Al na een kwartier is Wieringa op zijn best. Abbring vraagt hoe hij de blik van de lezer tijdens het schrijven heeft leren negeren. ‘Dat is een verhaal dat zich afspeelt in een smalspoortreintje in Ethiopië, in 2001’ begint Wieringa, waarna hij vertelt over zijn 24 uur lange qattrip. Al kauwend keek hij uit over de steenwoestijn en realiseerde zich dat literatuur ‘een onmetelijke ruimte’ is ‘en niet dat gepruts waar ik mee bezig was’.

Na een uur lang variaties op zulke hoogdravende kitsch te hebben aangehoord, vond ik het tijd voor iets lichters en opende ik de Schatkamer van Beeld & Geluid. Aangezien Zomergasten na dit seizoen stopt, was ik benieuwd naar de oude afleveringen. Klopt het dat het programma nooit met zijn tijd is meegegaan? Is het terecht dat het van de buis wordt gehaald? Om daar een oordeel over te vellen klikte ik op de aflevering met Jan Wolkers uit 1991.

Het contrast met Wieringa’s avond wordt meteen zichtbaar: bij de intromuziek zien we interviewer Peter van Ingen zenuwachtig wiebelen terwijl Wolkers, op dat moment 65 jaar, statig naast hem zit. Wat Wieringa probeert, lukt Wolkers wel: uitstralen dat de interviewer op audiëntie mag komen. De studio ziet eruit als een woonkamer: ze zitten op fauteuils, de tafel ligt vol boeken, de televisie staat al aan – alsof we daadwerkelijk bij koning Wolkers op bezoek zijn.

Van Ingen begint met een citaat van zijn gesprekspartner, buigt dan over zijn papiertje en probeert het eerste fragment in te leiden (‘Oh ja, u wou beginnen met…’) maar Wolkers onderbreekt hem: eerst champagne. De flûtes staan al klaar. In totale stilte ontkurkt Wolkers de fles en schenkt de glazen met vaste hand vol, waarna Van Ingen vraagt wat hij van het achtuurjournaal vond.

Tijdens de fragmenten vertelt Wolkers wat we ook zelf kunnen zien. Hij schatert bij Les Vacances de monsieur Hulot, een slapstickfilm uit 1953, en tussen het lachen door horen wij hem nippen van zijn Moët & Chandon. Wanneer Van Ingen vraagt of Wolkers Van Kooten en De Bie wil introduceren, weigert hij: ‘Je kan Van Kooten en De Bie niet laten wachten’. Al bij het eerste woord van de vieze man in een bonbonnerie – een ‘goedemiddag’ – begint hij te proesten.

De avond voelt daadwerkelijk als de ideale televisieavond van Wolkers. Tussen de fragmenten door wordt er soms gevraagd naar zijn onderduikverleden of zijn schrijverschap, maar het grootste gedeelte van de avond wordt gevuld met Wolkers’ anekdotes, foute grappen en gelach.

Aan het einde van de uitzending schenkt Wolkers de derde fles champagne leeg. Van Ingen heeft zijn glas nauwelijks aangeraakt. Zijn gesprekspartner spreekt met dubbele tong, ademt zwaar en komt niet op het woord ‘kikkerdril’. Bij de outro proosten ze; Wolkers beweegt zijn voet mee op de maat van de jazz die de uitzending uitleidt.

Of Zomergasten zich de afgelopen decennia ontwikkeld heeft, weet ik niet. Ik weet ook niet of Wieringa’s uitzending beter was geworden met drie flessen Moët. Maar wat ik wel weet, is dat het programma zijn beste tijd heeft gehad.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Veel is er alleen niet te zien in Cortez, Colorado. Motels met namen als Mesa Inn en Aneth Lodge, fastfoodketens met systeemplafonds en ruime parkeerplaatsen sieren het weinig imponerende decor. Cortez ligt midden in het Wilde Westen: in de nabije omgeving zijn bekende westerns, zoals Billy the Kid (1941) en Once Upon a Time in the West (1968), opgenomen. Maar vandaag flaneren er geen Cowboys of Daltons over Main Street, wij zijn de enigen die hebben besloten de benenwagen te nemen.

En dat is niet zo gek. Het is 06:30 pm en nog steeds 92 graden Fahrenheit, ofwel 33,33 graden Celsius. Ik proef de zware en rokerige lucht van de bosbranden in Canada en ben doorweekt van het zweet. Ik kan maar aan één ding denken: zat ik maar in zo’n SUV van 5.000 lbs, met een snelheidsmeter die 45 M.P.H. aantikt en de airco op 68 graden Fahrenheit.

Nooit eerder voelde ik zo’n sterke hunkering naar de auto. Het was dan ook de eerste keer dat ik mij niet op het Europese continent bevond. Eerdere vakanties vonden altijd plaats in de Oude Wereld, van Noorwegen tot Bulgarije, en als echte Europeaan stonden ze steevast in het teken van Euromaxxing.

Dit decenniaoude fenomeen is recentelijk populair geworden door een meme. Hierop is de in 2018 overleden Amerikaanse kok, tv-presentator en auteur Anthony Bourdain op een terras in Parijs te zien. Het beeld wordt beschouwd als het summum van de Europese leefwijze: met zijn benen over elkaar zit hij aan een tafeltje met een cappuccino, een baguette en een pakje Marlboro Red.

Het geheel straalt rust, loomheid en bedachtzaamheid uit. Precies deze elementen vormen de kern van Euromaxxing: al struinend door Italiaanse steegjes, liggend op een eiland in de Stockholm-archipel, of zittend op een terras in Gent geniet je maximaal van alles dat Europa te bieden heeft.

Hoe anders voel ik mij vanavond in Cortez, waar ik naar de snelheid en het comfort van de auto snak. Al na een vakantie van twee weken ben ik volledig geënt op Amerika, waar alles is gebouwd met de automobiel in het achterhoofd. Mijn reactie beschouw ik daarom ook als een vorm van Usamaxxing.

In plaats van sloomheid staat snelheid centraal; tijdens een vakantie heb ik nog nooit zoveel uren sjezend over de snelweg doorgebracht. Jack Kerouac’s On the road (1957), dat ik in de bijrijdersstoel las, was dan ook een feest van herkenning. In deze beatroman speelt de rusteloosheid en vrijheidsdrang van de jonge mannen Sal Paradise en Dean Moriarty een centrale rol. Vooral laatstgenoemde is emblematisch voor Usamaxxing.

Moriarty reist er, gedurende de naoorlogse jaren, immers naarstig op los. Liftend, met de Greyhound of zelf achter het stuur: als hij maar zo snel mogelijk Amerika kan doorkruisen. Stoppen, stilzitten of slapen doet hij zo min mogelijk: ‘[W]e beseften allemaal dat we […] onze enige nobele functie van dat moment vervulden: beweging.’1

Constant in beweging zijn — ‘flitsen’ en ‘vliegen’ — zonder de auto stil te zetten om met volle teugen te genieten van hetgeen Amerika te bieden heeft, is bovendien slechts denkbaar door de unieke omstandigheden in de Verenigde Staten, aldus Paradise. Amerika is niet alleen ingericht op de auto, maar alles is ook identiek: ‘[I]k kan overal in Amerika heen gaan en overal krijgen wat ik hebben wil want het is overal hetzelfde, ik ken de mensen, ik weet wat ze doen.’2

Tijdens Usamaxxing hoef je dan ook niet te stoppen om de omgeving in alle rust in je op te nemen. Het rijden an sich is de essentie; de plaatsen die je passeert zijn allemaal even saai, lelijk en bovenal vergelijkbaar. Toch hoop ik dat we, zodra we Cortez met gierende banden verlaten, over een paar uur een leuker oord aantreffen.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Bij een geschreven recensie in de literatuurbijlage zou de criticus zo veel mogelijk op de achtergrond moeten staan. In de krant gaat het niet zo zeer om de persoonlijke voorkeuren van de recensent, maar om het oordeel dat wordt geveld: is het boek het lezen waard? De kritiek is hier meer een uiting van de krant dan van de particuliere recensent, wat alleen al blijkt uit de aanprijzingen op omslagen: niet Thomas de Veen geeft Nadia de Vries’ Overgave op commando vier bollen, maar NRC.

Natuurlijk maakt het wel degelijk uit wie de recensie schrijft: Sebastiaan Kort is niet te vertrouwen en Charlotte Remarque heeft altijd gelijk. Individuele voorkeuren schemeren altijd door. Toch hoort de geschreven kritiek in de kern onpersoonlijk te zijn: de criticus is een vertegenwoordiger van de krant en spreekt, doordat hij een plek in de bijlage heeft veroverd, met gezag.

Bij een boekbespreking in podcastvorm speelt het persoonlijke juist wel een belangrijke rol: de podcast is in dit geval een chatcast waarbij een boek centraal staat. Er is per definitie sprake van verschillende personen die met elkaar in gesprek gaan, waardoor de bespreking niet draait om het vellen van een uniform oordeel over een boek, integendeel: je brengt onder woorden wat jij vond en vergelijkt dat met de mening van de anderen. Het is veel meer de verscheidenheid aan leeservaringen1 die centraal staat dan eenduidige kritiek.

Toch zijn Kas, Martin en ik opvallend vaak eensgezind. Dat komt misschien door onze vergelijkbare smaak in boeken – op Kas’ calvinistische afkeur van alles met meer dan drie bijvoeglijke naamwoorden na – of onze gedeelde achtergrond als studenten die geïnteresseerd zijn in literatuur. Tegelijkertijd heeft overeenstemming in de podcast een functie: het laat zien dat onze mening waarschijnlijk wel klopt. Wij halen de ‘objectiviteit’ van de bespreking niet uit onze veroverde positie in de literaire wereld, zoals de schrijvende criticus, maar uit onze eensgezindheid.

Dat is alleen mogelijk door de vorm van de podcast. Waar de inhoud van een geschreven recensie zorgvuldig wordt afgewogen, is een podcast, hoe goed je die ook hebt voorbereid, vaak wat slordig. Je zoekt naar woorden, vergeet de naam van een personage, praat langs elkaar heen – en dat is allemaal hoorbaar. We bieden geen mooi afgerond pakketje van drieduizend tekens en een paar sterren, maar drie verschillende opvattingen over hetzelfde boek.

De podcastvorm biedt meer ruimte dan een recensie in de krant. Rondom het boek keuvelen we over het literaire nieuws, onze vakanties en het leven van een voetballer en zijn influencervriendin. En hoewel dat verre van literaire kritiek is, is het in ons geval wel van toegevoegde waarde. Het laat zien wie wij zijn en hoe wij naar de wereld kijken, het kleurt ons als persoon en verklaart ons oordeel over een literair werk. Uiteindelijk draait het om drie personages die iets vinden van een boek, en aangezien wij als drie studenten zonder een plek in een literaire bijlage bij voorbaat irrelevant zijn, moeten die personages wel ingekleurd worden.

Het is een cliché dat een boekenpodcast voelt als een gesprek in een kroeg, maar zo zie ik het wel. Wij praten over wat ons interesseert en wat wij mooi, lelijk of grappig vinden, en als de luisteraar die mening niet deelt, dan is dat maar zo. De literaire kritiek is secundair en we hoeven onze bespreking daardoor ook niet te eindigen met bollen, sterren of cijfers. We proberen gewoon een beetje plezier te hebben en als wij eensgezind zijn over een boek, tsja, dan zullen we wel gelijk hebben.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Ik grijp naar mijn telefoon en terwijl ik aan het felle licht wen, lees ik over een nationaal penaltytrauma, een ongekend debacle en een zielloos Oranje. Zwijgend open ik, nog in mijn onderbroek, mijn balkondeur en begin langzaam de vrolijk wapperende oranje vlaggetjes met “hup, hup” te verwijderen.

Tijdens het ontbijt eet ik alleen een droge rijstwafel. Ik weet heus wel dat het niet aan mij ligt! Ik heb bijvoorbeeld helemaal geen scherpe kijk op voetbal: ik leerde pas net wat de bus parkeren betekent en vind eigenlijk elk doelpunt wel knap. Bovendien is mijn coaching, ondanks mijn luide stem, niet te horen in dat verre Amerika. Maar toch knaagt het; het knaagt dat ik ben blijven liggen.

“Kijk vooruit, richt je op de positieve dingen, vermijd een negatieve spiraal.” Op de fiets naar mijn werk luister ik naar mijn dagelijkse vijf minuten durende positive affirmation-podcast. Nu helpt dit normaliter niet, maar vandaag liet ik me meevoeren: ik neem mij dan ook voor om me slechts op de positieve aspecten van deze Nederlandse misère te richten.

Recentelijk las ik namelijk hoe het wereldkampioenschap lang niet alleen pais en vree is. De mannelijke en competitieve omgeving brengt verscheidene onaangenaamheden met zich mee, waaronder de onmogelijkheid tot openlijke intellectuele ontwikkeling.

Afgelopen juni verscheen er, in het Noorse weekblad Morgenbladet, een alarmerend artikel over toestanden die in het Noorse voetbalelftal, maar vast ook bij andere ploegen, spelen. Enkele interviews met nabije familieleden zorgen voor een exclusief, maar ook verontrustend, inkijkje in de ontluisterende werkelijkheid van pogingen tot lezen op het WK. Onder andere de moeder1 van de bij Fulham FC spelende vleugelspeler Oscar Bobb klapt, via een kort sms’je, uit de school:

Ik kan bevestigen dat hij momenteel Dostojevski leest, om precies te zijn Misdaad en straf. We hebben grapjes gemaakt dat hij het boek maar beter kan verbergen door het weg te stoppen in een Rolex-brochure, als hij met zijn voetbalteam heen en weer reist, hij heeft namelijk geen zin in opmerkingen.

Het wereldkampioenschap blijkt dus allesbehalve een leesvriendelijke plek. Bobb heeft nota bene ook nog Het kapitaal van Marx (749 bladzijden) en Palestina van Odd Karsten Tveit (484 pagina´s) – samen goed voor zo’n drie kilo – meegenomen. Ik hoop dat er voor zijn veiligheid en de algemene vrede ook genoeg Breitling en Omega brochures binnen handbereik zijn.

Noorwegen speelt sowieso nog een ronde, tegen Brazilië. Tot die tijd moet Bobb in het geniep zijn leesactiviteiten voortzetten. Het einde van Oranjes WK-droom is natuurlijk erg zuur, maar brengt dus wel een bepaalde vorm van vrijheid met zich mee. Virgil, Memphis en Frenkie kunnen zich vanaf nu, in alle rust, laven aan Steinbeck, Morrison of Nabokov – daar hoeft geen schuilbrochure meer voor aan te pas te komen.

In de Essais schrijft Montaigne over alles wat hem interesseert, en daar heeft hij ook de ruimte voor. In 1571, op zijn achtendertigste verjaardag, heeft hij zich namelijk teruggetrokken in de tot bibliotheek omgebouwde toren van zijn familiekasteel, verdoofd door alle schijn en geveins dat het publieke leven met zich meebrengt. Hij was lid van het gerechtshof van Bordeaux en er waren heksenprocessen in aantocht – de brandstapels lagen al klaar; een feest voor de onderbuik – waar hij weigerde aan mee te werken. In de toren kan hij zich veilig wijden aan de humanistische boeken om hem heen en zijn probeersels op papier.

Zijn notities beginnen steeds solidere vormen aan te nemen: citaten dijen uit, worden aangevuld door gedachtes en reflecties, tot volledige proeven ontstaan. Montaigne heeft een nieuwe vorm ontdekt: die van het probeersel, waarin hij onderzoekt hoe ver zijn geest reikt. Lukt het hem uitspraken te doen over een onderwerp waar hij geen verstand van heeft? Hij probeert het, wat na ruim twintig jaar schrijven leidt tot een verzameling van 107 essays met titels als Over vlot of traag spreken, Over duimen en Morgen is er weer een dag, waarmee hij zich driehonderd jaar voor Max Havelaar makkelijk weet te meten met Sjaalman.

Schilder en model

Maar ondanks de grote verscheidenheid aan thema’s is er eigenlijk slechts één werkelijk onderwerp: hijzelf. In de inleiding wordt dit direct duidelijk: ‘Ik wil dat men mij ziet in mijn eenvoud, gewoon zoals ik ben, ongedwongen en zonder opsmuk: want ik portretteer mijzelf’.^[1] Hij waarschuwt dat zijn teksten slechts bestemd zijn voor vrienden en neemt dan ook afscheid van de rest: ‘Dus, lezer, ik ben zelf de stof van mijn boek; u zou wel gek zijn uw tijd te verdoen met een zo frivool en ijdel onderwerp. Vaarwel dus’.

In zijn zelfportretten is hij onverbiddelijk eerlijk: iedere lichamelijke of geestelijke zwakte komt aan bod, elke tegenstrijdigheid wordt getoond. Zo veracht hij roem maar is hij wel eerzuchtig, zo heeft hij een hoge dunk van zichzelf maar ziet hij zich ook als een doorsneemens, en zo verafschuwt hij de rollen die mensen spelen en de maskers die ze opzetten, maar vindt hij toch ook dat je je aan moet passen als de situatie erom vraagt.

In iedere nieuwe zin kan het personage Montaigne weer veranderd zijn, en daar levert hij ook commentaar op, hij is namelijk schilder en model, subject en object, in één. Zo schrijft hij: ‘Ik kan mijn model maar niet laten stilstaan. Hij zwalkt en waggelt in een natuurlijke dronkenschap. (…) Ik schilder niet het zijn, ik schilder de overgang (…) van dag tot dag, van minuut tot minuut’. Maar erg is het niet, want dit is wat het is om mens te zijn. Niets staat ooit vast, alles is veranderlijk: ‘Ja, de mens is een verbazend ijdel, complex en veranderlijk wezen. Je kunt er haast geen staat op maken of er algemene uitspraken over doen’.

‘Eén lange monoloog’

Montaignes opvattingen zijn vaak modern. Zo blijkt hij een fel tegenstander van lijfstraffen te zijn, verafschuwt hij heksenvervolging en veroordeelt hij de vroege koloniale misdaden in Zuid-Amerika. Hij schrijft op wat anderen niet eens durven te denken en geeft een bijna postmodern beeld van het individu. Al moeten we hem niet dusdanig ophemelen dat hij onschendbaar wordt. Vrouwen, bijvoorbeeld, minacht hij – een enkele uitzondering daargelaten: ‘Goede vrouwen vind je, zoals iedereen weet, niet bij de vleet’.

De verzamelde Essais zijn intiem, persoonlijk, Montaigne heeft het tegen jou en niemand anders. Dat komt met name door de stijl: de Essais zijn, zoals Van Pinxteren terecht opmerkt, ‘in feite één lange monoloog, waarin de auteur het eigen ik verkent’. Montaignes humor en zijn ironische kijk op zichzelf maken het lezen van dit boek van bijna veertienhonderd pagina’s daarbij ook nog eens een grappige exercitie. Aan alles voel je dat je met een mens te maken hebt, ook al is hij al een tijdje dood.

Montaigne heeft het ‘ik’, en dus het mens-zijn, als eerste van binnenuit beschreven, en laat daarbij alles zien. Zelfs wanneer hij over zijn ‘roede’ schrijft, neemt hij geen blad voor de mond: de natuur heeft hem daarbij ‘onheus behandeld’ en, door de geringe grootte, ‘enorm veel schade berokkend’. Toch verbergt hij dit niet: ‘Ik ben aan de lezer mijn portret verschuldigd, ten voeten uit’.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

^[1] De citaten komen uit de pen van meestervertaler Hans van Pinxteren.

Wat ik doe op die bank? Nou, sinds enige tijd heb ik een abonnement op HBO Max, inclusief Eurosport add-on à vijf euro per maand, en kijk ik veel naar ‘de koers’ (lees: wielrennen). Momenteel is de Giro d’Italia gaande en naarmate de ronde vordert, ontwikkel ik steeds meer de gewoonte om iedere rit van start tot finish te kijken. Vaak is dat een saaie aangelegenheid: er ontstaat een kopgroep, die weer wordt ingerekend, en ten slotte wint Jonas Vingegaard. De fraaie helikopterbeelden en de frequente spraakverwarringen tussen de commentatoren vergroten het kijkplezier enigszins, maar op een gegeven moment heb je het allemaal wel gezien en gehoord.

Om te voorkomen dat mijn gedachten dan, als de verveling toeslaat, afdwalen naar mijn scriptie, grijp ik naar mijn tweede scherm: de telefoon. Als Social Media Manager van De Twintigers Podcast is het mijn taak alle online trends zorgvuldig bij te houden. In die hoedanigheid tikte ik gisteren op het TikTok-icoontje en scrolde ik een uur lang door mijn ‘For You page’. De helft van de video’s die ik krijg voorgeschoteld gaat, sinds ik met rijlessen ben begonnen, over autorijden. De andere helft is willekeurige troep. Maar af en toe zit er een filmpje tussen van mijn favoriete docent-influencer: Robyn Beekman-Meinen (@robynfroukje).

Misschien is docent-influencer niet helemaal het juiste woord. Daarbij denk je toch al gauw aan van die geforceerd hippe leraren en leraressen die hun leerlingen uitbuiten voor content. Beekman-Meinen geeft een veel gewetensvollere invulling aan haar docentfluencerschap: ze maakt eenvoudige video’s waarin ze haar ervaringen als docent Nederlands deelt, openheid van zaken geeft over haar salaris en alle arbeiders oproept zich te verenigen in vakbonden.

Aangezien de eindexamenperiode net achter de rug is, gaan haar meest recente video’s vooral over de beslommeringen daaromtrent. Zo plaatste ze een filmpje waarin ze haar eigen antwoorden op de vragen van het eindexamen vwo deelt en later ook een video over haar bezwaren bij het correctievoorschrift. Om te kunnen beoordelen of Beekman-Meinen het bij het rechte eind heeft, en ook een beetje om te testen of ik sinds het einde van mijn middelbare schooltijd leesvaardiger ben geworden, besloot ik het examen zelf te maken.

Toegegeven, ik heb geen poging gedaan de omstandigheden van een daadwerkelijk eindexamen te simuleren. Ik ben gewoon op de bank blijven zitten – met de televisie op mute om me optimaal te kunnen concentreren – en heb mijn antwoorden in een Google doc (dus met spellingcontrole) genoteerd. Na twee uur zwoegen was ik klaar en mocht ik het correctievoorschrift openen. Ik haalde 65 van de 75 punten, een 8,7. Een niet eens zo heel strenge tweede corrector zou vermoedelijk nog wat punten in mindering brengen, maar ik denk dat ik ervan uit mag gaan dat ik een 8+ heb gehaald. Dat is in ieder geval een verbetering ten opzichte van zeven jaar geleden. Toen haalde ik een 7,0.

Er is veel mis met het eindexamen Nederlands. Hoogleraar Marc van Oostendorp vatte zijn bezwaren ooit als volgt samen1: ‘Je kunt er niet goed in worden, niet in excelleren’. Je neemt de antwoorden in het correctievoorschrift ter kennisgeving aan, maar er echt iets nieuws van opsteken doe je meestal niet. Soms doet het Cito je ronduit onrecht aan. Dat had ik bij een opgave over een aantal (nogal saaie) teksten over dierenrechten. De vraag was of in de bronnen wordt betoogd dat ‘huisdieren [...] in de discussie over dierenrechten zeker een aparte status [moeten] krijgen’. In een van de teksten werd een onderscheid gemaakt tussen gedomesticeerde dieren en wilde dieren. Omdat paarden, varkens en koeien wel gedomesticeerd zijn, maar normaal gesproken toch niet als huisdieren worden beschouwd, luidde mijn antwoord ‘niet’. Dat was fout.

Robyn Beekman-Meinen bleek precies dezelfde vergissing gemaakt te hebben. Ze maakte er zelfs melding van, waarop de examenmakers reageerden dat het heel duidelijk is dat huisdieren hetzelfde zijn als gedomesticeerde dieren. Zo zijn er nog wel meer passages in het correctievoorschrift waar ik mijn vraagtekens bij heb. Voor mijn part schaffen ze het hele eindexamen af. Laat de leerlingen veel lezen (krantenartikelen, essays, romans, poëzie etc.), dan volgt de leesvaardigheid vanzelf, lijkt mij.

Als het eindexamen Nederlands dan toch nog ergens goed voor is geweest, is het dit: opnieuw ging er een middag voorbij waarop ik niet meer dan een vluchtige gedachte aan mijn scriptie besteedde. Een middag die werd afgesloten met een etappeoverwinning van Jonas Vingegaard.

Voor mij is de Scheppingskerk in Leiderdorp zo’n plek.

Ieder half jaar vindt daar een boekenmarkt plaats, waarvan de opbrengst naar het goede doel gaat. Iedere keer weer pakken de protestanten het groots aan: tientallen meters volle dozen, vrijwilligers in groene shirtjes en sinds kort ook een pinapparaatje. Voor €2,50 is het uitstapje compleet met koffie, thee of fris naar keuze.

Ik moet zeggen: het aanbod valt niet tegen. Tussen de Toonders en Komrijs liggen klassieke verzamelde werken en canonieke literatuurwetenschappelijke boeken, ook nog eens in goede staat. De Scheppingskerk probeert mee te doen met de grote boekenmarktspelers, en lijkt daar in te slagen.

Het is daardoor iedere keer weer druk, zo ook vorige week. Ik kwam een half uur na de opening aanfietsen en moest minutenlang in de rij staan, terwijl ik middelbare echtparen met volgestouwde bigshoppers van de Wibra of Digros naar buiten zag lopen. Voor het eerst in lange tijd voelde ik weer eens FOMO: ik had eerder moeten zijn, dacht ik, het goede spul is al weggekaapt.

Eenmaal binnen werd ik overvallen door een geur die nog het beste te omschrijven valt als die van een antiquariaat waar een vergeten muizenlijkje tussen de boeken ligt weg te rotten. De sfeer was als op een begrafenis waar iedereen het erover eens is dat de overledene toch maar een mooi leven had geleid. Er hing een soort besmuikte opgewektheid.

Doordat er ook puzzels werden verkocht, was de boekenmarkt een gezinsactiviteit geworden: overal waar ik keek liepen Beatrice de Graafjes. De ene helft van de kinderen leefde zich uit bij de puzzels, de andere zat op een stoel met een blik die verraadde dat ze voor het eerst geconfronteerd werden met de eindigheid van het leven.

Want de gemiddelde leeftijd was hoog, uiteraard: de hedendaagse lezer is nu eenmaal oud. Rollators versperden de toch al nauwe paden, bejaarde mannen betastten ieder boek dat ze tegenkwamen. De vrouwen likten aan hun vingers voor ze door het boek bladerden.

Ik probeerde de kaften te lezen, maar de oudjes waren me bij iedere tafel voor en bleven daar ook staan. Sommigen probeerden de lettertjes te lezen, anderen flirtten met iemand aan de overkant van de boeken. Er werden handen gekust, ik rook de hormonen; het is tenslotte lente.

Verderop stond een moeder met twee schuchtere EO-kindjes. Ze had een boek vast, en liet het aan haar man zien. ‘Deze heb ik nog niet,’ zei ze in de hoop op een beetje erkenning. ‘Oh leuk,’ zei hij kortaf, en waggelde snel weer verder. Toen ze haar arm liet zakken, kon ik zien welk boek nog aan haar bibliotheek ontbrak: Het kan echt anders van Henri Bontenbal.

Bij een van de laatste dozen die ik nog dacht door te moeten ploegen stond een vrouw met een opengeklapt notitieboekje. Boven een handgeschreven lijstje stond De zeven zussen. Op de lijst: alle boeken uit de reeks – de helft was afgevinkt. Ze vertrok met drie boeken onder haar arm.

Uiteindelijk liep ik met De eenzaamheid van priemgetallen en het verzameld werk van Maria Dermoût naar een groen shirtje. ‘Drie euro,’ zei ze, me doorverwijzend naar pinmeester Joop.

Nadat ik betaald had, liep ik naar de uitgang, waar ik werd ingehaald door een vrouw met een stapel Kluuns. ‘Veel leesplezier!’ wenste de deurwacht annex uitsmijter haar toe. In de loop keek ze om, rood aangelopen, en reageerde: ‘Deze zijn voor mijn moeder!’ Ik dacht altijd dat de kerk een plek is waar je je nergens voor hoeft te schamen en waar liegen uit den boze is, maar blijkbaar dacht ik dat verkeerd.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Nu heb ik mij daar altijd op verheugd. Een nieuwe exotische wereld zou zich ontsluiten: herkend worden op straat, handtekeningen uitdelen, ondergoed door de brievenbus. Tja, wat niet is, kan nog komen – maar die dag kwam ik erachter dat viraal gaan er in werkelijkheid heel anders uitziet.

De oorzaak van al die weergaven was een TikTok-video. Het onderwerp? Een allervriendelijkste bespreking van de opvang van het hondje van Jade Anna. De vaste luisteraar weet natuurlijk precies over wie ik het heb, maar voor de onwetende zet ik het met alle liefde nog even uiteen. Nu is dat best lastig: Jade Anna is zowel een carrièrevrouw als internetfenomeen, zowel influencer als voetbalvrouw. Kortom ze is en heeft tout, waaronder de allerschattigste ‘cuddle buddy’ Navy. De strekking van onze bespreking was dan ook: het is vast lastig voor Jade Anna om haar viervoeter bij de opvang onder te brengen, het is immers net je kindje, de Nonnas te Rome lijken daarentegen hartstikke geschikt, Jade Anna hoeft zich geen zorgen te maken.

Waar veel weergaven zijn, zijn veel meningen: binnen de kortste keren werden we overspoeld door reacties. Haat kan je het niet noemen, maar het is over het algemeen wel vrij naar: ‘Ontzettend kansloos dit, waar zijn jullie mee bezig en wat willen jullie precies bereiken?’ schrijft Sam bijvoorbeeld. Of Jennifer die bezorgd is en vraagt: ‘Gaat het’. Bo is ook boos: ‘Maak podcast apertuur duurder asjeblieft want wat is dit 😭😭😭’ Op de spelfout na, vind ik het eigenlijk een best geestige ‘comment’ – het valt allemaal ook wel mee.

Wel lig ik zo nu en dan nog wakker van een zin die ik maar niet uit mijn hoofd krijg: ‘Huh kinderen breng je toch ook naar de opvang 😂’ Geen greintje rancune, maar overtuigde onwetendheid. Uit de reactie blijkt dat Emma (gefingeerde naam, red.) geen enkel idee heeft waar ze net naar heeft gekeken. Volgens haar is het vanzelfsprekend dat Navy bij de Nonnas wordt ondergebracht – precies wat Thijs, Martin en ik ook vinden en onder woorden brengen in de één minuut durende video.

Zorgelijk, heel zorgelijk. Waar (de ‘schrijvers’) Kluun, Splinter Chabot en Ellen Deckwitz de noodklok luiden met betrekking tot de leesvaardigheid van jongeren, wil ik een duit in een ander zakje doen: jongeren moeten eerst leren luisteren alvorens er iets van dat lezen terechtkomt. Ik pleit dan ook voor een centraal eindexamen Nederlandse luistervaardigheid. Hierbij een voorstel:

EXAMEN VWO 2026

tijdvak 1

maandag 11 mei

13.30 - 16.30 uur

Deel 1

Luister fragment 1 (TikTok-video De Twintigers)

3p 1 Vat de argumentatie van De Twintigers samen.

1p 2 Zijn ze voor of tegen opvang van het hondje van Jade Anna?

1p 3 Wat zegt Thijs (de blonde jongen) over het achterlaten van je hond bij een opvang?

A Doen! Stel je niet aan…

B Lastig, het is namelijk je kindje

C Kinderen breng je toch ook naar de opvang

D Waarom zou je dat in hemelsnaam doen ?!?!

Luister fragment 2 (‘Boem paukeslag’ uit Bezette stad van Paul van Ostaijen)

1p 4 Met welke regel begint het gedicht?

A daar ligt alles

B PAUKESLAG

C PLAT

D BOEM

4p 5 Wat drukt het gedicht uit? Citeer uit twee afzonderlijke zinnen of zinsgedeelten, elk van maximaal tien woorden, waaruit dit blijkt.

Als minister op dit departement is Letschert de hoogste politieke baas van de Nederlandse literatuur, of zoals ze het op het ministerie noemen: de creatieve industrie. Zij bepaalt hoeveel geld er naar het Letterenfonds gaat, hoe het literatuuronderwijs eruitziet en is vanavond ongetwijfeld eregast op het Boekenbal. Hoewel ik van haar voorganger - boer en stripfiguur Gouke Moes - geen enkele publieke uiting over literatuur heb kunnen vinden, is dat bij hoogleraar en oud-rector magnificus Letschert wel anders. Zie hier de bevindingen van mijn bijna representatieve steekproef.

Het grote verhaal

Laten we beginnen met Letscherts algemene leesgedrag. Veel boeken die ze deelt op sociale media zijn non-fictie en hebben op een indirecte manier te maken met haar werkzaamheden aan de Universiteit Maastricht. Zo looft ze vrijwel het gehele oeuvre van de overleden Maastrichtse posterboy Mathieu Segers, kijkt ze uit naar duizend pagina’s vakliteratuur over genocide en leest ze Het geluk van Limburg van Marcia Luyten in een dag uit.

De keuzes zijn niet heel spannend, maar wel logisch. Als rector magnificus was ze niet alleen ambassadeur van de universiteit, maar ook van de regio: ze moest laten zien dat ze serieuze, inhoudelijke boeken las, die vaak ook nog eens met Limburg te maken hadden. Veel boeken zal ze als relatiegeschenk hebben gekregen. Het is dan wel aardig om een foto te posten.

Maar er is meer. Ze leest namelijk ook literatuur, soms zelfs met grote ‘L’. Letschert houdt van het epos, het grote verhaal, met vaak een historisch en internationaal tintje. Denk aan Oorlog en vrede (1624 pagina’s; ‘zooooo mooi!’ aldus Letschert), The Glass Palace van Amitav Ghosh in het Engelse origineel (551 pagina’s) en Het museum van de onschuld van Orhan Pamuk (736 pagina’s; helaas wel in Engelse vertaling). Letschert leest grote boeken over de grote wereld, een voorkeur die goed paste bij het rectorschap van een internationale universiteit.

Wat verder opvalt aan de aanbevelingen van Letschert is dat ze die vooral in de vakantieperiodes op sociale media plaatst. De nieuwe minister lijkt een vakantielezer te zijn. Bij de roman van Ghosh schrijft ze dat ze in de kerstvakantie minstens een boek hoopt uit te lezen; meermaals verzucht ze dat ze te weinig tijd heeft om te lezen en dat ze dat graag anders zou willen zien. Gelukkig voegt ze dan ook meteen de daad bij het woord: ze knalde 2019 binnen met het goede voornemen om meer boeken te gaan lezen.

#antiipadmamasoms

De enige kanttekening die ik kan plaatsen – we moeten de macht immers blijven bevragen – is dat Letschert nogal veel internationale auteurs en weinig Nederlands leest. Nederlandse auteurs zijn in mijn onderzoek amper voorbijgekomen en anderstalige boeken, zoals de van oorsprong Turkse roman van Pamuk, leest ze in Engelse vertaling. De enige Nederlandse roman die ik heb kunnen vinden is De heks van Limbricht van Susan Smit, maar die past ook in het Limburgse plaatje. Het is dus de vraag of ze die voor haar plezier heeft gelezen.

Daarmee komen we aan bij de zwakke plek van dit onderzoek. Het enige wat ik onderzocht heb, is het leesgedrag van de performatieve Letschert: de rector die op sociale media laat zien wat ze gelezen heeft. Het zou natuurlijk zo kunnen zijn dat ze achter de schermen de oeuvres van Vestdijk of Gül heeft doorgeploegd, maar dat betwijfel ik, aangezien ze in de zomervakantie van 2021 maar twee boeken heeft gelezen, waaronder dat van Smit. De kans is dus groot dat dit het is.

Gelukkig is ze zich hiervan bewust. Waar Gouke Moes het woord ‘literatuur’ waarschijnlijk niet eens uit kan spreken, wijdt Letschert zich in de vakantieperiodes aan grote literaire werken. Hoewel ze als minister nog minder tijd zal hebben om boeken te lezen, ziet ze er in ieder geval de waarde van in. Of zoals ze het zelf zegt: ‘Lezen is fijn! Zo fijn dat mijn kindjes ook graag lezen #antiipadmamasoms’.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

De zomervakantie was het moment om mezelf opnieuw uit te vinden. Het zou nog weken duren voor mijn klasgenoten mij weer te zien kregen. Iedere verandering – in uiterlijk of gedrag – tussen de laatste dag van het vorige schooljaar en de eerste van het nieuwe zou een vanzelfsprekend gevolg zijn van de ontwikkeling die nu eenmaal bij de grote vakantie hoort. Tijdens het schooljaar was die totale transformatie onmogelijk. Maandag op school komen met nieuwe kleren, nieuw haar en een andere instelling; men zou het verdacht vinden, het zien voor wat het was: een poging op te klimmen in de sociale rangorde.

Ik staarde in de badkamerspiegel, peinzend, en keurde mijn ogen, mijn oren, mijn neus en lippen. Die lippen, die me eerst wat te dik hadden geleken, hadden eigenlijk wel iets. Het was in ieder geval beter dan van die dunne, afwezige lippen – was dat nou prettig zoenen? En mijn ogen, wat moest ik daarvan denken. Ze waren blauw, wereldwijd toch een betrekkelijk zeldzame kleur. Nee, het ging me om mijn blik, die afwerend was, nors. Wie wilde met zo iemand praten, die je aanstaarde alsof hij overal liever zou zijn dan hier, op deze plek, op dit moment. Mijn blik moest open zijn, uitnodigend, zodat mensen – zelfs mensen met wie ik nog nooit een woord had gewisseld – mij zouden vragen hoe mijn vakantie was geweest, en of ik nog wat leuks had meegemaakt.

Ik trok mijn linker mondhoek wat omhoog, enkele millimeters, tot er een glimlach verscheen. Geen al te superieure of domme glimlach, maar een glimlach die zei: ‘Ik ben in voor een gesprek.’ En terwijl ik van de badkamer naar de slaapkamer liep, bleef ik diezelfde spiertjes aanspannen. ‘Als ik zo in slaap val,’ dacht ik, ‘dan zal dit mijn natuurlijke gelaatsuitdrukking worden.’

Een poos later werd ik wakker van een zeurende pijn ergens tussen mijn kaak en mijn jukbeen, die me urenlang uit mijn slaap hield.

Ewout Meyster en de ‘manosphere’

Hetzelfde oppervlakkige streven naar zelfverbetering om aardig of aantrekkelijk gevonden te worden, of zelfs bewonderd en gevreesd, is een van de belangrijkste thema’s in Wessel te Gussinklo’s Ewout Meyster-cyclus. In De opdracht (1995), het tweede deel van de reeks, gaat de veertienjarige Ewout naar een zomerkamp voor verzets- en oorlogskinderen en stelt hij zich tot doel een grote persoonlijkheid te worden, net als Churchill en Roosevelt (en Hitler). Thuis heeft hij moeilijke woorden (‘autark’, ‘inherent’) en scherpe comebacks (‘een-nul, die is voor jou’) ingestudeerd en tijdens het kamp is hij voortdurend op zoek naar nieuwe manieren om de aandacht te trekken en vast te houden. Zijn taalgebruik en overdreven gedrag leiden ertoe dat hij steeds meer geïsoleerd raakt en uiteindelijk compleet faalt in het volbrengen van zijn opdracht.

In het derde deel, De hoogstapelaar (2019), bevindt de inmiddels zeventienjarige Ewout zich in een ogenschijnlijk verbeterde situatie: hij heeft een aantal vrienden om zich heen verzameld, die naar hem luisteren, hem zelfs bewonderen. Zijn positie doet denken aan die van de hedendaagse ‘manosphere’-influencer, maar dan op kleinere schaal. Hij organiseert spreekuren waar zijn vrienden heen kunnen voor advies, bijvoorbeeld over hoe om te gaan met de seksuele avances van een bevriende jongen. Ook zijn gedachten over een foto van een dirigent passen bij het wereldbeeld van de ‘manosphere’: ‘Zo’n hoofd hebben, zo’n gezicht met net zo’n kaak en ook die groeven en donkere holten onder de krachtig uitstekende jukbeenderen, en de nobele welving van de iets gebogen neus. En natuurlijk zulke ogen; ogen, sterk en dwingend, maar toch met minzaamheid en begrip. Zo’n gezicht, zo’n uiterlijk, de voorsprong die je dan had.’

Even later denkt Ewout na over het uiterlijk van zijn vriend Frits: ‘Als hij zo’n kaak had [...] zou hij daar steeds over nadenken en zijn kaak oefenen, zijn kaak naar voren steken, hoe moeilijk dat ook was. Of ‘s nachts in bed als niemand het kon zien, een verband om zijn kaak teneinde hem te dwingen naar voren te staan.’ Die gedachten roepen dan weer associaties op met het begrip ‘looksmaxxing’, het maximaliseren van de fysieke aantrekkelijkheid. Ewout blijkt zelfs, nog lang voordat de maand november eraan gewijd werd, ideeën te hebben gehad over het ‘NoFap’-principe: ‘Misschien zou hij anders moeten eten – of minder masturberen, misschien zou dat verschil maken, want de kracht die je dan verloor.’

Het belangrijkste verschil tussen Ewout en de ‘manosphere’-influencer (of -geïnfluencete) is, denk ik, dat Ewout – tot ieders geluk – opgroeit in een tijdperk zonder internet en sociale media. Hij was veroordeeld tot de echte wereld en had geen toegang tot 4chan boards of subreddits met gelijkgestemden om zijn ideeën over macht en mannelijkheid mee uit te wisselen. Zijn verwoede pogingen om van iedere sociale interactie een wedstrijd te maken die hij zou winnen met verbaal dan wel uiterlijk vertoon zijn gedoemd te mislukken. Als Ewout zijn vriend Frits aanspreekt op zijn terugwijkende kin – ‘Zou je daar niet iets aan doen?’ – kijkt die verbaasd en bevreemd. Als hij hem vervolgens had geadviseerd om met een hamer tegen zijn kaakbeen te tikken om botgroei te stimuleren – dat noemt men ‘bone smashing’ – was hij per ommegaande naar een psychiater gestuurd.

Ik zie het overigens wel voor me, mocht het concept in zijn universum hebben bestaan: Ewout in zijn stoel bij het raam, een flesje cola – ‘die moderne Amerikaanse drank [...] die duidelijk maakte wie je was en dat je het begrepen had; begrepen de onbenulligheid, het achterlijke gedrag iets anders te drinken – limonades en zo’ – in zijn ene hand, en dan met een klauwhamer in de andere zijn kaak bewerkend.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Subscribe now

Kleinburgerlijk universalisme

Kritiek en moraliteit in het tijdperk van de middlebrow-cultuur

Kritiek kan veel verschillende rollen en functies hebben. Historisch gezien is zij vaak verbonden aan opvoeding, in zoverre dat het een morele afwijzing is van datgeen wat niet past binnen de ontwikkelde vormen van spreken en schrijven. Maar het heeft ook een rol gespeeld als opruiende kracht en politieke onruststoker – denk bijvoorbeeld aan Georg Brandes en zijn kritiek op de literatuur van Franse schrijvers die tijdens de Franse Revolutie waren verbannen of geëmigreerd. Die kritiek is doorslaggevend geweest voor de opkomst van het naturalisme en De Moderne Doorbraak in de Noordse landen. Tegenwoordig lijkt een morele en esthetische instandhouding van de status quo – wat men in de twintigste eeuw “het bestaande” noemde – de algemene tendens te zijn geworden.

Dit conservatieve trekje is op geen enkele wijze iets nieuws, maar eerder de norm. Waar de hedendaagse kritiek zich echter door onderscheidt, is de poging om te laveren tussen een duidelijk moreel perspectief en middelmatige culturele schoonheidsidealen. Terwijl de kunst tien jaar geleden nog veel meer belang werd toegekend als graadmeter en duider van het eigentijdse (met alle experimentele uitingen en onduidelijke standpunten van dien), zijn we vandaag de dag aangekomen op een punt waarop kritiek op de eerste plaats verschillende uitingen lijkt te erkennen van datgene wat de meerderheid van de bevolking al denkt, voelt en weet.

In de gemiddelde recensie zie je dan ook een grote mate van overeenstemming tussen de kritiek en de grillen en voorkeuren van het brede publiek. De eensgezindheid is te zien aan een onuitgesproken consensus over welke thema’s zich lenen voor de kunst, die zich daarmee ook lijken te ontdoen van enige kritische reflectie. Nooit eerder hebben relaties, de rol van ouder en verzorger, verering van de natuur en beteugelde gevoelens beter kunnen gedijen in de Noorse cultuur. Als men daar de tweevoudige angst aan toevoegt, die enerzijds bestaat uit zorgen over verdwijnende cultuuruitingen (theater, de bioscoop, papieren boeken) en anderzijds betrekking heeft op de ongerustheid over een planeet die op een kantelpunt staat, krijgen we een dwarsdoorsnede van de kritiek zoals die wordt bedreven in Noorse kranten en tijdschriften. We hebben het hier over een beoordelingsvorm die niet alleen ethisch verantwoord is, maar die de kunsten ook een verantwoordelijke taak toekent door haar op te nemen in de morele horizon van de meerderheidsbevolking. Deze diepe overeenstemming tussen kritiek, waardering en sociale normen, kenmerken de recensies van onze tijd.

Om een voorbeeld te geven: in zijn rangschikking van de tien beste bioscoopfilms van 2024, besloot Birger Vestmo van NRK Filmpolitie (de naam is interessanter dan de schijnbaar ironische omgang met orde- en controlemacht in eerste instantie zou doen vermoeden) om de Noorse debuutfilm Elskling (Loveable) van Lilja Ingolfsdottir op de eerste plek te zetten – boven films als Coralie Fargeats The Substance en Jonathan Glazers The Zone of Interest. Vestmos rangschikking kan worden geïnterpreteerd als een voorliefde voor het nabije en milde. In vergelijking met films die op een beduidend hogere mate van historische en esthetische reflectie over symptomatische kenmerken van onze samenleving uitdragen, voegt Elskling zich namelijk bij het bestaande grote aantal Noorse films dat relationele strubbelingen op waarheidsgetrouwe wijze weergeeft. Nog belangrijker dan de rangschikking, was echter de onderbouwing, waarin Vestmo centrale elementen van de grondslag van deze morele kritiek onder woorden bracht:

“[Elskling] is een mooie, aangrijpende en inzichtelijke film over een huwelijk dat in een crisis verkeert, waar veel mensen zich deels of volledig in zullen herkennen. Er worden namelijk universele vraagstukken aangekaart, zoals de dagelijkse stress die kleine kinderen en economische zorgen teweegbrengen, problemen rondom het zien van elkaars verschillende behoeften en durven om jezelf lief te hebben.”

Vestmo laat zien hoe de esthetische werking van de film samenvalt met thema’s die alomtegenwoordig zijn in de culturele zelfinterpretatie van de Noorse middenklasse: relationele schommelingen, huwelijksproblemen, tijdgebrek, economische zorgen, zorg voor partner en kinderen, alsook de noodzakelijkheid van eigenliefde. Zodoende is de beoordeling gebaseerd op een esthetiek van nabootsing en herkenning, aangezien Elsklings “aangrijpende” en “inzichtelijke” kwaliteiten in wezen voortkomen uit het vermogen van de film om de opvattingen en ervaringen van haar eigen publiek te weerspiegelen.

Het is gemakkelijk om Vestmos lofzang af te doen als vrijblijvend kerstgezwets dat wordt afgedwongen door de eindejaarslijstjes van de media. De reden dat de bespreking alsnog een zekere interesse oproept, is dat het zo onverbloemd uitdrukt wat over het algemeen alleen maar doorschemert als een onderliggende premisse in geraffineerdere kritiek. Want natuurlijk heeft niet alleen Vestmo deze voorkeuren. Men zou de stelling kunnen opwerpen dat dezelfde voorliefde gemakkelijk te vinden is in uiteenlopende media: van grote kranten tot kleine, meer gespecialiseerde tijdschriften.

Over het algemeen spreken we hier over een manier van denken en voelen waarin alledaagse kwalen van de middenklasse worden verheven tot maatstaf voor de beoordeling van artistieke kwaliteiten en relevantie. Een passende benaming voor deze kritiek is kleinburgerlijk universalisme. De term kleinburgerlijkheid verwijst in dit geval niet naar een klasse in de conventionele sociologische betekenis van het woord (beroepsmatig en economisch gezien behoren de meesten van ons die meedoen aan het publieke debat tot de kleinburgerij). Maar het verwijst naar het idee dat de criticus een beperkt waardensysteem hanteert dat als geldig wordt beschouwd voor de cultuur als geheel (vandaar Vestmos bewering over “universele vraagstukken”) en tegelijkertijd niet aarzelt om deze voorkeuren als uitgangspunt te nemen voor de beoordeling van kunstuitingen die anders moeilijk in overeenstemming te brengen zijn met de norm. De kleinburgerlijke manier van denken en voelen is met andere woorden hegemonisch geworden.

Bovenstaande vertaling is een fragment uit het essay Småborgerlig universalisme, geschreven door Sigurd Tenningen en op 23.04.2025 verschenen in het online tijdschrift over literatuur en kritisch denken Cloaca Maxima. Uit het Noors vertaald door Kas Gubbels.

Jarenlang heb ik op dit moment gewacht. De televisie zou mijn toegang zijn tot het rijk van volwassenheid en gedenkwaardige avondjes. Nachtenlang droomde ik over hangen, zappen en het verbreden van mijn wereldbeeld. Kijken naar intellectuele programma’s zou mijn primaire bezigheid worden. Ik stelde mij voor dat ik elke vrijdagavond klaar zou zitten voor het hoogtepunt van de week: een nog altijd schitterende Astrid Joosten in het onsterfelijke 2 voor 12. Ik nam mij voor om vrienden uit te nodigen, thuis op de bank gezamenlijk mee te doen, om dan na afloop te kijken wie de meeste antwoorden goed had.

Ook zouden we samen kijken naar literaire programma’s waarin urenlang gediscussieerd werd over echte literatuur, namen als Nescio, Frida Vogels en Frans Kellendonk zouden voorbijkomen. Op een gegeven moment zou ik een lekkere dure fles rode wijn ontkurken, speciaal bewaard voor dit moment. Een mooie avond zou het worden – zoals alleen de Franse existentialisten die kenden, in hun rokerige hoekjes in overvolle cafés – met het gemompel van de beeldbuis voortdurend op de achtergrond.

De realiteit had echter iets anders voor mij in petto. Astrid Joosten komt pas vrijdag 13 februari weer op televisie en verder bestaan er blijkbaar helemaal geen programma’s met enig intellectueel elan. Laat staan (hoogwaardige) literaire tv-programma’s. Nu zit ik dagenlang te kijken naar programma’s à la Pawn Stars en Undercover Boss – die, zo blijkt, altijd op televisie zijn. Mijn beoogde avondjes, mijn intellectuele ontwikkeling: ik kon het maar beter vergeten. Mijn droom was vervlogen. Durfde ik mijn intelligente vriendenkring nog wel uit te nodigen?

Op een avond waag ik, als laatste redmiddel, de sprong in het ongewisse: ik zap voorbij de veilige zenders. En in navolging van Abel Tasman en Willem Barentsz beland ik in een nieuwe wereld, een heus literair toevluchtsoord. Vanaf zender 501 betreed ik de toegangspoort tot de lokale omroepen, enigszins verstopt bieden ze precies datgene waar ik al die tijd van heb gedroomd: tal van redenen voor intellectuele bijeenkomsten.

Omrop Fryslân zendt namelijk de hele dag vier hedendaagse Jean-Paul Sartres uit – vier Friezen (de Nijsmakkers) bespreken in het Fries, zonder ondertiteling, de grote vragen des levens; zoals welke muziek je op je begrafenis zou willen hebben. Op 1 Salto worden verhalen verteld over de oudste boksschool van Amsterdam, in de Jordaan uiteraard, die qua stijl en tempo met het beste werk van Nescio te vergelijken zijn. Als tussendoortje kijk ik ook even naar Berkel en Rodenrijs, ik weet niet waar het over gaat, het geluid staat immers enorm zacht – net onze podcast bij tijd en wijle. Omroep PIM neemt de kijker mee naar het stille platteland van Gerbrand Bakker. En op RN7 komt de geschetste omgeving van Frans Kellendonks Mystiek lichaam tot leven: een treurig Nijmegen.

Vanaf nu kan mijn droom werkelijkheid worden. De uitnodigingsappjes staan al klaar. Avondenlang kunnen we gaan keuvelen over belangrijke zaken. Misschien maken we het zo bont dat we de televisie uitschakelen en op eigen houtje verdergaan.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Niet alleen het sprookjesbos van Anton Pieck, maar ook de andere attracties vertellen een compleet, op zichzelf staand verhaal. Gezien de lange rijen en de mensen die erin staan – ik vermoed dat de meesten sinds hun kleutertijd geen boek hebben aangeraakt – zou je hoopvol kunnen zijn over de toekomst van de literatuur. Er is dan wel sprake van ontlezing, maar mensen hebben blijkbaar toch nog behoefte aan een verhaal. Zou de Eftelingganger er ook een literaire roman bij kunnen pakken?

Tijd is geld

De meeste Eftelingattracties kennen een klassieke verhaalopbouw. Het begint al in de wachtrij: door het decor en de muziek wordt er een bepaalde sfeer gecreëerd, je wordt warm gemaakt voor wat er komen gaat. Dan word je, voor je in het karretje stapt, vaak gedwongen om in een ruimte naar een verhaal te luisteren. Een pop begint te spreken, schetst de achtergrond van de situatie en eindigt met een probleem of een conflict. Door in het karretje te stappen ga je de strijd aan, word je naar een climax gereden en overwin je het kwaad.

Bij de achtbaan Baron 1898 wordt dit duidelijk zichtbaar. In een rijk gedecoreerde hal, die de sfeer van een Amerikaanse goldrush oproept, richt het licht zich op een fonograaf waaruit de stem van de baron klinkt. We moeten goud vinden, zegt hij, en snel, want tijd is geld. Maar dan horen we spookachtige muziek en verschijnen de witte wieven. Ze waarschuwen ons: ‘Ga de mijn niet in!’ Maar: rijkdom ligt in het verschiet, en we laten ons toch niet gek maken door bijgeloof?

Eenmaal vastgeketend aan de beugel van het karretje rijden we naar een laatste ruimte waar de witte wieven, met dezelfde muziek, nog een keer de confrontatie aangaan. ‘We hebben u gewaarschuwd.’ De deuren gaan open, de kar wordt traag omhoog getakeld, de spanning die dit soort achtbanen eigen is wordt opgevoerd. Op 37 meter hoogte blijven we kort steken – sabotage door de spoken. In vrije val storten we naar beneden, de mijn in.

Maar de Efteling kan het ook zonder woorden. Neem bijvoorbeeld de - overigens ontzettend oriëntalistische - Fata Morgana: een boottochtje door de ‘Verboden Stad’, geïnspireerd op Duizend-en-een-nacht. We zien armoedzaaiers, bedelaars en horen geruzie in een taal die Arabisch voor moet stellen. Dan varen we onveilig gebied in, het territorium van de sultan. Een hek valt dicht maar blijft net boven ons steken, een wachter schiet, maar mist. We zien slavenarbeid, martelingen en ter dood veroordeelden. Maar het was het allemaal waard, want we komen aan in het paleis vol edelstenen en buikdanseressen. We hebben het maar mooi overleefd.

Vluchtige verzadiging

Overal waar je kijkt zie je iets nieuws, al je zintuigen worden geprikkeld, en het is aan jou om daar, na wat aanzetjes, een verhaal bij te verzinnen. Bij de Efteling is alles een verhaal, maar het is het tegenovergestelde van literatuur. Waar je in een roman een verhaal tot je neemt en je er zelf de beelden bij moet verzinnen, is het in het pretpark juist andersom.

Alles in Kaatsheuvel is zo verzadigend, zo dikmakend: het decor, de kleuren, de muziek – het is veel, en als je er geen genoeg van kunt krijgen, is er bij iedere attractie een cadeauwinkel waar je de toverstaf van mascotte Pardoes of de ‘roomspray’ van de Fata Morgana kunt kopen. De ervaringen zijn oppermachtig, maar ook zo vluchtig. In een hap is het weg, na vijf minuten ben je vergeten waar het verhaal, daar in dat draaiende karretje, nu precies over is gegaan.

De Efteling heeft potentie als verhalenverteller, maar door overvloed maakt het van de bezoeker een vluchtige consument en versterkt het de ontlezing. Misschien zouden ze in Kaatsheuvel iedereen die het park verlaat een literaire bundel kunnen geven waar alle verhalen uit de Efteling in staan. Kies een paar schrijvers uit, geef ze de vrijheid en een ruime beloning. Wellicht dat de Eftelingganger volgend weekend dan niet voor een kapitalistisch park, maar voor een socialistisch poëziefestival kiest.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Het RSP Poëziefestival vond plaats in twee zalen van een pand aan de Lombokstraat in het gegentrificeerde Amsterdam-Oost, die voor de gelegenheid waren omgedoopt tot de ‘Herman Gorterzaal’ en de ‘Henriëtte Roland Holstzaal’. Het programma ving om half twee ’s middags aan in de Gorterzaal met een lezing door dr. Johan Sonnenschein, getiteld ‘De nederlaag & de revolutie’, over de poëzie en politiek van Herman Gorter. Voor ons audioverslag van deze lezing en andere programmaonderdelen verwijs ik jullie graag door naar podcastaflevering #22, die via alle gebruikelijke platformen te beluisteren is.

Terug naar mij en mijn gemoedstoestand. Ik moet zeggen dat mijn stemming halverwege de middag enigszins opklaarde. Het kantelpunt was, denk ik, de geschiedgetrouwe voordracht van het gedicht Karawane van dadaïst Hugo Ball. Het klankgedicht zelf is niet zo lang, maar het proces eromheen was dat wel. Jules Maximus had namelijk kosten noch moeite gespaard om het kostuum dat Ball in 1916 droeg na te maken. En toen hij zich – met wat hulp van het publiek – in het zevendelig pak had gehesen, las hij het gedicht met zoveel overtuiging voor dat de klanken haast betekenis kregen.

Daarna bezochten Kas en ik een panelgesprek, waarin Hannah van Binsbergen, Frank Keizer en Jules Maximus de vraag ‘Wat is socialistische poëzie?’ bespraken. Hoewel dit klinkt als het perfecte recept voor een nieuwe mentale inzinking – en het aanvankelijk ook zo voelde – wist een uitspraak van Van Binsbergen me toch te prikkelen. Ik weet niet meer precies wat de aanleiding was, maar op een gegeven moment stelde zij – ik parafraseer – dat emoties eigenlijk helemaal niet zo diep gaan als we onszelf wijsmaken. En dat de literatuur, die (vaak) draait om het oproepen, uitdrukken en verdiepen van emoties, bijdraagt aan die misvatting.

Nu ben ik niet per se geneigd om alles wat Hannah van Binsbergen verkondigt als zoete koek te slikken, maar hier dwong ze me toch tot zelfreflectie. Want hoe diep gaan die emoties van mij nou echt? Toegeven dat mijn stemming voor een belangrijk deel wordt bepaald door banale omstandigheden, zoals een deadline of het jaargetijde, valt me zwaar. Liever wentel ik me in mijn Weltschmerz en lees ik boeken of kijk ik films over mensen (lees: mannen) die onder het leven gebukt gaan.

Zo las ik twee weken geleden de roman Louteringen (1917) van J. van Oudshoorn. Het boek gaat over Eduard Verkoren, die, door een problematische jeugd en een gebrekkige seksuele voorlichting, opgroeit tot een eenzame, diep ongelukkige en, als gevolg van een geslachtsziekte, manklopende man. De week erop las ik in Dwaallicht1 van Pierre Drieu la Rochelle over een depressieve drugsverslaafde die zelfmoord pleegt door zichzelf in het hart te schieten. En tussen het schrijven van deze post door lees ik de autofictieve debuutroman van Levi Jacobs, Wie ik ben (2025), die – u raadt het al – over een depressieve jongeman gaat.

Nu vraag ik me af: in hoeverre wordt mijn denken en spreken over mijn gemoed bepaald door de boeken die ik lees? Om daar een antwoord op te geven, is een grondiger zelfonderzoek nodig dan ik me op dit moment kan veroorloven. Mijn gezond verstand draagt me hoe dan ook op de roman met de zwaarmoedige hoofdpersoon een week of twee in de boekenkast te laten staan. In de tussentijd zal ik me, in navolging van Hugo en Jules, naar de dichtstbijzijnde hobbywinkel begeven om een paar stevige vellen gekleurd papier te kopen. Daarna zal ik aan de keukentafel mijn eigen versie van het Karawane-kostuum in elkaar knutselen en als dat af is, reciteer ik: ‘jolifanto bambla o falli bambla / großiga m’pfa habla horem …’

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Subscribe now

In een staat van woede, die voortkomt uit mijn onkunde om met enig omgevingsgeluid te kunnen lezen, vervloek ik mijn feestvierende, hossende, lawaaimakende buurtgenoten. Mokkend beweeg ik mij richting de badkamer, waar ik, in tamelijke stilte, lees hoe Frits van Egters tevergeefs probeert zijn vrienden een nieuwjaar te wensen. Inmiddels is het 22:00, het einde nadert.

Om 23:50 zit ik voor mijn laptop klaar voor de verlossing. Ik krijg nog net het laatste couplet van Piano man mee en Henry Schut die vertelt dat we allemaal wel wat liever tegen elkaar mogen zijn. Ik denk direct terug aan het vervloeken van mijn buren een paar uur eerder en geroerd bedenk ik in allerijl nog een goed voornemen voor het nieuwe jaar: ken je buur.

Gedurende de eerste nacht van het nieuwe jaar concretiseer ik mijn voorgenomen naoberschap: ik moet de straat op. De volgende ochtend, als de kruitdampen opgetrokken zijn, ga ik op pad. Want hoe leer ik mijn medemens beter kennen dan door een grondige sociologische bestudering van de plaatselijke minibieb? Waar Martin in een boekenwoestijn woont, woon ik in een Aqua Mundo Zwemparadijs: op mijn tocht van vijf minuten passeer ik maar liefst vier boekenkastjes.

Wat vertellen ze over mijn buren? Ik woon ten eerste in een multiculturele wijk: Nederlandse, Engelse, Duitse, Franse en Spaanse boeken liggen slordig op elkaar gestapeld. Mijn buren zijn hoogopgeleid, zo blijkt uit de afgedankte studieboeken. Ook ontdek ik een opvallend patroon: Seks op werk, Seksualiteit: een spirituele gids, Seks voor iedereen. Mijn buren zijn geil. Daarnaast zijn er veel reisgidsen te vinden, van Noorwegen, Korea, Dublin, en Curaçao – zolang het maar ver uit deze buurt vandaan is. Mijn buren zijn namelijk kosmopolieten.

Natuurlijk ligt hier en daar ook literatuur – in het kastje aan het einde van mijn straat liggen Het verdriet van België en Intermezzo – maar verder zijn de kastjes voornamelijk gevuld met thrillers, fantasy en romance. De literatuur is in mijn wijk net zo goed vertegenwoordigd als in de Bestseller 60. Mijn buren zijn geen literatuurliefhebbers. Ik zal in 2026 vaker stil blijven staan om te kijken wie mijn buurman en buurvrouw nou eigenlijk zijn. Soms zal ik een poging doen om ze te veranderen door een goed boek in het kastje te leggen. Meer kan ik niet doen.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Toch zijn cokelijntjes verboden en eindejaarslijstjes niet. Dan moet ik maar de mouwen opstropen en eigenhandig een einde maken aan de lijstjesterreur – en hoe dat beter te doen dan door een definitieve lijst te maken die alle andere lijstjes overbodig maakt? Daarom presenteer ik hier: de lijst der lijsten, zodat u nooit meer een andere lijst hoeft te zien of te maken. Op de lijst staan lijstjes en gemurmel over lijstjes gerangschikt van 9 (vervelend) naar 1 (die auteur moeten ze ophangen). Als alles goed gaat, is dit het laatste lijstje dat u ooit onder ogen krijgt, dus geniet ervan.

9. De column van Tessa Sparreboom in NRC.

In de jongste bijdrage aan het lijstjesdebat beargumenteert Sparreboom, een belangrijke speler in het lijstjesverzet, dat eindejaarslijstjes in dezelfde suffe categorie vallen als lootjes trekken en gourmetten. Haar conclusie – een oproep om te ‘dimmen met die collectieve rankingsdrang’ – had wel wat dodelijker gemogen. Waarom alleen een oproep? Waarom verbinden we geen consequenties aan die rankingsdrang? Als de staat me straks alleen maar oproept om te vechten in de oorlog, gebeurt er niet veel. Iets meer sneuvelbereidheid, alstublieft.

8. Een artikel in Trouw over eindejaarslijstjes.

In dit artikel probeert redacteur Rik Claessen te achterhalen waarom we eindejaarslijstjes delen. Hij laat wetenschappers aan het woord die weinig verrassende verklaringen geven – iets met individualisering ofzo. Typisch Trouw, volstrekt oninteressant.

7. De vijftig beste boeken van eenentwintigste eeuw volgens NRC en De Standaard.

In maart van dit jaar werden we opgeschud door een lijst buiten het lijstjesseizoen: NRC en De Standaard bundelden hun krachten om een top vijftig te maken van Nederlandstalige boeken uit de eenentwintigste eeuw. Het resultaat is een grote lijst die is voortgekomen uit allerlei losse lijsten van ‘experts’. Als je het doet, doe het dan goed, moeten de redacties gedacht hebben. Ik waardeer de ambitie - kranten moeten groot dromen als ze die laatste paar abonnees nog willen behouden - maar die hadden ze beter ergens anders op kunnen richten.

6. Een column van Arjen van Meijgaard op Tzum.

Van Meijgaard is het tegenovergestelde van Sparreboom: hij is een lijstjesfetisjist, een collaborateur van het lijstjesregime. Ieder jaar maakt hij spreadsheets met de boeken die hij gelezen heeft, inclusief grafiekjes. Ook in zijn column geeft hij een lijstje, namelijk een van ‘wel-aangeschafte-maar-nog-niet-gelezen-hoewel-ik-me-dat-stellig-had-voorgenomen-boeken’. Hij laat ze met elkaar in dialoog gaan, waarbij één boek ‘smiespelt’. Dit is dus de taal van de vijand, dan is dat maar duidelijk.

5. De beste boeken van 2025 volgens Het Parool.

Dit lijstje is op 3 december verschenen, waardoor Het Parool dit jaar de eerste krant is die zijn eindejaarsranking op het gebied van literatuur publiceert. Daar zullen de jongens en meisjes van de krant vast trots op zijn. Over de lijst zelf: die is waardeloos. Sheila Sitalsing staat erop.

4. De blog van Femke.

Femke is juf en schrijft een blog. Femke denkt veel na als ze eindejaarslijstjes ziet en leest ook veel kinderboeken, dus dat is natuurlijk leuk voor Femke. Femke doet nu alleen niet mee aan de lijstjes. ‘Nou ja, niet echt’. Femke heeft zóveel nog niet gelezen, en dan met name boeken over rouw. Femke moet namelijk wel eens huilen als ze zulke boeken in de klas leest, en dat schiet natuurlijk niet op. Dat zijn dingen waar Femke over nadenkt als Femke lijstjes ziet. Bedankt voor het delen, Femke.

3. Het pre-eindejaarslijstje van Athenaeum.

Er bestaat dus een lijstje van boeken die waarschijnlijk op de eindejaarslijstjes komen. Het is een lijstje voor mensen die willen lezen maar dat eigenlijk niet doen, en die toch een paar populaire boeken tot zich nemen om interessant over te komen op de kerstborrel. Het is een zelfversterkend lijstje, een lijstje dat andere lijstjes baart. En het is al in oktober opgesteld. De lijstjesdiscussie begint steeds vroeger.

2. De lijstjeslijst van Athenaeum.

Bij Athenaeum werken blijkbaar alleen maar boekverkopers met autisme – excuses, dat is een pleonasme – want ze hebben nog een lijst, namelijk een die de eindejaarslijstjes van de kranten opsomt. Waarom deze obsessie met lijsten? Waarom verkopen ze niet gewoon boeken? En waarom moet er een lijst van lijsten komen? Alsof de doelgroep van Athenaeum niet alle kranten al op de mat krijgt, alsof de verkopers niets beters te doen hebben. Ga lekker etalages maken.

1. Deze lijst

Een lijst van lijsten over lijsten, erger wordt het niet. Dit is de lijst der lijsten, een lijst waarin je vast blijft zitten, een lijst waaruit je niet kunt ontsnappen. Na deze lijst is geen lijst meer mogelijk, want elke lijst zal onderdoen voor deze lijst. Dit is lijstensuïcide. Dit is een zelfmoordaanslag tegen die heidense lijsten. U hoeft nooit meer een andere lijst te lezen. U bent een gezegend mens.

Namens De Twintigers wens ik u een fijne kerst.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat ze bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Soms denk ik dat ik nog steeds een performatieve lezer ben. Ik ben alweer twee maanden een man alleen en heb me nog maar eens in de hel gestort die men online dating noemt. Een Tinder-, Hinge- of Bumbleprofiel vormgeven is de ultieme performatieve handeling. Iedere foto moet een ander aspect van mijn indrukwekkende fysieke verschijning uitlichten: mijn mysterieuze glimlach, mijn uit marmer gehouwen torso en mijn volwassen haarlijn. Idealiter zeggen die foto’s ook nog iets over mijn rijke gevoelsleven – en laat ik daar nou de perfecte performatieve oplossing voor gevonden hebben: een foto van mezelf terwijl ik een roman van James Baldwin lees. Of ik daar veel lof mee oogst? Tja, af en toe vraagt een match me naar mijn mening over het boek of, als ze het toevallig zelf heeft gelezen, complimenteert ze mijn voortreffelijke smaak. Tot tastbare resultaten heeft het nog niet geleid.

Een keer vroeg iemand me of ik wel een echte lezer ben, of het niet allemaal performance is. Daarop kon ik snel antwoorden dat ik ‘Dutch literature’ studeer (ze was een internationale student), dus als ik geen echte lezer was, wie dan wel? Toch stortte deze onschuldige interactie me in een diepe existentiële crisis. Ik dacht na over hoe het allemaal begonnen was – met Édouard in het Vondelpark en Sally op het strand – en hoe het zich vervolgens had ontvouwd. Was het niet de ene na de andere performatieve handeling geweest? Zijn ze wel los van elkaar te zien, de dingen die je voor jezelf doet of voor de waardering van een ander?

Het antwoord lag voor mij, zoals wel vaker, in de podcast. Ik weet niet of iedereen hiervan op de hoogte is, maar het maken van een podcast blijkt ultiem antiperformatief te zijn. Geen vrouw op aarde heeft ooit beweerd opgewonden te raken van een man die samen met zijn vrienden urenlang in een microfoon lult en meent dat te moeten delen met de rest van de wereld. Je hoeft maar een paar keer op een datingapp te swipen en je komt een profiel tegen dat verwijst naar de afschuw die de podcastmakende man oproept (mijn persoonlijke hel is … een man met een podcast). Mijn tip voor alle jonge mannen die zich, net als ik, druk maken over hun performatieve leesgedrag: maak er een podcast over.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Het recentste optreden van de stad Oslo is namelijk te zien in de nieuwe film Drømmer van Dag Johan Haugerud. In de film wordt de scholiere Johanne verliefd op haar lerares Frans. Haar moeder en grootmoeder lezen haar dagboek en schrikken van Johannes intieme beschrijvingen en de toespelingen op een seksuele verhouding met haar docent: ‘Ze moet haar wel naakt hebben gezien.’ Niet alleen deze vermeende relatie tussen leraar en leerling, maar ook de vele wandeltochten door de stad Oslo staan centraal in de film.

Voor de Noren is wandelen een essentiële bezigheid. Ze trekken dan ook graag, zodra het weekeinde op vrijdagmiddag 16.00 uur is ingeluid, de natuur in. Zomer, herfst, lange winter of lente – het maakt niet uit, de Noorse bergen en bossen zijn bezaaid met ijverige wandelaars voorzien van genoeg water en een Kvikk Lunsj. Op de wikkel van deze inderdaad snelle lunch (een soort KitKat-chocolade van het Noorse merk Freia) staan de tien wetten van het wandelen gedicteerd.

Wandelen staat bekend als een weldoordachte en gestructureerde bezigheid in Noorwegen; een teken van gezondheid en rationaliteit. Ook is in Noorwegen het trekken verbonden aan geluk, zoals te zien is aan een bekend Noors spreekwoord: ‘Ut på tur, aldri sur’, wat grofweg betekent dat je nooit een slecht humeur hebt zolang je op pad bent. Wandelen als een gezonde, rationele en gelukkige bezigheid is dus een onmiskenbaar onderdeel van de Noorse identiteit.

Ondoordacht, in een roes rondzwerven door de stad Oslo maakt daarentegen ook deel uit van de Noorse identiteit, het is namelijk onafscheidelijk verbonden aan veel succesvolle Noorse boeken en films. Het bekendste voorbeeld? Sult (Honger) van Nobelprijswinnaar en Nazi Knut Hamsun, waarin de naamloze ik-verteller zo hongerig rondjes loopt door Kristiania (nu Oslo), dat hij werkelijkheid en fantasie maar moeilijk kan scheiden.

Deze thematiek – zwerven en de roes – is ook terug te vinden in twee recentere Noorse werken: bijvoorbeeld in de film Oslo, 31. august van Joachim Trier, of in het boek Da vi var yngre van Oliver Lovrenski. Een subtiele, haast onschuldige, echo is ook zichtbaar in de film Drømmer.

Johanne loopt in de film veelvuldig door een avonddonker Oslo als ze op bezoek gaat bij haar lerares. De route leidt haar door de multiculturele wijk Grønland en het nieuwe kapitalistische Barcode Project, een soort Zuidas in Oslo. In de straten van het Oslo van Drømmer is een nagalm te horen van Hamsuns Sult: zwerven en roes gaan hand in hand. Johanne spiegelt de naamloze ik-verteller namelijk niet alleen doordat ze Oslo bewandelt, maar ook door de liefdesroes waar ze in verkeert, waardoor ze werkelijkheid en fantasie niet meer kan scheiden.

Afbeelding 1: Skibakketrappa

De vele trappen die Johanne oploopt, versterken het beeld van die roes. Niet alleen dwalen, maar ook trappen zijn namelijk verbonden met een staat van bedwelming. Sigmund Freud, bijvoorbeeld, schrijft in Die Traumdeutung dat de vertoning van de seksuele daad in je dromen kan worden gesymboliseerd door het bestijgen van een trap.

Naast dat Johanne door de film heen veel trappen bestijgt, begint de film ook met een lang shot van de zogeheten Skibakketrappa, een trap in het noorden van Oslo. In een witte mist doemt de trap op die gestaag naar boven reikt. Tijdens een gesprek, later in de film, wordt deze trap de Jakobsladder genoemd – een trap die tot de hemel reikt, waar Engelen afdalen en opstijgen, die de Bijbelse figuur Jakob in een droom voor zich zag verschijnen. Zo worden trappen in de film ook nadrukkelijk voorgedaan als iets wat voorkomt in dromen en waanbeelden.

Afbeelding 2: Trappencomplex naar Johannes lerares

Het appartement van Johannes lerares is de plek waar ze dichter bij elkaar komen. Johanne schrijft erover in haar dagboek, maar wat zich daar afspeelt, wordt voor de kijker nooit helemaal duidelijk. Het appartement is alleen bereikbaar door een enorm trappencomplex dat Johanne bij elk bezoek weer beklimt. Het evoceert dan ook Freud en Jakobsladder: bezoekt ze een gedroomde hemel?

Het rondwandelen en de vele trappen creëren een droomsfeer, die eerder vragen oproept over de echtheid van de relatie tussen leerling en lerares, dan dat de verhouding als een ethische kwestie wordt benaderd. Met veel vragen loop ik dan ook de smoezelige Kriterionzaal uit, me voor even in Oslo gewaand.

Nu de verkiezingen zijn geweest is het tijd om afstand te nemen van de politicus en terug te gaan naar de mens. Wie zijn die volksvertegenwoordigers eigenlijk? Om daar achter te komen heb je gelukkig geen psychoanalyse nodig, een blik op de boekenkast – dé ingang tot de menselijke ziel - is voldoende. Zie hier het resultaat van een kleinschalig kwalitatief onderzoek.

Dilan Yeşilgöz

De boekenkast van de VVD-leider – of beter gezegd: het ontbreken ervan – heeft een kleine rol in de campagne gespeeld. Wannabe-kakker Jort Kelder sprak voorafgaand aan de verkiezingen namelijk met wannabe-presentator en duister denker Ad Verbrugge over de grote kwesties in de wereld en de opvolger van Mark Rutte. In het gesprek dat u niet hoeft terug te kijken stelde onze lievelingsliberaal dat enkele VVD’ers hadden opgemerkt dat er in Yeşilgöz’ huis geen boekenkast te vinden was. Het was exemplarisch, aldus Kelder, voor het gebrek aan fundament bij de lijsttrekker.

Toen Yeşilgöz zich bij Kockelmann revancheerde door te verklaren dat ze het hele oeuvre van Marx in de kast had staan, was ik geïntrigeerd. Had de VVD-leider dan toch wel een boekenkast? Had ze haar kast met communistische lectuur wellicht verstopt, wat Kelders opmerking zou verklaren? Ik ging op zoek en vond niet veel, tot ik ten einde raad op de website van De Telegraaf keek. En jawel: de krant van rechts Nederland had het interieur van haar toenmalige kantoor op het ministerie van Justitie en Veiligheid op de foto gezet.

De kast is leeg, eng leeg. Er staan een paar oude wetboeken uit het archief van het ministerie, wat potjes en pannetjes die het kantoor ongetwijfeld een zakelijk imago moeten geven en wat vakliteratuur die door managementboek.nl geschonken moet zijn. Het opvallendst? De twee lege planken bovenin. Had Yeşilgöz daar echt niks voor kunnen verzinnen? Het verzameld werk van Marx was tenminste iets geweest.

Rob Jetten

Hoe zit het met de grote winnaar van de verkiezingen? Als mogelijk nieuwe minister-president moet Jetten zich staande weten te houden als het gesprek bij het staatsbanket zich van de hypotheekrenteaftrek naar Goethe verplaatst. Het is dus extra belangrijk dat hij enigszins literair onderlegd is. Laten we gaan kijken.

In een filmpje waarin hij reclame maakt voor De slimste mens en daarmee zijn deelname aan de quiz nog eens benadrukt, drinkt hij koffie aan zijn keukentafel. Het eerste wat opvalt is dat de boekenkast van Jetten zich in de keuken bevindt. Al is het niet echt een kast: dunne planken moeten het gevoel geven dat de boeken op elkaar gestapeld zijn, een ontwerp dat mensen zonder smaak stijlvol vinden. Ik begin me nu toch een beetje zorgen te maken.

Dan de inhoud. Uiteraard liggen er kookboeken: Ottolenghi, maar ook de BBQBijbel, die ik eerder met de vlezige Van der Plas associeer, en bijzonder simpel, wat me helemaal niet verbaast, want dat is hoe Jetten is: lekker makkelijk. Gelukkig liggen er ook boeken met iets meer inhoud, in de strikte zin van het woord. Het oeuvre van Harari, Revolusi van de Denker der Nederlanden en De slag om Europa van Rob de Wijk. Lekker D66. Op het gebied van fictie is er naast Kader Abdolah niet veel te vinden. Jettens kast is minder dan mager en dat verbaast niets. Laten we snel doorgaan.

Thierry Baudet

Kan volksmenner nummer één de boel dan redden? In een op internet zeer bekend geworden filmpje van acht jaar geleden laat Baudet zijn huis zien aan de VPRO. Het moet gezegd: de bibliotheek is op eerste aanblik netjes. De fictie staat in een prima kast in de voorkamer, de non-fictie heeft hij in hangende kasten in het trappenhuis – de ‘gekoloniseerde’ ruimte – geplaatst.

Het is duidelijk dat hij zich voor probeert te doen als intellectueel. Proust staat prominent in beeld, Hemingway ligt op tafel. Maar een intellectueel kan je niet nadoen, je moet er een zijn. Naast de klassieken staan ook halve oeuvres van zelfverklaard denkers Leon de Winter, Ilja Leonard Pfeijffer en Harry Mulisch netjes in de kast – en dan begint het toch lastig te worden.

Als we inzoomen op de kast met fictie komt de ware aard van Baudet boven. Een half plankje op ooghoogte met zijn eigen boeken, waarvan het overgrote deel niet eens fictie is. Ernaast liggen versleten notitieboekjes waarin hij vast al zijn zielenroerselen heeft proberen om te zetten in literatuur. Die jongen toch. Ik hoop niet dat het van het niveau is van een in het gegentrificeerde Amsterdam-Oost wonende schrijver, maar ik vrees het ergste.

Laurens Dassen

We eindigen met de kleuter van het parlement. Eens kijken of hij AVI 7 al bereikt heeft. Hij verloor deze verkiezingen flink, en dat begrijp je als je de boekenkast op zijn kantoor ziet. Het geheel ademt Xenos.

De paar boeken die er liggen zijn het eigenlijk niet waard om besproken te worden. We zien De zeven vinkjes van Luyendijk, iets van Japke-d. Bouma en weer De slag om Europa – de uitgeverij zal het opgestuurd hebben. De kast is zo treurig dat zelfs de vetplant ingestort is, en ik begin me nu ook steeds neerslachtiger te voelen, dus ik hou snel op.

Een oplossing?

Wat leren we van deze representatieve steekproef? Onze volksvertegenwoordigers hebben geen smaak of culturele bagage. Terwijl andere landen laten zien: het kan wél. Macron kent Molière uit zijn hoofd, Tony Blair is fan van Ivanhoe en Napoleon las Het lijden van de jonge Werther zeven keer. Hoe krijgen we dat soort types aan de macht?

Volgens mij is het niet moeilijk. Hou op met die eindeloze verkiezingsdebatten, stop de stadsvervuiling van de verkiezingsposters en kom alsjeblieft niet meer langs de deur. Laat in plaats daarvan ieder kandidaat-Kamerlid een foto maken van diens boekenkast. Dan maken wij wel een keuze.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!

Boekenwoestijn

Hoe komt men in Amsterdam Nieuw-West anno 2025 nog aan een goed boek? Ik bedoel: een boek dat je in de boekenkast kunt zetten en niet voor het verstrijken van een of andere leentermijn terug moet brengen naar de Openbare Bibliotheek. Misschien bieden de minibiebs – u weet wel, die met boeken gevulde kastjes die het straatbeeld zo opfleuren – de oplossing? Het aanbod is meestal karig, maar het moois wat je vindt, mag je voor altijd houden. En je hoeft er niet eens voor te betalen!

Maar nee, dat wordt ‘m ook niet; in Nieuw-West zijn de minibiebs schaars. Neem eens een kijkje op www.minibieb.nl, daar kun je ze tellen. Aan één hand heb je genoeg: in het hele stadsdeel, dat ruim 170.000 inwoners huisvest, staan slechts vijf minibiebs. Vergelijk dat met een buurt als De Pijp, die met 35.620 inwoners beschikt over wel zestien minibiebs. Om over het gegentrificeerde Amsterdam-Oost nog maar te zwijgen.

Ik woon in een boekenwoestijn! Ik wil het van mijn balkon schreeuwen, deze term, die ik hier dacht te munten, maar volgens Wikipedia al sinds 2014 bestaat: “A book desert is a geographic area (country, state, county, city, neighborhood, home) where printed books and other reading material are relatively hard to obtain.” Ach ja, het is prettig te weten dat er mensen zijn die zich druk maken over dezelfde gewichtige zaken.

“Maar Martin,” hoor ik u denken, “die minibiebs zijn toch een initiatief van de gemeenschap? Waarom plaatst de gemeenschap van Nieuw-West zelf geen extra minibiebs?” En dan dwingt u mij de socioloog uit te hangen, te strooien met begrippen als ‘sociale cohesie’ en ‘laaggeletterdheid’ en daar heb ik vandaag geen zin in. Ik wil u wel vertellen waarom ik zelf niet sta te springen om mijn buurt een minibieb cadeau te doen: ik zou niet weten welke boeken ik er in moet zetten! Mijn prille collectie is precies dat: pril. Elk offer, of het nou voor de gemeenschap is of niet, zou een aanslag zijn op haar fundament.

Robin Hood

Hoe gaan we boekenwoestijn Nieuw-West dan irrigeren? Mijn voorstel is simpel: iedere zondagochtend halen we onze fatbikes van het slot en fietsen we, met een grote juten zak over onze schouder, een rondje langs alle minibiebs die het binnenringse Amsterdam rijk is. Ik neem de Rivierenbuurt en De Pijp voor mijn rekening, iemand anders doet de Watergraafsmeer. We halen de parels weg uit de buurten met een overschot aan geletterdheid en delen ze, à la Robin Hood, uit onder de literair achtergestelde bevolking van Overtoomse Veld, Osdorp, Slotervaart, Geuzenveld en Slotermeer. Het zal niet makkelijk worden – ze zullen ons verwijten dat we het wezen van de minibieb ondermijnen. Maar in de strijd voor gelijke toegang tot het boek is alles geoorloofd.

Thijs, Kas of Martin schrijven om de week een stukje over wat hen bezighoudt en u interesseert. Dus: abonneer!