van mensen die buiten die lijn stonden. Maar wat als we niet meer mogen oordelen? Wat als God niet achter onze groep staat? Dan blijkt het geweld niet van de goden te komen, maar van ons. Dit verschrikkelijke inzicht is altijd verbloemd geweest, zegt Girard, en daardoor kon dat geweld eruit. Maar het christendom heeft ons beroofd van ‘sacraliteit’, zei hij. We kunnen het kwaad niet meer op anderen projecteren, en daarom moeten we nu zelf dealen met het geweld, het oordeel en de rivaliteit in ons.

Natuurlijk proberen we continu een duidelijke scheiding te maken tussen de goeien en de slechten. We proberen telkens te vertellen dat God aan onze kant staat. Ook christenen kwamen weer met vijandbeelden en met verhalen over een gewelddadige God. Maar de ontmaskering kan niet meer ongedaan worden, zegt Girard.

In toenemende mate zien we in de geschiedenis een ondermijning van het geloof in de mythen en in alle sacrale instituties, zoals het koningschap of de staat. Er komen steeds meer mensen die onrecht aanklagen en opkomen voor slachtoffers. De gevolgen zijn paradoxaal, schreef Girard in een eigen inleiding op zijn werk: “Sinds de Middeleeuwen is er overal steeds minder geweld. Onze beschaving beschermt meer slachtoffers dan ooit. Maar onze beschaving doodt ook meer slachtoffers dan ooit tevoren. De twintigste eeuw heeft een geschiedenis van doodskampen, genocides en kernwapens. Er is meer goed en meer kwaad dan ooit tevoren.”

Mensen zoeken nog steeds naar zondebokken, wij zitten nog hetzelfde in elkaar. Muse weet bij een concert eenheid te smeden door ons het gevoel te geven dat wij bij de club van verlichte mensen horen die doorhebben wie de echte slechteriken zijn. Maar het mechanisme sluit zich niet meer, de context is veranderd, de eenheid die het schept is maar heel beperkt. Want er is altijd wel een groep die ‘opkomt voor de slachtoffers’. We zijn allemaal door en door christelijk geworden.

Ironisch genoeg is de aandacht voor slachtoffers nu zo groot geworden dat dat op zijn beurt ook weer kan uitlopen op een vorm van dwang of vervolging. ‘We gaan door een periode van een karikaturaal “ultra-christendom”’, zegt Girard, ‘dat probeert te ontsnappen uit de joods-christelijke baan door de zorg voor slachtoffers te radicaliseren.’ Iedereen voelt zich tegenwoordig tekortgedaan, de rancune breidt zich uit. Dat is paradoxaal genoeg een voedingsbodem voor juist heel veel geweld. Als we niet heel snel leren om de andere helft van het evangelie te gaan praktiseren, zegt Girard – onze vijand vergeven, onze begeertes inperken – dan kan de wereld alleen maar veel gewelddadiger worden.

Navolging

Girard sprak prachtige woorden over vergeving en het je onttrekken aan iedere vorm van rivaliteit. Maar als mensen hem vroegen wat nou echt de weg is die voor vrede in de wereld kan zorgen, kwam hij altijd uit bij Christus. We zijn nu imiterende wezens.

“Laten we dan Christus navolgen. Dat is de enige manier om de openbaring van de Bijbel niet op iets vreselijks, maar op iets heel goeds te laten uitlopen.”

Het zijn geloofsuitspraken die Girard ook doodleuk in de mond nam op alle universiteiten waar hij eredoctoraten kreeg. Hij geloofde werkelijk dat het geweld niet meer terug in de doos gaat, tenzij we nederig afzien van rivaliteit, in navolging van Christus. Dat vond niet iedereen makkelijk te verteren, vooral niet als hij op bezoek ging in zijn eigen seculiere Frankrijk. Toch konden ze uiteindelijk niet om hem heen. In 2005 werd hij als ‘onsterfelijke’ opgenomen in de prestigieuze Académie Française. De bekende filosoof Michel Serres noemde hem bij die gelegenheid ‘de Darwin van de menswetenschappen’. Maar ook ‘de meest geweldloze denker die ik ken’. Het verstand en het hart waren voor Girard onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Afzien van rivaliteit, maar ook stoppen met aanwijzen waar het kwaad zit. Stoppen met zondebokken zoeken, of dat nu immigranten zijn, de linkse elite, de Joden of de moslims, of juist Trump, Wilders of bankiers, waar we het graag over hebben omdat dat zo fijn voelt en omdat het ons samenbindt of stemmen oplevert. Maar zij zijn niet het kwaad. Ook Thiel en Vance en rechtse populisten zijn niet het kwaad. Het kwaad, zegt Girard, zit in onszelf, telkens wanneer wij aanwijzen wie goed en wie slecht is, wie erbij hoort en wie niet. Weiger iedere vorm van rivaliteit, wijs ieder vijanddenken af, want het maakt je gevangen en het verblindt. Niemand, zegt Girard, kan zijn eigen zondebokdenken doorzien. Daar hebben we die ander voor nodig. Girard was niet links of rechts, maar vooral ‘anti-massa’, zei hij eens. Girard wantrouwde altijd het oordeel van de groep, of die nu links was of rechts.

Natuurlijk zijn er betere en slechtere leiders, dat wist Girard ook wel. Maar onze mimetische obsessie met een handjevol machthebbers vervormt ons denken. Onze obsessie geeft deze figuren macht. Hoe meer we gefascineerd zijn – of dat nu onze ex is, onze vervelende huisgenoot, of een dictator in een ander land waar we heel graag over praten op feestjes – hoe meer we geobsedeerd raken, hoe meer we daarin vast komen te zitten. We nemen de angsten van de ander niet meer serieus, of van zijn of haar achterban, en kunnen niet meer luisteren als die ander een enkele keer wél gelijk heeft. We willen alleen maar winnen. Kortom: we worden rivalen die met dezelfde middelen gaan strijden en uiteindelijk op elkaar lijken.

In onze wereld neemt de rancune toe, en ook de mogelijkheden om onszelf de hele dag met iedereen te kunnen vergelijken. De woede in brede lagen van de bevolking neemt toe, over een specifieke groep. Dat is heel gevaarlijk, zei Girard, want we zijn nu allemaal zo verbonden en zo zwaar bewapend, dat we de hele wereld met één lucifer kunnen aansteken. We zijn imiterende wezens, we kunnen niet anders. Maar imiteer dan Christus, zei Girard, daar kun je niet mee rivaliseren, want die stapte opzij. Vergeef je vijand. Oordeel niet. Maak je geen zorgen. Begeer niet wat de ander heeft. Geef je rivaal de ruimte. En vertrouw nooit op het oordeel van de groep. Want als de groep iemand unaniem de schuld geeft, waarschuwde Girard, kun je ervan uitgaan dat de groep het mis heeft.

Meer Girard?

• Luister naar aflevering #292 van De Ongelooflijke Podcast met Haroon Sheikh over de duistere denkbeelden achter Big Tech, waarin Girard ook aan bod komt.

• Of bezoek de lezing die Frank Mulder morgenmiddag (vrijdag 12 juni) geeft over Girard en Jacques Ellul, op de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Het laatste boek van de Bijbel, de Openbaring van Johannes, is door de eeuwen heen een onuitputtelijke inspiratiebron geweest voor kunstenaars. En dat is het nog steeds. Grote iconografische thema’s uit de kunstgeschiedenis komen voort uit dit Bijbelboek. Van de vier wezens rond de troon van God tot het Laatste Oordeel, van de vier ruiters die dood en verderf zaaien tot het visioen van het nieuwe Jeruzalem: de verbeeldingen van deze en andere beroemde scènes zijn niet te tellen. Maar de ‘apocalyptische vrouw’ is een van de meest geliefde motieven onder kunstenaars.

Meestal wordt de Apocalyps dus geassocieerd met rampspoed. Hedendaagse kunstwerken die thema’s aansnijden als klimaatverandering, stijgend water, wereldwijde conflicten, hongersnoden en andere rampen worden dan ook vaak ‘apocalyptisch’ genoemd. We leven zogezegd al midden in de Apocalyps, afhankelijk van waar je je op aarde bevindt. Op die manier heeft de Apocalyps in de kunst altijd gefunctioneerd als een spiegel van de tijd.

Maar Openbaring was vooral bedoeld als troostbrief om de vervolgde christenen in de eerste eeuw te bemoedigen. Na alle ellende zou het recht uiteindelijk zegevieren en het nieuwe Jeruzalem neerdalen uit de hemel; symbool van een nieuwe wereld zonder conflict en pijn. Ook kunstenaars hebben door de eeuwen heen die troostende, bemoedigende laag in Openbaring aangeboord. Kunstwerken vol waarschuwing en confrontatie zijn weliswaar in de meerderheid, maar wie goed kijkt ziet dat de Apocalyps ook in de kunst niet eenduidig is.

Het visioen van Johannes

Een van de zeldzame samenvattingen van de belangrijkste scènes uit de Apocalyps in één voorstelling, is een vleugel van een altaarstuk door de Brugse schilder Hans Memling (ca. 1435-1494). Op de rechtervleugel van het Triptiek van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist, in 1479 gemaakt voor het hoogaltaar van de kerk van het Sint-Janshospitaal in Brugge, ziet Johannes zijn ‘onthulling’.

Hij zit op een grote rots op het eiland Patmos, pen en inkt en een boek bij de hand, klaar om te schrijven. Linksboven de Egeïsche Zee ziet hij het troonvisioen, omringd door een regenboog die weerspiegelt in de zee. Op de troon, die is omkranst door zeven vurige fakkels, zit God met een scepter in zijn hand en een boekrol met zeven zegels. Het Lam aan zijn rechterzijde is de enige die deze boekrol kan openen. Rond de troon zijn de vier wezens te zien in de vorm van een leeuw, een rund, een engel en een adelaar. Al vanaf de vijfde eeuw worden die in de kunst vereenzelvigd met de vier evangelisten: respectievelijk Marcus, Lucas, Mattheüs en Johannes. Verder is de troon omringd door 24 oudsten met kronen op hun hoofd, al passen er op het schilderij maar dertien.

Op het middenplan van het schilderij gebeurt van alles tegelijk. De vier ruiters van de Apocalyps zijn opgeroepen na het verbreken van de eerste vier zegels. Het witte paard met de Overwinnaar met pijl en boog, het rode paard met de Oorlog en het zwaard, het zwarte paard met de Hongersnood en de weegschaal, en tot slot het vale paard met de Dood, die wordt uitgespuugd door een hellemond.

Achter de ruiters zijn vallende sterren te zien, een schip dat vergaat, een brandend rotsblok en mensen die zich tussen de rotsen verstoppen. Ook de rokende put uit de hel is verbeeld, de sprinkhanen met paardenlijf die ten oorlog trekken, de engelen van de Eufraat die op paarden met leeuwenkoppen rijden, de machtige engel met een wolk als een mantel, de engelen met bazuinen en het beest uit de zee.

Een groot teken aan de hemel

Ondanks al deze rampen en verschrikkingen straalt het schilderij van Memling vooral rust en harmonie uit. Je oog wordt allereerst getrokken naar het troonvisioen met de lichtende regenbogen, en daarna naar een ander lichtpunt aan de hemel: een vrouw in een stralenkrans van licht.

In Openbaring 12:1-4 staat het volgende over de vrouw in de stralenkrans:

“Er verscheen in de hemel een indrukwekkend teken: een vrouw, bekleed met de zon, met de maan onder haar voeten en een krans van twaalf sterren op haar hoofd. Ze was zwanger en schreeuwde het uit in haar weeën en haar barensnood. Er verscheen een tweede teken in de hemel: een grote, vuurrode draak, met zeven koppen en tien hoorns, en op elke kop een kroon. Met zijn staart sleepte hij een derde van de sterren aan de hemel mee en smeet ze op de aarde. De draak ging voor de vrouw staan die op het punt stond haar kind te baren, om het te verslinden zodra ze bevallen was. Maar toen ze het kind gebaard had – een zoon, die alle volken met een ijzeren herdersstaf zal hoeden –, werd het dadelijk weggevoerd naar God en zijn troon.” (NBV)

Op het kunstwerk zie je hoe de rode draak met zeven gekroonde koppen de vrouw bedreigt – één van zijn koppen reikt zelfs al tot in haar stralenkrans. Ook hier zijn verschillende momenten uit het verhaal in één tafereel verbeeld. De vrouw heeft zojuist haar kind gebaard en geeft het mee aan een engel, die het veilig naar de troon van God zal brengen. Helemaal rechts binden Michaël en zijn engelen de strijd aan tegen de draak en zijn trawanten. De draak wordt verslagen en op de aarde gegooid (Openbaring 12:7-9). Wat lager, op een gebergte met bomen, is te zien hoe de vrouw op aarde opnieuw door de draak wordt belaagd. Zij heeft twee vleugels, die zij volgens Openbaring 12:14 kreeg om weg te kunnen vliegen naar een veilige plek.

In de tijd van Memling had de ‘Mulier amicta Sole’, Latijn voor de ‘Vrouw bekleed met de Zon’, een speciale status en betekenis gekregen. Maar de vrouw uit Openbaring 12 werd in de eeuwen die daaraan voorafgingen al als losse scène afgebeeld. Steeds op verschillende manieren en met wisselende betekenissen.

De vrouw als kerk

De scène had al sinds de vijfde eeuw een plek in reeksen miniaturen die het hele Bijbelboek illustreerden. In deze vroegste verbeeldingen werd de vrouw symbolisch geïnterpreteerd als ‘de Kerk’, als de mensen van God die op aarde werden geplaagd door de duivel. Dit sluit aan bij de uitleg van de vroege kerkvaders, zoals Gregorius de Grote.

De oudste, nog bewaarde geïllustreerde Apocalyps wordt bewaard in de Stadsbibliotheek van Trier. Het manuscript de Apocalyps van Trier werd aan het begin van de negende eeuw in Tours verluchtigd met maar liefst 74 miniaturen, naar een voorbeeld uit de vijfde of zesde eeuw. De afbeeldingen in dit Karolingische manuscript staan dicht bij de christelijke kunst van de eerste eeuwen en ademen nog de geest van de klassieke oudheid.

De apocalyptische vrouw staat bijvoorbeeld op twee medaillons met de gezichten van Apollo en Artemis, zoals je kan zien op bovenstaande afbeelding. Deze Grieks-Romeinse goden representeren de zon en de maan. Met de draak erbij doet de scène denken aan voorchristelijke Griekse afbeeldingen waarop Leto, de moeder van de goddelijke tweeling Apollo en Artemis, wordt achtervolgd door de monsterlijke slang Python. De apocalyptische vrouw heft haar handen op in de zogenaamde ‘orantehouding’, een gebedshouding die je veel tegenkomt in de vroegchristelijke kunst.

De vrouw op de vlucht

In de loop van de middeleeuwen kregen de voorstellingen van de apocalyptische vrouw een steeds grotere narratieve kracht en symbolische betekenis. Vaak werd zij afgebeeld met vleugels als verwijzing naar haar ontsnapping aan de draak, met op haar arm het kind, soms nadrukkelijk afgebeeld als het Christuskind. Op de 13^e-eeuwse miniatuur van Konrad von Scheyern uit het Liber matitudinalis, een liturgisch boek uit het benedictijnenklooster van Scheyern, is het kind door de kruisnimbus, de stralenkrans met daarin een kruis, duidelijk herkenbaar als Christus.

Indrukwekkend is de Apocalyps van Angers, een reeks wandtapijten met 84 taferelen uit de Openbaring van Johannes. Deze 140 meter lange cyclus werd aan het eind van de veertiende eeuw geweven voor Lodewijk I, hertog van Anjou. Tegenwoordig zijn restanten ervan nog te zien in het kasteel van Angers. Op een van de voorstellingen met de apocalyptische vrouw zweeft een hemelse tempel door de lucht, met daarin een kelk op een altaar. Het is een duidelijke verwijzing naar de eucharistie. In Openbaring 12:6 staat dat er 1260 dagen voor de vrouw werd gezorgd op een veilige plek in de woestijn. Volgens de interpretatie van de tapijtreeks van Angers zou de vrouw daar gevoed zijn door de eucharistische gaven van brood en wijn.

De vrouw als Maria

Vanaf de twaalfde eeuw werd steeds vaker een link gelegd tussen de apocalyptische vrouw en Maria, mede onder invloed van de geschriften van Bernard van Clairvaux. Maria figureerde als symbool van de Kerk, en zo werd ook de apocalyptische vrouw vereenzelvigd met Maria. Met de toename van de Mariadevotie in de veertiende eeuw verschenen meer en meer Mariabeelden met een maansikkel en zonnekrans als attributen. In veel laatmiddeleeuwse kerken hing hoog in de kruising vlak voor het koor bijvoorbeeld een Marianum, een afbeelding van Maria omgeven door een rozenkrans. Meestal bestond het Marianum uit twee rug-aan-rug geplaatste beelden van Maria als de apocalyptische vrouw. In het Marianum van de Meester van Elsloo uit Museum Catharijneconvent is Maria omgeven door een zonnekrans, met de rozenkrans daar weer omheen. Ze staat bovenop een maansikkel en draagt het Christuskind. Aan de ene kant strekt hij zijn handjes uit naar een druiventros, aan de andere kant van het beeld houdt hij een duif vast.

Het ‘Mariabeelde in de Sonne’ zoals de verbeelding van de apocalyptische vrouw destijds werd genoemd, was in de late middeleeuwen zeer geliefd. Na het Concilie van Trente (1545-1563) werd het zelfs een van de drie motieven uit de Apocalyps die in de kunst werden verbeeld als een zelfstandige scène, en niet alleen als onderdeel van een cyclus.

Het Mariabeeld met de astrologische tekens uit Openbaring 12 kreeg bijna altijd een maansikkel, maar vaak ook een slang of draak onder haar voeten. Zo refereerde dit type Mariabeeld niet alleen aan de apocalyptische vrouw, maar ook aan Eva en de ‘moederbelofte’ uit Genesis 3:15, waarin God het oordeel uitspreekt over de slang: het zaad van de vrouw zou zijn kop vermorzelen. Een mooi voorbeeld is het barokke, Antwerpse beeld, dat jarenlang dienst deed in een katholieke schuilkerk van Franciscaner monniken in Hoorn. Maria staat hier op een maansikkel en een slang, maar heeft geen zonnekrans. Het Christuskind zelf, de ‘Zon der gerechtigheid’, figureert hier als de Zon.

Maria in glas-in-lood

Ook in de 21^e-eeuw refereren enkele kunstenaars in hun werk nog aan de apocalyptische vrouw. De Tilburgse kunstenaar Marc Mulders bijvoorbeeld gebruikte haar als inspiratiebron voor zijn grote glas-in-loodraam met de titel Apocalypse. Hij ontwierp het in 2005 voor Museum Catharijneconvent, waar het nog steeds valt te bewonderen in het trappenhuis. Ter voorbereiding maakte Mulders verschillende aquarellen, waarin hij het verhaal uit Openbaring 12 vastlegde. In de aquarellen verwerkte hij een aantal plaatjes van oude schilderijen, vooral van Maria met het Christuskind. Deze collageachtige techniek is eigen aan zijn werk en paste hij ook toe in het glasraam zelf.

Links Openbaring 12:4:

“De draak ging voor de vrouw staan die op het punt stond haar kind te baren, om het te verslinden zodra ze bevallen was.” (NBV)

Rechts Openbaring 12:13-16:

“Toen de draak zag dat hij op de aarde gegooid was, achtervolgde hij de vrouw die een zoon gebaard had. Maar de vrouw kreeg de twee vleugels van een grote adelaar om naar haar plaats in de woestijn te vliegen, waar gedurende een tijd en twee tijden en een halve tijd voor haar gezorgd zou worden, buiten het bereik van de slang. Toen spuwde de slang een stroom water als een rivier achter de vrouw aan om haar daarin mee te sleuren. Maar de aarde schoot haar te hulp: de aarde sperde haar mond open en dronk de rivier op die de draak had uitgespuwd.” (NBV)

Een verlichte Apocalyps

De Brits-Australische Irene Barberis is een andere kunstenaar die het hoopvolle uit de Apocalyps naar boven wil halen. Zij werkte tussen 2006 en 2019 aan de Tapestry of Light: Intersections of Illumination, een reeks van veertien wandtapijten, in totaal meer dan 36 meter lang. Het project werd voor het eerst tentoongesteld in 2017 in de kathedraal van Brussel. Barberis kwam op het idee nadat ze de middeleeuwse tapijtreeks Apocalyps van Angers had gezien. Ze besloot een hedendaagse tapijtreeks te maken die eveneens de volledige Openbaring van Johannes zou verbeelden. Deze cyclus zou vooral gaan over ‘licht’. Het woord ‘illumination’ in de titel van het werk, betekent letterlijk ‘verlichting’. Maar het verwijst ook naar de kleurrijke miniaturen waarmee middeleeuwse manuscripten werden verluchtigd, de vorm waarin de Apocalyps voor het eerst als cyclus werd verbeeld.

Barberis werkte samen met onder meer professor David Mainwaring van de RMIT University in Melbourne om innovatieve nanotechnologie in haar weeftechnieken te verwerken. Ze wilde dat haar tapijtreeks onder verschillende lichtomstandigheden kon worden bekeken. De tapijtreeks ziet er bij daglicht anders uit dan onder ultraviolet licht, waarbij fluorescerende draden oplichten. Als het donker wordt, gaan de tapijten gloeien en weer anders oplichten door de fosforescerende draden. De betekenis van de apocalyptische vrouw verandert bijvoorbeeld doordat de ene keer de dreigende vlammen onder haar voeten oplichten, en op een ander moment juist de zon en de hemelse kleuren in de achtergrond naar voren komen.

Zo krijgt niet alleen de apocalyptische vrouw, maar de hele Tapestry of Light tijdens een etmaal steeds weer een andere uitstraling. Volgens Barberis verwijst dit naar het proces van ‘onthulling’, waarbij de rijkdom van de tekst zich niet in één keer, maar alleen geleidelijk aan de lezer openbaart. De literaire stijl van de Apocalyps is poëtisch en metaforisch, en het boek kan dan ook niet letterlijk worden geïnterpreteerd. Net als het glasraam van Mulders is Barberis’ tapijtreeks geen illustratie, maar eerder een evocatie: het maakt de Apocalyps haast tastbaar. Door middeleeuwse afbeeldingen op een andere manier te laten zien, maar ook invloeden uit de hedendaagse cultuur in haar tapijtreeks te verwerken, nodigt ze de kijker uit om de complexe Openbaring van Johannes te herontdekken. Net zoals de auteur van het Bijbelboek de vroege christenen aan het eind van de eerste eeuw wilde bemoedigen, moet de lichtgevende tapijtreeks hoop brengen aan een nieuwe generatie.

Door de eeuwen heen is de apocalyptische vrouw een teken van hoop geweest. En ook in deze tijd heeft ze ons nog iets te zeggen. In een wereld waar we van de ene naar de andere crisis trekken en waar de Apocalyps nooit ver weg lijkt, laat de vrouw ons zien dat er zelfs in het diepste duister een punt van licht is waar we ons op mogen richten. En ja, er is lijden en geweld, maar het kwaad heeft uiteindelijk niet het laatste woord.

Rozanne de Bruijne, conservator Museum Catharijneconvent

Literatuurverwijzing:

• Daan van Speybroeck, Apocalypse. Een glas-in-loodraam van Marc Mulders, Zwolle 2006.

• Frits van der Meer, Apocalypse. Visioenen uit het Boek der Openbaring in de kunst, Antwerpen 1978.

• Jan van Laarhoven, De beeldtaal van de christelijke kunst. Geschiedenis van de iconografie, Nijmegen/Amsterdam 1992.

• Sergi Doménech García, ‘The Woman and the Dragon. The Formation of the Image of the Mulier Amicta Sole in the Revelation of St. John in Western Medieval Art’, in: Religions 2023, 14(1), 18.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Luyendijk is nog net bereikbaar, hij staat op het punt om voor tien dagen naar Oekraïne te vertrekken: “En dan gaan mobiel en laptop uit, want ook een telefoon op vliegtuigstand zendt straling uit.” Waar hij heen reist en wat hij gaat doen, kan hij uit veiligheidsoverwegingen niet vertellen. Luyendijk beseft goed dat zijn reis niet zonder gevaren is: “Ik ben natuurlijk wel bang en ik hoop dat ik veilig terugkom. Je gaat naar oorlogsgebied, er zijn bominslagen. Tegelijkertijd is het geen Gaza of Syrië. De kans dat je geraakt wordt is klein.”

Iedere dag nog donaties

Dat zijn donatieoproep in De Ongelooflijke Podcast zoveel los zou maken, had hij niet verwacht. “Het doel was tweeduizend euro. Nu is het bijna honderd keer zoveel.” Bij iedere donatie krijgt Luyendijk een mail met het bedrag. Hij kan het niet over zijn hart verkrijgen om de meldingen uit te zetten. “Het is zo leuk, iedere keer weer een berichtje dat iemand iets goeds heeft gedaan voor de wereld. Laatst stuurde iemand: Ik moest wachten tot het einde van de maand om te kijken of er geld overbleef. Maar met deze vijf euro wil ik Oekraïne steunen. Ik stuur zulke berichten ook door naar Oekraïners om ze te laten zien: jullie worden niet vergeten.”

Het geld werd opgehaald voor de Nederlandse stichting Hope4Ukraine. Gerben Huisman, oprichter van de stichting, deelde zijn verhaal tijdens de liveshow waar de podcast met Luyendijk werd opgenomen. Dat er zoveel geld is opgehaald, vindt hij wonderlijk. “Ik had het echt niet verwacht, we begonnen met 10.000 euro als doel en inmiddels zitten we bijna op 200.000 euro. Dat is echt bizar. We staan erbij en kijken ernaar.” Door de podcast zijn daarnaast veel mensen bij Huisman op de lijn gekomen die voor Hope4Ukraine aan de slag willen: “We werken alleen met vrijwilligers, dus daar zijn we heel dankbaar voor.”

In dit filmpje bedankt Oksana Muts, de directeur van de partnerorganisatie van Hope4Ukraine, voor alle donaties:

Luyendijk is heel blij met het werk van Hope4Ukraine. Hij merkt dat het geloof van de medewerkers de stichting een sterke basis geeft. Het is niet vanzelfsprekend dat het geld goed terechtkomt in Oekraïne, zegt hij. “Het is een heel corrupt land. De rechtsstaat wankelt daar. Mensen hebben geen toegang tot uitkeringen of gratis zorg. Dus het is logisch dat sommigen stelen, ik zou dat misschien ook doen. Maar het geloof zorgt voor een morele verzekering. Het geeft de garantie dat het geld goed wordt besteed.”

Vrouwen houden Oekraïne krachtig

Met het geld worden onder anderen vrouwen geholpen die net bevallen zijn. In Oekraïne zijn veel alleenstaande moeders, omdat de vaders vermist of dood zijn. Om de Oekraïense moeders te helpen, zijn er met het geld van de crowdfunding mobiele ‘maternity units’ aangeschaft. Luyendijk: “Het zijn een soort ambulances met artsen die zorg kunnen verlenen, maar er kunnen ook echo’s in gemaakt worden. We hebben nu twee maternity units gekocht, over een maand zijn ze klaar.”

Naast de maternity units is ook medische apparatuur gekocht voor het kraamziekenhuis in Vorzel, een dorp ten noorden van Kiev. In het ziekenhuis is veel “oude meuk”, zegt Huisman. Met de opgehaalde euro’s zijn lampen gekocht voor baby’s met geelzucht: de lampen breken de stof bilirubine af die de gele kleur veroorzaakt. “Deze lampen werken veel beter dan de oude, waardoor moeder en kind veel sneller naar huis kunnen.” In het ondersteunen van moeders en baby’s ziet Huisman een belangrijke taak: “Er worden door de oorlog minder kinderen geboren. Iedereen is ervan doordrongen dat het belangrijk is om de bevolking in stand te houden. De vrouwen houden Oekraïne krachtig.”

‘We zijn met zoveel meer’

Dit jaar komt er meer geld binnen aan donaties dan vorig jaar, zegt Luyendijk. Volgens hem heeft dat verschillende redenen. “Mensen zien dat Oekraïne standhoudt en dat het ook onze oorlog is. We worden in Nederland nu al dagelijks aangevallen met cyberaanvallen. De media vinden het lastig om hierover te berichten. Als je er een keer wel over praat, zoals in jullie podcast, wordt het heel veel beluisterd en gedeeld.” Dat zijn verhaal zoveel doet, is volgens Luyendijk een teken dat het midden zich opricht: “We zijn met zoveel meer. Ik hoor van zoveel mensen die iets willen doen en zelf naar Oekraïne willen gaan. De vrijwilligersorganisaties zoals Hope4Ukraine en Protect Ukraine krijgen geregeld ook enorme bedragen binnen van particulieren, die dit trouwens liever stilhouden.”

Het is zwaar om in Oekraïne te zijn, vertelt Luyendijk. “Je komt soms ook bij begrafenissen terecht, dat is heel verdrietig. En je ziet overal foto’s van jongens en mannen die in de oorlog zijn gedood.” Maar het is ook inspirerend: “Het leven heeft daar een intensiteit en eerlijkheid die ik in Nederland mis. Te veel mensen leven hier voor het volgende consumptiemoment en denken dat ze geen rol hebben.” Hij heeft nog een oproep: “Als je geld hebt, geef het aan mij. We moeten over de 200.000 euro heen.”

De begraafplaats in Poltava (Beeld: Gerben Huisman)

Werken aan herstel

Op dit moment is Huisman in Moshchun, een dorpje ten noorden van Kiev. In het dorp is hard gevochten tijdens de invasie van Rusland. “De Russen wilden vanaf hier doorstoten naar Kiev, 85 procent van het dorp is verwoest. Ieder jaar komt Zelensky hier om de soldaten te herdenken die hier omkwamen.” De aankomst van Huisman in Oekraïne was verre van rustig. Zaterdagnacht “ging het helemaal los in Kiev”, vertelt Huisman. Hij werd regelmatig wakker van inslagen en knallen van het afweergeschut. Zondagochtend zag hij een grote rookkolom in de richting van Kiev: “Het was prachtig weer en we zitten in een heel liefelijke omgeving, dus dat was een surrealistisch beeld. Maar toen we in de middag door Kiev liepen, zaten mensen op de terrassen. Het leven gaat hier ook gewoon door.”

Huisman is samen met andere vrijwilligers, waaronder zijn zoon, in Moshchun om een herstelcentrum voor soldaten en burgers te bouwen. “Daar kunnen mensen tot rust komen, maar we willen ze ook toerusten.” Het centrum is bedoeld voor vrouwen van mannen die terugkeren uit het leger: “Veel huwelijken gaan kapot, omdat mannen verknipt terugkomen van het front.” Maar ook jongeren zijn straks welkom: “We willen een plek zijn waar ze trauma’s kunnen verwerken, maar ook toegerust worden als leiders van de toekomst.”

Als Huisman in Oekraïne is, weet hij dat God bestaat. Dat ervaren vrijwilligers die meegaan ook volgens hem. Hij noemt als voorbeeld een gepensioneerde huisarts die bij terugkomst in Nederland zei: “Ik geloof niet in God, maar in Oekraïne ervaar ik Hem wel.” Tijdens de reizen gebeurt altijd iets paradoxaals, zegt Huisman: “We gaan erheen om te bemoedigen, maar komen bemoedigd terug.”

Wil je nog een donatie doen? Dat kan via deze link: Laat Oekraïense moeders veilig bevallen.

Meer horen?

• De Ongelooflijke Podcast #295 - ‘Dit is een existentiële strijd!’, Joris Luyendijk stopt als journalist en pleit voor mobilisering

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

Vorig jaar ging ik met mijn vrouw een weekend naar Keulen. Uiteraard bezochten we de Dom, misschien wel het indrukwekkendste bouwwerk dat ik ooit binnenstapte. Het blijft bijzonder: in een drukke stad zo’n kerk inlopen en het gevoel hebben dat je wordt geteleporteerd, dat je in het magische land achter de kleerkast bent beland. Ik ben zelf gelovig, maar volgens mij hoef je dat niet te zijn om op zo’n grootse, eeuwenoude plek iets mystieks op te vangen.

Later die dag bezochten we ook het Museum Ludwig, vol beeldende kunst uit de 20e en 21e eeuw. Het gebouw staat pal naast de Dom en steekt er met z’n rare jaren 80-ontwerp bijna komisch lelijk bij af. Vanbinnen bleek het echter verrassend statig en sereen – eigenlijk ook net een kerk.

In de foyer werd alvast een voorproef gegeven van wat er verderop zoal te verwachten viel. Aan het plafond hing een reeks houten engelenbeelden die met pijlen waren doorboord. Titel: The Age of Not Believing in God. En aan de muur: een wandkleed gemaakt van westerse beha’s die ooit als afdankertjes naar Afrika waren gestuurd. Hier werd discussie uitgelokt over de grootste thema’s, zoveel was meteen helder. De uren daarop zag ik kunst die door Hitler als ‘ontaard’ was bestempeld, maatschappijkritische popart, een immense crucifix van Dalí, betoverend mysterieuze doeken van Rothko, Pollock en Richter. Tollend van de indrukken kwam ik tegen sluitingstijd weer buiten.

Als ik er nu aan terugdenk, heb ik van de Dom alleen nog een globale indruk, terwijl ik zowat elke zaal van het Ludwig nog voor me kan zien. De kerk imponeerde toch vooral op esthetisch niveau, het museum ontroerde, ontregelde, raakte mijn ziel.

Omstreden thema’s

Nu ben ik er niet op uit om religie en kunst tegen elkaar af te zetten – op allebei ben ik erg gesteld. Maar die ervaring in Keulen zette me wel aan het denken. Ik ben christelijk opgevoed en kwam de eerste pakweg 28 jaar van mijn leven vrijwel wekelijks in een traditionele kerk. Toch heb ik bepaalde gevoelens die ik associeer met God of het spirituele van jongs af aan veel sterker ervaren buiten de kerk dan erbinnen. En dan niet zomaar ergens, maar specifiek op plekken waar kunst centraal staat: musea, concertzalen, bioscopen, theaters, zelfs een gewone boekhandel (als ik in mijn woonplaats Utrecht de Broese inloop, waan ik me oprecht een beetje in de hemel). Waar ligt dat nou precies aan?

Om te beginnen heb ik in een kerk eigenlijk steevast dubbele gevoelens. Enerzijds spreekt het idee van een ruimte die het heilige symboliseert me erg aan. Het raakt me om mensen in zo’n kathedraal te zien bidden, zwijgen, kaarsjes branden. Tegelijkertijd kan ik het nooit laten me af te vragen wat er op zo’n plek allemaal van de preekstoel is verkondigd. Hoeveel hel en verdoemenis hebben bezoekers in de loop der tijd moeten verdragen, hoeveel manipulatie en machtsmisbruik? Op Wikipedia las ik dat de bouw van de Keulse Dom deels werd bekostigd door de aflaathandel – een nogal toxische basis, om het modern uit te drukken. En al dat verzamelde goud en zilver, hoe strookt dat met Jezus’ visie op rijkdom? Daarbij is de kunst in zo’n oude kerk meestal prachtig, maar thematisch ook wel erg eenzijdig.

Dan het museum. Ook daar stuit je onvermijdelijk op controverse – het Ludwig heeft bijvoorbeeld veel werk van Picasso in huis, niet echt een fris figuur. In zo’n artistieke omgeving worden omstreden thema’s in het algemeen echter niet weggemoffeld, maar gewoon eerlijk benoemd. In de geëtaleerde kunst (en begeleidende teksten) komt het volle leven voorbij: van lelijk tot mooi, van plat tot verheven, van concreet tot abstract. Je mag het allemaal onbevangen bekijken, overwegen, bespreken, beoordelen. En soms word je dan ineens overweldigd. Door iets dat zich moeilijk laat omschrijven, maar dat in die vrije setting, ontdaan van strikte regels en vormen, juist onthutsend tastbaar kan zijn. Voor sommigen is dat domweg schoonheid, of iets raadselachtigs, ik ben geneigd het religieus te interpreteren.

Afijn, zo beleef ik het dus: hoe minder het geestelijke wordt ingekaderd, hoe meer ik er doorgaans mee kan. In Keulen werd dit even mooi symbolisch geïllustreerd, maar ik heb het in mijn leven al veel vaker ondervonden. Als kind worstelde ik me bijvoorbeeld tijdens kerkdiensten door de strenge selectie psalmen en gezangen heen, en later, in andere kerken, door de mierzoete praisemuziek. Hoewel de stichtelijke teksten diepe emoties suggereerden, voelde ik er zelden iets bij. Wat een bevrijding was het toen ik als tiener rauwe, eerlijke, originele popmuziek ontdekte. En literatuur van buiten het christelijke erf. En eigenzinnige cinema. Juist die onbegrensde, ‘wereldse’ kunstvormen waar ik op orthodoxe kerkclubs tegen was gewaarschuwd, bleken voor mij de sleutel naar een vorm van religiositeit waar ik echt iets mee kon.

Alternatieven voor kerkbezoek

Ik deel dit allemaal niet omdat mijn persoonlijke voorkeuren nou zo bijzonder zijn, maar eerder omdat ik het tegendeel vermoed: dat veel meer mensen dit ongeveer zo beleven. Of iets algemener gesteld: dat veel mensen zin, betekenis of transcendentie ervaren in kunst. Misschien kan het verhelderend zijn om dat eens te benoemen. Want in de vele gesprekken over geloof en zingeving die momenteel in de media worden gevoerd, mis ik dit thema nogal eens. Kort na dat bezoek aan Keulen beluisterde ik twee verschillende NPO-podcasts die deze bevinding illustreerden.

In een aflevering van Brainwash hoorde ik filosoof Stine Jensen (veel bezig met het thema ‘atheïsme en zingeving’) vertellen dat zij lang het idee had gehad dat ze zonder enige vorm van levensbeschouwing was opgegroeid. Tot ze zich op zeker moment bedacht dat haar areligieuze ouders haar heel bewust boeken, films en muziek hadden meegegeven. Sindsdien noemt ze zichzelf cultuuratheïst. ‘Dat wil zeggen’, aldus Jensen, “dat je in allerlei culturele uitingen, van film en muziek tot poëzie en literatuur, aanwijzingen vindt van: hoe kun je nou eigenlijk leven?”

Daarna hoorde ik in De Ongelooflijke Podcast een gesprek met Claartje Kruijff, voormalig Theoloog des Vaderlands. Kruijff vertelde dat zij tijdens lezingen geregeld de vraag stelt of er nog mensen naar een kerk gaan, waarop slechts een enkeling de hand opsteekt. Vervolgens vraagt ze dan of mensen alternatieven hebben gevonden voor kerkbezoek. Kruijff: ‘Dan wordt het vaak heel stil. En bij de borrel na afloop komen mensen dat dan vaak nog bespreken, van: “Ja, dat houdt mij wel bezig.” En dan denk ik: die plaats, die tijd, die ruimte, waar is die dan wél? […] Er moeten publieke ruimtes zijn waar we het kunnen hebben over al deze gelaagde, ingewikkelde zaken.’

Dit laatste fragment bevreemdde me een beetje. Want hoewel ik niets wil afdoen aan de ervaring die Kruijff schetst, denk ik dat zulke publieke ruimtes buiten de kerk wel degelijk bestaan. En dat mensen daar vrij massaal gebruik van maken ook. Musea dus, theaters, allerhande festivals. En op een intiemer niveau: boekenclubs, muziekgroepen, toneelverenigingen. Al die culturele ruimtes en initiatieven, waar geen thema te gek of te groot is om te worden verkend.

Waarom worden zulke plekken bij Claartje Kruijff in de zaal niet genoemd? Deels allicht omdat ze vluchtiger en vrijblijvender zijn dan kerken; minder draaien om gemeenschapszin. Maar is het ook mogelijk dat de link tussen kunst en levensbeschouwing te weinig wordt onderkend? Zag daarom zelfs een cultuurvreter als Stine Jensen die link aanvankelijk over het hoofd?

‘Linkse hobby’

Mogelijk komt hier een soort Nederlandse volksaard om de hoek kijken. Een mystieke of spirituele benadering van kunst wordt in ons land al snel wat pretentieus of belerend gevonden. Zoals de katholieke schrijver Gerard Reve ooit opmerkte: ‘Hollanders houden niet van het mysterie, omdat je er geen plakjes van af kunt snijden.’ Ons naoorlogse kunstklimaat laat zich overwegend typeren als no-nonsense, antiautoritair en taboedoorbrekend. Een blik op de Nederlandse cinema zegt in dat opzicht genoeg: terwijl andere Europese landen filosofische regisseurs als Bergman, Fellini en Tarkovski voortbrachten, genoot hier een miljoenenpubliek van het ongezouten werk van Paul Verhoeven, Dick Maas en Wim Verstappen.

Die doe-maar-gewoonmentaliteit domineert ook in de politiek, waar kunst vaak wordt gereduceerd tot twee categorieën: elitair geneuzel (de bekende ‘linkse hobby’) en puur amusement. Berucht is de uitspraak van Hugo de Jonge, die tijdens een coronalockdown werd gevraagd waarom er wel attractieparken open mochten, maar geen musea, theaters en bioscopen. Van een CDA-minister van Volksgezondheid zou je enig gevoel voor geestelijk welzijn verwachten, maar De Jonge kwam niet verder dan: ‘Je kan thuis toch ook naar een mooi dvd’tje kijken?’

Theaterproducent Joop van den Ende plaatste De Jonge en zijn beleid destijds in een benepen protestants frame. In een commentaar omschreef hij Nederland als een calvinistisch land, waar kunst en theater ten onrechte worden beschouwd als een luxe. Instemmend citeerde Van den Ende museumdirecteur Ann Demeester: ‘Cultuur is geen discodip op een ijsje, maar behoort tot de schijf van vijf.’

Zo’n verwijzing naar het calvinisme voelt als een cliché, maar ik denk dat Van den Ende hier een punt heeft. Het beeld van kunst als frivoliteit – iets om met mate van te genieten – herken ik maar al te goed uit het gereformeerde milieu waarin ik opgroeide. Het ontkrachten van dat beeld was 25 jaar geleden een belangrijke motivatie voor mij om cultuurjournalist te worden.

Geen discodip, maar schijf van vijf. Kunst als onmisbaar geestelijk voedsel. Die visie onderschrijf ik van harte. En niet ongefundeerd trouwens: in een rapport van de World Health Organization (WHO) uit 2019 worden ruim 900 wetenschappelijke studies genoemd die aantonen dat kunst – zowel het beleven als het maken ervan – een positieve invloed heeft op ‘de gezondheid en het algehele welbevinden’.

Langeafstandsbril

Die positieve invloed kan ik misschien duiden aan de hand van een metafoor. Ik stel me voor dat je als mens beschikt over twee verschillende brillen. Met de ene bekijk je het leven van dichtbij, met de andere van veraf. Van nature draag je meestal je hier-en-nubril; die is nu eenmaal nodig om te dealen met alles wat er op je afkomt. ’s Morgens als de wekker gaat hoor je direct het laatste nieuws, de kinderen moeten naar school, je hebt trek in koffie. Op je werk vraagt de ene na de andere klus om aandacht. ’s Avonds kijk je met een half oog tv en tik je nog wat op je telefoon. En dan begint de hele routine weer opnieuw.

In de praktijk moet je er bewust voor kiezen soms ook even die andere bril op te zetten. Daarmee zie je ineens onmetelijk veel. Je zweeft haast even boven jezelf uit, verliest de tijd uit het oog. Je beseft weer dat de wereld een stipje is in een grenzeloos heelal, dat hier ooit verre voorouders van je rondliepen, dat op een dag wellicht ook je achterkleinkinderen hier zullen leven. Allerlei waarheden die van dichtbij heel logisch leken, worden bij nader inzien onzeker. Het lokale nieuws, dat ruzietje, de lekkende dakgoot: vanuit dit perspectief is het allemaal lachwekkend triviaal.

Uiteraard kun je die langeafstandsbril niet permanent ophouden, anders krijg je nooit meer iets voor elkaar. Maar wie hem weer te weinig draagt, kan zomaar z’n gevoel voor verhoudingen verliezen. Voor je het weet word je zelf het centrum van een almaar kleiner, benauwender universum, waarin je alledaagse problemen en prestaties buitenproportioneel gewichtig worden.

‘Hypernerveuze samenleving’

In De Ongelooflijke Podcast, maar ook in een krant als Trouw, is de laatste jaren vaak gesteld dat er in Nederland een zingevingscrisis heerst. De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) sloeg vorig jaar in een rapport zelfs officieel alarm: ‘We leven in een “hypernerveuze samenleving”, waarin prestatiedruk, versnelling en individualisme zijn doorgeschoten en het welzijn van jong en oud ernstig bedreigen. […] Om tot een meer ontspannen samenleving te komen pleit de Raad voor meer verbinding, verscheidenheid en alledaagse vertraging.’

Als ik mijn brillenmetafoor doortrek, zeg ik: zo’n crisis ontstaat allicht vanzelf als mensen te lang rondlopen met alleen hun hier-en-nubril op. In die hypernerveuze samenleving, met z’n 24-uurseconomie, technologieverslaving en leeglopende kerken, komen velen er domweg niet meer aan toe die brillen regelmatig te verwisselen.

Hoe creëren we dan die ‘meer ontspannen samenleving’ waar de RVS voor pleit? Hoe kunnen mensen worden gemotiveerd die andere bril weer wat vaker op te zetten? In principe zijn er methoden genoeg: een flinke groep weet de kerk (of moskee of een ander godshuis) nog wél te vinden, anderen mediteren, volgen spirituele cursussen, trekken frequent de natuur in of ervaren zin in activiteiten als sport en vrijwilligerswerk.

Maar laten we dus ook kunst niet over het hoofd zien. Kunst biedt bij uitstek de kans het hectische hier en nu, je eigen vastgeroeste blik en je aangeboren eenzaamheid een moment te ontstijgen. Er zijn maar een paar muziekklanken nodig om een diep, vergeten geluk in je aan te boren. Een roman laat je letterlijk andermans gedachten lezen; een film toont je werelden, perspectieven en dilemma’s die je nooit had overwogen. In het theater word je één met honderden vreemden, je voelt de verwondering door de zaal trekken. En na afloop in het café vinden de mooiste gesprekken plaats.

Kunst is bovendien eindeloos divers en toegankelijk. Vrijwel alle mensen hebben er iets mee, bewust of niet: ze zingen mee met de radio, maken foto’s, bingen series, dansen, knutselen, bezoeken festivals, bespelen een instrument. Stel nu eens dat de overheid die WHO- en RVS-adviezen ter harte zou nemen, dit alomtegenwoordige potentieel zou erkennen en er serieus in zou investeren. Zou dat die gewenste verbinding en vertraging niet vanzelf dichterbij brengen?

Je ziel laten groeien

De Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut, bekend van de heerlijk bizarre oorlogsroman Slaughterhouse-Five, had ooit een briefwisseling met een groepje scholieren, die hem vroegen op zijn oude dag een wijs advies te delen. Vonnegut drukte de tieners op het hart om onmiddellijk kunst te gaan beoefenen, in wat voor vorm dan ook, en daar nooit meer mee te stoppen.

‘No matter how well or badly, not to get money and fame, but to experience becoming, to find out what’s inside you, to make your soul grow.’

Je ziel laten groeien – daar gaat het om. Bij vlagen kun je dit proces bijna lijfelijk voelen. Ik had dat dus in Keulen, in dat museum, dat me iets bood wat ik in de kerk had gemist. Met die ervaring in gedachten durf ik op de vraag van Claartje Kruijff te zeggen: ja, er bestaan heus alternatieven voor de kerk.

Een paar van de beste preken die ik ooit hoorde, werden uitgesproken in theaters. Door cabaretiers als Tim Fransen, Micha Wertheim en Remco Veldhuis, die scherpe (en verfrissend komische) betogen hielden over naastenliefde en het kwaad in jezelf. En de origineelste bijbelstudies trof ik aan in de bioscoop, geleid door cineasten als Terrence Malick, Martin Scorsese en de Coen Brothers. Zelden hoorde ik zulke opzwepende spirituals als tijdens concerten van Nick Cave of Sufjan Stevens.

Let wel, dit is geen pleidooi om niet naar een kerk te gaan. Wie graag medegelovigen ontmoet en waarde hecht aan christelijke rituelen, moet dáár natuurlijk zijn. Zelf ben ik al zo’n twintig jaar geen lid meer van een traditionele kerk, maar ik kom nog wel elke week samen met een groepje kennissen om te lunchen en gesprekken te voeren over leven en geloven. Dat community-aspect zou ik niet willen missen. En op dit vlak kan de kunstwereld echt nog iets leren van de kerk.

Misschien kan dit perspectief echter wel wat hoop bieden aan mensen die zich zorgen maken over het slinkende aantal kerkgangers. Wie zoekt, kan best ook elders vinden. En als het klopt wat er in Genesis staat, dat de mens het beeld van de Schepper weerspiegelt, zijn creatieve plekken dan ook niet van nature een beetje heilig?

Dit is een ingezonden opiniebijdrage. Het standpunt van de auteur is niet per definitie gelijk aan dat van De Ongelooflijke.

We zijn benieuwd wat jij denkt: Kan een museum of theater een goed alternatief zijn voor een kerk?

Je kunt onder het artikel reageren.

Laat een reactie achter

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

De Hemelvaart van Jezus stelt de christelijke verbeelding al eeuwen voor dezelfde uitdaging: hoe geef je vorm aan een tafereel waarvan de kern is dat de hoofdrolspeler juist uit beeld verdwijnt? De vroegste voorstellingen van de Hemelvaart die we kennen, kozen ervoor om Jezus volledig af te beelden. Op de Reidersche Tafel, een Italiaans paneeltje uit het begin van de vijfde eeuw, zien we Jezus een berg beklimmen, terwijl uit de wolken de hand van God hem grijpt. In het Westen zou in de eeuwen die volgden dit de typische Hemelvaartsvoorstelling zijn: Christus beweegt omhoog, vaak via een berg of wolken, soms gegrepen door Gods hand. In het Oosten, vooral in het Byzantijnse Rijk, ontstond een plechtiger beeldtafereel. Daar staat Jezus aan de hemel, omringd door een grote stralenkrans (een mandorla) en vier engelen. Beneden kijken de apostelen, Maria en de twee engelen die Jezus’ wederkomst aankondigen.

Dan, in de elfde eeuw, verschijnt in Canterbury een beeld dat radicaal met deze traditie breekt. In het misboek The missal of Robert of Jumièges verschijnt een illustratie – een zogeheten boekverluchting – die op het eerste gezicht bijna onaf lijkt. Jezus is niet meer in zijn volle glorie te zien; alleen zijn voeten zijn nog zichtbaar. De boekverluchting was echter allesbehalve onaf. Het zou het startschot vormen van een nieuw Hemelvaartsmotief dat de Engelse en niet lang daarna de Europese Hemelvaartskunst blijvend zou beïnvloeden. Kunsthistorici – in het bijzonder Meyer Schapiro en Robert Deshman – noemen het de disappearing Christ: de verdwijnende Christus. Maar waarom kozen de kunstenaars er ineens voor om alleen Jezus’ voeten te laten zien?

Hemelvaart herbeleven

Het antwoord begint bij de Angelsaksische, middeleeuwse behoefte om Bijbelverhalen realistischer en zintuiglijker voor te stellen. Kunstenaars wilden de Hemelvaart niet langer vooral afbeelden als een plechtig en theologisch tafereel, maar zoals het voor de apostelen moet zijn geweest. Geen berg die Jezus beklimt of engelen die hem dragen, maar een wolk die hem bedekt. Zo vonden de kunstenaars dat ze het beeld dichter bij de Bijbeltekst uit Handelingen brachten:

“Toen Hij [Jezus] dit gezegd had, werd Hij voor hun ogen omhooggeheven en opgenomen in een wolk, zodat ze Hem niet meer zagen. Terwijl Hij zo van hen wegging en zij nog steeds naar de hemel staarden, stonden er opeens twee mannen in witte gewaden bij hen.”

– Handelingen 1:9-10 (NBV21)

Deze manier van afbeelden nodigde de kijker uit om vanuit de ogen van de discipelen de Hemelvaart te herbeleven. Die behoefte stond in een grotere en langere ontwikkeling waarin gelovigen het leven van Jezus niet alleen herdachten, maar ook opnieuw wilden ondervinden. Zo reisden pelgrims naar Jeruzalem en omstreken, om de plekken waar Jezus was geweest met eigen ogen te zien. In dezelfde geest ontstonden ook liturgische spelen, zoals een van de vroegst bekende paastoneelstukken rond het jaar 970 in Winchester. Hierin speelden monniken op paasochtend de boodschap van de engel bij het lege graf na.

Niet veel later ontstond ook de traditie om met Hemelvaart via een opening in het kerkgewelf – het zogenoemde Heilige Geestgat – een beeld van Jezus omhoog te takelen. Met touwen en katrollen werd het beeld door de opening gehesen, om zo Jezus’ Hemelvaart te herbeleven. Dat was niet zonder gevaar en verschillende incidenten werden geregistreerd. Zo zou in mei 1433 de Duitse Augustijn Ulrich III om het leven zijn gekomen toen het touw knapte waarmee hij het Christusbeeld omhoogtrok.

Zonder Hemelvaart geen geloof

Toch ligt achter de disappearing Christ nog een diepere theologische gedachte, die begint bij wat we juist níet kunnen zien. In de Engelse uitlegtraditie bestond namelijk het idee dat Jezus’ hoofd zijn goddelijkheid symboliseerde. Deze gedachte was onder andere beïnvloed door Paus Gregorius I en Augustinus. Laatstgenoemde benadrukte daarbij dat Christus uit het zicht van de apostelen moest verdwijnen, omdat zij Jezus anders puur zouden blijven zien als de mens die zij hadden gekend:

“Het was noodzakelijk dat de gedaante van de slaaf aan hun ogen zou worden onttrokken, want door ernaar te staren dachten zij dat Christus slechts dat was wat zij zagen. […] Maar zijn Hemelvaart naar de Vader betekende dat hij moest worden aanschouwd zoals hij is, de gelijke van de Vader.”

– Augustinus in De Trinitate (ca. 416, eigen vertaling)

De invloedrijke Engelse monnik Beda bouwde voort op Augustinus’ uitleg en stelde dat Jezus’ Hemelvaart ervoor zorgde dat de discipelen Jezus’ goddelijkheid echt konden begrijpen en liefhebben. Pas wanneer Christus niet langer lichamelijk voor hen stond, konden de leerlingen werkelijk zien wie Jezus was. Door de discipelen na te volgen en zich voor te stellen wat zij zagen, zouden ook de middeleeuwse gelovigen kunnen leren kijken met ogen van geloof. Zo leert de disappearing Christ dat Hemelvaart niet slechts een afscheid is, maar een noodzakelijke overgang: van kijken naar geloven, van vasthouden naar vertrouwen. De wolk die Christus’ hoofd verbergt, is zo een beeld van precies die overgang: het lichamelijke zien houdt op, zodat geloof kan beginnen.

Waar is Christus?

En toch is Jezus niet helemaal uit beeld. Wat achterblijft, zijn de voeten. Ze herinneren allereerst aan Jezus’ menselijkheid: aan het lichaam waarmee hij door Galilea liep, dat werd doorboord en waarmee hij na Pasen verscheen als de opgestane Heer. Juist die voeten maken zichtbaar dat de mens Jezus werkelijk heeft geleefd. Tegelijkertijd kregen die voeten in de Engelse uitlegtraditie vaak nog een tweede, diepere betekenis. Christus werd gezien als degene die in de hemel was als het hoofd van de Kerk, maar zijn ledematen – de gelovigen – bleven op aarde. De voeten verwijzen daarmee niet alleen naar Jezus’ lichaam dat verdwijnt, maar ook naar het lichaam dat achterblijft: de Kerk en gelovigen die moeten leren lopen.

Daarmee draait de disappearing Christ zich langzaam naar de toeschouwer. De apostelen – en de gelovigen na hen – moesten niet blijven staren naar de wolk, maar moesten leren dat Jezus’ aanwezigheid ook beneden gezocht kan worden: op aarde, in de kerk, liturgie, rituelen en dienende handen en voeten. Niet alles wat uit beeld verdween hield op aanwezig te zijn voor de kunstenaars. Wie naar de disappearing Christ kijkt vraagt zich daarom niet alleen af: waar is Jezus gebleven? Maar ook: waar zijn Jezus’ voeten nu?

“De twee mannen in witte gewaden zeiden: ‘Galileeërs, wat staan jullie naar de hemel te kijken?’”

– Handelingen 1:11a (NBV21)

Literatuurverwijzing

• Deshman, R. (1997). Another look at the disappearing Christ: Corporeal and spiritual vision in early medieval images. The Art Bulletin, 79(3), 518-546.

• Murphy, K. (2025, 6 augustus). Up, up and away: the art of the Ascension. Apollo Magazine.

• Thebaut, N. A. (2019). Non est hic: Figuring Christ’s Absence in Early Medieval Art (The University of Chicago).

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word Vriend van De Ongelooflijke

In een klein Russisch kerkje, ergens dicht bij de grens van Estland, staat een groepje kerkgangers aandachtig te kijken naar een priester die met zijn zangerige Russische gebeden het doopwater zegent. Een jonge vrouw, gehuld in een witte jurk, en een moeder met een kindje op haar arm staan te wachten tot vader Pavel het heilige water over hen heen sprenkelt. Na de doop kijkt de priester met zijn indrukwekkende baard en indringende ogen de kerk rond en spreekt de kerkgangers warm toe: “Kijk om je heen. Dit is de kerk. Wij zijn samen één familie. Wij vormen hier met elkaar samen een deeltje van het lichaam van Christus.”

Het is de beginscène van een documentaire die over Adelgejm werd gemaakt. Een gewone kerkdienst, op het eerste gezicht, maar wie weet wat deze priester heeft moeten doorstaan, beseft dat de woorden die hij tot zijn kerkgangers richt allesbehalve vanzelfsprekend zijn. Zijn kerk en zijn orthodoxe geloof waren hem zeer dierbaar, en juist daarom vocht vader Pavel voor verandering, iets waarvoor hij later een zware prijs zou betalen.

Wanneer vorsten kruizen slaan

Maar dan vader Pavel. In de bossen nabij de Estse grens leefde deze 73-jarige priester die jaren van Sovjetterreur aan den lijve had ondervonden – en juist daarom besloten had om niet meer te zwijgen. Tijdens de Sovjettijd zat vader Pavel drie jaar in een strafkolonie, omdat hij kritiek had geuit op het Sovjetsysteem. Daar verloor hij een been. Toch belette hem dit niet om na zijn vrijlating onverstoorbaar door te gaan: hij bleef priester, opende een orthodoxe school en stichtte een klein weeshuis.

Adelgejm – de Russische variant van Adelheim; zijn voorouders kwamen uit Duitsland – was een priester die opviel door zijn brede uitstraling, een warme glimlach en vrolijke pretogen. Zo herinnert Paul Baars hem ook. Deze gepensioneerde bibliothecaris, verbonden aan het Platform Oosters Christendom in Nijmegen, raakte bevriend met Adelgejm na een bezoek aan Rusland van zijn werkgroep oecumenische kerken uit Nijmegen.

Sindsdien zocht Baars hem ieder jaar op, in zijn woning in een voorstad van de Russische stad Pskov, waar vader Pavel samen met zijn vrouw Vera woonde. Vader Pavel had lang twee parochies: een in het dorp Pikovitsi en een in de stad Pskov. “Waar de priester ook kwam, hij was omringd door mensen”, vertelt Baars. “Zijn kerk zat altijd vol. Niet alleen met orthodoxe gelovigen, maar ook met protestanten, joden en ongelovigen. Iedereen kwam luisteren. En zo was het ook bij hem thuis. Zijn keukentafel was een plek waar over alles kon worden gesproken.”

In zijn oude Volga, volgepakt met kleren die hij onderweg uitdeelde, was vader Pavel vaak op weg om alcoholisten of andere hulpbehoevende mensen in zijn parochie een hart onder de riem te steken. Hij stond bekend als een nieuwsgierig en onderzoekend persoon, wat maakte dat veel mensen naar hem wilden luisteren – ook buiten zijn parochie. De preken van vader Pavel werden in heel Rusland beluisterd, zo zegt Baars: “Er bleek in Rusland grote behoefte te bestaan aan een inhoudelijk geloof, een inhoudelijke orthodoxie zonder politiek. En dat was er eigenlijk heel weinig.”

Sobornost

Een onderwerp dat vaak langskwam in de preken van vader Pavel was het theologische begrip sobornost, dat vertaald kan worden als gemeenschappelijke eenheid, saamhorigheid of democratie. Hij betoogde dat kennis en ervaring van het geloof alleen konden groeien via dialoog en via de ontmoeting tussen alle deelnemers binnen de gemeenschap. Dit stond in schril contrast met de kerk in Rusland waar die sobornost volledig verdwenen was, zo vond hij.

En dat liet hij ook weten. Op zijn computer – die hij leerde bedienen tijdens zijn reizen naar Nederland, zo vertelt Baars – tikte hij vurige essays en traktaten. Hierin verzette Adelgejm zich stellig tegen de huidige lijn van zijn kerk, die steeds meer ging lijken op een “totalitaire sekte, die zich afsluit van de buitenwereld”. Het is een kerk geworden die “het individualisme laat triomferen, en alleen oog heeft voor haar eigen rechten”.

Ook trok hij fel van leer tegen het principe van de symfonie: het idee dat kerk en staat als twee harmonische krachten samen optrekken in dienst van God en volk. Dit orthodoxe begrip stamt uit de tijd van het Byzantijnse rijk en is diepgeworteld in de Russische traditie. In de praktijk betekent het dat de kerk het gezag van de staat legitimeert, en de staat de kerk beschermt en financiert. Vader Pavel kon zich daar totaal niet in vinden, zo schrijft hij in een van zijn traktaten:

Wanneer de geloofsbelijdenis wordt verdrongen door ideologie, wanneer vorsten kruizen slaan en hun vorstelijke kerk overladen met geschenken, wordt de kerk rijk aan bezittingen maar arm van geest.

Die innige samenwerking was naar zijn oordeel de doodsteek voor zijn geliefde kerk. Baars herinnert zich een uitspraak van vader Pavel die hem is bijgebleven: “In de Sovjettijd werden wij doodgedrukt door de overheid, en nu worden we doodgeknuffeld door de overheid.”

‘Dienaar van Satan'

Zijn kritiek op een kerk die zichzelf steeds meer aan het verrijken was, werd ook gehoord door kerkelijke autoriteiten, en dat maakte vader Pavel tot een doelwit. Zijn eigen aartsbisschop, Jevsevi van Pskov, ontpopte zich daarbij tot zijn felste tegenstander. In een van zijn preken noemde Jevsevi priester Pavel een ‘verrader’ en een ‘dienaar van Satan’. De aartsbisschop zorgde ervoor dat de vele projecten die vader Pavel door de jaren heen met moeite had opgebouwd binnen korte tijd werden gestopt of afgebroken. Zo moest vader Pavel de kleine kaarsenfabriek overdragen aan het aartsbisdom, een werkplaats die hij had opgezet om het lokale weeshuis financieel te ondersteunen en tieners uit de buurt van werk te voorzien. Ook de kapel die hij had laten bouwen in een lokaal psychiatrisch kinderziekenhuis – met behulp van Nederlandse fondsen – moest hij sluiten en hem werd verboden er nog missen voor te dragen. En alsof dat nog niet genoeg was, werd het koorschooltje dat hij was gestart hem ook nog afgenomen en omgebouwd tot een religieuze school.

Vader Pavel schikte zich naar de orders van zijn bisschop, want dat is wat een goede priester doet, zo geloofde hij. Maar zwijgen deed hij niet. In zijn filosofisch traktaat Het dogma van de kerk in de canon en in de praktijk stelt hij duidelijk waar kerkelijke macht werkelijk vandaan hoort te komen:

Niet van een formele macht die het grote boven het kleine verheft, maar een werkelijke macht vol van liefde en verantwoordelijkheid, die nederig en zichzelf wegcijferend degenen dient die kleiner zijn dan hijzelf.

Enkele jaren later, na het zoveelste traktaat, besloot Jevsevi in te grijpen. Adelgejm werd ontslagen als hoofd van de parochie, en vader Sergej Ivanov, een 28-jarige priester en net afgestudeerd van het seminarie, werd boven hem gesteld. Joshua Yaffa beschrijft in zijn boek dat Adelgejm ‘beledigd en geschokt’ was, maar dat hij dat niet liet merken. Hij geloofde dat “de kerk het recht heeft om hem te behandelen zoals een vader zijn zoon mag behandelen”. Maar voor zijn parochianen, die opkeken naar Adelgejm, was het verschil tussen Ivanov en Adelgejm immens. Een Russische journalist die Yaffa citeert beschrijft de situatie: “Toen Sergej Ivanov gekleed in spijkerbroek en leren jasje de kerk uit kwam lopen en in zijn witte Mazda stapte, zou je niet snel op de gedachte komen dat daar iemand liep die tot priester was gewijd.”

Eenzame strijder

“Ondanks zijn populariteit was vader Pavel wel echt een eenzame strijder”, zo vertelt Baars. “Hij was een van de weinigen die zich publiekelijk durfde uit te spreken en vijanden durfde te maken.” Baars onderhoudt nog verschillende contacten met mensen uit Rusland en weet ook dat er andere priesters zijn die de ideeën van Adelgejm delen, maar daar niet openlijk voor uitkomen: “Alles gebeurt heel lokaal. Als je je mond open doet, kunnen er hele vervelende dingen gebeuren.”

Maar de laatste jaren van het repressieve regime van Poetin heeft vader Pavel niet meegemaakt. Twee dagen na zijn 75e verjaardag, op 5 augustus 2013, werd vader Pavel vermoord. De priester stond erom bekend dat hij zijn huis openstelde voor jongeren die met problemen kampten. Ook de 27-jarige Serzozja was welkom toen hij in verwarde toestand bij vader Pavels hek verscheen. Hij mocht daar logeren. Maar de toestand van Serzozja verslechterde in de dagen die volgden, tot het fatale moment aanbrak. Hij stak vader Pavel neer met een mes. “Wat heb ik gedaan?”, riep de jongen na de daad. Hij stak vervolgens ook zichzelf in de borst, maar overleefde.

De dood van Adelgejm sloeg in als een bom. De bekende priester Koerajev schreef dat “de laatste vrije priester van het patriarchaat van Moskou” was gedood. Achteraf deden geruchten de ronde dat de moord afgesproken werk was geweest in opdracht van de kerk, maar bewijs daarvoor kwam er nooit.

De erfenis

De erfenis die vader Pavel nalaat, is van onschatbare waarde: Russen verspreiden zijn preken en traktaten nog altijd onder elkaar. Parochianen komen nog regelmatig langs bij zijn vrouw Vera voor openhartige gesprekken. Ook Baars zet zich in om zijn nalatenschap levend te houden: via artikelen en essays voor het Platform Oosters Christendom probeert hij de ideeën van vader Pavel door te geven.

Zijn dood viel daarmee volledig in lijn met hoe vader Pavel altijd geleefd had. Tot het laatste moment deed vader Pavel wat hij altijd had gedaan: hij stuurde de verwarde Serzozja niet weg, ook niet toen diens toestand verslechterde. In de woorden van de Russische priester Koerajev, geciteerd door Yaffa:

Hij stelde zijn huis en zijn leven open, zoals het evangelie vraagt. Hij liep niet weg en koos niet voor gemakkelijke woorden. Zijn dood was die van een herder die tot het einde in functie bleef.

Meer horen?

• In aflevering 79 van De Ongelooflijke Podcast spraken we met Ruslandkenner Hubert Smeets en hoogleraar Katja Tolstaya over Poetin, de kerk en de (religieuze) geschiedenis achter het conflict tussen Rusland, Oekraïne en het Westen.

• En in aflevering 82 spraken we Theodoor van der Voort, aartspriester in de Russisch-Orthodoxe kerk in Deventer. Hij kent Kirill persoonlijk en zegt een totaal andere kant van de geestelijk leider gezien te hebben.

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word vriend van De Ongelooflijke

“Het karakter van het Nederlandse volk zou ertoe kunnen leiden dat het niet zo sterk op verschillende prikkels reageert als andere volkeren in het buitenland”, merkte de Nederlandse inlichtingendienst op 24 november 1933 op. “Toch moeten we toegeven dat we ook in ons land een ommekeer in de volksziel kunnen meemaken. Er klinkt nu een roep om orde en sterke autoriteit in staat en samenleving.” Ook de Nederlandse historicus Johan Huizinga, die in zijn tijd al beroemd was, sprak in 1933 een waarschuwing uit. Hij beschouwde de opkomst van het “hedendaagse nationalisme” als een “ernstige bedreiging voor Europa”.

Colijn aan het roer

Deze roep om orde klonk inderdaad niet alleen in Duitsland en Oostenrijk, maar ook in andere landen op het Europese vasteland. Nederland vormde daarop geen uitzondering. In politieke spotprenten uit die tijd en op verkiezingsaffiches werd premier Hendrikus Colijn vaak afgebeeld als een kapitein die het staatsschip door stormen en crises naar veilige havens in de verte loodste. Het beeld van Colijn aan het roer was aansprekend en populair (niet in de laatste plaats omdat het teruggreep op de grote zeevaarttraditie van Nederland). Het werd keer op keer opgepakt in publieke voorstellingen en discussies, bijvoorbeeld in een afbeelding die op 24 september 1933 in De Telegraaf en in andere kranten werd afgedrukt rond Prinsjesdag. De krant beschreef de Nederlandse minister-president als kapitein van het ‘staatsschip’, dat hij wegstuurde van de ‘politiek’ en de ‘crises’ in Frankrijk en Oostenrijk.

In 1933 streden in feite ongeveer 54 partijen om de 100 zetels in de Tweede Kamer van het Nederlandse parlement, waaronder de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). Maar gedurende de periode van 1918 tot 1940 behielden de drie grote, confessionele partijen (partijen die zich baseerden op een godsdienstige overtuiging) samen een meerderheid in het parlement. De protestantse Anti-Revolutionaire Partij (ARP), de Christelijk-Historische Unie (CHU) en de katholiek georiënteerde Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP) behaalden in de jaren dertig steeds 65 van de 100 zetels.

Maar waarom leidde de roep tot orde in Nederland niet tot radicalisering en een autoritairder vorm van bestuur? En waarom heeft de Nederlandse democratie de stormen van crisis en onrust doorstaan? In dit essay wil ik laten zien dat er weliswaar honden waren die blaften en fascistische of fascistoïde neigingen toonden, maar dat men erin slaagde hen het zwijgen op te leggen. Dat gebeurde door het instellen van veiligheidsmaatregelen voor het identificeren en onderdrukken van extremistische tendensen, en het verbieden van extremistische handelingen en optredens in de openbare en politieke ruimte.

De Nederlandse neutraliteit

De bovengenoemde pogingen om de blaffende honden, dat wil zeggen het extremisme, een muilkorf om te doen, kunnen alleen goed worden begrepen als we deze plaatsen in de context van de Nederlandse neutraliteit, die tijdens de Eerste Wereldoorlog en in de jaren daarna nieuw leven werd ingeblazen. De Eerste Wereldoorlog werkte als katalysator voor het nationale en internationale veiligheidsbeleid van Nederland. En het veiligheidsbeleid dat werd ingevoerd tijdens de oorlog, stelde Nederland uiteindelijk in staat het politieke extremisme in te dammen.

De defensiestructuur van het land was structureel versterkt door de invoering van de legerwetten, die in 1912 waren opgesteld door Colijn, de toenmalige minister van Oorlog. Veiligheid betekende aan het begin van de 20e eeuw dat Nederland er proactief naar moest streven onder alle omstandigheden neutraal te blijven, “als een oog in de storm van spanningen” tussen Engeland, Duitsland en Frankrijk. Dit hield in dat de ‘hard power’ van de Nederlandse verdediging van zeer hoog niveau moest zijn om een serieuze afschrikkende werking te kunnen hebben. Tegelijkertijd betekende het dat de ‘soft power’ van de Nederlandse politieke cultuur geen aanleiding mocht geven tot belediging van een van de oorlogvoerende partijen. Bovendien vereiste dit veiligheidsbeleid dat er vanaf Nederlands grondgebied geen vijandige acties zouden worden ondernomen. Het was een dunne lijn die moest worden bewandeld in een situatie die steeds onoverzichtelijker en explosiever werd.

Op 1 augustus 1914 stonden 200.000 man onder de wapenen om de grenzen met de buurlanden van Nederland te beveiligen. En meer dan een miljoen Belgische vluchtelingen – bij een Nederlandse bevolking van 6,24 miljoen – werden opgevangen en geïnterneerd. De zwarte handel en smokkel waren wijdverbreid; spionagezaken smeulden en laaiden soms zelfs op. De onderzeebootoorlog die eind 1916 door de Duitsers was begonnen en de daaropvolgende tekorten en prijsstijgingen maakten de economische situatie steeds slechter en leidden tot verschillende vormen van onrust.

Dreiging van revolutie

Om politieke bedreigingen voor de gewapende neutraliteit te identificeren en te onderdrukken, investeerde de Nederlandse regering in eerste instantie in de oprichting van een reeks nieuwe veiligheidsdiensten. Het was hun taak om de neutraliteit te handhaven, opstanden en onrust te voorkomen, de democratische orde proactief te beschermen en daarbij een delicaat evenwicht tussen de verschillende partijen te bewaren. In 1917 werd, naast de Koninklijke Marechaussee, een nieuwe militaire politiedienst opgericht om de orde binnen de strijdkrachten te handhaven.

Op 12 november 1918 probeerde Pieter Jelles Troelstra, leider van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), een revolutie te ontketenen. Dit in navolging van de revolutie in Duitsland en ook aangewakkerd door een opstand twee weken eerder onder de militairen in de kazerne van Harskamp. Er bestond grote vrees dat, zoals Troelstra had voorspeld, de strijdkrachten de kant van de arbeiders zouden kiezen.

De poging van 12 november mislukte, maar binnen vijf dagen werd uit angst voor een verspreiding van de revolutie de Derde Afdeling van de Generale Staf van de strijdkrachten (GS-III) gereorganiseerd en omgevormd tot de eerste Nederlandse binnenlandse inlichtingendienst. De dienst kreeg de opdracht om de moraal in het land te bewaken en buitenlandse spionnen op te sporen. Nadat begin 1919 in Berlijn de communistische Spartakusopstand plaatsvond, gaf de GS-III een alarmerende waarschuwing af over “duizenden Spartakisten” die op het punt zouden staan de grens met Nederland over te steken. Daarop werd aan de ontluikende nationale veiligheidsstaat nog een instantie toegevoegd: een zwaarbewapend politiekorps. Er werd een heuse veiligheidsgordel van nationale veiligheidsdiensten rond de grote steden gelegd om eventuele opstanden of extremistische activiteiten te onderdrukken.

De uitbreiding van deze nieuwe veiligheidsmaatregelen werd belichaamd door de eerdergenoemde orthodoxe calvinist Colijn. Als minister van Oorlog had de voormalige koloniale officier de strijdkrachten in de periode van 1910 tot 1913 zodanig gemoderniseerd dat ze in 1914 in staat waren tot een snelle mobilisatie. Colijn was premier van 1925 tot 1926 en opnieuw tussen 1933 en 1939. Hij dankte zijn positie aan de zogenaamde conservatieve reflex, die voortkwam uit een in wezen burgerlijke samenleving. De boerenzoon was een oprecht man met een neiging tot strengheid en voldeed daarmee volledig aan de behoefte van de bevolking aan een “sterke man”.

De uitbreiding van de veiligheidsstaat in Nederland vloeide voort uit een belang dat boven alle andere kwesties stond: neutraal en afstandelijk blijven in het oog van de storm die zich op het continent aan het samenpakken was.

Extremisme van links en rechts

Dit beleid van het handhaven van neutraliteit was allesbehalve passief of vreedzaam. Opstanden en acties van politieke activisten of extremisten werden in de kiem gesmoord, indien nodig met getrokken wapens. Het richtte zich ook niet slechts tegen één soort extremisme. Aangezien orde en neutraliteit in alle opzichten het overkoepelende politieke uitgangspunt was, hielden de veiligheidstroepen zowel linkse als rechtse extremistische incidenten in de gaten.

Na de goedkeuring van een reeks bezuinigingsmaatregelen in 1922 werden de defensie-uitgaven vanaf de jaren dertig weer verhoogd. Bovendien probeerde de regering-Colijn vanaf 1933 opnieuw een duidelijk verband te leggen tussen internationale veiligheid, nationale defensie en binnenlandse weerbaarheid tegen onrust. Uitbarstingen zoals de textielstaking in Twente van 1931-1932, de Jordaanrellen in 1934 (waarbij vijf mensen omkwamen en 56 gewond raakten) of de muiterij op de Zeven Provinciën op 4 februari 1933 (waarbij 23 mensen omkwamen) bevestigden het scenario dat de revolutie op handen was, of die nu van links of van rechts zou komen.

Er werd opnieuw een reeks pogingen ondernomen om diverse radicale bewegingen en extremistische tendensen te onderdrukken. Het kabinet-Colijn, dat bij de verkiezingen van april 1933 had beloofd het gezag te herstellen, stelde oproer strafbaar en beperkte de persvrijheid. Tegen deze achtergrond moet de opmerking van de inlichtingendienst van oktober 1933, zoals geciteerd in de inleiding, worden begrepen: binnen de Nederlandse staat en de Nederlandse samenleving werd ernstige onrust gemeld, maar om de nationale en internationale veiligheid van Nederland te beschermen, moest de democratische orde worden verdedigd tegen extremisten van alle pluimage.

Verbod voor ambtenaren

Om deze reden vaardigde de regering in juli 1933 een verbod uit voor ambtenaren om zich in te zetten voor extremistische organisaties of deel te nemen aan hun activiteiten. Bovendien was het militairen verboden actief te zijn in de SDAP en de daaraan gelieerde Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV), aangezien deze organisaties voorstander waren van eenzijdige ontwapening.

Velen vermoedden dat het verbod voornamelijk was uitgevaardigd als reactie op de snelle groei van de NSB in Nederland, maar in werkelijkheid werd deze organisatie pas enkele maanden later, in december 1933, op de zwarte lijst geplaatst. De in 1931 opgerichte NSB kende pas na de machtsovername door Hitler op 30 januari 1933 een aanzienlijke groei. In januari 1931 telde de partij slechts duizend leden. In juni was het ledenaantal al gestegen tot zesduizend. En tot december 1933 wist de organisatie elke week duizend nieuwe leden te werven, waardoor het ledenaantal eind 1933 twintigduizend bedroeg. Het verbod voor ambtenaren vormde een ernstige rem en een belemmering voor een verdere toestroom van leden naar de rechtse beweging. Bovendien steunden de katholieke en de protestantse kerk deze overheidsinterventie en gaven zij eigen verklaringen af waarin zij hun leden verboden zich bij de NSB aan te sluiten.

Het verbod gold ook voor soldaten en reservisten. Bovendien voerde het kabinet-Colijn een verbod op uniformen in om ervoor te zorgen dat de in het zwartgeklede officieren van de Weerbaarheidsafdeling (WA), de knokploeg van de NSB, van de straat verdwenen. NSB-leden konden hun optochten niet meer houden of in uniform rondlopen om voor hun partij te werven. Beide maatregelen betekenden een zware klap voor de reputatie van de NSB in de samenleving. Ze werd niet langer beschouwd als een “fatsoenlijke” politieke partij. Alleen de door de regering goedgekeurde Vrijwillige Landstorm, in 1918 opgericht als een soort civiele paramilitaire organisatie, mocht trainingen, schietoefeningen en congressen organiseren. Met ongeveer 90.000 leden in 1939 en afdelingen in meer dan 1300 steden en gemeenten werd de Landstorm in de jaren dertig steeds populairder en diende daarmee ook als afleidingsmanoeuvre van extremistische organisaties.

Het doel van het verbod was echter niet om politieke ideologieën het zwijgen op te leggen, maar om de openbare orde en rust in het algemeen te handhaven. Daarom werd het verbod in de praktijk alleen gehandhaafd wanneer de openbare orde acuut in gevaar was. Voor het overige konden ook extreme ideologische standpunten gerust in het openbaar worden verkondigd. Het verbod op lidmaatschap van de NVV en de SDAP voor ambtenaren gold overigens niet voor de politie op nationaal en gemeentelijk niveau. Zo waarschuwde het conservatieve tijdschrift De Rijkseenheid in 1934 voor een “rood-roze invasie” van ambtenaren. “Zal het Ministerie van Koloniën in rode handen terechtkomen?”, vroeg het tijdschrift aan premier Colijn na de onthulling dat sommige ambtenaren, zoals B. B. Colthof, lid waren van de Communistische Partij van Nederland (CPN). Maar volgens Colijn was Colthof een uitstekende ambtenaar die de openbare orde niet in gevaar bracht, en in zoverre gold het verbod niet voor hem.

Na juli 1934 namen het aantal en de omvang van de stakingen en onlusten af, zoals de binnenlandse veiligheidsdienst met enige voldoening meldde, en verloren de vakbonden leden. De dienst constateerde in 1938 dat het gebrek aan “vooruitzichten op een herstel van het economische leven, in combinatie met het besef dat wij zelf praktisch machteloos zijn, (…) onder de werklozen en in de middenklasse (…) moedeloosheid en berusting veroorzaakt” in plaats van tot radicalisering leidde. Dit bevestigde ook de redenering die in een debat in de Eerste Kamer naar voren kwam, namelijk dat met de “juiste inzet van onze constitutionele instellingen” het politieke extremisme vanzelf zou verdwijnen. Zowel de binnenlandse veiligheidsdienst als de regering hoopten dat de afzwakking van extremistische standpunten ook op het internationale toneel zichtbaar zou worden. Nog in 1939, toen hij zich opnieuw op de mobilisatie voorbereidde, sprak minister-president Colijn de hoop uit dat Nederland niet aan een “directe bedreiging” door politiek extremisme zou worden blootgesteld.

Een strategisch spel

De historicus Hans Blom heeft het Nederlandse “nationalisme” gedefinieerd als een “volwassen, zelfgenoegzame overtuiging van de uniciteit en voorbeeldigheid van de Nederlandse samenleving”. Fascisme en nationaalsocialisme werden als onbeschaafd en onfatsoenlijk beschouwd, omdat ze te luidruchtig waren. De regering presenteerde zich als de ‘personificatie van beleefdheid’ en probeerde deze burgerlijke kenmerken zoveel mogelijk in stand te houden. In de woorden van Colijn zelf: in plaats van terug te vallen op ‘militair pathos’, kwam de Nederlandse variant van nationale gevoelens, die in de loop van de jaren dertig toenam, vooral tot uiting in luidruchtige steun voor het Huis van Oranje, “De geest van de natie”. Maar hoe kunnen deze gematigdheid en deze afkeer van extremisten van links of rechts worden verklaard?

De geopolitieke ligging van Nederland is hierbij van belang, het lag ingeklemd tussen grote continentale en Atlantische spelers. Zowel steun van het Verenigd Koninkrijk (om het enorme Nederlandse koloniale rijk in de overzeese gebieden in stand te kunnen houden) als goede betrekkingen met Duitsland (om handel en verkeer te waarborgen) waren van essentieel belang. Sinds de oprichting als republiek en vervolgens na 1813 als koninkrijk waren de Nederlanden altijd een netto-ontvanger geweest van internationale turbulenties en onrust. Nederland kreeg meer onrust van buitenaf binnen, dan dat het zelf onrust exporteerde.

Met de herinnering aan de laatste verschrikkelijke Franse invasie uit 1795 en het pure “geluk” dat ze tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal en buiten schot waren gebleven, klampten de Nederlanders zich vast aan hun ongenaakbaarheid en probeerden ze proactief het beste uit hun neutrale positie te halen. In dit strategische spel konden binnenlandse onrust en openbare opstanden het kwetsbare evenwicht alleen maar verstoren.

Blaffende honden

Deze geopolitieke belangen en beperkingen gingen gepaard met de politieke cultuur van een burgerlijke, door religie gekenmerkte en sterk gefragmenteerde samenleving, en zorgden zo voor een overkoepelende drang om gematigdheid te betrachten en de aan beide kanten opkomende extremen te beteugelen. Nederland leed in de late jaren twintig net zo onder de internationale crisis als de omringende landen. De grote politieke partijen hielden echter vast aan een combinatie van neutraliteit en gematigdheid. De sterk geïnstitutionaliseerde, goed georganiseerde conservatieve mainstream-partijen, trachtten een geest van gematigdheid in stand te houden en de orde te bewaren (waarbij deze orde uiteraard was gericht op een conservatief, confessionele wereldbeschouwing). Vanuit dit gematigde, confessionele perspectief werd een soort “weerbare democratie” avant la lettre opgebouwd, die erop gericht was de extreme groeperingen aan de rand in te dammen, in plaats van ze in de kern van de partij te laten binnensijpelen.

De beslissingen van de politieke elite in Nederland verschilden duidelijk van de politieke elites in Frankrijk, een land waar de democratie ternauwernood heeft overleefd en in Duitsland en bijna overal elders waar de democratie ten val is gebracht. Hier biedt het feit dat de regeringspartijen hun best hebben gedaan om ervoor te zorgen dat de honden niet blaften (laat staan beten) wellicht een verklarend contrast met de Duitse situatie, waarin de (nationaalsocialistische) honden helemaal niet aan de leiband werden gehouden, maar op de samenleving werden losgelaten.

Orde en vrede

In zijn bekende werk Crisis en critiek der democratie, dat in 1968 verscheen maar een terugblik bood op de jaren dertig, introduceerde de marxistische historicus A. A. de Jonge het onderscheid tussen een “kleine” en een “grote” crisis van de democratie met betrekking tot het interbellum. Volgens de Jonge ondermijnden in ‘grote crises’ verschillende totalitaire bewegingen actief ‘de belangrijkste grondslagen waarop de democratie rustte’. Of het nu Italiaanse fascisten, Duitse nationaalsocialisten of Russische stalinisten waren – ze vormden allemaal een existentiële bedreiging voor de democratische rechtsstaat. Een dergelijke dreiging was in Nederland niet in zicht. Toch werd het land geteisterd door een ‘kleine crisis’ van de democratie: er werd voortdurend kritiek geuit op de instellingen van de parlementaire democratie, en deze instellingen lieten inderdaad te veel mensen in de steek en hadden veel van hun representatieve aantrekkingskracht verloren.

Zoals historicus Koen Vossen heeft uiteengezet, is het moeilijk om deze stelling empirisch te onderbouwen en vast te stellen hoe diep het crisisgevoel echt in de samenleving was verankerd. Er heerste grote onrust, zowel op politiek, sociaal als economisch vlak. Er ontstonden talrijke radicale partijen aan de linker- en rechterzijde, en in de buurlanden slaagden deze partijen erin de macht te grijpen en de democratische rechtsstaat terug te dringen. Gezien deze dreiging kwamen confessionele elites bijeen om pogingen te ondernemen de vloedgolf van extremisme van alle kanten in te dammen. Niet omdat ze zulke grote verdedigers van de mensenrechten waren of geschokt waren door het antisemitische karakter van de stromingen in Duitsland, dat was niet hun voornaamste drijfveer. Ze waren veelmeer conservatieve verdedigers van orde en vrede, wat naar hun mening de belangen van hun meerpartijenstelsel en de geopolitieke positie van hun land het beste diende.

Dit essay verscheen eerder als artikel in het boek ‘Als die Demokratie starb: Die Machtergreifung der Nationalsozialisten - Geschichte und Gegenwart’ (2022).

Meer horen?

• De Ongelooflijke Podcast #300 - Waarom Nederland geen nazi-Duitsland werd - en Hongarije Orbán wegstemde (met Beatrice de Graaf en Stefan Paas)

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word vriend van De Ongelooflijke

De Maestà

Tijdens zijn onderzoek voor het boek Inferno: De ontdekking van de hel stuitte Arnold Huijgen op de Maestà, het altaarstuk dat Duccio di Buoninsegna (ca. 1255-1318) schilderde voor de Dom van Siena. Duccio, de vader van de invloedrijke Siënese school, was een vernieuwer. Hij bouwde voort op de Byzantijnse schilderkunst, maar waar die stijf en statisch was, wist Duccio zijn figuren leven en gevoel in te blazen. Door te spelen met licht en donker wist hij ook vormen onder zware gewaden zichtbaar te maken, waardoor handen, gezichten en voeten driedimensionaal werden.

Het werk geldt daarom ook als het meesterwerk van de schilder en een van de hoogtepunten van de hele Italiaanse schilderkunst. Dat zo’n kunstwerk tot stand kon komen in een stad die gebukt ging onder Florentijnse overheersing en keer op keer werd geteisterd door de pest, maakt op Huijgen diepe indruk. “En toch wordt er zulke kunst gemaakt,” zegt hij. “Dat vind ik ongelooflijk.”

Jezus pakt Adam vast

De Maestà is een “gigantisch” altaarstuk van 4,25 bij 2,50 meter. Duccio schilderde zijn meesterwerk tussen 1308 en 1311. Toen het altaarstuk af was, werd het in processie meegevoerd naar de dom, vertelt Huijgen. “Daar had ik bij willen zijn.” Op de voorzijde zie je Maria met de baby Jezus in haar armen. Op de achterzijde staan 26 schilderingen die het leven van Jezus uitbeelden.

De scène die Huijgen zo fascineert, de Nederdaling ter helle, staat ook op deze achterkant. Het is een schilderijtje van twintig bij veertig centimeter, dat laat zien hoe Jezus afdaalt in de hel om de mensen die daar vastzitten te bevrijden. Duccio heeft in die hel verschillende oudtestamentische figuren geschilderd. Geknield vooraan zitten Adam en Eva en de man met de kroon is David. Over de rest van de figuren is wat discussie. Jezus, met een aureool om zijn hoofd, pakt Adam bij de pols. Dat heeft een diepe betekenis, aldus Huijgen: “Hij pakt hem niet bij de hand, maar bij de pols. Dat betekent dus dat Jezus het initiatief heeft genomen om hem vast te pakken. Bij Adam begon alle ellende in het paradijs, maar hij wordt door Jezus als eerste uit de hel gehaald. Dat vind ik fantastisch.”

Een gouden draad

Toen Huijgen het schilderij voor het eerst echt zag in de zomer van 2025, werd hij weggeblazen. Hij bezocht het museum van de Dom van Siena tijdens een vakantie in Toscane: “Het was bloedheet, maar in het museum was het koel. Dat overtuigde mijn kinderen om mee te gaan.” Op het moment dat Huijgen voor de Maestà stond, voelde hij zich overweldigd. En daar was hij niet alleen in, ook zijn kinderen waren onder de indruk: “Ik sleep ze vaker mee naar musea, maar hier stonden ze echt met open mond.”

In de schilderingen vóór de opstanding draagt Jezus slechts één gouden draad – hij is mens onder de mensen, kwetsbaar en sterfelijk. Na zijn opstanding is zijn kleding rijkelijk versierd met gouden draden. Duccio gebruikt het goud dus bewust als beeldtaal: hoe meer goud, hoe groter de goddelijke glorie en macht. “Het goud van die draden knalde eruit, dat ervaar je alleen als je ervoor staat. Het goud laat mij ook de macht van de opstanding van Jezus zien.”

Vooral in oosterse kerken kom je de scène van Jezus die afdaalt in de hel vaak tegen als het gaat over zijn opstanding, zegt Huijgen. “Iconen zijn in de oosterse kerken heel belangrijk en de nederdaling van Jezus in het dodenrijk is het paasicoon bij uitstek.” Duccio heeft een westerse vertaling gemaakt van dit icoon. En daarin valt iets op, volgens Huijgen: “In de oosterse traditie hebben de personen die zijn afgebeeld geen menselijke gelaatstrekken en laten ze geen emoties zien. Deze afbeelding is typisch westers: het zijn echte mensen en Jezus kijkt de mensen aan.” Dat heeft voor Huijgen ook een diepere betekenis: “Jezus heeft echt oog voor mensen, hij ziet ons.”

Hoop houden

Nederdaling ter helle roept bij Huijgen een gevoel op van troost en verwondering. “Verwondering vanwege de enorme schoonheid. En ook troost, want dit gaat over de overwinning op het kwaad. Satan ligt aan de voeten van Jezus en is compleet overwonnen. De mensenzoon komt de mensen redden en het onmenselijke wordt weggedaan. Dit schilderij vertelt mij dat de macht van het goede uiteindelijk overwint.” Hij vindt de scène zo bemoedigend dat hij die op zijn telefoonhoesje heeft laten drukken: “Ik kijk er dus iedere dag naar.”

Als Huijgen nuchter naar de wereld om hem heen kijkt, ziet hij heel veel ellende en oorlogen: “Trump aan het roer in Amerika, het is verschrikkelijk. En een klimaatcrisis die gewoon doorgaat, de aarde raakt een keer uitgeput en we weten het.” Toch houdt hij hoop, maar dat is een kwestie van geloof. Wat hem helpt is de overtuiging dat we na Pasen leven: “Als Jezus de dood heeft overwonnen, dan kan hij ook dit kwaad overwinnen. Maar het is een dagelijkse strijd om dit te blijven zien.” Schoonheid en kunst helpen hem daarbij: “Juist in de wereld van vandaag, tilt dit beeld mij boven mijzelf uit. Dat is wat goede kunst doet: het tilt mij uit boven wat ik zelf zie.”

Meer leren over onze wereld en cultuur – door geschiedenis, kunst en geloof? Abonneer je op De Ongelooflijke Substack en ontvang iedere week nieuwe artikelen in je mail. De artikelen blijven gratis, wel kan je vriend van De Ongelooflijke worden om ons werk te steunen.

Word vriend van De Ongelooflijke