<script data-pm-proxy="intercept"></script><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Digressioni]]></title><description><![CDATA[Appunti, marginalia e digressioni sul mestiere del critico.]]></description><link>https://digressioni.substack.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!709R!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6051d21f-8000-48ae-bcfe-3b7597f9f8e9_102x102.png</url><title>Digressioni</title><link>https://digressioni.substack.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Tue, 01 Sep 2026 06:46:47 GMT</lastBuildDate><atom:link href="/__u/digressioni.substack.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></copyright><language><![CDATA[it]]></language><webMaster><![CDATA[digressioni@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[digressioni@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[digressioni@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[digressioni@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[La ragione dei buoni sentimenti]]></title><description><![CDATA[Ovvero di come i sentimenti contribuiscono al processo culturale]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/la-ragione-dei-buoni-sentimenti</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/la-ragione-dei-buoni-sentimenti</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Mon, 31 Aug 2026 05:01:45 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a6be224a-5860-42d0-901f-66ed01ca0253_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212135329?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vFa9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F839cf048-2759-4e7d-9291-51c017c1c614_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>La critica &#232; <strong>giudizio</strong>, laddove per discernere correttamente &#232; necessario affrontare delle comparazioni di valore. Ma non &#232; l&#8217;unico momento in cui attuiamo la comparazione: in realt&#224; lo facciamo in ogni istante della nostra esistenza. Il motivo per cui riconosciamo un bicchiere da un tavolo o da una sedia, &#232; perch&#233; il nostro cervello legge la realt&#224; come una scala di valori in costante relazione tra di loro. Ogni giorno, per mangiare, dobbiamo discernere la forchetta alla padella, l&#8217;acqua che bolle dal sale iodato, il cibo dal piatto.</em></p><p><em>Tra gli insegnamenti pi&#249; utili che le neuroscienze possono apportate al lavoro del critico vi &#232; la consapevolezza che i sentimenti e le emozioni non sono concetti astratti, <strong>ma elementi fondamentali che costituiscono informazioni e determinano la struttura del nostro cervello</strong>. Non vi &#232; divisione alcuna tra &#8220;<span data-color="#ea580c" style="color: rgb(234, 88, 12);">razionale</span>&#8221; e &#8220;<span data-color="#ea580c" style="color: rgb(234, 88, 12);">emotivo</span>&#8221;, senza le informazioni contenute nella risposta emotiva del nostro corpo non ci sarebbero i dati necessari per innescare i processi cognitivi. L&#8217;emozione che proviamo durante uno spettacolo a teatro o di fronte a un dipinto, non &#232; &#8220;solo&#8221; un&#8217;emozione, ma un&#8217;esperienza valoriale che si compone di una scala gerarchica culturalmente connotata, quindi non oggettiva ma relativa al contesto e allo sguardo. Come sintetizza efficacemente il noto neuroscienziato e divulgatore americano David Eagleman:</em></p><blockquote><p>In ogni situazione con pi&#249; testimoni, i loro cervelli, che sono diversi, hanno esperienza soggettive diverse. Con sette miliardi di cervelli umani che passeggiano per il pianeta, non esiste mai un&#8217;unica versione della realt&#224;. Ciascun cervello contiene la propria verit&#224;.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a></p></blockquote><p><em>Ci&#242;, almeno a mio avviso, avvalora l&#8217;idea che la critica sia espressione di un dialogo, in cui la testimonianza scritta o orale assume valore in relazione a chi la legge. Una buona critica innesca i meccanismi di discernimento e mette in crisi i parametri con cui abbiamo costruito la nostra personale scala gerarchica. Porre nuove prospettive non ci da semplicemente nuove idee, ma riconfigura i modelli di valore con cui leggiamo la realt&#224;.</em></p><p><em>Di seguito troverete qualche passaggio un po&#8217; pi&#249; tecnico sull&#8217;argomento, in cui cultura e cervello vivono dello stesso dualismo che connota i sentimenti e la razionalit&#224;. Chiss&#224; che non stimolino la vostra parte emotiva. </em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg" width="1456" height="284" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:284,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:941340,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212135329?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uoFx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F55e75f31-bec5-4319-b6d3-3613c995341c_3024x589.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>I sentimenti sono informazioni: essi rivelano a ciascuna mente la condizione di vita espressa lungo un intervallo che va da valori positivi a valori negativi. Un&#8217;omeostasi insufficiente &#232; espressa da sentimenti ampiamente negativi; i sentimenti positivi esprimono invece livelli appropriati di omeostasi, e schiudono agli organismi opportunit&#224; vantaggiose. Sentimenti e omeostasi sono legati in modo stretto e coerente. I sentimenti sono le esperienze soggettive dello stato vitale - vale a dire dell&#8217;omeostasi - in ogni creatura in possesso di una mente e di un punto di vista cosciente. Possiamo considerare i sentimenti come i rappresentanti mentali dell&#8217;omeostasi. [&#8230;] I sentimenti, come rappresentanti dell&#8217;omeostasi, sono i catalizzatori delle risposte che hanno avviato le culture umane.</p></div><blockquote><p>Antonio Damasio, <em>Lo strano ordine delle cose</em>, trad. a cura di Silvio Ferraresi, Adelphi, Milano, 2017, pp. 37-38</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>[&#8230;] l&#8217;obiettivo del processo omeostatico non &#232; unicamente di raggiungere uno stato stabile. Guardando a posteriori, si ha l&#8217;impressione che le singole cellule, come gli organismi pluricellulari, si sforzino di raggiungere una forma particolare di stabilit&#224;: una stabilit&#224; favorevole alla crescita. Una simile regolazione naturale positiva si pu&#242; definire come tesa al futuro dell&#8217;organismo; essa esprime una tendenza a proiettare s&#233; stessi nel tempo per mezzo di una regolazione ottimizzata della vita e della potenziale progenie. Si pu&#242; dire che gli organismi vogliono essere sani, e si comportano di conseguenza.</p><p>Come seconda cosa, &#232; raro che le attivit&#224; fisiologiche mantengono livelli stabiliti, come se fossero dei termostati. Esistono invece sfumature gradi di regolazione; ci sono livelli, disposti lungo determinate scale, che corrispondono, in definitiva, a una maggiore o minore perfezione del processo regolativo. Tale processo corrisponde a ci&#242; che comunemente sperimentiamo come sentimenti, e le due questioni hanno una stretta relazione: la prima, ossia la qualit&#224;, buona o cattiva, di uno stato vitale &#232; la base della seconda, il sentire. A proposito, &#232; singolare considerare che, in genere, non dobbiamo andare dal medico per scoprire se i parametri essenziali della nostra salute e sono a posto; n&#233; abbiamo bisogno, allo scopo, di un esame del sangue: i sentimenti ci offrono istante per istante una panoramica sul nostro stato di salute; i gradi di benessere, o di malessere, fanno da sentinella.</p></div><blockquote><p>Antonio Damasio, <em>Lo strano ordine delle cose</em>, trad. a cura di Silvio Ferraresi, Adelphi, Milano, 2017, p. 60</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>I sentimenti contribuiscono in tre modi al processo culturale:</p><p>1. come motivazioni della creazione intellettuale</p><p>      a. in quanto provocano la rilevazione e la diagnosi delle carenze omeostatiche,</p><p>      b. in quanto identificano gli stati desiderabili meritevoli di sforzo creativo;</p><p>2. come rilevatori del successo o del fallimento degli strumenti e delle pratiche culturali;</p><p>3. come mediatori delle correzioni richieste dal processo culturale nel corso del tempo.</p></div><blockquote><p>Antonio Damasio, <em>Lo strano ordine delle cose</em>, trad. a cura di Silvio Ferraresi, Adelphi, Milano, 2017, p. 25</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>I meccanismi neuronali sono eventi biologici in parte genetici, in parte stocastici, cio&#232; casuali, e in parte evolutivi, e quindi condizionati dall&#8217;ambiente e dalla vita. In essi intervengono sia la <em>natura</em> - la componente genetica e stocastica - sia la <em>cultura</em>. Per <em>natura</em> s&#8217;intende la struttura cerebrale con la quale si viene al mondo, dovuta al patrimonio genetico e alla distribuzione verosimilmente in parte casuale dei neuroni durante lo sviluppo; la <em>cultura</em> &#232; l&#8217;importantissimo condizionamento ambientale. Il dinamismo del sistema consiste nelle modificazioni strutturali (e quindi funzionali) del cervello a seconda del rapporto col mondo esterno (la <em>cultura</em>) e a seconda della riflessione. La famiglia, l&#8217;ambiente, la scolarit&#224;, le condizioni sociopolitiche, le lingue che s&#8217;imparano, le amicizie e le inimicizie, gli affetti, le riflessioni, le emozioni, e tutto quanto fa parte della vita modificano la struttura del cervello. La plasticit&#224; della corteccia cerebrale e la sua capacit&#224; di codificare ogni informazione e di riorganizzare la propria struttura e il suo funzionamento a seconda delle nuove condizioni sono la base naturale che spiega la vita mentale nel suo svolgersi e le sue modificazioni con l&#8217;esperienza. Essa avviene, verosimilmente, soprattutto grazie alla capacit&#224; delle sinapsi di modificarsi a seconda degli stimoli che ricevono. Secondo Gerald Edelman, la percezione, mettendoci in contatto col mondo esterno, &#232; un processo di creazione, poich&#233; modifica la struttura del cervello, che &#232; parte del mondo materiale.</p></div><blockquote><p>Arnaldo Benini, <em>Neurobiologia della volont&#224;</em>, Raffaello Cortina, Milano, 2022, p. 45</p></blockquote><div id="youtube2-76c5gobzyS0" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;76c5gobzyS0&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/76c5gobzyS0?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/la-ragione-dei-buoni-sentimenti?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/la-ragione-dei-buoni-sentimenti?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div class="bandcamp-wrap album" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://ohnoxohno.bandcamp.com/album/unknown-unknown&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Unknown Unknown, by Oh No Oh No&quot;,&quot;description&quot;:&quot;10 track album&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7cfdaf94-862c-47c7-8650-0ad41958bf1d_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;Oh No Oh No&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/album=3056733808/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/artwork=small/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:true}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/album=3056733808/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/artwork=small/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212135329?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EjY7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c0c9095-136e-4d98-8271-f78826a88785_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>David Eagleman, <em>Il tuo cervello - La tua storia</em>, trad. a cura di Paolo A. Dossena, Corbaccio, Milano, 2016, p. 68</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La superstizione della Logica]]></title><description><![CDATA[e il fantasma di Newton]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/la-superstizione-della-logica</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/la-superstizione-della-logica</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Mon, 24 Aug 2026 05:01:17 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/81a4aa8b-b1f9-464f-8e43-c97ee984975a_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212130854?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AfKU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F77063b78-4d94-4756-a3b6-cbaa4effd7ed_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Nella misura in cui le proporzioni matematiche si riferiscono alla realt&#224;, esse non sono certe; e nella misura in cui esse sono certe, non si riferiscono alla realt&#224;.</em> <br>Albert Einstein</p></div><p>Un quinto della popolazione mor&#236; nell&#8217;arco <strong>di un solo anno</strong>. Enormi fal&#242; alzavano nubi di pece in cielo: il fuoco, almeno cos&#236; dicevano, purificava l&#8217;aria dal <strong>morbo</strong>. Cumuli di carcasse di cani e gatti negli angoli delle strade testimoniavano la disperata ricerca all&#8217;origine dell&#8217;epidemia. Sui pesanti portoni delle case dei malati si stagliano rosso sangue delle croci, chiodi e lucchetti <strong>sigillavano</strong> quelle case per non far fuggire gli infetti. No, non &#232; l&#8217;introduzione di <em>Bloodborne</em>, capolavoro videoludico del 2014 sviluppato dalla compagnia giapponese FromSoftware, ma la grande epidemia di peste che colp&#236; la citt&#224; di Londra nel 1665. Per fuggire all&#8217;orrore del contagio chi poteva si isolava nelle campagne, fu per questo motivo che un appena ventenne <strong>Isaac Newton</strong> lasci&#242; di punto in bianco l&#8217;Universit&#224; di Cambridge per rifugiarsi nella tenuta familiare di Woolsthorpe-by-Colsterworth, un piccolo paesino di poche anime nel profondo Lincolnshire.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp" width="1024" height="794" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:794,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:193498,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212130854?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5p9I!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa02d4b11-ba29-4e58-98b0-5396b20b6af0_1024x794.webp 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Nella solitudine del grande podere di famiglia, Newton pot&#232; lavorare giorno e notte sulle sue intuizioni. In quel periodo speriment&#242; sul calcolo infinitesimale, sull&#8217;ottica e la teoria dei colori, sull&#8217;attrazione terrestre e sul rapporto fra la caduta dei corpi e il moto della Luna. </p><p>In base alla scuola di pensiero alla quale appartenete adesso la storia prender&#224; una biforcazione <strong>irrimediabile</strong>: due versioni dello stesso accadimento che non possono in alcun modo conciliarsi. Ci sar&#224; qualcuno tra di voi che riterr&#224; plausibile che Newton in quei giorni di studio e ricerca solitari, abbia <em><span data-color="#ea580c" style="color: rgb(234, 88, 12);">scoperto</span></em> la legge di gravitazione universale. Al tempo stesso, ci sar&#224; qualcun altro che riterr&#224; plausibile che Newton abbia <em><span data-color="#ea580c" style="color: rgb(234, 88, 12);">inventato</span></em> la legge di gravitazione universale.</p><p>Nel primo caso siete figli dell&#8217;aristotelismo, ovvero siete convinti che la logica esista al di fuori di noi e che regoli l&#8217;ordine del reale. Nel secondo caso invece siete figli del costruttivismo e del pragmatismo, ovvero siete convinti che la logica sia un linguaggio umano, selezionato in fase evolutiva perch&#233; utile alla sopravvivenza. Vi &#232; anche un terzo caso, un po&#8217; pi&#249; raro, che ritiene la logica un prodotto che non &#232; riconducibile n&#233; al perimetro della mente n&#233; a quello della realt&#224;, ma che sia frutto del linguaggio e delle pratiche sociali di inferenza. Chi appartiene alla prima scuola di pensiero soffre di una peculiare forma di credenza, tanto folkloristica quanto contagiosa: <strong>la superstizione della logica.</strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg" width="1456" height="1119" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1119,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3636347,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212130854?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oQO8!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96c6c4dc-4812-42ab-95d7-9d312beea4e7_2769x2129.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Woolsthorpe Manor<span>, </span>Woolsthorpe-by-Colsterworth<span>, Lincolnshire, Inghilterra. Il podere dove Newton nacque nel 1643, e in cui si rifugi&#242; per un anno durante la peste che devast&#242; Londra nel 1665. </span></figcaption></figure></div><p>Questo tipo di scaramanzia porta le persone a credere che la logica sia il chiavistello che apre tutte le porte della conoscenza. Non &#232; qualcosa di cos&#236; particolare a livello epidemico, <strong>tutti soffriamo di una superstizione simile</strong>, ovvero crediamo che sia possibile slegare i nodi della realt&#224; attraverso gli unici strumenti a nostra disposizione. C&#8217;&#232; chi scopre la logica al liceo e ne rimane affascinato, c&#8217;&#232; chi magari scopre il relativismo, chi il nichilismo o il cinismo, chi il liberismo o il materialismo storico, e una volta appurato che con quella lente siamo stati capaci di risolvere almeno un dubbio che ci assillava, abbiamo eletto quell&#8217;approccio come chiave d&#8217;interpretazione universale: da qui la superstizione.</p><p>Immaginate di applicare alla legge di gravit&#224; universale gli stessi criteri di verificabilit&#224; empirica che potremmo utilizzare per confutare l&#8217;esistenza del <strong>fantasma di Newton</strong>: questa risulter&#224; priva di ogni attributo di sussistenza &#8211; nessuna massa, nessuna energia, nessuna collocazione spaziale, nessuna sede mentale prima che qualcuno osasse anche solo pensarla. Affermare che la legge di gravit&#224; sia una condizione soggiacente alla realt&#224; non &#232; diverso dal credere che il fantasma di Newton esista: <strong>va solo svelato</strong>! Al tempo stesso &#232; assurdo, per non dire ridicolo, immaginare che esistesse una realt&#224; priva della legge di gravit&#224; prima che Newton scrivesse i suoi pensieri per consegnarli alla posteriorit&#224;, in cui mele, pere e matematici fluttuavano chiedendosi come sarebbe stato vivere con i piedi per terra. Prendendo in prestito le parole del filosofo (e logico) americano <strong>Willard Van Orman Quine</strong>:</p><blockquote><p>La scienza &#232; un prolungamento del senso comune ed &#232; anche un prolungamento dell&#8217;espediente del senso comune, che amplia l&#8217;ontologia per semplificare la teoria. [&#8230;] la scienza nella sua totalit&#224;, le discipline matematiche naturali e umane, &#232; sottodeterminata dall&#8217;esperienza. I confini del sistema devono accordarsi con l&#8217;esperienza; il resto, con tutti suoi elaborati miti e finzioni, ha come obiettivo la semplicit&#224; delle leggi.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a></p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg" width="728" height="184.14839797639124" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:150,&quot;width&quot;:593,&quot;resizeWidth&quot;:728,&quot;bytes&quot;:58472,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212130854?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!biyb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a27ff0d-23d5-4382-b1d8-ea4b2391a5a8_593x150.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><p>La scienza per Quine dipende tanto dal <strong>linguaggio</strong> quanto dall&#8217;<strong>esperienza</strong>, ed &#232; antitetica dalla superstizione essendo provvisoria. Che un logico ragioni cos&#236; &#232; piuttosto prevedibile, in fondo se esistesse una realt&#224; oggettiva soggiacente basterebbe sbucciarla per scoprirne il frutto, e invece quella stessa realt&#224; &#232; <em>sospesa</em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a> nel linguaggio umano, rendendola meno prevedibile e soggetta a continue riscritture. Gli eventi della natura inoltre non si manifestano da soli, ma solo e soltanto in <strong>relazione</strong> ad un altro evento. Per questo la gravit&#224; la possiamo dedurre, mentre il fantasma di Newton siamo costretti a postularlo. Come scrive il fisico italiano Carlo Rovelli:</p><blockquote><p>Gli eventi della natura sono sempre interazioni. Tutti gli eventi di un sistema occorrono in relazione ad un altro sistema. [&#8230;] Le propriet&#224; delle &#8220;cose&#8221; si manifestano [&#8230;] solo nel momento dell&#8217;interazione, cio&#232; ai bordi del processo, e sono tali solo in relazione ad altre cose, e non possono essere previste in modo univoco, ma solo in modo <em>probabilistico</em>.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a></p></blockquote><p>Ed ecco che collassa un altro fondamento della superstizione della logica: <strong>la causalit&#224;</strong>. Se gli eventi non sono pi&#249; prevedili in modo oggettivo attraverso l&#8217;applicazione delle regole logiche ma possono coesistere perfino in antitesi, allora la dicotomia &#171;vero&#187; e &#171;falso&#187; si scopre essere un&#8217;altra superstizione. Se non esiste pi&#249; una verit&#224; assoluta allora lo scopo della scienza (e della filosofia) non &#232; pi&#249; quello di predicare una qualche nuova verit&#224;, ma diventa quello di cercare la spiegazione che possiede <strong>maggiore qualit&#224;</strong>, coscienti che tale spiegazione vada considerata provvisoria finch&#233; non se ne trovi una migliore<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>.</p><div><hr></div><p>Newton torn&#242; a Cambridge nel 1667. La citt&#224;, devastata dell&#8217;epidemia, stava lentamente tornando alla normalit&#224;. Ristabilitosi all&#8217;universit&#224; mise le sue equazioni al vaglio dei suoi pari. </p><p>Una volta scoperto, sotto il velo di Maya si non rivela alcuna verit&#224; assoluta, restiamo condannati a vagabondare nell&#8217;abisso consapevoli che ogni punto di riferimento che collezioniamo &#232; solo temporaneo. Tutto il resto &#232; pura superstizione.</p><div id="youtube2-R1Wez-g80_k" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;R1Wez-g80_k&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/R1Wez-g80_k?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/la-superstizione-della-logica?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/la-superstizione-della-logica?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/212130854?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qebF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03bbd101-8257-49c6-9284-1b67d4439cd7_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>W.V. Quine, <em>Da un punto di vista logico</em>, Raffaello Cortina (collana &#171;Scienze e idee&#187;), Milano, p. 63</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Tanto che il grande fisico danese Niels Bohr soleva dire che &#171;Siamo sospesi nel linguaggio&#187;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Carlo Rovelli, <em>La realt&#224; non &#232; come ci appare</em>, Raffaello Cortina (collana &#171;Scienze e idee&#187;), Milano, p. 119</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>Rileggendo mi sono accorto di aver citato (quasi parola per parola!) un breve passaggio di <em>Lila</em> di Robert Pirsig (Adelphi, Milano, 1992, p. 132):<br><br>&#8220;[&#8230;] la Metafisica della Qualit&#224; non si propone di distruggere in toto il pensiero per soggetti oggetti. A differenza della metafisica soggetto-oggetto, la Metafisica della Qualit&#224; non sostiene l&#8217;esistenza di una verit&#224; unica ed esclusiva. Se soggetti e oggetti sono la realt&#224;, allora &#232; possibile una sola rappresentazione della realt&#224; ultima, quella che corrisponde al mondo &#171;oggettivo&#187;; tutte le altre sono in irreali. Se invece la realt&#224; ultima &#232; la Qualit&#224;, ovvero l&#8217;eccellenza, allora possono coesistere pi&#249; verit&#224;. Non si cerca pi&#249; la &#171;Verit&#224;&#187; assoluta. Si cerca invece la spiegazione intellettuale che possiede la qualit&#224; pi&#249; elevata, con la consapevolezza, se il passato pu&#242; insegnare qualcosa, che tale spiegazione va considerata provvisoria &#232; tenuta per buona soltanto finch&#233; non se ne trovi una migliore. Possiamo quindi porci di fronte alle realt&#224; intellettuali con lo stesso atteggiamento che assumiamo davanti ai quadri di una galleria d&#8217;arte: non con l&#8217;intento di scoprire quale sia quello &#171;vero&#187;, ma per il piacere che i quadri ci danno e per conservare quelli che possiedono maggior valore. Esistono molti sistemi di realt&#224; intellettuali e alcuni li percepiamo come pi&#249; dotati di qualit&#224; di altri, ma tale percezione &#232; il risultato della nostra storia personale e dei nostri modelli di valore in quel momento.&#8221;</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Perché i giovani di oggi sono i peggiori di sempre?]]></title><description><![CDATA[E perch&#233; &#232; tutta colpa della trap?]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/perche-i-giovani-di-oggi-sono-i-peggiori</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/perche-i-giovani-di-oggi-sono-i-peggiori</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Mon, 17 Aug 2026 17:42:08 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/46cc8618-d4f8-4c7d-8948-ca05ff20d1aa_1200x630.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/211580971?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1Ruv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbf93c900-6fbf-4476-9d36-6671051caec2_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Siete d&#8217;accordo che i giovani d&#8217;oggi sono pi&#249; violenti, maleducati e ignoranti della generazione che li ha preceduti? Beh, sappiate che anche <strong>Platone</strong> &#232; dalla vostra parte. L&#8217;idea che l&#8217;alba dell&#8217;apocalisse coincida con la crescita dei nuovi adolescenti &#232; antica quanto la storia umana, e si concretizza in una serie di consuetudini a dir poco sclerotiche. </em></p><p><em>Come nella miglior tradizione platonica anche </em><strong>La Repubblica</strong><em> &#232; un testo dialogico, che verte intorno al tema della giustizia e della buona societ&#224;. Per Platone il modello al quale aspirare &#232; quello della </em><strong>Kallipolis</strong><em> (la &#8220;citt&#224; ideale&#8221;), in cui la stabilit&#224; politica non dipende esclusivamente dalle norme burocratiche, ma dalla formazione spirituale e intellettuale dei cittadini.</em></p><p><em>Quelli che seguono sono due passaggi a dir poco esplicativi di come certi pregiudizi continuino a sopravvivere nella nostra societ&#224;, sebbene la tradizione scritta ne offra una chiara e quasi ironica testimonianza.</em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg" width="1456" height="332" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:332,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:561110,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/211580971?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pYbE!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ac21c9c-b62c-4ac0-9391-121d9d70708c_3020x688.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Socrate sta dialogando con Adimanto, uno dei fratelli maggiori di Platone, che viene descritto in diverse opere come una sorta di pedagogo. In questo dialogo Platone, attraverso Socrate, illustra come la retta formazione musicale e ginnica renda superfluo ogni eventuale legiferazione sui costumi giovanili. Principia Socrate.</em></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#171;Occorrer&#224; dunque, come si diceva fin dall&#8217;inizio, che i nostri ragazzi prendano parte a giochi precocemente ben disciplinati, perch&#233; se questi diventano trasgressivi, e i ragazzi con essi, non &#232; possibile che ne crescano uomini rispettosi della legge e davvero seri.&#187;<br>&#171;Come no?&#187; disse.<br>&#171;Una volta dunque che i ragazzi abbiano avuto un buon inizio con i loro giochi, accoglieranno in s&#233; grazie alla musica l&#8217;ordine della legge, proprio al contrario degli altri, e questo li seguir&#224; in ogni circostanza e li far&#224; crescere, raddrizzando ogni possibile cedimento precedente della citt&#224;.&#187;<br>&#171;&#200; proprio vero&#187; disse.<br>&#171;E questi uomini&#187; dissi &#171;ritroveranno allora quelle norme che sembrano esser minori, e che quelli di prima avevano del tutto soppresse.&#187;<br>&#171;Quali?&#187;<br>&#171;Le seguenti: il silenzio che si addice ai giovani in presenza di anziani; lasciarli sedere e alzarsi in piedi davanti a loro, prendersi cura dei genitori; taglio dei capelli, abbigliamento, calzature e tutto l&#8217;aspetto fisico, e ogni altra cosa del genere. Non credi?&#187;<br>&#171;Io s&#236;.&#187;<br>&#171;Ma legiferare su queste cose penso sia ingenuo: non lo si fa e del resto queste disposizioni non durerebbero per quanto promulgate oralmente e per iscritto.&#187;<br>&#171;E come potrebbero?&#187;<br>&#171;D&#8217;altronde &#232; probabile&#187; dissi, &#171;Adimanto, che grazie all&#8217;impulso iniziale fornito dall&#8217;educazione, si continui nella stessa direzione anche in seguito: il simile non chiama sempre il simile?&#187;</p></div><blockquote><p>Platone, <em>La Repubblica</em>, trad. a cura di Mario Vegetti, BUR, Milano, 2025, Libro IV, 424e5-425c, pp. 553-555</p></blockquote><p><em>Con questo scambio Platone mette a fuoco la necessit&#224; di porre maggiore attenzione all&#8217;educazione dei giovani, prima di limitarne le trasgressioni quando ormai il loro comportamento &#232; irrimediabilmente corrotto. Parla della musica, criticando in modo indiretto le nuove mode e i nuovi costumi (per Platone il modo lidio rappresenta quello che per molti genitori oggi &#232; la trap). Allo stesso modo evoca costumi che evidentemente ritiene messi in crisi, come il rispetto per i pi&#249; anziani e l&#8217;abbigliamento adeguato, non diversamente dagli attuali cinquantenni al bar sport tra una Moretti e l&#8217;altra. Nessuna legge pu&#242; sostituire la corretta educazione, ma considerando che ci lamentiamo delle stesse identiche cose ancor oggi, forse che cosa sia la &#8220;corretta educazione&#8221; sfuggiva a Platone quanto a noi.</em></p><div id="youtube2-32tB2Ljo8m4" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;32tB2Ljo8m4&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/32tB2Ljo8m4?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p><em>In quest&#8217;ultimo passaggio tratto dal Libro VIII, troviamo sempre il nostro Adimanto che conferma le osservazioni di Socrate sulla dissoluzione dei ruoli tradizionali della famiglia, della scuola e dell&#8217;intera societ&#224;, per mano dell&#8217;individualismo dilagante a causa del morbo della democrazia.</em></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#171;Quando, penso, una citt&#224; democratica, assetata di libert&#224;, viene a trovarsi sotto la guida di cattivi coppieri, e si ubriaca bevendo libert&#224; pura ben oltre il dovuto, allora punisce i suoi governanti - a meno che non siano del tutto indulgenti e di libert&#224; non ne concedano molta - con l&#8217;accusa di essere abominevoli oligarchi.&#187;<br>&#171;Fanno proprio questo&#187; disse.<br>&#171;E quelli&#187; dissi &#171;che obbediscono ai governanti li copre d&#8217;insulti, chiamandoli schiavi volontari e nullit&#224;, mentre loda e onora, in privato e in pubblico, i governanti che sono simili ai sudditi e i sudditi che sono simili ai governanti. Non &#232; allora inevitabile che in una simile citt&#224; il principio della libert&#224; si estenda a tutto?&#187;<br>&#171;Come no?&#187;<br>&#171;E che l&#8217;anarchia&#187; dissi, &#171;amico mio, quando vi ha messo radici, penetri nelle case private e raggiunga persino gli animali?&#187;<br>&#171;In che senso&#187; disse lui &#171;affermiamo una cosa simile?&#187;<br>&#171;Per esempio&#187; dissi, &#171;nel senso che il padre si abitua a rendersi simile ai ragazzi e a temere i figli, e il figlio somiglia al padre e non rispetta n&#233; teme i genitori, per essere davvero libero; e il meteco si eguaglia al cittadino, il cittadino al meteco, e lo stesso lo straniero.&#187;<br>&#171;Succede infatti cos&#236;&#187; disse.<br>&#171;Questo succede&#187; dissi io &#171;e qualche altra piccolezza: il maestro in un simile posto teme gli alunni e li adula, e gli allievi non tengono in nessun conto i maestri e cos&#236; pure i pedagoghi; e in generale i giovani assomigliano agli anziani e competono con loro nelle parole e nelle azioni, mentre i vecchi, per compiacere ai giovani, abbondano in facezie e spiritosaggini, imitandoli per non sembrare sgradevoli e dispotici.&#187;</p></div><blockquote><p>Platone, <em>La Repubblica</em>, trad. a cura di Mario Vegetti, BUR, Milano, 2025, Libro VIII, 562d-563b, pp. 989-991</p></blockquote><p><em>L&#8217;individualismo rende i giovani insofferenti all&#8217;autorit&#224;, ne esalta l&#8217;egoismo e il desiderio di prevaricazione. I genitori non fanno pi&#249; i genitori ma diventano amici dei loro figli, i maestri succubi dei loro stessi allievi mentre i vecchi cercano di copiare lo stile e lo slang giovanile ricoprendosi di ridicolo. </em></p><p><em>Alla luce di quanto abbiamo letto mi sento di dire che non &#232; corretto indicare &#8211; come molti fanno &#8211; la generazione nata degli anni &#8216;90 come la migliore, n&#233; quella degli anni &#8217;80 o &#8217;70, e nemmeno quelli che hanno fatto la Seconda Guerra Mondiale n&#233; la prima. Platone &#232; molto chiaro in merito: tutto &#232; andato in malora dopo l&#8217;unica e irripetibile classe del 427 a.C., con tanto di sequenza finale <a href="https://www.youtube.com/watch?v=fXzcTdsRDjE">in stile Breakfast Club</a>. Ed eccoci ancora qui, incastrati tra le note dei Simple Minds e vecchi album di fotografie sbiadite, a vivere un&#8217;eco dei pregiudizi di ieri.</em></p><div id="youtube2-BV39unMUCu0" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;BV39unMUCu0&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/BV39unMUCu0?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><p>&#128161; Lo spunto di questo articolo arriva da una diretta sul <a href="https://www.tiktok.com/@stefano.grassi04?lang=it-IT">canale TikTok di Stefano Grassi</a> dedicata al comportamento giovanile e intitolata <em>&#8220;I nostri figli sono maleducati?&#8221;</em>. Grassi &#232; noto anche come Cyrano<sup>2</sup>, firma del sito d&#8217;informazione <a href="https://www.futurabile.it/">Futurabile</a>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/211580971?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!erlv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4d54684-d62a-4c92-a9e5-8d04d7c26bfd_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/perche-i-giovani-di-oggi-sono-i-peggiori?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/perche-i-giovani-di-oggi-sono-i-peggiori?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Le strade sterrate della teoria estetica]]></title><description><![CDATA[Un articolo da leggere col GPS spento]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/le-strade-sterrate-della-teoria-estetica</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/le-strade-sterrate-della-teoria-estetica</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Mon, 10 Aug 2026 14:14:09 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3d471904-f0d3-42ec-8f4d-07a75566c0ab_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gc6w!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00ccd277-2505-4a88-b1d1-21390cdd09fc_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Tra gli insegnamenti pi&#249; stimolanti che lo zen ci ha donati c&#8217;&#232; certamente quello di dimenticare l&#8217;oggetto del nostro interesse per riscoprirlo con occhi nuovi. &#200; una pratica che nel mio lavoro di critico, risulta sempre molto utile per disinnescare gli automatismi del pregiudizio. Qui di seguito trovate qualche passaggio che ho raccolto qua e l&#224;, dallo zen alla teoria estetica, deviando dalla strada diretta.</em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg" width="1096" height="1639" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1639,&quot;width&quot;:1096,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:309262,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yLTo!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f05446-9a6d-43ff-be87-0f802a4751cf_1096x1639.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Ch&#333;bunsai Eishi (<span>&#40165;&#25991;&#25998;&#26628;&#20043;</span>, noto anche come Hosoda Eishi; 1756&#8211;1829), <em>F&#363;ry&#363; ryaku rokugei &#8211; Ikebana</em> (<span>&#39080;&#27969;&#30053;&#20845;&#33464;</span> <span>&#29983;&#33457;</span>), ovvero &#8220;La composizione floreale&#8221;, dalla serie &#8220;Le sei arti in versione alla moda&#8221;, xilografia policroma su carta (nishiki-e), c. 1793&#8211;94</figcaption></figure></div><blockquote><p>Le ore di lezione trascorrevano quasi in silenzio: in Oriente si &#232; sempre attribuito un valore particolare alla tradizione orale, o pi&#249; esattamente alla tradizione &#171;da cuore a cuore&#187;. Da una parte, si ritiene che la trasmissione diretta impedisca l&#8217;irrigidirsi dello spirito della dottrina in un sapere dogmatico; dall&#8217;altra, &#232; importante che le regole consacrate dai Maestri e le esperienze acquisite con loro sforzi non vengono a conoscenza dei profani.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Gusty Herrigel, <em>Lo zen e l&#8217;arte di disporre i fiori</em>, SE, Milano, 1993, p. 21</p></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png" width="528" height="112.60663507109005" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:180,&quot;width&quot;:844,&quot;resizeWidth&quot;:528,&quot;bytes&quot;:216012,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xS86!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da16b86-639c-40c5-ba46-dd0eedadbc2d_844x180.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Se davvero si vuole essere maestri di un&#8217;arte, la conoscenza tecnica non &#232; sufficiente. Bisogna trascendere la tecnica, in modo che l&#8217;arte diventi un&#8217;arte senza arte, che sgorga dall&#8217;inconscio.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>D.T. Suzuki, dalla prefazione a <em>Lo zen nel tiro con l'arco</em> di Eugen Herrigel</p></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg" width="543" height="65" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:65,&quot;width&quot;:543,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:18413,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KIeQ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d2ffe20-4a27-4de8-bfd0-42136806d91b_543x65.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>L&#8217;insegnamento scritto su carta non &#232; il vero insegnamento. L&#8217;insegnamento scritto &#232; una specie di cibo per il vostro cervello. Naturalmente, &#232; necessario prendere cibo per il vostro cervello, ma &#232; pi&#249; importante essere se stessi mediante la pratica del giusto sistema di vita.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Shunryu Suzuki-roshi, <em>Mente zen Mente di principiante - Discorsi sulla pratica della meditazione</em>, Ubaldini Editore, Roma, 2018, pp. 30-31</p></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png" width="560" height="91.30434782608695" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:180,&quot;width&quot;:1104,&quot;resizeWidth&quot;:560,&quot;bytes&quot;:309542,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ftjh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51fb9ff3-210a-4e57-a3f8-1adad9d88909_1104x180.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Il poeta si trasforma in visionario tramite un lungo disordine di tutti i sensi.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Arthur Rimbaud</p></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png" width="578" height="92.23404255319149" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:180,&quot;width&quot;:1128,&quot;resizeWidth&quot;:578,&quot;bytes&quot;:359852,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MbDT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc7d74c4f-bf2f-4694-8e73-8e203ce898db_1128x180.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Per comprendere il significato dei prodotti artistici dobbiamo per un po&#8217; dimenticarli, distoglierci da essi e rivolgerci alle forze e alle condizioni ordinarie dell&#8217;esperienza che solitamente non consideriamo estetica. Dobbiamo arrivare alla teoria dell&#8217;arte deviando dalla strada diretta.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>John Dewey, <em>Arte come esperienza</em>, Aesthetica, Milano, 2020, p. 32</p></div><div><hr></div><div class="bandcamp-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://epepemusic.bandcamp.com/track/midnight-ouah&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Midnight Ouah, by Ep&#233;p&#233;&quot;,&quot;description&quot;:&quot;from the album Ep&#233;p&#233;&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e707cf24-ff9e-4969-bdc5-8989d55ab3e4_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;Ep&#233;p&#233;&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=1808843922/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:false}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=1808843922/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/le-strade-sterrate-della-teoria-estetica?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/le-strade-sterrate-della-teoria-estetica?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/210588756?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T8KA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F56d3fcb9-3c4c-4ae8-b350-63ba4ec2059a_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Si può dimostrare l’esistenza di Dio attraverso la Logica?]]></title><description><![CDATA[Ma soprattutto: lo si pu&#242; fare su TikTok?]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/si-puo-dimostrare-lesistenza-di-dio</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/si-puo-dimostrare-lesistenza-di-dio</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sun, 02 Aug 2026 06:02:02 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FV3l!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad02f498-0ec4-4079-bcb1-78bd24ab5ff3_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p>Avete presente quegli orribili calendari a strappo in cui a ogni giorno dell&#8217;anno corrispondono frasi motivazionali tratte da aforismi.it<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>? Ecco, in tutte le variazioni possibili di quel sciagurato calendario troverete ineluttabilmente questo motto: &#8220;<em>Chi dimentica il passato &#232; condannato a ripeterlo</em>&#8221;. Bello, eh? Peccato che <strong>George Santayana</strong>, acuto quanto dimenticato filosofo ispano-americano, non avesse mai scritto quella roba l&#236;. </p><p>Di citazioni tragicamente fraintese <a href="/__u/digressioni.substack.com/p/la-legge-di-conservazione-della-cultura?utm_source=publication-search">ne avevo gi&#224; scritto a proposito di Lavoisier</a>; in quel caso mancava il contesto per donare alla frase la sua forza originaria, stavolta invece &#232; stata attuata una vera e propria riscrittura &#8211; una reinterpretazione potremmo dire. Le esatte parole del filosofo recitano cos&#236;: &#8220;<em>Those who <strong>cannot remember</strong> the past are condemned to repeat it</em>&#8221;,  ovvero: &#8220;<em>Coloro che <strong>non possono ricordare</strong> il passato sono condannati a ripeterlo</em>&#8221;. Capite bene che in questo modo il senso della frase cambia irrimediabilmente. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png" width="355" height="545" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:545,&quot;width&quot;:355,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:180754,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u5z3!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb6b2c225-817a-418a-8c5b-2a6cebabe874_355x545.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Un giovane George Santayana sfoggia con orgoglio il suo baffo filosofico (circa 1905).</figcaption></figure></div><p>Nei suoi testi, fortemente influenzati dal linguaggio pragmatico di Ralph Waldo Emerson e del suo mentore William James, Santayana parla di &#171;<em><strong>retentiveness</strong></em>&#187;, ovvero della capacit&#224; di trattenere a s&#233; la memoria di un&#8217;esperienza (non quindi una memoria storica, come suggerisce la riscrittura di cui sopra). Secondo il nostro intellettuale di origine spagnola, abbandonando la persistenza della memoria si ricade in una sorta di <strong>infanzia perpetua</strong>, in cui il soggetto &#232; impossibilitato ad apprendere alcunch&#233;. Nel paragrafo da cui questa frase &#232; stata decontestualizzata per pi&#249; di un secolo, il filosofo americano stava parlando di progresso: </p><div class="pullquote"><p>&#8220;<em>Progress, far from consisting in change, <strong>depends on retentiveness</strong></em>&#8221; </p></div><p>Per Santayana il cambiamento &#232; solo parte del processo che porta al progresso, c&#8217;&#232; bisogno di chi quella memoria l&#8217;ha conservata<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>. Ma non tutti possono. L&#8217;individuo che Santayana ci indica nella sua celebre frase &#232; incapace di <em>curare</em> e <em>trattenere</em> l&#8217;esperienza per farne materia di orientamento razionale, per cui &#232; costretto a rivivere ogni giorno come il precedente, senza possibilit&#224; di maturare.</p><p>Da quando frequento TikTok Italia ho iniziato ad abitare in stanze live in cui la &#171;<em>retentiveness</em>&#187; &#232; una prassi <strong>obsoleta</strong>, per non dire fortemente osteggiata. I partecipanti a queste live muoiono con la chiusura di queste e risorgono alla puntuale riapertura del mattino dopo, ignari degli eventi occorsi durante l&#8217;appuntamento precedente. Se fosse un film sarebbe un ritorno dei morti viventi in cui gli zombie vagano confusi tra le strade di una metropoli svuotata, condannati a errare invano, dimentichi di aver divorato gli ultimi cervelli rimasti centinaia di notti or sono. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg" width="480" height="360" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:360,&quot;width&quot;:480,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:40487,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JVKx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06b6d94-1f14-4b1b-b15e-01273526566e_480x360.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Le stesse live con i medesimi argomenti si accavallano quotidianamente in una marcescente metonimia. Influenzati come sempre dalle mode americane, stavolta le nuove generazioni hanno scoperto il <em>debate</em>, ovvero la formalizzazione del dibattito tipica delle scuole americane. Normalmente negli USA il <em>debate</em> &#232; uno strumento <strong>pedagogico</strong>, tanto che lo sforzo reale di chi partecipa sta nel dover difendere una posizione alla quale si &#232; estranei se non proprio avversi (per es. dibattito sul tema del razzismo negli USA: vieni sorteggiato per far parte del gruppo favorevole alla reintroduzione della segregazione nelle scuole, per cui dovrai prepararti a difendere quella posizione studiando l&#8217;argomento e le tesi dei segregazionisti). Negli ultimi dieci anni organizzazioni come Turning Point USA hanno portato nei licei e universit&#224; americane un modo di dibattere molto pop, concentrato sull&#8217;uno contro uno e con tesi spesso estreme dal sicuro successo mediatico. <strong>Ma se il dibattito era gi&#224; presente in questi istituti, perch&#233; un gruppo di studenti ed ex-studenti di destra ne ha fatto la propria identit&#224;?</strong> Perch&#233; per decenni il <em>debate</em> &#232; stato un terreno di confronto che ha escluso aprioristicamente i giovani conservatori. </p><p>Gi&#224; agli inizi degli anni &#8216;10 del 2000, lo scienziato cognitivo di origini canadesi <strong>Steven Pinker</strong>, aveva avvertito la societ&#224; americana del pericolo covato nelle universit&#224; statunitensi, in cui migliaia di giovani menti venivano automaticamente escluse dallo scontro intellettuale per via della loro appartenenza politica. Di recente &#232; ritornato a parlare di questo argomento, <a href="https://www.youtube.com/watch?v=5UePB46RJ5M">in relazione alla libert&#224; di parola</a>, specificando come la censura di idee anche estreme in ambito universitario crei l&#8217;effetto opposto a quello desiderato<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>. Strano: sembra che la radicalizzazione sia un fenomeno che naturalmente emerge dall&#8217;indifferenza. Chi l&#8217;avrebbe mai detto. </p><p>Tra gli argomenti pi&#249; ricorsivi e impaludati dei dibattiti in salsa italiana su TikTok cito giusto i pi&#249; quotati: &#8220;<strong>L&#8217;aborto &#232; immorale</strong>&#8221;, &#8220;<strong>Le coppie omosessuali possono adottare?</strong>&#8221;, &#8220;<strong>La Terra &#232; piatta e ho le prove</strong>&#8221; e ovviamente l&#8217;immancabile binomio &#8220;<strong>Dio esiste</strong>&#8221; / &#8220;<strong>Dio non esiste</strong>&#8221;. Ma seguendo le regole del <em>debate</em> americano alla Turning Point USA, quello di cui saremo spettatori non sar&#224; un dibattito dove il fine ultimo coincide con l&#8217;esplorazione epistemologica, ma una scazzottata a suon di premesse finch&#233; uno dei due contendenti non si ritrover&#224; coattivamente silenziato dal moderatore, pubblicamente umiliato vita natural durante.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg" width="750" height="500" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:500,&quot;width&quot;:750,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:58203,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!en2q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F335b5634-87a4-4e92-92d2-458cac902300_750x500.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Ora mettiamo un attimo da parte la questione sociale e raccogliamoci intorno al fuoco della ragione per parlare di d&#232;i.<br><br>Gran parte dei dibattiti intorno alla religione su TikTok si concentrano sull&#8217;esistenza degli d&#232;i<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>, ma invece di entrare nel merito delle questioni teologiche, si preferisce argomentare con l&#8217;uso esclusivo (ed escludente) della logica. C&#8217;&#232; per&#242; un fatto inoppugnabile che spesso sfugge a chi conduce questo genere di dibattiti, cio&#232; che con la logica &#232; impossibile dimostrare <strong>oggettivamente</strong> l&#8217;esistenza di alcunch&#233;, perch&#233; semplicemente la logica <strong>non funziona in questo modo</strong>. Con la logica possiamo dimostrare che l&#8217;argomento utilizzato sia <strong>valido</strong>, attraverso una solida verifica delle premesse e restando all&#8217;interno di un linguaggio formale e delle regole d&#8217;inferenza determinate. </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;">premessa verificata + logica corretta &#8658; conclusione verissima</p></div><p>Detto in soldoni: un ragionamento deduttivo corretto che si basi su delle premesse verificate, non pu&#242; che portare a una conclusione <strong>veritiera</strong>. Peccato che la logica di per s&#233; non serva a confermare la verit&#224; <em>empirica</em> delle premesse, n&#233; a garantire che queste abbiano un riscontro <strong>concreto</strong> nel mondo reale. Per affermare che qualcosa esiste <em>oggettivamente</em> &#232; necessario possedere una serie di elementi che non si esauriscono nella scolastica applicazione del pensiero logico, perch&#233; dobbiamo considerare che a un certo punto arriver&#224; l&#8217;empirismo a bussare alla nostra porta chiedendoci conto dei dati, parametri e comparazioni raccolti sull&#8217;oggetto in questione. Tra i pi&#249; fervidi sostenitori dell&#8217;applicazione oggettivante della logica c&#8217;&#232; chi addirittura ha voluto recuperare il tomismo, per quanto notoriamente condizionato da un determinismo per cui la causa prima (ovviamente incausata) debba essere <em>necessariamente</em> intelligente e provvidente, un salto logico che pi&#249; che dal trampolino sembra protrarsi da una finestra del cinquantesimo piano.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg" width="488" height="365" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:365,&quot;width&quot;:488,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:36957,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DUJT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e5d8fc7-c377-4f19-ad55-54764cdf3791_488x365.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Ci&#242; che rende incredibilmente sterile questo genere di dibattiti &#232; proprio la riduzione dello spiritualismo e della fede religiosa a mero gioco logico, in cui tutto si risolve in una gara a chi apparecchia la tavola con le premesse pi&#249; ingarbugliate, fregandosene che la cena ormai si &#232; freddata e agli ospiti &#232; passata la fame. Questa infatti pi&#249; che una riscoperta dei valori cattolici da parte della Gen Z (questione su cui molti sociologi in questi ultimi due anni si  stanno scervellando<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a>) sembra la classica ricerca di un&#8217;<strong>identit&#224;</strong>. In un periodo in cui il progressismo sembra un carrozzone di concetti stantii che i giovani spesso danno per scontati, si cerca rifugio nella rigidit&#224; della tradizione, ma solo in quanto apparenza e mai come verit&#224; sostanziale del proprio agire. Immaginate un attimo se i profeti dell&#8217;antichit&#224; come Maometto, Siddhartha, Mani, Giovanni Battista, Ges&#249;, Mah&#257;v&#299;ra, Confucio e Abu Isa, invece di sermoneggiare e agire in base ai propri insegnamenti, si fossero limitati alla predica per poi tornarsene a casa a giocare alla PlayStation. Li avrebbero cacciati dai villaggi a suon di improperi. </p><p>Una cosa che imparai da ragazzino mentre ero in missione con i gesuiti (s&#236;, prima di diventare un eretico sono stato un bravo chierichetto), era la forza della <strong>testimonianza</strong>. Assistere all&#8217;agire della carit&#224; in momenti di disperazione pu&#242; smuovere lo spirito pi&#249; impietrito. Ma chi pone la ricerca della divinit&#224; sul piano logico spesso non ha questo tipo di esperienza nel proprio retroterra, non ha vissuto l&#8217;agire come prassi morale. Incapaci di trattenere l&#8217;esperienza, questi tardo adolescenti diventano cristiani che riconosco il povero <em>al massimo</em> come ente, ma di certo non si spoglierebbero dei loro beni per lui. Non fu forse uno dei pi&#249; grandi mistici tedeschi del Medioevo a dire: </p><blockquote><p>&#171;Se vuoi essere perfetto, cessa di starnazzare su Dio.&#187;</p></blockquote><p>Non &#232; un caso infatti se in queste live sono proprio i credenti stessi coloro che pi&#249; si esprimono attraverso <em>slur</em> di ogni genere, sogghignando a parole come &#171;<em>negro</em>&#187; o &#171;<em>frocio</em>&#187;, sviluppando cos&#236; un abisso linguistico (quanto spirituale) tra parola e azione che farebbe tremare i polsi anche al cattolico meno praticante. La parola, per loro, ha come unico scopo <strong>l&#8217;annientamento del nemico </strong>tramite l&#8217;autorevolezza della logica e non la predicazione di un messaggio. Al contempo l&#8217;azione diventa del tutto irrilevante, poich&#233; sconfina dai limiti del dibattito virtuale. </p><p>In un certo senso questa ossessione per <strong>il valore salvifico della logica</strong>, dissimula un improbabile incontro segreto tra positivismo e religione. &#200; una fede che non &#232; pi&#249; timore paralizzante della scelta, come in Kierkegaard, ma ricerca spasmodica di certezze inalienabili. Non c&#8217;&#232; spazio per il nuovo, per l&#8217;<strong>esperienza</strong>, si scava alla ricerca di presupposti sempre pi&#249; profondi, ignorando il mondo in superficie dove questi presupposti assumono valore. </p><p>E cos&#236; a ogni nuovo dibattito, a prescindere da quanto detto durante l&#8217;incontro precedente, si ricomincia come se nulla fosse, applicando pedissequamente i vecchi concetti e allacciandone di nuovi solo allo scopo di provare la veridicit&#224; delle proprie premesse.<em> </em>Giorno dopo giorno, strappo dopo strappo, aforisma dopo aforisma.</p><div id="youtube2-nCcpjjFiyjc" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;nCcpjjFiyjc&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/nCcpjjFiyjc?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/si-puo-dimostrare-lesistenza-di-dio?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/si-puo-dimostrare-lesistenza-di-dio?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208852767?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!na2e!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78dd12d4-1415-41e7-b701-c94e6acb3ea9_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Qui prima vi era un errore di battitura notevole: &#171;aformismi.it&#187;, ma grazie al pronto intervento di <span class="mention-wrap" data-attrs="{&quot;name&quot;:&quot;Andrea Pachetti&quot;,&quot;id&quot;:34680587,&quot;type&quot;:&quot;user&quot;,&quot;url&quot;:null,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://bucketeer-e05bbc84-baa3-437e-9518-adb32be77984.s3.amazonaws.com/public/images/fed49b31-9516-46a0-9134-2dadc70a6602_333x333.jpeg&quot;,&quot;uuid&quot;:&quot;86a4fb49-8c6f-48ab-a9db-bfb60b889842&quot;}" data-component-name="MentionToDOM"></span> ora non c&#8217;&#232; pi&#249;. Prendetevela con lui. </p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Questo concetto &#232; molto simile alla figura antropologica dello sciamano Zu&#241;i analizzata da Ruth Benedict in <em>Modelli di cultura</em> (1934). </p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;2362a27d-bde1-4c4a-a0f8-03a4596fc4c9&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Il testo che segue &#232; tratto da Patterns of Culture, uno dei pi&#249; rinomati e studiati classici dell&#8217;antropologia. Dopo il brano di Benedict troverete una breve rielaborazione di alcuni appunti che presi a margine di queste pagine.&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Antropologia dell'outsider&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:119636795,&quot;name&quot;:&quot;Giuseppe Di Lorenzo&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Faccio il critico, scrivo di musica e teatro. &quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!VA6O!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa088451a-ef38-4e38-b66f-335def82d5c9_273x273.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-03-25T10:36:01.895Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/af942152-527f-4e9c-8030-67846a621548_1200x630.png&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/antropologia-delloutsider&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:192076826,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:2,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:6161756,&quot;publication_name&quot;:&quot;Digressioni&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!709R!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6051d21f-8000-48ae-bcfe-3b7597f9f8e9_102x102.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Il ragionamento di Pinker &#232; il seguente: se lo studente viene sistematicamente allontanato ogni volta che si interessa di qualche argomento considerato pericoloso, la sua seconda opzione dopo l&#8217;universit&#224; sar&#224; internet. E su internet c&#8217;&#232; la giungla. Tra <em>men's rights activists</em> e personaggi disturbati ed estremisti come Ben Shapiro e Andrew Tate, lo studente incontrer&#224; una versione senza filtro di quelle stesse idee, rendendole ai loro occhi ancora pi&#249; esotiche e giuste, in quanto censurate &#8220;dal potere&#8221;. </p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>Allo stesso modo, in maniera controintuitiva, gli d&#232;i sono protagonisti di moltissime discussioni su TikTok in merito alla Terra piatta.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p>Vedi sul sito della BBC: <em><a href="https://www.bbc.com/news/articles/c0k1jddl51no">We thought Gen Z had started going to church in droves. But the truth is more complicated</a></em> (2026) - articolo a cura di Catherine Wyatt.<br><br></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Qualcosa di più reale della stufa]]></title><description><![CDATA[Ovvero sul perch&#233; la Qualit&#224; antecede l&#8217;esperienza]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/qualcosa-di-piu-reale-della-stufa</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/qualcosa-di-piu-reale-della-stufa</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sat, 25 Jul 2026 13:30:45 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2b638ea1-56da-42b2-8e78-529744880b33_1731x909.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll-5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7f0a3e9e-44db-4ec6-a4b8-866b27db23a3_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Una delle pi&#249; felici intuizioni di Robert Pirsig nella sua Metafisica della Qualit&#224;, &#232; stata quella di posizionare la Qualit&#224; come sorgente della realt&#224; fenomenica. In questo modo l&#8217;universo, sia nel microscopico che nel macroscopico, cessa di essere una fitta rete di relazioni causali, e muta invece nella sala da ballo di una danza valoriale, in cui dire che &#8220;A &#232; la causa di B&#8221; equivale a dire che &#8220;B attribuisce valore alla condizione preliminare di A&#8221;. Un passo avanti non solo nella precisione scientifica del linguaggio, ma anche nell&#8217;ontologia in senso lato. Questa epifania di Pirsig sar&#224; poi comprovata in lungo e largo, dall&#8217;antropologia alla biologia, come nelle scienze sociali e nei processi culturali, e trova i suoi prodromi in Hume e ovviamente nella scuola pragmatista di William James, Charles Pierce e John Dewey.</em></p><p><em>Qua di seguito potete leggere alcune riflessioni che ho raccolto in questi anni, brevi stilettate che raccontano l&#8217;innata avversione che la realt&#224; possiede nei confronti del determinismo causale.</em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:220067,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6QWt!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fecaf38a4-5330-4b7b-a04d-91b04d1d5562_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>[&#8230;] l&#8217;obiettivo del processo omeostatico non &#232; unicamente di raggiungere uno stato stabile. Guardando a posteriori, si ha l&#8217;impressione che le singole cellule, come gli organismi pluricellulari, si sforzino di raggiungere una forma particolare di stabilit&#224;: una stabilit&#224; favorevole alla crescita. Una simile regolazione naturale positiva si pu&#242; definire come tesa al futuro dell&#8217;organismo; essa esprime una tendenza a proiettare s&#233; stessi nel tempo per mezzo di una regolazione ottimizzata della vita e della potenziale progenie. Si pu&#242; dire che gli organismi vogliono essere sani, e si comportano di conseguenza.</p><p>Come seconda cosa, &#232; raro che le attivit&#224; fisiologiche mantengono livelli stabiliti, come se fossero dei termostati. Esistono invece sfumature gradi di regolazione; ci sono livelli, disposti lungo determinate scale, che corrispondono, in definitiva, a una maggiore o minore perfezione del processo regolativo. Tale processo corrisponde a ci&#242; che comunemente sperimentiamo come sentimenti, e le due questioni hanno una stretta relazione: la prima, ossia la qualit&#224;, buona o cattiva, di uno stato vitale &#232; la base della seconda, il sentire. A proposito, &#232; singolare considerare che, in genere, non dobbiamo andare dal medico per scoprire se i parametri essenziali della nostra salute e sono a posto; n&#233; abbiamo bisogno, allo scopo, di un esame del sangue: i sentimenti ci offrono istante per istante una panoramica sul nostro stato di salute; i gradi di benessere, o di malessere, fanno da sentinella.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Antonio Damasio, <em>Lo strano ordine delle cose</em></p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:244726,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Iaqa!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc15c455e-65cd-43f3-89aa-fbd846090c13_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Gli eventi della natura sono sempre interazioni. Tutti gli eventi di un sistema occorrono in relazione ad un altro sistema. [&#8230;] Le propriet&#224; delle &#8220;cose&#8221; si manifestano [&#8230;] solo nel momento dell&#8217;interazione, cio&#232; ai bordi del processo, e sono tali solo in relazione ad altre cose, e non possono essere previste in modo univoco, ma solo in modo <em>probabilistico</em>.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Carlo Rovelli, <em>La realt&#224; non &#232; come ci appare</em></p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:272467,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Gto!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d53d9f9-5031-49aa-bc55-765e7d3af336_1080x240.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Non &#232; la sostanza che &#232; nello spazio, ma gli attributi. Ci&#242; che troviamo nello spazio sono il rosso della rosa e l&#8217;odore del gelsomino e il rumore del cannone. Tutti abbiamo detto ai nostri dentisti dove si trova il nostro mal di denti. Quindi lo spazio non &#232; una relazione tra sostanze, ma tra attributi.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Alfred North Whitehead, <em>Il concetto di natura</em></p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:299045,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!diio!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F856afc57-3eb4-47fb-bf88-9ac0acda976d_1080x240.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Come benissimo si esprime A. Naville nel suo recente saggio sulla classificazione delle scienze, qualunque legge scientifica, non esprimendo altro che il costante accompagnarsi di certi fenomeni a certi altri, &#232; sempre suscettibile di essere enunciata sotto la forma seguente: se e dovunque il tale fatto si verifica o si &#232; verificato, si verifica pure, o si sar&#224; verificato, il tale altro fatto o insieme di fatti. La verit&#224; di una legge &#232; quindi compatibile, in ciascun caso speciale, tanto col verificarsi quanto col non verificarsi dei fatti di cui in essa si parla, poich&#233; ci&#242; che essa asserisce non &#232; che il tale o il tal altro fatto <em>avvenga, </em>o <em>non avvenga, </em>ma solo quali siano i fatti da cui esso &#232; accompagnato <em>quando avviene, </em>o da cui sarebbe accompagnato <em>nel caso che avvenisse. </em>Per adoperare un paragone atto a chiarire questo concetto, forse un po&#8217; troppo astratto, si potrebbe dire che il sussistere di un certo numero di leggi naturali per un dato ordine di fenomeni &#232; tanto lontano dall&#8217;essere incompatibile con una limitata dipendenza di tali fenomeni dalla volont&#224; dell&#8217;uomo, come, per esempio, l&#8217;esistenza di una rete ferroviaria &#232; lungi dal determinare in modo unico il movimento dei treni che la percorrono. L&#8217;esistenza della rete obbliga i treni a percorrere date linee, nel caso che essi si muovano, ma non implica affatto che essi devano muoversi piuttosto sull&#8217;una che sull&#8217;altra di tali linee, o che essi devano partire a un&#8217;ora piuttosto che a un&#8217;altra, o camminare con la tale o tal altra velocit&#224;, e neppure che essi devano muoversi affatto.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Giovanni Vailati, <em>Scritti filosofici</em></p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/be14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:301878,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qwY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbe14aefb-a225-4fe4-aec8-428a9b8e2859_1080x240.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>A qualunque scuola filosofica si appartenga, &#232; sufficiente sedersi su una stufa rovente per verificare, senza alcun ricorso alla discussione intellettuale, che ci si trova in una condizione a basso livello qualitativo e che il <em>valore</em> della propria posizione &#232; di segno negativo. Tale basso livello di qualit&#224; non &#232; un&#8217;astrazione metafisica nebulosa o criptoreligiosa: &#232; un&#8217;<em>esperienza</em>. Non un giudizio su un&#8217;esperienza, non una descrizione di un&#8217;esperienza: il valore &#232; esso stesso esperienza. Dunque suscettibile di previsione. E di verifica. E riproducibile. &#200; l&#8217;esperienza meno ambigua e pi&#249; univoca che ci sia.</p><p>La nostra cultura ci insegna che &#232; la stufa arroventata a causare direttamente le imprecazioni. Ci insegna che il basso valore &#232; una propriet&#224; della persona che proferisce le imprecazioni. Invece no. Il valore si situa <em>a</em> <em>met&#224; tra</em> la stufa e le imprecazioni. A met&#224; tra il soggetto e l&#8217;oggetto c&#8217;&#232; il valore. Esso &#232; percepito pi&#249; direttamente, pi&#249; immediatamente di qualunque &#8220;s&#233;&#8221; o &#8220;oggetto&#8221; cui venga in seguito ascritto. &#200; <em>pi&#249; reale</em> della stufa. [&#8230;] Nel momento in cui la persona seduta sulla stufa scopre la bassa qualit&#224; della propria situazione, la punta avanzata della sua esperienza &#232; dinamica. Non &#232; che prima pensa: &#8220;Questa stufa scotta&#8221;, e poi prende la decisione razionale di saltar gi&#249;. Una &#8220;vaga impressione di qualcosa di oscuro&#8221; lo fa dinamicamente saltare gi&#249;. Solo in un secondo tempo egli produrr&#224; schemi di pensiero statici per spiegare la sua esperienza.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>R. M. Pirsig, <em>Lila</em></p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png" width="1080" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:230789,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AUYq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8939748a-2f9c-4132-a04b-cbb2651133a0_1080x240.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p><em>Yet all experience is an arch where-through<br>Gleams that untravell&#8217;d world whose margin fades<br>For ever and forever when I move.</em></p></div><blockquote><p><em>L&#8217;esperienza &#232; un arco attraverso cui<br>brilla quel mondo inesplorato, il cui margine svanisce<br>sempre e ogni volta che mi muovo.</em></p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Alfred Tennyson, testo tratto dal poema <em>Ulysses</em>, 1842</p></div><div><hr></div><div class="bandcamp-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://johndwyer.bandcamp.com/track/legs-grow&quot;,&quot;title&quot;:&quot;LEGS GROW, by JOHN DWYER&quot;,&quot;description&quot;:&quot;from the album PILOT SOUNDTRACK&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f25a44ad-8384-4f67-8cc2-2cb06cdeac78_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;John Dwyer&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=361758710/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:false}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=361758710/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/qualcosa-di-piu-reale-della-stufa?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/qualcosa-di-piu-reale-della-stufa?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/208445722?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BlW4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd230b66e-3224-4904-a70c-575ec513280c_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Gesù: il bambino serial-killer]]></title><description><![CDATA[Il grottesco teologico dei Vangeli dell&#8217;infanzia]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/gesu-il-bambino-serial-killer</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/gesu-il-bambino-serial-killer</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Tue, 14 Jul 2026 13:53:50 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1e10e96d-66f2-43b1-a968-376786681460_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp" width="1456" height="1489" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1489,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:690592,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/207001951?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!x6eK!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff661b15b-c525-4df6-bfb8-2fbfc124d6db_1565x1600.webp 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><em>Jesus bringing clay birds to life</em> (&#8220;Ges&#249; bambino d&#224; vita agli uccellini d&#8217;argilla&#8221;), artista anonimo noto come &#8220;Maestro di Zillis&#8221;, circa 1110.</figcaption></figure></div><p>Intorno alla met&#224; del primo secolo a.C. sul conto di tale Ges&#249; da Nazareth giravano voci ormai incontrollate. C&#8217;era chi affermava in pubblica piazza che un Figlio di Dio molto pi&#249; saggio del celebre e amato Honi Hameggel avesse sfidato i farisei e ne fosse uscito vincitore, altri giuravano che i suoi miracoli superavano quelli del potente Hanina ben Dosa. Dicevano fosse imparentato con <strong>Mos&#232;</strong>, che aveva sofferto, che era <strong>risorto</strong> e un sacco di altre robe. Non &#232; difficile immaginare che i primi cristiani fossero un po&#8217; confusi da queste storie, non tutte combaciavano e non esistevano testimoni diretti che potessero confermare o confutare tali dicerie. E cos&#236; cominciarono a comparire i primi <strong>Vangeli</strong>.</p><p>Lo scopo dei Vangeli era piuttosto semplice: <strong>canonizzare la tradizione orale dei cristiani</strong>. In poco tempo nuovi Vangeli sbucavano fuori da ogni parte del Mediterraneo, alcuni seguivano le storie gi&#224; conosciute, altri invece deviavano completamente dal percorso raccontando vicende sempre pi&#249; fantasiose. Solo nel 367 d.C. un vescovo di Alessandria d&#8217;Egitto, elenc&#242; quello che oggi &#232; il canone dei Vangeli cristiani: ventisette libri di cui quattro anonimi titolati<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a> con i nomi di discepoli particolarmente amati dai cristiani dell&#8217;epoca: Marco, Matteo, Luca e Giovanni. Ci&#242; non toglie che molte di queste storie, oggi chiamate &#8220;<strong>apocrife</strong>&#8221;, ebbero un grande successo tra i seguaci di Cristo, tanto da rimanere impresse in altri testi, dipinti, sculture, arrivando fino ai nostri tempi. Tra questi testi credo che uno in particolare si stagli sugli altri per via del suo racconto surreale e a tratti esilarante: il <em><strong>Vangelo dell&#8217;infanzia di Tommaso</strong></em>.</p><p>Ce ne sono diversi di Vangeli dell&#8217;infanzia, e sappiamo che erano molto popolari per via di una grossa dimenticanza nei quattro canonici, ovvero gli anni della crescita di Ges&#249;. Dobbiamo immaginare ci fosse tanta curiosit&#224; intorno all&#8217;infanzia di Ges&#249;, per molti l&#8217;idea di un <strong>bambino con poteri divini </strong>risuonava nei miti pagani che poco prima avevano adorato e seguito. Sicuramente questi sono alcuni dei Vangeli in cui &#232; pi&#249; facile notare in che modo l&#8217;immaginario cristiano costruisse narrazioni attraverso i propri derivati culturali, e non in un vuoto pneumatico spirituale. Come detto questa tipologia di Vangelo era molto popolare, ma quello di Tommaso (noto anche come lo <em>Pseudo-Tommaso </em>tra gli studiosi) &#232; il pi&#249; amato e antico di tutti.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png" width="388" height="630.253807106599" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:985,&quot;resizeWidth&quot;:388,&quot;bytes&quot;:1308534,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/207001951?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H86Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3c13def-1b7b-42a4-a174-ab1f31f086dc_985x1600.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Frammento di papiro identificato nel 2024 del <em>Vangelo dell&#8217;infanzia di Tommaso</em>, circa IV-V secolo d.C..</figcaption></figure></div><p>Tommaso evita con cura le cornici storiche di Luca, le genealogie di Matteo o i prologhi teologici di Giovanni. Le sue due maggiori influenze sono i Vangeli di Luca e Giovanni, non a caso il Vangelo chiude col ritrovamento di Ges&#249; dodicenne nel Tempio di Gerusalemme mentre discute con i dottori della Legge<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a> (la celebre scena rappresentata in Luca 2, 41-52), confermando che la sua funzione era quella di coprire questi anni &#8220;perduti&#8221; senza per&#242; influenzare <em>direttamente</em> gli altri racconti.</p><p>Il bambin Ges&#249; ci viene presentato all&#8217;et&#224; di <strong>cinque anni</strong> che sta giocando assieme ad altri bambini nel guado di un torrente dopo una pioggia. Con l&#8217;argilla ottenuta fa dodici passerotti, ma questa immagine bucolica viene subito ribaltata una volta venuti a conoscenza di un drammatico dettaglio: <em>&#232; sabato!</em> Secondo la tradizione ebraica di sabato si riposa, non si produce, e ogni deviazione dalla Legge non &#232; tollerata. Giuseppe (il padre adottivo di Ges&#249;) venuto a sapere la notizia va incontro al figlio e lo sgrida, in risposta il bambino <strong>trasforma le statuine d&#8217;argilla in passerotti</strong> vivi e vegeti e questi prendono il volo<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a> lasciando il guado. Beh, un po&#8217; <em>bizzoso</em> direte voi, ma alla fine &#232; solo un bambino, non ha mica fatto nulla di male. Per ora.</p><p>Poco dopo Ges&#249; si trova in compagnia del figlio di uno scriba, il quale s&#8217;annoiava con un ramoscello rompendo le belle dighe che Ges&#249; stava pazientemente costruendo intorno al torrente. Notando il gesto capriccioso dell&#8217;amico, Ges&#249; s&#8217;alza tutto infervorato e gli dice: &#171;Iniquo, empio e insensato, che male t&#8217;han fatto le fosse e le acque? Ecco, tu pure ora seccherai come un albero e non metterai n&#233; foglie n&#233; radice n&#233; frutto!&#187; e cos&#236; il bimbo viene trasformato seduta stante <strong>in un albero secco e smorto</strong>. I genitori del bambino lo sdradicano e se lo portano a casa piangendo, mentre Giuseppe e la Madonna si limitano a una strigliata di circostanza<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>. Ma c&#8217;&#232; dell&#8217;altro.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp" width="532" height="811.7428243398392" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1329,&quot;width&quot;:871,&quot;resizeWidth&quot;:532,&quot;bytes&quot;:141864,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/207001951?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t8G7!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22cd35af-cefe-4aaa-9cae-68c16e703203_871x1329.webp 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><em>Jesus macht die Tonv&#246;gelchen lebendig</em> (&#8220;Ges&#249; d&#224; vita agli uccellini d&#8217;argilla&#8221;), artista anonimo, tratto da un codice noto come <em>Klosterneuburger Evangelienwerk</em>, circa XIV secolo.</figcaption></figure></div><p>Nella parabola successiva Ges&#249; stava passeggiando per il villaggio quando un altro bimbo che correva gli batt&#233; per sbaglio contro la spalla. Ges&#249; si gira, lo guarda e gli dice in puro stile Terminator: &#171;<strong>Non te n&#8217;andrai via per la tua strada!</strong>&#187; e lo <em>secca</em>. Cos&#236;, di punto in bianco. Perch&#233; ha osato <em>toccarlo</em>. Al che si crea un gran fermento in paese, nulla di strano a pensarci bene: praticamente Ges&#249; stava sterminando una generazione perch&#233;, povera creatura, nel weekend si annoia. Stavolta Maria e Giuseppe sembrano un po&#8217; preoccupati, ma non tanto per Ges&#249; quanto per le loro vite, dato che adesso c&#8217;era un sacco di gente intenzionata a malmenarli. Ma il nostro macellaio di Nazareth ha una soluzione anche per quello e con un gesto rende <strong>ciechi</strong> gli abitanti che volevano vendicarsi su di loro. A quel punto Giuseppe si vede costretto a reagire e, citando le esatte parole del <em>Vangelo dell&#8217;infanzia di Tommaso</em>: &#171;<strong>gli pigli&#242; l&#8217;orecchio e glielo tir&#242; forte</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a>&#187;.</p><p>Sebbene molto popolari tra i fedeli, questi Vangeli saranno <strong>aspramente</strong> criticati dai teologi. Un atteggiamento assolutamente comprensibile, in particolare per lo <em>Pseudo-Tommaso</em> in cui Cristo viene descritto come un bambino dai poteri divini ma senza la saggezza di un dio: <strong>la sua crudelt&#224; &#232; profondamente umana</strong>, cos&#236; tanto da rendere la lettura di questo Vangelo comica (e non c&#8217;&#232; da escludere che l&#8217;autore ne fosse consapevole). Eppure la sua influenza nella costruzione dell&#8217;immagine di Cristo &#232; storicamente innegabile. Basti considerare che la vicenda dei passerotti di argilla &#232; ripresa nel Corano tra le storie di Ges&#249;:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: justify;">&#1608;&#1614;&#1585;&#1614;&#1587;&#1615;&#1608;&#1604;&#1611;&#1575; &#1573;&#1616;&#1604;&#1614;&#1609;&#1648; &#1576;&#1614;&#1606;&#1616;&#1609;&#1619; &#1573;&#1616;&#1587;&#1618;&#1585;&#1614;&#1648;&#1619;&#1569;&#1616;&#1610;&#1604;&#1614; &#1571;&#1614;&#1606;&#1617;&#1616;&#1609; &#1602;&#1614;&#1583;&#1618; &#1580;&#1616;&#1574;&#1618;&#1578;&#1615;&#1603;&#1615;&#1605; &#1576;&#1616;&#1600;&#1620;&#1614;&#1575;&#1610;&#1614;&#1577;&#1613;&#1762; &#1605;&#1617;&#1616;&#1606; &#1585;&#1617;&#1614;&#1576;&#1617;&#1616;&#1603;&#1615;&#1605;&#1618; &#1750; &#1571;&#1614;&#1606;&#1617;&#1616;&#1609;&#1619; &#1571;&#1614;&#1582;&#1618;&#1604;&#1615;&#1602;&#1615; &#1604;&#1614;&#1603;&#1615;&#1605; &#1605;&#1617;&#1616;&#1606;&#1614; &#1649;&#1604;&#1591;&#1617;&#1616;&#1610;&#1606;&#1616; &#1603;&#1614;&#1607;&#1614;&#1610;&#1618;&#1600;&#1620;&#1614;&#1577;&#1616; &#1649;&#1604;&#1591;&#1617;&#1614;&#1610;&#1618;&#1585;&#1616; &#1601;&#1614;&#1571;&#1614;&#1606;&#1601;&#1615;&#1582;&#1615; &#1601;&#1616;&#1610;&#1607;&#1616; &#1601;&#1614;&#1610;&#1614;&#1603;&#1615;&#1608;&#1606;&#1615; &#1591;&#1614;&#1610;&#1618;&#1585;&#1611;&#1762;&#1575; &#1576;&#1616;&#1573;&#1616;&#1584;&#1618;&#1606;&#1616; &#1649;&#1604;&#1604;&#1617;&#1614;&#1607;&#1616; &#1750; &#1608;&#1614;&#1571;&#1615;&#1576;&#1618;&#1585;&#1616;&#1574;&#1615; &#1649;&#1604;&#1618;&#1571;&#1614;&#1603;&#1618;&#1605;&#1614;&#1607;&#1614; &#1608;&#1614;&#1649;&#1604;&#1618;&#1571;&#1614;&#1576;&#1618;&#1585;&#1614;&#1589;&#1614; &#1608;&#1614;&#1571;&#1615;&#1581;&#1618;&#1609;&#1616; &#1649;&#1604;&#1618;&#1605;&#1614;&#1608;&#1618;&#1578;&#1614;&#1609;&#1648; &#1576;&#1616;&#1573;&#1616;&#1584;&#1618;&#1606;&#1616; &#1649;&#1604;&#1604;&#1617;&#1614;&#1607;&#1616; &#1750; &#1608;&#1614;&#1571;&#1615;&#1606;&#1614;&#1576;&#1617;&#1616;&#1574;&#1615;&#1603;&#1615;&#1605; &#1576;&#1616;&#1605;&#1614;&#1575; &#1578;&#1614;&#1571;&#1618;&#1603;&#1615;&#1604;&#1615;&#1608;&#1606;&#1614; &#1608;&#1614;&#1605;&#1614;&#1575; &#1578;&#1614;&#1583;&#1617;&#1614;&#1582;&#1616;&#1585;&#1615;&#1608;&#1606;&#1614; &#1601;&#1616;&#1609; &#1576;&#1615;&#1610;&#1615;&#1608;&#1578;&#1616;&#1603;&#1615;&#1605;&#1618; &#1754; &#1573;&#1616;&#1606;&#1617;&#1614; &#1601;&#1616;&#1609; &#1584;&#1614;&#1648;&#1604;&#1616;&#1603;&#1614; &#1604;&#1614;&#1600;&#1620;&#1614;&#1575;&#1610;&#1614;&#1577;&#1611;&#1773; &#1604;&#1617;&#1614;&#1603;&#1615;&#1605;&#1618; &#1573;&#1616;&#1606; &#1603;&#1615;&#1606;&#1578;&#1615;&#1605; &#1605;&#1617;&#1615;&#1572;&#1618;&#1605;&#1616;&#1606;&#1616;&#1610;&#1606;&#1614; &#1636;&#1641;</p></div><blockquote><p style="text-align: justify;">&#8220;<em>E </em>[ne far&#224; un]<em> messaggero per i figli di Israele </em>[che dir&#224; loro]<em>: &#8216;In verit&#224; vi reco un segno da parte del vostro Signore. Plasmo per voi un simulacro di uccello nella creta e poi vi soffio sopra e, con il permesso di Allah, diventa un uccello. E per volont&#224; di Allah, guarisco il cieco nato e il lebbroso, e resuscito il morto.</em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-6" href="#footnote-6" target="_self">6</a>&#8221;</p></blockquote><p>Sebbene ufficialmente bandito, questo Vangelo rimase popolarissimo fino al tardo Medioevo. In alcune chiese italiane e francesi &#232; ancora possibile notare bassorilievi o vetrate in cui Ges&#249; &#8220;gioca&#8221; con degli uccellini, ma era qualcosa che se andava fatto doveva essere ben nascosto alla committenza. Tra le tante storie apocrife &#232; curioso che proprio la pi&#249; antica e umana sia rimasta impressa nella cultura cristiana. Lungi dal leggerla come una presa di giro o una diffamazione del loro dio, i cristiani provavano <strong>sincero affetto</strong> per quel bambino, riconoscevano nelle sue bizze e arrabbiature improvvise i propri figli, non era solo il Figlio di Dio: era qualcuno che avresti potuto chiamare fratello.</p><div id="youtube2-ppLDFRwkcr8" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;ppLDFRwkcr8&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/ppLDFRwkcr8?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/gesu-il-bambino-serial-killer?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/gesu-il-bambino-serial-killer?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/207001951?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TkLs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14b4398d-548e-4bf9-aa78-c495e3cb5812_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>I quattro Vangeli canonici erano gi&#224; considerati tali da Ireneo di Lione, almeno secondo la testimonianza che ci proviene dal Frammento Muratoriano (circa 180 d.C.).</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>1. Quand&#8217;ebbe dodici anni, andavano i suoi genitori secondo l&#8217;usanza a Gerusalemme per la festa della Pasqua insieme alla loro carovana, e dopo la Pasqua se ne ritornavano a casa loro. Nel ritornarsene il fanciullino Ges&#249; risal&#236; a Gerusalemme. Ma i suoi genitori pensarono che fosse nella carovana.</p><p>2. Com&#8217;ebbero fatto una giornata di cammino, lo ricercavano tra i loro parenti, e non avendolo trovato ne furono afflitti e ritornarono nuovamente alla citt&#224; in cerca di lui. E dopo tre giorni lo trovarono nel tempio seduto in mezzo ai dottori, che gli ascoltava e gl&#8217;interrogava. E tutti stavano attenti e si maravigliavano che, fanciullino com&#8217;era, chiudeva la bocca ai pi&#249; vecchi e ai dottori del popolo, spiegando i punti principali della Legge e le parabole de&#8217; profeti.</p><p>3. Accostatasi la sua mamma Maria gli disse: &#171;Perch&#233; ci hai fatto questo, o figliuolo? Ecco che addolorati ti cercavamo&#187;. E disse loro Ges&#249;: &#171;Perch&#233; mi cercate? Non sapete che devo essere presso il Padre mio?&#187;.</p><p>4. Ma gli scribi e i farisei dissero: &#171;Tu sei la madre di questo fanciullo?&#187;. E lei disse: &#171;S&#236;&#187;. E le dissero: &#171;Felice te fra le donne, perch&#233; Iddio ha benedetto il frutto del tuo seno: tale gloria infatti e tale virt&#249; e sapienza non abbiamo n&#233; visto n&#233; udito mai&#187;.</p><p>5. E Ges&#249; levatosi segu&#236; la sua mamma, ed era sottomesso ai suoi genitori. Ma sua madre conservava tutti questi fatti (in cuor suo). E Ges&#249; cresceva in sapienza, in statura e in grazia.</p><p>A lui la gloria ne&#8217; secoli de&#8217; secoli. Amen.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>1. Questo bambino Ges&#249;, all&#8217;et&#224; di cinque anni, stava giuocando nel guado d&#8217;un torrente, e le acque scorrenti le raccoglieva in fosse, e le faceva subito limpide, e con la sola parola comandava ad esse.</p><p>2. E impastata della molle argilla, ne form&#242; dodici passerotti, ed era sabato quando fece questo. E c&#8217;eran molti altri bimbi che giuocavan con lui.</p><p>3. Or vedendo un giudeo ci&#242; che Ges&#249; faceva, giuocando di sabato, se n&#8217;and&#242; subito e rifer&#236; al babbo di lui Giuseppe: &#171;Ecco, il tuo figliuolo &#232; al ruscello, e presa dell&#8217;argilla ha formato dodici uccellini e ha profanato il sabato&#187;.</p><p>4. E Giuseppe recatosi sul posto e visto, gli grid&#242; dicendo: &#171;Perch&#233; fai queste cose di sabato, che non &#232; lecito fare?&#187;. Ma Ges&#249; battendo le mani grid&#242; ai passerotti, e disse loro: &#171;Andate!&#187;. E i passerotti se ne volarono via schiamazzando. Al veder ci&#242; i Giudei furon presi da stupore, e andarono a raccontare ai loro capi quel che avevan visto fare a Ges&#249;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>1. Il figliuolo dello scriba Anna se ne stava l&#224; con Ges&#249;, e preso un ramo di salcio faceva scorrer via le acque che Ges&#249; aveva raccolte.</p><p>2. Ges&#249;, vedendo ci&#242; che accadeva, si sdegn&#242; e gli disse: &#171;Iniquo, empio e insensato, che male t&#8217;han fatto le fosse e le acque? Ecco, tu pure ora seccherai come un albero e non metterai n&#233; foglie n&#233; radice, n&#233; frutto.</p><p>3. E subito quel ragazzo si secc&#242; tutto. E Ges&#249; s&#8217;allontan&#242; e torn&#242; alla casa di Giuseppe. Ma i genitori del disseccato, lo tolsero su, piangendo la sua tenera et&#224;, e lo portarono da Giuseppe, e rimproveravano costui che avesse un tal figliuolo che faceva di tali cose.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p>1. Un&#8217;altra volta passava per il villaggio, e un bimbo correndo di&#232; di cozzo nella sua spalla. E irritatosi Ges&#249; gli disse: &#171;Non te n&#8217;andrai via per la tua strada&#187;. E subito cadde morto. Or vedendo alcuni ci&#242; che accadeva, dissero: &#171;Donde viene questo bambino, che ogni sua parola &#232; un fatto bell&#8217;e compiuto?&#187;.</p><p>2. E i genitori del morto recatisi da Giuseppe, lo rimbrottavano dicendo: &#171;Tu con un figliuolo di tal fatta non puoi abitar con noi nel villaggio. Ovvero, insegnagli a benedire e non gi&#224; a maledire, perch&#233; fa morire i nostri bimbi&#187;.</p><p>V.</p><p>1. E Giuseppe, chiamato a s&#233; il figliuolo in disparte, lo ammoniva dicendo: &#171;Perch&#233; fai di tali cose, e costoro soffrono e ci odiano e perseguitano?&#187;. Gli disse Ges&#249;: &#171;Io so che queste tue parole non sono tue; tuttavia mi star&#242; zitto per riguardo di te; ma quelli porteranno il loro castigo&#187;. E subito i suoi accusatori divennero ciechi.</p><p>2. E quelli che videro, si spaventarono forte e non si raccapezzavano, e dicevan di lui che ogni parola che pronunziava, buona o cattiva, era un fatto; e fu una maraviglia. Al vedere che Ges&#249; aveva fatto tal cosa, Giuseppe levatosi su gli pigli&#242; l&#8217;orecchio e glielo tir&#242; forte. Ma il bambino si sdegn&#242; e gli disse: &#171;E abbastanza per te di cercare e non trovare. Affatto insensatamente hai agito. Non sai che son tuo? non mi molestare&#187;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-6" href="#footnote-anchor-6" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">6</a><div class="footnote-content"><p>Traduzione a cura di Hamza Roberto Piccardo: <a href="https://quran.com/it/la-famiglia-di-imran/49"><span>https://quran.com/it/la-famiglia-di-imran/49</span></a></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[After the Ball]]></title><description><![CDATA[Storia del primo successo pop di tutti i tempi]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/after-the-ball</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/after-the-ball</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Fri, 03 Jul 2026 21:33:31 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e6fb4dae-821c-42c6-b7ef-f6565385cfc1_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png" width="1128" height="225" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:225,&quot;width&quot;:1128,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:192778,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sVnL!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce037bd6-275f-4344-83fe-212b2be46ec4_1128x225.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Frontespizio dello spartito di <em>After the Ball</em> all&#8217;interno dell&#8217;autobiografia di Charles K. Harris.</figcaption></figure></div><p>In arte non ci sono inventori, ogni artista, anche il pi&#249; rivoluzionario, rielabora elementi gi&#224; presenti nella cultura del suo tempo, ma questo non significa che non esistano <strong>le prime volte</strong>. </p><p>La prima volta che una canzone pop ha scavalcato la musica classica nelle classifiche &#232; avvenuto qualche anno dopo la nascita dell&#8217;industria discografica, cio&#232; nel 1893. Il che, ovviamente, non pu&#242; essere un caso.</p><p><strong>Charles K. Harris</strong> nacque nel 1867 a Poughkipsie, New York, crebbe a Saginaw, Michigan e pass&#242; buona parte della sua vita a Milwaukee, Wisconsin. La sua era una famiglia larga e operosa, suo padre lavorava nel commercio al dettaglio di pellicce (secondo alcuni racconti pare avesse imparato il mestiere trafficando con i Nativi Americani in una riserva vicino Saginaw), e crebbe assieme a cinque sorelle e quattro fratelli. In mezzo alle storie della sua infanzia che sono arrivate fino a noi, trova conferma in diverse testimonianze quella che vede il piccolo Harris appassionato di Minstrel Show. Affascinato dalle musiche sghembe e dagli strumenti raffazzonati, nel tempo libero provava a costruirsi il suo personalissimo banjo fatto di lattine di ostriche al vapore e manico di scopa, cercando di imitare le sue canzoni preferite. Una volta che la famiglia si trasfer&#236; a Milwaukee il paesaggio sonoro cambi&#242; radicalmente.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png" width="996" height="1554" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1554,&quot;width&quot;:996,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2708166,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IgpY!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5ed1f522-ec63-441a-a459-575e72905f4b_996x1554.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Ritratto fotografico di Charles K. Harris (1926).</figcaption></figure></div><p>Dopo il fallimento della rivoluzione del 1849, migliaia di tedeschi fuggirono verso gli Stati Uniti. Milwaukee divenne ben presto uno dei poli di maggior attrazione per questa ondata migratoria, data la sua consolidata presenza germanica da pi&#249; di un secolo e un certo fervore socialista che si respirava nelle strade. Molti dei tedeschi che si rifugiarono l&#236; in quel periodo erano artisti, pittori, musicisti, architetti, e in quanto liberali, parteciparono in massa alla guerra civile americana contro gli Stati confederati e contro la schiavit&#249;. In quell&#8217;ambiente il giovane Harris entr&#242; in contatto con<strong> la musica popolare europea</strong>. Sempre pi&#249; abile col suo strumento a corde, cominci&#242; a dare lezioni private di banjo, spendendo tutti i suoi guadagni per seguire la scena musicale nei teatri in citt&#224;. La sua passione per&#242; non era riconosciuta in famiglia, sebbene la richiesta di poter studiare per coronare il suo sogno di scrivere un musical, i genitori lo costrinsero a trovarsi dei lavoretti con cui campare, possibilmente in silenzio.</p><p>La prima volta che Harris ebbe un&#8217;epifania fu durante la visione di &#8220;<strong>The Skating Rink</strong>&#8221;, con <strong>Nat Goodwin</strong> protagonista, attore e cantante di Boston che giusto qualche anno dopo sarebbe diventato uno dei punti di riferimento di Broadway. Secondo Harris alcune canzoni non si addicevano bene al dramma, e cos&#236; prese con s&#233; il suo amico <strong>Charles Horwitz </strong>(librettista, in seguito conosciuto con l&#8217;alias di Frederick V. Bowers) e insieme scrissero il brano <em>Since Maggie Learned To Skate</em>. L&#8217;idea era quella di presentarlo proprio a Goodwin, che li accolse nella sua camera d&#8217;hotel. Nella sua autobiografia del 1926, Harris racconta cos&#236; l&#8217;incontro:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Nelle prime ore di marted&#236; mattina, Horwitz e io ci recammo a piedi alla Plankinton House, all&#8217;epoca il principale hotel di Milwaukee, dove Goodwin alloggiava. Quando fummo fatti accomodare nella sua stanza, ci presentammo come compositori. Non dimenticher&#242; mai quella mattina; la scena &#232; ancora molto vivida nella mia memoria mentre scrivo. Il gioviale Goodwin sedeva in pigiama davanti al fuoco del caminetto; su un tavolo accanto a lui c&#8217;era la colazione, mentre in un angolo della stanza troneggiava un vecchio pianoforte a cassa quadrata. Squadrandoci con un luccichio negli occhi, ripet&#233;: &#171;Compositori, eh? Quali canzoni avreste mai scritto?&#187;.&#171;Moltissime&#187;, risposi nervosamente. &#171;Bene, ecco il pianoforte; cantateci una delle vostre meravigliose canzoni. Non ho altro che tempo da perdere stamattina, quindi fatevi sotto&#187;.<br>Fortunatamente, avevo imparato a suonare il pianoforte a orecchio. Mi sedetti con la canzone appena scritta davanti a me, mentre Horwitz, in piedi al mio fianco, la cantava accompagnato dalla mia esecuzione. Cant&#242; come se ne andasse della sua stessa vita. Vi invito a pensare a quale onore significasse, per due giovani alle prime armi che lottavano per emergere, far cantare una delle proprie canzoni al celebre Goodwin! Al termine del brano Goodwin, profondamente interessato, pos&#242; il suo toast e si avvicin&#242; al pianoforte. &#171;Ripeta quel ritornello&#187;, disse a Horwitz. Per ben sei o sette volte Goodwin fece cenno a Horwitz di cantare il ritornello. Era talmente entusiasta di questa canzone che mand&#242; a chiamare il suo manager e il suo direttore musicale. Su sua sollecitazione, ascoltarono il brano mentre lo ripetevamo altre sei o sette volte. Per la scena della pista di pattinaggio nella commedia di Goodwin &#8211; in cui Nat cerca sua figlia che, a quanto pare, si &#232; fatta contagiare dalla mania dei pattini a rotelle di quei giorni e di conseguenza &#232; raramente a casa &#8211; suggerii a Goodwin di vestirsi da manovale irlandese, con basettoni e gavetta di latta; di entrare in scena e guardarsi intorno in cerca di Maggie; di avanzare verso le luci della ribalta e solo a quel punto attaccare con la canzone. Goodwin guard&#242; me con sorpresa e poi il suo manager. Era un&#8217;idea del tutto nuova, spiegai: <strong>una canzone concepita su misura per la situazione scenica</strong>. Per quanto possa sembrare curioso, questa semplice idea era inaudita a quei tempi. Le canzoni venivano inserite negli spettacoli senza alcun criterio drammaturgico; qualsiasi tipo di brano in qualsiasi luogo o situazione, purch&#233; offrisse agli interpreti l&#8217;opportunit&#224; di sfoggiare le proprie doti vocali. Il risultato era che spesso la canzone risultava del tutto priva di significato rispetto all&#8217;azione. La mia idea era quella di non scrivere mai un brano che non si adattasse organicamente a una specifica situazione, un principio a cui sono rimasto fedele da allora. Forse &#232; proprio questo a spiegare l&#8217;enorme popolarit&#224; che le mie canzoni avrebbero riscosso in seguito.<br>In ogni caso, Goodwin non tard&#242; a proporre questo brano durante una recita pomeridiana. Si rivel&#242; un successo enorme. Horwitz e io eravamo entrambi presenti a quella <em>matin&#233;e</em>. Goodwin ci promise che l&#8217;avrebbe fatta pubblicare da una delle grandi case editrici musicali della costa orientale. Tornammo a casa pienamente fiduciosi nella fama e nella ricchezza: l&#8217;attore pi&#249; in voga del momento non stava forse cantando la nostra canzone ogni sera davanti a un vasto pubblico? Aspettammo pazientemente a lungo, ma non ricevemmo mai alcun diritto d&#8217;autore per quel brano. </p><p>A distanza di molti anni, incontrai Goodwin al Lambs&#8217; Club di New York, dove ci ritrovammo seduti allo stesso tavolo. Lo salutai. Mi guard&#242; e disse: &#171;Non rammento il suo nome&#187;. Gli ricordai che io, insieme a Charles Horwitz, avevo scritto la musica per <em>Since Maggie Learned to Skate</em> circa vent&#8217;anni prima. Rispose: &#171;Quella s&#236; che era una gran canzone. Ne avrete ricavato un bel gruzzolo&#187;. Ridendo bonariamente, replicai: &#171;Mio caro signor Goodwin, n&#233; il mio collaboratore n&#233; io abbiamo mai ricevuto un centesimo per quella canzone, nonostante lei l&#8217;abbia utilizzata per svariate stagioni&#187;. Tuttavia, il tempo, complice la fortuna, smussa molte delusioni, e la nostra conversazione scivol&#242; su altri argomenti.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Charles K. Harris, <em>After the Ball: Forty Years of Melody; An Autobiography</em>, Frank-Maurice, NY, 1926, pp. 11-14</p></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg" width="960" height="1394" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1394,&quot;width&quot;:960,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:187319,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mi5U!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe31e9560-a033-48bd-95af-1173ea101b3d_960x1394.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Ritratto di Nat Goodwin in un costume di scena, 1906.</figcaption></figure></div><p>Dopo una serie di commissioni piuttosto anonime con cui Harris riusciva a mala pena a sbarcare il lunario, arriva il 1891. Sua sorella minore, Ada, che all&#8217;epoca aveva diciassette anni, aveva ricevuto un&#8217;invito da parte di una sua amica per partecipare a un ballo organizzato in un club privato in citt&#224;. Il <em>Ball</em>, cio&#232; il ballo, era un evento dedicato all&#8217;aristocrazia cittadina, solitamente ospitato in grandi hotel o nella sale di enormi ville private. Le occasioni per indire un <em>Ball</em> potevano essere molto diverse tra di loro, come l&#8217;organizzazione di una raccolta fondi a scopo filantropico, oppure per festeggiare un debutto il societ&#224;, ovvero la formalizzazione del rito di passaggio nell&#8217;et&#224; adolescenziale per le figlie dell&#8217;aristocrazia<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>. Harris accompagn&#242; la sorella all&#8217;evento, e racconta cos&#236; la serata:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Erano i tempi in cui i lampioni illuminavano fiocamente le strade lastricate, solcate da calessi e carrozze; i giorni del ballo prima che il grande <em>dio Jazz </em>facesse schioccare la sua frusta. Il fox-trot, il two-step, il tango e danze affini sarebbero arrivati solo una trentina d&#8217;anni dopo; all&#8217;epoca, le coppie scivolavano con grazia sulla pista esibendosi in valzer, minuetti, quadriglie e scottisc. Da giovane avevo frequentato spesso i <em>Ball</em>, serate mondane e simili, ma quello specifico evento notturno a Chicago rimarr&#224; impresso nella mia memoria fino a quando non sar&#242; deposto nella polvere del silenzio senza sogni. Fu l&#236; che trovai l&#8217;ispirazione per <em>After the Ball </em>[&#8230;]<br>Quella notte, nel nostro gruppo, si trovava un&#8217;affascinante giovane coppia in procinto di sposarsi. Improvvisamente venimmo a sapere che il fidanzamento era stato rotto. Al momento presunsi si trattasse solo di un banale litigio tra innamorati, ma entrambi erano troppo orgogliosi per ammettere di avere torto. Il ballo si protrasse fino alle prime ore del mattino. Stavamo tutti per rientrare alle rispettive abitazioni, quando notai, proprio davanti al nostro gruppo, in attesa della sua carrozza, quel giovane intento a scortare non la sua fidanzata, ma un&#8217;altra fanciulla. Da innamorato ferito, probabilmente credeva che, suscitando la gelosia della sua amata, l&#8217;avrebbe spinta a perdonare e dimenticare pi&#249; facilmente. Naturalmente lei ignorava le sue intenzioni: sapeva solo che il suo Harry si era consolato in fretta e che il suo posto era stato usurpato da un&#8217;altra. Le lacrime le salirono agli occhi, sebbene cercasse di nasconderle dietro un sorriso e un noncurante cenno del capo. Assistendo a questo piccolo dramma, il pensiero mi balen&#242; in mente come un lampo: &#171;Molti cuori soffrono, dopo il ballo&#187; (<em>Many a heart is aching after the ball</em>). Fu questa la genesi di quella celebre canzone.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Charles K. Harris, <em>After the Ball: Forty Years of Melody; An Autobiography</em>, Frank-Maurice, NY, 1926, pp. 54-55</p></div><p>Il testo della canzone &#232; particolarmente toccante: comincia con una bambina che dopo essersi arrampicata sulle ginocchia dello zio gli chiede perch&#233; vive da solo. E cos&#236; lui ripercorre con la memoria il momento in cui l&#8217;amore della sua vita giaceva tra le braccia di un altro, e reputandola infedele la caccia dalla sua vita rifiutandosi di parlarle anche solo per un&#8217;altra volta. Molti anni dopo riceve una lettera in cui lo si informa della morta dell&#8217;amata, e dal tono della scrittura capisce che l&#8217;uomo che l&#8217;aveva tenuta in braccio quella volta non era stato uno spasimante, come aveva immaginato, ma suo fratello.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg" width="1456" height="1936" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1936,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4564491,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgXA!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdcc907f0-0cb7-4840-888c-ef78f5903960_4343x5776.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>La struttura del brano rileva immediatamente la distinzione funzionale tra <em>verse</em> (strofa) e <em>chorus</em> (ritornello), elemento che due tra i pi&#249; influenti studiosi di popular music, Ralf von Appen e Markus Frei-Hauenschild, hanno identificato come &#8220;<em><a href="http://galleys.gfpm-samples.de/Samples13/appenfrei.pdf">landmark hit of early Tin Pan Alley</a></em>&#8221;. La strofa di 64 battute &#232; di proporzioni inusitate rispetto ai canoni post-1900: costruita su una sequenza di otto frasi da otto battute ciascuna, che von Appen e Frei-Hauenschild analizzano come AABA, si sviluppa in modo lineare su un tempo di valzer. Il tono melodico della strofa &#232; quello di un recitativo (il che per alcuni miei colleghi potrebbe voler significare che <em>After the Ball </em>&#232; un esempio di proto-post-rock) che ha come scopo quello di ritardare l&#8217;esplosione emotiva del ritornello finale.</p><p>Il ritornello &#232; di 32 battute articolate in quattro frasi da otto battute secondo lo schema ABAC. La frase A stabilisce l&#8217;inciso ritmico-melodico del valzer, B lo svolge melodicamente in direzione ascendente, A<sup>1</sup> crea una simmetria imperfetta, e C porta alla cadenza conclusiva con la reiterazione del titolo. Il titolo della canzone incornicia l&#8217;intera sezione, apparendo sia all&#8217;inizio delle frasi sia in chiusura cadenzale, secondo quella tecnica di &#8220;<em>bookending</em>&#8221; che von Appen e Frei-Hauenschild identificano come caratteristica tipologica del genere.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p>La tonalit&#224; di Si bemolle maggiore, l&#8217;indicazione presente nello spartito: a &#8220;tempo di valzer&#8221; e il metro ternario 3/4, mostrano il brillante connubio formale tra un registro alto e uno popolare da parte di Harris. Sufficientemente elegante da essere ballato in sala, abbastanza semplice da essere eseguito anche da un musicista dilettante. Le parole finali: &#8220;<em>Many a heart is aching, if you could read them all; / Many the hopes that have vanished, after the ball</em>&#8221; sono comprensibili e potenti a prescindere che l&#8217;ascoltatore abbia chiara la vicenda raccontata nella canzone. E questo fu un radicale cambio di paradigma, laddove era uso legare ogni parte del testo a uno specifico evento narrativo. L&#8217;universalit&#224; e l&#8217;autonomia del ritornello rispetto alla strofa &#232; una rivoluzione partita da <em>After the Ball</em>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png" width="1456" height="1163" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1163,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4367297,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1ND0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d398854-8efc-463e-90bd-fa0539ee4212_2428x1940.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>La canzone venne dapprima acquistata per un Minstrel Show, ma si racconta che l&#8217;esecuzione del cantante, tale Sam Doctor, fu un disastro totale, con il performer che riusc&#236; nell&#8217;impresa di dimenticarsi tutte le parole del terzo verso (quello conclusivo). Iracondo, Harris promise a se stesso che non avrebbe pi&#249; collaborato con artisti itineranti, sentiva di appartenere alla classe acculturata (e agiata) che compariva nei palchetti dei teatri pi&#249; prestigiosi, e a quest&#8217;ultimi si rivolse per trovare uno spazio per la sua nuova canzone. Secondo alcune ricostruzioni pare che Harris arriv&#242; perfino a pagare 500 dollari il baritono J. Aldrich Libby per far inserire <em>After the Ball</em> nel musical che lo vedeva protagonista. Che sia vero o meno &#8220;<strong>A Trip To Chinatown</strong>&#8221; fu un discreto successo, ma la canzone in s&#233; spopol&#242; in lungo e in largo. Tra i folgorati della prima ora ci fu anche <strong>John Philip Sousa</strong>, uno dei pi&#249; influenti musicisti della storia moderna, che port&#242; con s&#233; la canzone alla Chicago World&#8217;s fair del 1893. <strong>Entro fine anno </strong><em><strong>After the Ball </strong></em><strong>aveva venduto cinque milioni di copie</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, un record assoluto, aprendo di fatto la strada per l&#8217;industria musicale moderna, principiando quel percorso che porter&#224; dalla fine dell&#8217;egemonia editoriale della musica classica fino all&#8217;inizio del fenomeno globale della <em>popular music</em>.</p><p>A fine Ottocento zona di Union Square a New York cambi&#242; volto e cominci&#242; a popolarsi di spettacoli di vaudeville. Harris, in quanto editore di se stesso, si trasfer&#236; in quell&#8217;ambiente elettrizzante, seguito in poco tempo da altri pionieri di quella che sarebbe rimasta nota negli annali della storia della musica come la Tin Pan Alley. Pi&#249; che come autore, Harris, gi&#224; soprannominato all&#8217;epoca come &#8220;<strong>King of the Tear Jerker</strong>&#8221; (<em>il re degli strappalacrime</em>, un chiaro riferimento ai temi delle sue canzoni), sembr&#242; adattarsi in modo naturale al suo nuovo ruolo di editore. Tra le sue idee pi&#249; celebrate quella di accompagnare le esibizioni dalla proiezione di diapositive con i testi delle canzoni, in modo da invitare il pubblico a cantare. Fu anche un precursore dei diritti dei lavoratori del mondo dello spettacolo, partecipando nel 1914 alla fondazione della <strong>ASCAP</strong> (American Society of Composers, Authors and Publishers), battendosi <a href="/__u/digressioni.substack.com/p/musica-spazzatura-e-cortine-elettroniche?utm_source=publication-search">per la concessione delle trasmissioni radiofoniche</a> e delle royalties derivate agli autori e non solo agli esecutori &#8211; ricordiamoci che per molti era ancora vivida nella memoria la dipartita di <strong>Stephen Foster</strong>, l&#8217;uomo che tutti riconoscevano come &#8220;il padre della musica americana&#8221;, trovato morto in una camera d&#8217;hotel a New York con soli 38 <em>cents</em> in tasca.</p><p>Charles K. Harris mor&#236; il 22 dicembre 1930 a New York City, fece giusto in tempo a registrare un&#8217;ultima interpretazione di <em>After the Ball </em>per un cortometraggio sonoro prodotto nel 1929 dai leggendari Fleischer Studios, in cui, nella prima parte, veniva aiutato a scrivere la canzone da un cane animato di nome Fitz. Nel 1948, tra le pagine dell&#8217;allora pi&#249; autorevole testo sulla storia della <em>popular music</em>, Harris veniva declassato con due frasi:</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png" width="970" height="314" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:314,&quot;width&quot;:970,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:327927,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lRT6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F580c5d66-af0c-40f3-b9ba-0b57288b04e6_970x314.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>La carriera di Charles K. Harris resta la prova inoppugnabile che si possa diventare autori di enorme popolarit&#224; senza aver mai scritto un brano di effettivo valore. La sua opera si &#232; configurata come il perfetto specchio dell&#8217;ingenuit&#224; strutturale della sua epoca.</p></div><p>Il primo successo pop nella storia della popular music era gi&#224; storia, la &#8220;race music&#8221; era in crescita, le dive del blues spopolavano nei locali notturni, programmi radio come il <em>Grand Ole Opry</em> di Nashville portano la musica rurale americana negli appartamenti ad alveare delle grandi citt&#224;. Il mondo sta cambiando, ma la lezione di Harris avrebbe segnato e continua a segnare tutt&#8217;oggi un modo d&#8217;intendere la canzone pop rimasto, nei fatti, praticamente lo stesso.</p><div id="youtube2-zIXGlQdTDKY" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;zIXGlQdTDKY&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/zIXGlQdTDKY?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><p>P.S.: Questo testo non sarebbe stato possibile senza <a href="https://parlorsongs.com/bios/ckharris/ckharris.php#top">l&#8217;incredibile lavoro di ricerca presente nella bio di Charles K. Harris a cura del sito </a><em><a href="https://parlorsongs.com/bios/ckharris/ckharris.php#top">Parlor Songs!- Preservating America&#8217;s Popular Heritage</a></em>. &#129782;&#128149;</p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/204925302?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dalq!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ec06728-671c-4685-8a86-c44f0766cc34_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/after-the-ball?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/after-the-ball?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><p><br><br></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Era noto come &#8220;ballo delle debuttanti&#8221;, fenomeno nato in Europa durante l&#8217;Ottocento. La parola &#8220;debuttante&#8221; deriva dal francese <em>d&#233;butante</em>, ovvero &#8220;principiante&#8221; o &#8220;novizia&#8221;. Questo evento aveva un scopo molto pragmatico, figlio della societ&#224; patriarcale dell&#8217;epoca, di presentare la ragazza debuttante ai futuri spasimanti.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Mark W. Booth, <em>The Experience of Songs</em>, New Haven, Yale University Press, 1981</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;1589933e-ba3c-4c7a-bdf6-c3e3912eef0b&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Vi prego di notare che questo articolo &#232; un saggio breve, e come tale ha una lunghezza che non gli permetter&#224; di comparire per intero nella vostra casella mail. Se preferite un altro tipo di supporto per proseguire la lettura potete andare sulla pagina Substack di&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;L&#8217;ascesa e la caduta della Macchina Parlante&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:119636795,&quot;name&quot;:&quot;Giuseppe Di Lorenzo&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Faccio il critico, scrivo di musica e teatro. &quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!VA6O!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa088451a-ef38-4e38-b66f-335def82d5c9_273x273.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2025-10-05T06:02:45.812Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!paCY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F031ed83d-68bb-4b9d-80d4-fb77d7cae8db_2640x2640.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/lascesa-e-la-caduta-della-macchina&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:175232479,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:1,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:6161756,&quot;publication_name&quot;:&quot;Digressioni&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!709R!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6051d21f-8000-48ae-bcfe-3b7597f9f8e9_102x102.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[💥 From Garage to Eternity ]]></title><description><![CDATA[Sedici artefatti sonori dall'epoca d'oro del garage rock]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/from-garage-to-eternity</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/from-garage-to-eternity</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Thu, 25 Jun 2026 20:48:41 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/67761b2b-6156-4870-8bda-1bed92382411_948x560.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg" width="600" height="595" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:595,&quot;width&quot;:600,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:121410,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/203582978?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z85C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F854ca2a4-10cf-4f8a-a970-4b44f87fc9b9_600x595.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Il garage rock &#232; la forma pi&#249; <strong>stupida</strong> e <strong>ridicola</strong> di rock. Non a caso <strong>&#232; la mia preferita</strong>. Un brano garage di per s&#233; si regge unicamente sul suono ignorante del riff di chitarra e sul tiro generale del pezzo. Se non batti il piede dopo mezzo secondo che la canzone &#232; iniziata, allora <strong>non &#232;</strong> un buon brano garage. Un&#8217;altra peculiarit&#224; del genere, in particolare di quello americano delle origini sviluppatosi a cavallo della British Invasion, &#232; la sua componente effimera. Pi&#249; che di album si parla di singoli, 45 giri finiti chiss&#224; come in qualche Top 40 e poi scomparsi per sempre; band durate giusto il momento di fare un paio di concerti in un <em>college</em> o un passaggio in radio per poi svanire: <em>puff</em>. Evaporate.</p><p>Oggi il garage rock si tramanda per compilation, raccolte di brani che testimoniano proprio questa sua caducit&#224;. Dal leggendario &#8220;<strong><a href="https://www.discogs.com/it/master/85910-Various-Nuggets-Original-Artyfacts-From-The-First-Psychedelic-Era-1965-1968">Nuggets</a></strong>&#8221; di <strong>Lenny Kaye</strong>, passando per la serie &#8220;<strong><a href="https://www.discogs.com/it/release/2259192-Various-Pebbles-Vol-1">Pebbles</a></strong>&#8221;, fino al monumentale &#8220;<strong><a href="https://www.discogs.com/it/release/4688438-Various-Back-From-The-Grave-Volume-One">Back from the Grave</a></strong>&#8221; di <strong>Tim Warren</strong> per la mitica <strong>Crypt Records</strong> e all&#8217;ottima &#8220;<strong><a href="https://www.discogs.com/it/release/12427499-Various-The-Early-Sounds-Of-Garage-Rock">The Early Sounds Of Garage Rock</a></strong>&#8221; della <strong>Not Now Music</strong>, la lista di queste antologie &#232; quasi infinita e mappa la storia di un genere rimasto caparbiamente underground.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png" width="400" height="400" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:576,&quot;width&quot;:576,&quot;resizeWidth&quot;:400,&quot;bytes&quot;:484063,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/203582978?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Apk9!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F20f08744-f9c3-4b9a-839d-a92e2e46b8da_576x576.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Quella che vi dedico oggi &#232; una mia selezione di brani tra classici e rarit&#224;, tutta robaccia che (secondo me, noto critico dai gusti discutibili) vale la pena ascoltare almeno una volta nella vita. Tra le altre cose ci troverete i <strong>Moving Sidewalks</strong> con la loro <em>99th Floor</em>, un brano che nel 1967 tocc&#242; la cima delle classifiche di Houston per diverse settimane, catalizzando l&#8217;attenzione di tutta la scena locale. <strong>Jimi Hendrix</strong>, dopo un loro concerto, rimase cos&#236; colpito dallo stile del giovane chitarrista solista, <strong>Billy Gibbons</strong>, da regalargli una delle sue chitarre. Qualche anno dopo, i membri del gruppo si sarebbero fatti crescere la barba a dismisura e avrebbero rifondato la band col nome di <strong>ZZ Top</strong>.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://music.apple.com/it/playlist/from-garage-to-eternity/pl.u-DdANX5aTjE3oDY&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Apple Music&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://music.apple.com/it/playlist/from-garage-to-eternity/pl.u-DdANX5aTjE3oDY"><span>Apple Music</span></a></p><p>Da Austin, una delle citt&#224; nevralgiche per la storia del rock psichedelico, arrivano i leggendari <strong>Golden Dawn</strong>. Il loro cantante, <strong>George Kinney</strong>, era un amico intimo di <strong>Roky Erickson</strong> (gi&#224;, proprio il frontman dei <strong>13th Floor Elevators</strong>); le due formazioni non condividevano solo l&#8217;etichetta (International Artists), ma anche un suono sincopato e trascinante. Probabilmente si spartivano anche importanti dosi di peyote, ma chi siamo noi per giudicare? <em>Chi &#232; senza peccato scagli la prima rana psicotropa!</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://youtube.com/playlist?list=PLJWNFf7e71zU&amp;si=npehO91H7t2zgwou&quot;,&quot;text&quot;:&quot;YouTube&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://youtube.com/playlist?list=PLJWNFf7e71zU&amp;si=npehO91H7t2zgwou"><span>YouTube</span></a></p><p>Il 29 agosto 1966 al Candlestick Park di San Francisco, i <strong>Remains</strong> aprirono il concerto dei <strong>Beatles</strong>, lasciando sbigottite le fan dei quattro inglesi. Quando usc&#236; il loro primo album, in coda a questa iniziale tourn&#233;e, la sensazione era che i Remains fossero l&#236; per <strong>restare</strong>. Ma tra incomprensioni e scontri intestini, la band si sciolse subito dopo, lasciando un vuoto nella storia del rock &#8211; che continua per&#242; a riempire le tasche di chi lucra sulla passione dei collezionisti.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/playlist/6Gm4kRzI26FzUcXHInzA8f?si=r4MhyJ1SSGG1lDG7KxLkGQ&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Spotify&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://open.spotify.com/playlist/6Gm4kRzI26FzUcXHInzA8f?si=r4MhyJ1SSGG1lDG7KxLkGQ"><span>Spotify</span></a></p><p>Questo &#232; solo un <em>assaggio </em>della rigida sregolatezza garage. Spero vi divertirete a cercare la genealogia di questa mia playlist, ma soprattutto che vi divertiate ad ascoltarla almeno quanto me.</p><p><em>Hail! Hail! Rock &#8216;n&#8217; Roll!</em></p><div class="file-embed-wrapper" data-component-name="FileToDOM"><div class="file-embed-container-reader"><div class="file-embed-container-top"><image class="file-embed-thumbnail-default" src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0Cy0!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack.com%2Fimg%2Fattachment_icon.svg"></image><div class="file-embed-details"><div class="file-embed-details-h1">Tracklist</div><div class="file-embed-details-h2">70.5KB &#8729; PDF file</div></div><a class="file-embed-button wide" href="/__u/digressioni.substack.com/api/v1/file/84e23ae0-872f-4dc5-9a38-3a2699fa3057.pdf"><span class="file-embed-button-text">Download</span></a></div><a class="file-embed-button narrow" href="/__u/digressioni.substack.com/api/v1/file/84e23ae0-872f-4dc5-9a38-3a2699fa3057.pdf"><span class="file-embed-button-text">Download</span></a></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://drive.google.com/drive/folders/1n35kcL_LEmFVvlh3z_FkZbpmlqDsxwR8?usp=sharing&quot;,&quot;text&quot;:&quot;&#128190; Scarica i file mp3&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://drive.google.com/drive/folders/1n35kcL_LEmFVvlh3z_FkZbpmlqDsxwR8?usp=sharing"><span>&#128190; Scarica i file mp3</span></a></p><div><hr></div><div id="youtube2-8W4oOZhuF10" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;8W4oOZhuF10&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/8W4oOZhuF10?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/from-garage-to-eternity?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/from-garage-to-eternity?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/203582978?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9dWX!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d530a4-09a7-44f2-9f46-f0b8ee639d06_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Alla ricerca del Bellerofonte]]></title><description><![CDATA[Una storia di sessismo, sperimentazione elettronica e cinema]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/alla-ricerca-del-bellerofonte</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/alla-ricerca-del-bellerofonte</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Wed, 17 Jun 2026 05:00:51 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CeOG!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b12b3e3-11bc-4d8a-acdf-8bf8a237f6f4_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>La fantascienza non tratta del futuro, qualsiasi appassionato questo lo sa bene. La fantascienza tratta dei valori del presente, e camuffa la sua ricerca antropologica<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a> da fiaba. Per questo motivo leggere, ascoltare, guardare opere di fantascienza del passato &#232; un esercizio di antropologia applicata fenomenale. Questo articolo &#232; un mosaico di appunti messi in ordine da un vecchio quaderno, mentre studiavo </em>Il pianeta proibito<em>. La prima volta che vidi questo film avevo tredici anni, mio padre l&#8217;aveva registrato durante la notte promettendomi un capolavoro che avrei amato. Oggi potrei recitarlo a memoria, ma vi risparmio il patimento. Per ora.</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg" width="1456" height="1131" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1131,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:630588,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KTug!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b6d8426-6b0b-4c7b-b30e-8b4f2068c296_2048x1591.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h2><strong>Il pianeta fatale</strong></h2><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;<em>Science fiction, double feature<br>Doctor X will build a creature<br>See androids fighting Brad and Janet<br>Anne Francis stars in Forbidden Planet<br>At the late night, double feature, picture show</em>&#8221;</p><p>Richard O&#8217; Brien, &#8220;Science Fiction&#8221;, <em>The Rocky Horror Picture Show</em> (Jim Sharman, 1974)</p></div><p>Siamo agli inizi degli anni &#8216;50. In uno studio pieno di cianfrusaglie e props di scena in quel di Hollywood, due amici di vecchia data si arrabattavano tra scherzi e sudore su un&#8217;idea. Si chiamano <strong>Irving Block</strong> e <strong>Allen Adler</strong>, e giusto qualche settimana prima Irving aveva convinto Allen a lavorare assieme a lui dentro lo studio di effetti speciali per il cinema di Jack Rabin. Era un&#8217;occasione perfetta per una coppia di appassionati di film di serie B: il loro nuovo capo si era fatto le ossa collaborando con registi di culto nel genere noir come Anthony Mann<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, e pi&#249; commissioni arrivavano e pi&#249; mani servivano.</p><p>Durante i momenti di pausa Irving e Allen giocano, sognano e scrivono. Il lavoro non &#232; dei pi&#249; remunerativi, e cos&#236; decidono di buttarsi nella scrittura di un soggetto originale, qualcosa da proporre proprio ai loro tipici committenti. Non solo era una buona idea per arrotondare, ma se fosse riuscita bene avrebbero potuto farne un altro lavoro vero e proprio. Chiss&#224;. Non gli ci volle molto per capirlo: nel 1952 avevano finito il manoscritto di <em><strong>Fatal Planet</strong></em>, una storiella di fantascienza con una trama che ricorda vagamente la <em>Tempesta</em> di Shakespeare, con in pi&#249; del sessismo a buon mercato e colpi di scena risolvibili solo con un eccesso di mascolinit&#224;. Stranamente l&#8217;accoglienza che ricevettero non fu delle migliori, e i due si ritrovarono a bussare a qualsiasi porta pur di produrre il loro manoscritto. Normalmente queste vicende finiscono nello sgabuzzino di qualcuno che le ricorder&#224; decine di anni dopo con i nipotini, ma questa non &#232; una storia come le altre.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg" width="1440" height="904" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:904,&quot;width&quot;:1440,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:207207,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-MTz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33aa3892-48ec-464a-81ba-46ce2451460a_1440x904.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Hollywood Boulevard nel 1952.</figcaption></figure></div><p>La <strong>Metro-Goldwyn-Mayer</strong> era gi&#224; allora un punto di riferimento del cinema mondiale. Nota per i suoi musical in Technicolor e i kolossal tratti da grandi romanzi, nel suo catalogo risplendevano gemme come <em><strong>L&#8217;uomo ombra</strong></em> (W.S. Van Dyke, 1934), <em><strong>Via col vento</strong></em> (Victor Fleming, 1939), <em><strong>Il Mago di Oz</strong></em> (Victor Fleming, 1939), <em><strong>Ninotchka</strong></em> (Ernst Lubitsch, 1939), <em><strong>Un americano a Parigi</strong></em> (Vincente Minnelli, 1951) e <em><strong>Cantando sotto la pioggia</strong></em> (Stanley Donen, Gene Kelly, 1952). Il motivo per cui un produttore cos&#236; imponente e legato a titoli tendenzialmente considerati molto seri (a parte i cartoni di <em>Tom &amp; Jerry</em>) potesse anche solo immaginare di prendere in considerazione la proposta di Irving e Allen &#232; presto detto: dopo una lunga crisi interna la MGM aveva licenziato l&#8217;executive di allora sostituendolo con <strong>Isadore &#8220;Dore&#8221; Schary</strong>. Per lo studio il nuovo direttore aveva un compito chiaro, cio&#232; fare grandi incassi restringendo al massimo le spese.</p><p>Schary si presentava con una scia di successi low cost (di cui aveva firmato anche le sceneggiature!), film come <em>Fury of the Jungle</em> (Roy William Neill, 1933) per la Columbia e <em>Storm Over the Andes</em> (Christy Cabanne, 1935) per Universal<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>, prodotti pensati per solcare in fretta le mode a discapito della qualit&#224;. Era un tipo pragmatico Schary, e questo alla MGM piacque parecchio. Secondo la leggenda invece di mollare i due allievi di Rabin al caf&#233; dove lo avevano intercettato se li port&#242; su in ufficio, dove di fronte a un manipolo di produttori di blockbuster multimilionari, Irving e Allen recitarono tutta la sceneggiatura di <em>Fatal Planet</em> saltando qua e l&#224;, mimando mostri invisibili e viaggi intergalattici tra i divani in pelle e il puzzo di sigaro dei leggendari studios. Fu cos&#236; che la MGM firm&#242; la sua <strong>prima incursione</strong> nel genere fantascientifico, stanziando un milione di dollari (che presto diventeranno due) e affidando la limatura della sceneggiatura a <strong>Cyril Hume</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>, noto soprattutto per aver firmato i soggetti di <em><strong>Tarzan</strong></em> (1932, W.S. Van Dyke), co-firmato il soggetto per il musical <em><strong>Flying Down to Rio</strong></em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a> (Thornton Freeland, 1933) e firmato il copione per <em><strong>The Great Gatsby</strong></em> (Elliott Nugent, 1949). Hume ci mise ancora meno di Irving e Allen, e consegn&#242; il definitivo alla MGM in tempi record e con un nuovo e pi&#249; accattivante titolo: <em><strong>Forbidden Planet</strong></em><strong>.</strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg" width="1456" height="881" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:881,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:391674,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!I-Gg!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8464b455-1c7f-49c0-be69-f949939cc613_2048x1239.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h2><strong>Sullo sfondo dei Succhialimoni</strong></h2><blockquote><p>&#8220;<em>You know, Picasso had his blue period? Well, this ain&#8217;t no Picasso, but I had my Donald Duck period there</em>.&#8221;</p><p>Leslie Nielsen in un&#8217;intervista del 1991<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-6" href="#footnote-6" target="_self">6</a>, durante la quale racconta la sua  performance come protagonista del film.</p></blockquote><p><strong>Siamo nel XXIII secolo</strong>, l&#8217;incrociatore spaziale terrestre C-57D giunge sul pianeta Altair IV per indagare in merito alla scomparsa di un gruppo di coloni partiti diversi anni prima dalla Terra con l&#8217;astronave Bellerofonte. Atterrati sul pianeta apparentemente deserto, scoprono che i soli superstiti sono lo scienziato Edward Morbius (<strong>Walter Pidgeon</strong>) e la figlia Altaira (<strong>Anne Francis</strong>), assistiti dall&#8217;iconico e buffo robot <strong>Robby</strong>. Morbius rivela al comandante John J. Adams (un giovanissimo <strong>Leslie Nielsen</strong>) di aver decifrato gli oscuri segreti tecnologici dei Krell, una civilt&#224; aliena avanzatissima ma misteriosamente estinta nell&#8217;arco di una sola notte. Quando l&#8217;equipaggio inizia a subire gli attacchi di una forza invisibile e apparentemente invulnerabile, si svela tutto l&#8217;orrore dietro l&#8217;estinzione della civilt&#224; aliena: i Krell avevano sviluppato un macchinario capace di materializzare il pensiero (in questo modo Morbius, che era un filologo, era riuscito a creare Robby), dimenticando per&#242; di essere dotati di un subconscio ferino. Il mostro che falcidia l&#8217;equipaggio non &#232; un&#8217;entit&#224; esterna, ma la proiezione <strong>materiale</strong> dell&#8217;inconscio di Morbius, l&#8217;energia primordiale e distruttiva innescata involontariamente dalle macchine aliene, destinata a consumare il suo stesso creatore. Con una storia cos&#236; avvincente il successo alla MGM sembrava assicurato, bastava seguire la tabella di marcia.</p><p>Eppure, persino quando ormai il film era entrato in produzione, Schary continu&#242; a farsi trascinare dalle sue fulminanti epifanie. Per esempio: le musiche erano state inizialmente affidate a David Rose, compositore di lunga esperienza nel cinema e nella radio. Rose aveva gi&#224; preparato un tema principale orchestrale con alcuni inserti elettronici quando, nel dicembre 1955, Schary si trovava a New York per le vacanze di Natale. In quello che, secondo alcuni, sarebbe avvenuto in un locale del Greenwich Village (altri dicono in una galleria d&#8217;arte, altri ancora in un nightclub beatnik, ma vi dir&#242; che a me piace immaginarlo come il locale fantasma de <em>Il segno del comando</em>), Schary assistette a una performance di musica elettronica di <strong>Bebe Barron</strong> e suo marito <strong>Louis</strong>. Ipnotizzato da quelle sinfonie siderali, senza troppi indugi li ingaggi&#242; seduta stante. Rose venne ufficialmente licenziato mentre Schary era ancora in vacanza; l&#8217;unico elemento rimasto del suo lavoro &#232; il tema dei titoli di testa, pubblicato come singolo su 45 giri della MGM Records nel 1956.</p><div id="youtube2-uqEfuELtEpA" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;uqEfuELtEpA&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/uqEfuELtEpA?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Questo ennesimo colpo di testa di Schary permise a <em>Forbidden Planet</em> di essere il primo film della storia del cinema il cui comparto sonoro e musicale <strong>&#232; stato interamente composto di elementi elettronici</strong>. Il lavoro di Bebe Barron &#232; a tutt&#8217;oggi considerato uno degli esempi pi&#249; <strong>radicali</strong> e al tempo stesso <strong>intuitivi</strong> di musica elettronica per film (non a caso fu un certo John Cage, durante un momento di crisi, a convincerla nel proseguire con la carriera musicale).</p><p>Il fondamento teorico dell&#8217;intera colonna sonora era una delle ultime ossessioni di Louis, ovvero il libro &#8220;Cybernetics: Or, Control and Communication in the Animal and the Machine&#8221; (1948) del teorico matematico Norbert Wiener. Secondo Wiener tutti i sistemi complessi, come le macchine, gli animali e la societ&#224;, si governano tramite cicli di feedback. Per capirci: in un sistema a feedback, l&#8217;o<em>utput</em> (il risultato) di un processo viene reimmesso nel sistema come <em>input</em> (l&#8217;informazione in entrata) per regolare o modificare il comportamento futuro. Se il feedback &#232; negativo, il sistema si corregge per mantenere la stabilit&#224; (come un normalissimo termostato). Se il feedback &#232; positivo, il segnale si amplifica a ogni ciclo, portando il sistema progressivamente fuori controllo. Louis prov&#242; ad adattare praticamente queste formule sotto forma di circuiti elettronici dotati di valvole termoioniche e modulatori ad anello, il cui scopo per&#242; non era calcolare dati, ma generare corrente elettrica e frequenze sonore erratiche. L&#8217;energia fluiva all&#8217;interno del circuito si amplificava su se stessa e sfuggiva al controllo lineare tipico di un oscillatore o di un sintetizzatore standard, Louis definiva i feedback risultanti da questa operazione come &#171;<strong>capricciosi</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-7" href="#footnote-7" target="_self">7</a>&#187;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg" width="750" height="382" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:382,&quot;width&quot;:750,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:52099,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0j6Q!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b4d962e-83f3-4587-8d14-af8d9a6478fa_750x382.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>La cosa pi&#249; controintuitiva di questo processo era che i circuiti dovessero <strong>autodistruggersi</strong> per produrre i suoni utili alla composizione. Proprio perch&#233; instabili, la corrente si accumulava rapidamente per via del feedback positivo fino a portare i componenti fisici (quindi le valvole, le resistenze, i condensatori, ecc.) al collasso termico ed elettrico. I circuiti <em>letteralmente</em> si bruciavano mentre suonavano, roba da far sembrare Jimi Hendrix un dilettante e Pete Townsend uno sprovveduto. L&#8217;intero processo veniva poi registrato su nastro magnetico, cogliendo l&#8217;esatto momento del sovraccarico fatale. Bebe lo descriveva come &#171;il suono di una macchina che ha un <strong>esaurimento nervoso</strong>&#187;. Per i Barron, questi circuiti si comportavano in modo analogo agli organismi biologici: &#171;strillavano, tubavano, e avevano piccoli cicli di vita propri&#187; prima di esaurirsi e &#171;<strong>morire</strong>&#187; in una frazione di secondo.</p><p>La pratica compositiva invece fu piuttosto lineare, almeno a livello puramente concettuale. Ogni personaggio e ogni creatura aliena di <em>Forbidden Planet</em> ricevette in assegnazione un circuito cibernetico costruito <em>ad hoc</em>, che generava un suono con un timbro e un &#8220;modello di attivit&#224;&#8221; specifici (un &#8220;classico&#8221; <em>leitmotiv</em>). Nel copione originale del film, il &#8220;mostro dall&#8217;Id&#8221;, cio&#232; la creatura generata dall&#8217;inconscio di Morbius, non doveva mai apparire fisicamente sullo schermo. In tal senso, il suono della morte entropica delle schede elettroniche in feedback non <em>rappresentavano</em> la creatura: i circuiti sfuggiti al controllo ed esplosi per sovraccarico erano <strong>la manifestazione stessa</strong> dei mostri. Come le paure subconsce del Dr. Morbius sfuggono al controllo della macchina dei Krell generando un mostro spaventoso, cos&#236; le correnti elettriche create da Barron sfuggivano al controllo dell&#8217;inventore distruggendo i propri stessi limiti fisici.</p><p>Le riprese si svolsero tra il 18 aprile e la fine di maggio 1955 interamente in studio. L&#8217;intero fondale si estendeva per 3 kilometri, tutti meticolosamente dipinti. Lo stage era lo stesso sul quale era stato girato <em>Il Mago di Oz </em>nel 1939, e il set del giardino di Altaira non &#232; altro che una rielaborazione quello del villaggio dei Munchkin (da noi tradotti nei modi pi&#249; strambi, come i &#8220;Succhialimoni&#8221; o i &#8220;Mastichini&#8221;).</p><div id="youtube2-qKaqa6eWUbQ" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;qKaqa6eWUbQ&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/qKaqa6eWUbQ?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h2><strong>Una tecnica spaziale</strong></h2><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;With a completely new subject and a locale virtually dreamed up out of fantasy, the production posed a fresh new challenge, photographically. Because so much of these vast settings &#8212; designed for CinemaScope and color film &#8212; comprised giant painted backdrops or cycloramas, the problem of matching the lighting far surpassed anything we had encountered before.&#8221;</p><p>George Folsey, direttore della fotografia di <em>Forbidden Planet</em></p></div><p>A questo punto della nostra storia verrebbe da pensare che <em>Forbidden Planet</em> sia un capolavoro rivoluzionario per la storia del cinema, il che in parte &#232; vero, sia per i suoi primati tecnici che per la fattura visiva ancora oggi godibile nella sua coerenza interna. Pensate solo che, oltre a quanto gi&#224; detto, il film fu un punto di non ritorno per la storia legale del riconoscimento dei crediti per gli artisti. In prima istanza la <strong>American Federation of Musicians</strong> (AFM) si rifiut&#242; di riconoscere il lavoro dei Barron come &#8220;musica&#8221;, sostenendo che non potesse essere considerata composizione musicale perch&#233; non era presente nessuno strumento convenzionale da suonare. I Barron non erano iscritti al sindacato dei musicisti, il che comport&#242; una doppia esclusione: non poterono essere accreditati come &#8220;compositori&#8221; nel film, e il loro lavoro non fu ammissibile per la cerimonia degli Oscar n&#233; nella categoria &#8220;colonna sonora&#8221; n&#233; in quella &#8220;effetti sonori&#8221;. Il compromesso adottato fu l&#8217;inserimento della dicitura (oggi celebre per chi &#232; nel settore): &#8220;<strong>Electronic tonalities</strong>&#8221;.</p><p>Questa vicenda contribu&#236; sostanzialmente a chiudere le porte di Hollywood ai Barron per ulteriori commissioni cinematografiche di rilievo. Pensate che, sempre a causa di questi cavilli legali, all&#8217;uscita del film delle sale la MGM non pot&#232; pubblicare nessun album con le musiche del film, prassi all&#8217;epoca molto remunerativa, soprattutto per gli studios specializzati in musical. I coniugi Barron dovettero aspettare il 1976 per vedere il loro disco nei negozi prodotto dalla loro etichetta, la Planet Records, ben cinque anni dopo &#8220;<a href="https://www.youtube.com/watch?v=BAuWKOBWNu4">Alpha Centauri</a>&#8221; dei <strong>Tangerine Dream</strong>, sette anni dopo &#8220;<a href="https://www.youtube.com/watch?v=2jLa7eEaFjk">An Electric Storm</a>&#8221; dei <strong>White Noise</strong> e in totale vent&#8217;anni dopo l&#8217;uscita del film nelle sale. Sembra assurdo, considerando il lavoro pionieristico dei due e l&#8217;influenza evidente sugli album sopra citati. </p><div id="youtube2-CLTll9D1u_I" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;CLTll9D1u_I&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/CLTll9D1u_I?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Dal lato invece puramente artistico, <em>Forbidden Planet</em> &#232; un&#8217;opera quantomeno <strong>problematica</strong>. Non per la sua componente scenotecnica o per la complessa illuminotecnica, ovviamente, ma per i temi trattati e in particolare il <em>modo</em> con cui vengono trattati. Va detto che nel 1956 la critica accolse la pellicola con grande entusiasmo: il mix ben ritmato di comicit&#224;, horror e avventura convinse tutti. Perfino la brillante e spesso caustica penna di <strong>Pauline Kael</strong> riusc&#236; giusto a spuntare qualche critica sul linguaggio dei protagonisti:</p><blockquote><p>&#8220;La migliore delle produzioni fantascientifiche interstellari degli anni &#8216;50 ha mutuato intreccio e atmosfere da Shakespeare: l&#8217;isola magica de <em>La tempesta</em> diventa il pianeta Altair-4, dove il cielo &#232; verde, la sabbia &#232; rosa e ci sono due lune. Il mago Prospero diventa lo scienziato pazzo Morbius (Walter Pidgeon); la figlia di Prospero, Miranda, che non ha mai conosciuto alcun uomo all&#8217;infuori di suo padre, &#232; Altaira (Anne Francis); e (sebbene il parallelismo sia meno evidente) lo spiritello Ariel diventa Robby, il bonario robot. Calibano si &#232; trasformato in un mostro magnificamente sgargiante, un puro Es di matrice freudiana. &#200; un peccato che il film, diretto da Fred Wilcox, non abbia preso in prestito anche qualche battuta di Shakespeare: &#232; difficile credere di trovarsi tra le stelle quando la dizione dell&#8217;eroe (Leslie Nielsen) e dei suoi compagni di astronave ti schiaccia al suolo, in Kansas.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-8" href="#footnote-8" target="_self">8</a>&#8221;</p></blockquote><p>La potenza visiva del film aveva sconvolto anche chi, come Kael, nutriva dei forti pregiudizi sul genere fantascientifico. Dovete immaginare che in sala l&#8217;esperienza fu una delle pi&#249; sperimentali e coinvolgenti di tutti i tempi, almeno in quei cinema che potevano permettersi tutta la tecnologia richiesta da MGM per la proiezione. Intanto il film non fu girato in Technicolor (processo fotografico a colori che richiedeva tre pellicole separate che scorrevano simultaneamente nella cinepresa), ma bens&#236; con l&#8217;innovativo <strong>Eastmancolor</strong> della Kodak, che utilizzava una singola pellicola multistrato. Ci&#242; ha garantito al film quei cromatismi saturi e vivacissimi anche ancora oggi rapiscono per la loro rapsodia<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-9" href="#footnote-9" target="_self">9</a>. Il tutto ovviamente schiacciato in 2.55:1, cio&#232; nell&#8217;allora popolarissimo formato <strong>CinemaScope</strong>, che costrinse generazioni di registi a dover ripensare la prossemica della scena in un panorama immersivo ma anche dispersivo (in <em>Forbidden Planet</em> il formato &#232; perfetto sia per le scene nello spazio che quelle sottoterra, mettendo in evidenza le scale di grandezza presenti nel film).</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png" width="1456" height="606" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:606,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1914608,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NZbT!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdd1effdf-46ac-4751-9b1f-01604a57aa41_1920x799.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png" width="1456" height="606" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:606,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2029349,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2bZs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9ee798e7-732a-427d-9bf7-053c584d66e7_1920x799.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png" width="1456" height="606" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:606,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2015956,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P-xF!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff44df6e9-617c-4866-bc1f-aea2eb07623e_1920x799.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Un altro pregio del CinemaScope era la possibilit&#224; di sfruttare al meglio i suoni e la partitura dei Barron. Il suono magnetico era centinaia di volte pi&#249; pulito e dinamico del sistema ottico (tanto che divenne lo standard per nastri e musicassette). Le musiche venivano diffuse da quattro canali separati, tre alimentavano gli altoparlanti dietro lo schermo e il quarto gestiva gli altoparlanti surround in sala. In questo modo il tecnico del suono della MGM poteva &#8220;spostare&#8221; le tonalit&#224; elettroniche dei Barron attraverso la sala. In questo modo, quando il mostro invisibile attaccava, il pubblico non vedeva nulla sullo schermo, ma <strong>sentiva</strong> i suoni cibernetici del suo respiro e dei suoi passi muoversi fisicamente nello spazio tridimensionale del cinema.</p><p>Eppure <em>Forbidden Planet</em> a un occhio contemporaneo mostra subito tutte le sue contraddizioni, che emergono con pi&#249; forza perch&#233; ormai conosciamo piuttosto bene la societ&#224; americana degli anni &#8217;50 di cui il film &#232; una rappresentazione plastica, nel bene e soprattutto nel male.</p><div id="youtube2-JK5EWTk3CiY" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;JK5EWTk3CiY&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/JK5EWTk3CiY?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h2><strong>Sessismo e patriarcato su Altair IV</strong></h2><p>Proprio perch&#233; la percezione sia del pubblico che della critica era che la fantascienza potesse essere pienamente assimilata alla letteratura d&#8217;evasione, ci sono voluti diversi decenni prima che <em>Forbidden Planet</em> venisse valutato anche per il palese sessismo impresso su tutta la durata della pellicola. E se questo non ci stupisce poi pi&#249; di tanto, considerando il contesto storico, ci pone comunque in relazione con quei valori che la pellicola esprime in modo palese, che lo si voglia o meno. Per quanto lo sguardo antropologico ci aiuti a non demonizzare il prodotto e a contestualizzarlo nella sua epoca, ci restituisce comunque degli strumenti per approfondirne la qualit&#224;.</p><p>Le relazioni che dispiegano le vicende del film sono di forma &#252;ber-patriarcale, nel quale l&#8217;uomo &#232; il detentore della bussola morale universale mentre la donna si limita a vivere con colpevole ingenuit&#224; la propria esistenza sessuale. Altaira non ha mai conosciuto altri uomini a parte suo padre, e provando ad allontanare da noi il pi&#249; possibile i fantasmi delle perversioni freudiane, vi &#232; comunque tanta, troppa carne al fuoco in questa storia per rimanerne impassibili di fronte al suo utilizzo come oggetto di un desiderio morboso e denigrativo. Appena il capitano Adams e il Tenente Ostrow (<strong>Warren Stevens</strong>) si presentano a casa di Morbius, Altaira <strong>va in brodo di giuggiole</strong>, ronzando intorno ai due uomini neanche fossero un paio bottiglie di whisky e lei un alcolista in crisi d&#8217;astinenza. &#200; evidente fin dalla presentazione del personaggio: Altaira non ha alcuno scopo nel film se non possedere tutte le caratteristiche necessarie a sviluppare negli spettatori maschili improvvide erezioni e pensieri digressivi di natura decisamente poco inerente a Shakespeare.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png" width="1456" height="606" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:606,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2581657,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hRhU!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67cfd555-4d1d-449c-9376-67ace99bcf68_1920x799.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"></figcaption></figure></div><p>Nelle note dell&#8217;edizione in DVD del cinquantesimo anniversario del film firmate dal critico Mark Bourne, troviamo queste considerazioni:</p><blockquote><p>&#8220;Nel 1956, con <em>Forbidden Planet</em>, la MGM fece per la fantascienza quello che aveva fatto per il musical quattro anni prima con <em>Singin&#8217; in the Rain</em>. Lo studio prese la materia che il suo pubblico amava, le confer&#236; quel patinato sfarzo tipico della MGM e produsse un inossidabile classico del genere: uno spettacolo in CinemaScope formidabilmente divertente, scritto con intelligenza, con un cast memorabile, dal ritmo incalzante e con un design di produzione curato fino all&#8217;inverosimile. Invece delle scarpe da tip-tap di Gene Kelly o della vivacit&#224; di Debbie Reynolds, questa volta abbiamo Leslie Nielsen nei panni di un proto-Capitano Kirk, snodi narrativi mutuati da <em>La tempesta</em> di Shakespeare ma riletti con un piglio alla <em>Amazing Stories</em>, effetti speciali fotografici che ancora oggi lasciano a bocca aperta, il robot pi&#249; famoso di Hollywood prima dei (meno fantasiosi e interessanti) droidi di <em>Star Wars</em> e (la materia di cui sono fatti i sogni dei ragazzini spaziali) la slanciata Anne Francis che sfoggia abilmente minigonne con un decennio di anticipo. Il film &#232; invecchiato bene, e ogni elemento datato &#8212; quel magnifico design a disco volante dell&#8217;astronave, le uniformi dell&#8217;equipaggio con i berretti da baseball, il disinvolto sessismo da epoca Rat Pack &#8212; non fa che aggiungere un fascino d&#8217;altri tempi alla sua solida atmosfera retro-futurista.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-10" href="#footnote-10" target="_self">10</a>&#8221;</p></blockquote><p>Sia chiaro: Bourne resta un grande esperto di fantascienza, ma certamente gli mancano diversi elementi culturali per decifrare il &#171;<em>casual Rat Pack-era sexism</em>&#187; come qualcosa di leggermente pi&#249; grave del semplice dato iconografico. E questo lo possiamo affermare anche perch&#233; consapevoli che l&#8217;evidente costruzione manichea dei personaggi serve allo scopo di far sorridere lo spettatore, per distarlo dai problemi di tutti i giorni, ma ci&#242; non toglie che <em>Forbidden Planet</em> metta in scena una societ&#224; fondata su valori <strong>irricevibili</strong>, in cui la prospettiva del maschio viene elogiata in quanto razionale e distaccata, mentre quella della donna &#232; risibile in quanto volubile e bizzosa. Anche nell&#8217;ironia l&#8217;uomo cerca comunque una propria identit&#224; (celebre la scena in cui il cuoco dell&#8217;astronave interpretato dal sempre bravissimo <strong>Earl Holliman</strong>, sfrutta di nascosto Robby e le sue funzioni di riproduzione della materia atomica per avere una scorta a vita di scotch), Altaira invece scimmiotta uno stereotipo da cartolina, non sembra mossa da alcuna ricerca personale, vive in balia degli eventi che gli accadono reagendo in modo impersonale. <br><br>In questa visione del femminile troviamo tutta la retorica della <strong>Guerra Fredda</strong>, con il vanto occidentale della moglie casalinga contro la donna lavoratrice sovietica. Altaira &#232; troppo fragile e insicura per possedere i mezzi di produzione, meglio darle un lavello da pulire, un marito da accudire e un frigo da tenere sempre pieno di birra.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png" width="1456" height="606" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:606,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2449000,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4OwZ!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F27cd93c3-88e0-4f84-afc2-52a456e7328b_1920x799.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Questa condizione culturale piuttosto degradante non pu&#242; essere scusata con un classico &#8220;ma all&#8217;epoca era cos&#236; e basta&#8221;, laddove fuori dal recinto dorato di certa <em>pop culture</em> c&#8217;era molto altro. Pensate solo alla rappresentazione femminile nel cinema noir anni &#8217;40, in cui non solo si portavano avanti istanze di liberazione (nell&#8217;era pre-code anche con abiti sullo stile cortissimo di Altaira, ma senza la retorica patriarcale dell&#8217;ingenuit&#224; erotica) ma si mostravano modelli alternativi ai quali ispirarsi. Dopo le pressioni censorie del <a href="/__u/digressioni.substack.com/p/tre-adolescenti-contro-hollywood">Production Code Administration</a> e la fine della Seconda Guerra Mondiale, la rappresentazione della famiglia divenne uno strumento della propaganda da entrambi i blocchi<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-11" href="#footnote-11" target="_self">11</a>. Ma dal qualsiasi parte della trincea la vedevi erano sempre gli uomini al potere a decidere a quale tipologia di donna tutte dovessero ispirarsi.</p><p>E forse in questo <em>Forbidden Planet</em> rappresenta anche un&#8217;involontaria panacea, non solo per il suo corrosivo anacronismo che diventa quasi satirico nella sua esagerazione, ma per il motivo stesso che provoca l&#8217;emergere della violenza nel film. Mentre Morbius si mostra all&#8217;esterno come un uomo razionale e moderno, appena nota l&#8217;interesse di sua figlia per i nuovi arrivati accendersi, inizia a covare del <strong>risentimento</strong> verso di lei. Non &#232; un caso quindi che il mostro dell&#8217;inconscio che smembrer&#224; parte dell&#8217;equipaggio terrestre compaia subito dopo che Altaira ha osato avvicinarsi a degli uomini che non erano suo padre. &#200; infatti l&#8217;inconscio di Morbius a scatenare il massacro, <strong>perch&#233; ha perso il controllo sulla sessualit&#224; della figlia</strong>, il monopolio sulla sua <strong>identit&#224; di donna</strong>. <em>Forbidden Planet</em> racconta il patriarcato come un mostro invisibile che sobbolle dietro la patina di ordine e stabilit&#224; della famiglia tradizionale, unico motore di una violenza che altrimenti ci sembrerebbe inspiegabile&#8230; inconoscibile&#8230; proibita. </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div><hr></div><p><em>Un ultima annotazione che scrivo giusto come corrolaio questo articolo. Forse non tutti sanno che dal film fu tratto successivamente un romanzo a firma di <strong>Philip MacDonald</strong>, giallista inglese noto per la sua saga di dodici romanzi sull&#8217;investigatore Anthony Gethryn (magari qualcuno di voi ricorder&#224; </em>Campana a morto<em>, ristampato nel &#8216;76 per la collana &#171;Il Giallo Mondadori&#187;). Il romanzo tratto dal film usc&#236; sempre nel 1956, in copertina MacDonald prefer&#236; mettere uno pseudonimo: W.J. Stuart, lo stesso che compare nell&#8217;edizione italiana curata da <strong>Urania</strong> (n. 148 - 28 marzo 1957) e tradotta da <strong>Carlo Rossi Fantonetti</strong>, abbellita delle indimenticabili illustrazioni di un gi&#224; trentenne <strong>Carlo Jacono</strong>. Ci sono diverse divergenze tra il romanzo e il film, ma la cosa che pi&#249; &#232; evidente &#232; la consapevolezza di MacDonald che il nucleo della storia, per risultare interessante a un pubblico sprovvisto dei suoni elettronici dei Barron e dell&#8217;avvolgente CinemaScope delle sale americane, dovesse essere l&#8217;orrore cosmico insito dentro di noi. In una delle sequenze pi&#249; memorabili di un libro tendenzialmente dimenticabile, viene raccontata un&#8217;autopsia effettuata su una scimmia recuperata dal giardino di Altaira. Ogni tanto mi torna in mente, non so bene perch&#233;. &#200; come un pensiero ferino e sfuggente, a forza di restare nell&#8217;ombra a volte ti dimentichi che sta ancora l&#236; fermo, ad osservarti, in attesa di qualcosa.  </em></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;Dal modo in cui mi guardarono, cap&#236; che la mia espressione doveva manifestare qualcosa di quanto avevo provato in quell&#8217;ora e mezzo in saletta operatoria. &#171;Tagliate corto, Ostrow&#187; mi ordin&#242; Adams. &#171;Veniamo al sodo.&#187;<br>&#171;Il sodo? Non lo so proprio, qual &#232; il sodo. Ma... insomma, quella scimmia &#232; impossibile che sia mai vissuta. S&#237;, avete sentito bene: mai vissuta! Non sono pi&#250; medico, se un essere simile pu&#242; vivere. Eppure, l&#8217;abbiamo vista tutti, muoversi, mangiare, correre. Anzi, l&#8217;abbiamo uccisa noi, e l&#8217;abbiamo sentita morire.&#187;<br>&#171;O&#232;, dottore, piantiamola con gli indovinelli!&#187; scatt&#242; Farman, quasi urlando. Avevamo tutti quanti i nervi tesi. Non era proprio il momento di stare a far storie. &#171;Va bene&#187; risposi. &#171;In parole povere, quella bestia non aveva l&#8217;impianto necessario per vivere. Capito? Dentro, era l&#8217;incubo di un biologo.<br>Un cuore e due arterie principali, ma che cuore e che arterie! E niente stomaco, niente intestino: solo un tubo. E niente sistema venoso. Una cavit&#224; respiratoria, ma certo non due polmoni.&#187; Mi sorpresi a scandire ogni frase con un pugno sulla tavola, &#171;E, soprattutto, niente sistema glandolare. Mi sentite? Niente ghiandole!&#8230; E tutto il resto, una massa fibrosa e intricata cacciata dentro alla carlona, l&#8217;opera di un imbalsamatore da strapazzo.&#187;<br>Non so sino a che punto contagiai loro il mio orrore; ma, certo, dovevano essere sconvolti da un turbinio di pensieri. &#171;E il cervello?&#187; domand&#242; alla fine, Farman.<br>&#171;Non so. Non ho fatto a tempo a dissezionarlo. E nemmeno credo che lo far&#242;.&#187;<br>Segu&#237; un lungo silenzio.&#8221;<br></p><p>W.J. Stuart, <em>Il pianeta proibito</em>, &#8220;I romanzi di Urania&#8221; N. 148, Mondadori, Milano, 1957, pp. 89-90</p></div><div class="image-gallery-embed" data-attrs="{&quot;gallery&quot;:{&quot;images&quot;:[{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1313cc5f-e9f1-4533-aa7b-a662880621ef_3024x4032.jpeg&quot;},{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/551e8a1c-637e-44fb-b0d7-89555226dcbb_3024x4032.jpeg&quot;},{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ad472d2e-db38-4c9f-8dbf-84a5c1cb4a1a_3024x4032.jpeg&quot;},{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9bc40e24-60af-4c73-8af4-4a55947c024e_3024x4032.jpeg&quot;},{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d8e32556-c6fd-41d9-a5dd-d4145e893293_3024x4032.jpeg&quot;},{&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/543c01a7-ce71-4693-b1f0-37ac2820c415_3024x4032.jpeg&quot;}],&quot;caption&quot;:&quot;&quot;,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;staticGalleryImage&quot;:{&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2b6eac47-5247-4fc8-a3b2-48f13380fbdd_1456x964.png&quot;}},&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/200943473?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zabM!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39258318-98e1-420c-8857-51ec9c36381f_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/alla-ricerca-del-bellerofonte?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/alla-ricerca-del-bellerofonte?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Come soleva dire Clyde Kluckhohn:<strong> </strong>&#171;I modelli di valore costituiscono l&#8217;oggetto di studio privilegiato dell&#8217;antropologia.&#187;</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Tra le loro collaborazioni spiccano diversi classici, come <em>T-Men</em> del 1947 e <em>He Walked by Night</em> del &#8217;48.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Nella sua biografia Schary dice di aver scritto anche la sceneggiatura di <em>The Raven</em> (Lew Landers, 1935), il classico con Boris Karloff e Bela Lugosi, ma non ho trovato altre fonti che confermino questo avvenimento oggettivamente straordinario (perch&#233; segnerebbe l&#8217;esistenza di una sceneggiatura decente nel CV di Schary).</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>Ho un vago ricordo che Cyril fosse addirittura imparentato col filosofo scozzese David Hume, qualcuno pu&#242; confermare o confutare questa strana associazione? Oppure ne devo parlare con la psicoterapeuta?</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p>In cui compaiono per la prima volta assieme sul grande schermo Fred Astaire e Ginger Rogers.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-6" href="#footnote-anchor-6" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">6</a><div class="footnote-content"><p>https://leonardmaltin.com/leslie-nielsen-and-forbidden-planet/</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-7" href="#footnote-anchor-7" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">7</a><div class="footnote-content"><p>https://www.electricsheepmagazine.co.uk/2013/08/19/monsters-from-the-id-the-music-of-forbidden-planet/?utm_source=perplexity</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-8" href="#footnote-anchor-8" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">8</a><div class="footnote-content"><p><a href="https://www.geocities.ws/paulinekaelreviews/f4.html">https://www.geocities.ws/paulinekaelreviews/f4.html</a></p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-9" href="#footnote-anchor-9" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">9</a><div class="footnote-content"><p>Non &#232; un caso che un film ricordato in particolare per le sue stranissime scelte in fatto di colori saturissimi, ovvero il leggendario musical <em>South Pacific</em> del 1958, fu girato col processo DeLuxe Color, un derivato della Eastman Kodak.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-10" href="#footnote-anchor-10" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">10</a><div class="footnote-content"><p>https://www.dvdjournal.com/reviews/f/forbiddenplanet.shtml</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-11" href="#footnote-anchor-11" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">11</a><div class="footnote-content"><p>Un famoso artefatto di quell&#8217;epoca &#232; il celebre saggio di Betty Friedman del 1963: &#8220;La mistica della femminilit&#224;&#8221;, in cui l&#8217;attivista femminista americana prova a spiegare come limitare l&#8217;espressivit&#224; delle donne (anche in ambito artistico), possa avere delle ripercussioni gravi sulla stabilit&#224; di quella famiglia tanto cara ai conservatori.</p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nebulosa 2526]]></title><description><![CDATA[Gli osservatori delle nebbie]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/nebulosa-2526</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/nebulosa-2526</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Mon, 08 Jun 2026 05:01:10 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197521538?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ll_5!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F948f61ea-8d96-45d7-abaf-a96e0192fc9a_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Questo testo &#232; stato scritto senza immaginarne una pubblicazione, ma semplicemente colto dal genuino entusiasmo di dover condurre &#8220;<a href="https://www.metastasio.it/it/eventi/il-teatro-e-la-citta/il-teatro-e-la-citta-25-26/nebulosa-2526.1603">Nebulosa</a>&#8221; durante la stagione teatrale 2025/2026. Ideato da <strong>Lorenzo Donati</strong>, &#8220;Nebulosa&#8221; &#232; un laboratorio di critica teatrale prodotto dal Teatro Metastasio di Prato che nella sua ultima edizione ho co-diretto assieme ad <strong>Alessandro Iachino</strong> &#8211; che poi pi&#249; che un collega &#232; stato un vero e proprio mentore. Domani uscir&#224; l&#8217;ultimo numero, recuperabile in formato cartaceo durante il <a href="https://www.metastasio.it/it/eventi/contemporanea/contemporanea-2026">Focus Danza di Contemporanea26</a>, dal 9 al 13 giugno a Prato, nell&#8217;attesa vi lascio a questo breve pensiero.</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg" width="1456" height="953" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:953,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:192998,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197521538?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gwbd!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44c2e478-8d6c-4ac6-a315-d718d5e659ce_1536x1005.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Dettaglio della Piccola Nube di Magellano fotografata nel 2024 dal telescopio spaziale James Webb. </figcaption></figure></div><p>Un&#8217;esplosione di dimensioni cosmiche scuote lo spazio siderale circostante. Onde di neutrini si alzano in tempesta, la luce divampa nel buio interstellare e in un battito di ciglia si riversa nell&#8217;oscurit&#224;. 160.000 anni dopo questo evento, quella stessa luce raggiunge il pianeta Terra. Era il <strong>23 febbraio del 1987</strong>, l&#8217;esplosione della supernova Sanduleak permise agli astronomi di utilizzare i dati prodotti dai fotoni per determinare la presenza di nebulose all&#8217;interno di galassie nane come la Grande Nube di Magellano. Questo fu possibile perch&#233; ogni volta che la luce della supernova incontrava una nebulosa, parte del suo spettro veniva assorbita, e dalla natura dell&#8217;assorbimento furono raccolte informazioni sorprendenti. Per esempio, fu calcolato che la luce avesse attraversato almeno dodici nebulose dentro la Grande Nube di Magellano, altre ventidue prima di arrivare alla nostra galassia, e infine altre sei nella Via Lattea. Quaranta nebulose, fino ad allora totalmente <strong>invisibili</strong>, erano diventate improvvisamente parte dell&#8217;universo a noi conosciuto.</p><p>Intorno al <strong>6.000 a.C</strong>., la luce della supernova si trovava a 8.062 anni luce dalla Terra e stava completando l&#8217;ultimo tratto di nebulose dentro la nostra galassia, ed &#232; in quel periodo che si ipotizza provenga il termine <em><strong>n&#233;b&#688;os</strong></em>. Secondo le nuove cronologie bayesiane, durante quell&#8217;era antica si stava formando il proto-indo-anatolico arcaico, da cui la parola <em>n&#233;b&#688;os</em> ha origine. La sua attestazione &#232; confermata da quasi tutti i rami della famiglia indoeuropea, dall&#8217;anatolico alle lingue celtiche, dal balto-slavo all&#8217;indo-iranico. Possedeva diversi significati, tra questi c&#8217;era &#8220;nuvola&#8221;, &#8220;cielo nuvoloso&#8221; e anche &#8220;firmamento&#8221;. In lingua ittita divenne <em>nepi&#353;</em> (&#8220;cielo&#8221;, &#8220;firmamento&#8221;), nel sanscrito <em>n&#225;bhas</em> (&#8220;nebbia&#8221;, &#8220;vapore&#8221;, &#8220;nuvola&#8221;, &#8220;cielo&#8221;), in greco antico semplicemente <em>n&#233;phos</em> (&#957;&#941;&#966;&#959;&#962;), cio&#232; &#8220;nuvola&#8221;. Nel latino la radice <em>n&#233;b&#688;- </em>continua a essere usata per indicare foschia e umidit&#224;, come nel caso del nome <em>Nept&#363;nus&#65279;</em> (&#8220;Nettuno&#8221;) e ovviamente in <em><strong>nebula</strong></em>. Si cominci&#242; a usarlo in astronomia per indicare qualsiasi oggetto celeste i cui confini apparissero sfocati, vaporosi, come una nuvola stellare.</p><p><strong>Nel 1818 d.C.</strong>, mentre il poeta inglese <strong>John Keats</strong> annotava la sua copia del <em>Paradise Lost</em> di Milton, rimanendo sconcertato e affascinato da ogni suo passaggio, la luce della supernova Sanduleak si trovava a soli 169 anni luce dalla Terra. Dall&#8217;esplosione erano trascorsi 159.831 anni e i fotoni avevano completato il 99,8944% del loro viaggio. Keats si trovava nel suo appartamento e leggeva Milton assieme al suo vicino di casa Charles Wentworth Dilke, inebriato dalla lirica di quel testo in parte difficile da decifrare ma incredibilmente denso di significati. A settembre Keats scrive al suo caro amico John Hamilton Reynolds, critico e anche lui poeta inglese, lamentandosi del fardello che i versi miltoniani avevano sul suo <em>Hyperion</em>, tanto da costringerlo ad abbandonare il poema per paura di assomigliargli troppo. In quei giorni, tra le migliaia di note e marginalia che lasciava intorno ai nebulosi vocaboli del <em>Paradiso Perduto</em>, riferendosi alle descrizioni delle valli da parte del suo poeta preferito, scrisse:</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#171;<a href="/__u/digressioni.substack.com/p/i-luoghi-della-nebbia">&#200; una sorta di Astrazione delfica &#8212; una cosa bella resa ancora pi&#249; bella perch&#233; riflessa e avvolta nella nebbia.</a>&#187;</p></div><p>La scrittrice <strong>Anne Carson</strong>, nel rileggere questo appunto formattato cos&#236; come lo leggete adesso anche voi, segnala che il trattino tra &#8220;delfica&#8221; e &#8220;una&#8221; &#232; pi&#249; una libera interpretazione del curatore delle note che una consapevole lineetta con preciso scopo formale. Questo perch&#233; secondo Carson, analizzando la calligrafia di quella pagina ancora oggi reperibile e consultabile nei London Metropolitan Archives, quel tratto appare pi&#249; come &#171;uno sbaffo di penna&#187;, quasi a voler sottolineare la natura sfocata di questa epifania.</p><p>Keats, folgorato dall&#8217;improvvisa illuminazione, scrisse che ci&#242; che non capiamo, che ci sfugge, che sembra dissolversi nella realt&#224; sottraendosi a ogni definizione, possiede la forza di una profezia delfica: angosciante e affascinante fintanto che rimane <strong>imperscrutabile</strong>. La luce della conoscenza attraversa spazi e tempi immensi, e quando arriva porta con s&#233; un nuovo sguardo sull&#8217;universo che ci circonda. Ma il momento pi&#249; inebriante e apocalittico &#232; quello in cui attendiamo l&#8217;arrivo di questa luce fissando il cielo, carichi di dubbi e domande, e l&#8217;abisso, col suo fare paziente e austero, ci risponde col silenzio delle stelle.</p><div class="bandcamp-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://lelandwhitty.bandcamp.com/track/svalbard&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Svalbard, by Leland Whitty&quot;,&quot;description&quot;:&quot;from the album Anyhow&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2350ddfa-cd55-45e1-aae6-aeb4676032b2_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;Leland Whitty&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=2738822554/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:false}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=2738822554/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/nebulosa-2526?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/nebulosa-2526?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197521538?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RWt4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d45c125-a0e8-4143-aeac-6997a8444436_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Il fuoco era il MU!]]></title><description><![CDATA[Una recensione di Sotterraneo a ceneri spente]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/il-fuoco-era-il-mu</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/il-fuoco-era-il-mu</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Fri, 29 May 2026 23:04:16 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/41030169-a5c2-479f-952c-e6c73a572eb3_1808x983.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png" width="724" height="195" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:195,&quot;width&quot;:724,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:180417,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/199804242?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zmbj!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F21ec0241-9ef5-4c8f-9e43-fce6afecc20a_724x195.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Nel 2024 </em>Il fuoco era la cura<em> ci era piaciuto cos&#236; tanto a noi di <strong>Altre Velocit&#224;</strong> che volevamo scriverci un pezzo corale, una sorta di mosaico composto da sguardi diversi. Alla fine per&#242; <a href="https://www.altrevelocita.it/il-fuoco-era-la-cura-di-sotterraneo/">Giulia Penta scrisse una recensione che non aveva bisogno di altre voci</a>, eravamo felici e quei pezzi rimasero in qualche cartella su un Cloud. Ho deciso di ripescare quel frammento non tanto perch&#233; aggiunga qualcosa di valore allo spettacolo di Sotterraneo, ma solo per il ricordo del divertimento che provai a scriverlo tutto d&#8217;un fiato. E forse proprio per questo mi sembra che mantenga anche adesso una dolce irrequietezza. </em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg" width="1456" height="970" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:970,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:421890,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/199804242?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VAH4!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7a3f1b3-d9fa-4cb1-b366-4c89d640962e_2000x1333.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><code>Schermo sinistro:</code><mark data-color="#d24f0b" style="background-color: rgb(210, 79, 11); color: rgb(255, 255, 255);"><br></mark><em>In occidente non c&#8217;&#232; pericolo di una svolta autoritaria imminente. </em></p><p style="text-align: center;"><code>Schermo destro:</code><br><em>Le democrazie occidentali stanno regredendo verso un nuovo autoritarismo. </em></p><p style="text-align: center;"><code>Schermo sinistro:</code><br><em>Dovremmo rendere i processi democratici pi&#249; aperti e partecipativi. </em></p><p style="text-align: center;"><code>Schermo destro:</code><br><em>I parlamenti sono inefficienti rispetto alla velocit&#224; del tardo-capitalismo.</em></p><p>Posti in alto, simmetrici, i due schermi de <em><strong>Il fuoco era la cura</strong></em>, raccontano l&#8217;ambiguit&#224; della storia, il bivio delle scelte possibili. A quale narrazione scegliamo di credere? Possediamo gli strumenti adeguati per far fronte alle domande che la storia di pone? Ma la qualit&#224; di questo spettacolo di <strong>Sotterraneo</strong>, almeno per me, risale proprio nella disposizione di queste domande, che mettono lo spettatore nella posizione di rispondere: &#171;<strong>s&#236;</strong>&#187; o &#171;<strong>no</strong>&#187;. Ma in nessuno dei due casi le risposte serviranno a qualcosa. Per la societ&#224; distopica di questa storia, liberamente ispirata al romanzo <em>Fahrenheit 451</em> di Ray Bradbury, qualsiasi domanda alla quale non &#232; possibile rispondere con &#171;s&#236;&#187; o &#171;no&#187; &#232; frutto di frustrazione e insofferenza, va restituita al mittente e dimenticata il prima possibile. Non so francamente quanto sia voluta questa critica al dualismo occidentale, ma &#232; talmente <strong>radicale</strong> e <strong>lampante</strong> che &#232; comunque una conseguenza spontanea dell&#8217;attraversamento dello spettacolo, un viaggio in cui le domande poste collimano con il presente e ne restituiscono crudelmente la complessit&#224;.</p><p style="text-align: center;"><code>Schermo destro:</code><br><em>Il problema &#232; che la Russia ha l&#8217;atomica.</em></p><p style="text-align: center;"><code>Schermo sinistro:</code><br><em>Perch&#233; dovrebbero averla gli Stati Uniti e non la Russia?</em></p><p>Siamo di fronte a quello che gli antichi greci definivano <em>dilemma</em>, ovvero &#171;due premesse&#187;, le quali spesso venivano rappresentate figurativamente con le corna di un toro. Questo perch&#233; scegliere di proteggersi da un corno significa sempre mostrare il fianco ad un altro. <strong>&#200; il grande limite della logica occidentale</strong>, alla quale moltissimi filosofi (primo fra tutti Platone nel <em>Fedro</em>) hanno cercato di porre nuove e avvincenti soluzioni. Eppure tale questione neanche esiste nelle filosofie orientali. Uno dei pi&#249; celebri e antichi <em>k&#333;an</em> di tutti i tempi recita pi&#249; o meno cos&#236;:</p><blockquote><p>Una volta un monaco chiese al maestro Zh&#224;ozh&#333;u: &#171;Un cane possiede la natura-Buddha?&#187;.<br>E Zh&#224;ozh&#333;u gli rispose: &#171;Wu!&#187;.</p></blockquote><p>Nell&#8217;ambito della cultura buddhista, taoista e zen per &#8220;natura-Buddha&#8221; s&#8217;intende una sorta di verit&#224; ultima delle cose, l&#8217;essenza stessa di un soggetto. <em>Wu</em>, o in giapponese <em><strong>Mu</strong></em>, invece sta a significare &#8220;no&#8221; oppure &#8220;non&#8221; o anche &#8220;nessuna cosa&#8221;. Il suo significato &#232;: &#171;<strong>Non porre la domanda</strong>&#187;. Questo &#232; un <em>k&#333;an</em> che viene spesso citato nei manuali di fisica e informatica proprio per rappresentare tutti quegli stati inerziali esclusi a prescindere dalla formulazione stessa della domanda. Il fisico Fritjof Capra in un famoso capitolo de <em>Il Tao della fisica</em> ne parla per spiegare alcuni elementi fondamentali della meccanica quantistica, ma un esempio che credo pi&#249; pratico e immediato ce lo fornisce Robert Pirsig ne <em>Lo zen e l&#8217;arte della manutenzione della motocicletta</em>:</p><blockquote><p>Che il <em>mu</em> esista nel mondo naturale in cui la scienza indaga &#232; evidente. Solo che, come al solito, il nostro retaggio ci impedisce di vederlo. Per esempio, &#232; stabilito una volta per sempre che i circuiti del calcolatore hanno solo due condizioni, un certo potenziale per <code>uno</code> e un altro per <code>zero</code>. &#200; una sciocchezza!<br>Qualsiasi tecnico elettronico addetto ai calcolatori sa che le cose stanno diversamente. Cercate di trovare il potenziale che rappresenti <code>uno</code> o <code>zero</code> quando non c&#8217;&#232; alimentazione! I circuiti sono in uno stato <em>mu</em>.</p></blockquote><p>In sostanza il <em>Mu</em> &#232; una condizione di apparente stasi che spinge all&#8217;urgenza della ricerca, dell&#8217;approfondimento. In una societ&#224; distopica questo non &#232; concepibile, non &#232; accettabile. Ecco quindi che nello spettacolo il dilemma diventa <strong>dolore</strong>, il dolore <strong>rabbia</strong> e infine <strong>rivolta</strong>. Sono i cittadini i primi a bruciare i libri. Sono loro stessi a rivoltarsi contro la stretta corrosiva del dualismo. <strong>La contraddizione spaventa</strong>, porta ansia e dubbi sul proprio giudizio morale, quando invece dovrebbe essere la molla, la spinta verso l&#8217;entusiasmo necessario per trovare una risposta. Una complessa, articolata, bellissima risposta.</p><div><hr></div><div id="youtube2-EAWYWG64l7I" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;EAWYWG64l7I&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/EAWYWG64l7I?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/il-fuoco-era-il-mu?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/il-fuoco-era-il-mu?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><p><em>Creazione</em> Sotterraneo<br><em>Ideazione e regia</em> Sara Bonaventura, Claudio Cirri, Daniele Villa<br><em>con</em> Flavia Comi, Davide Fasano, Fabio Mascagni, Radu Murarasu, Cristiana Tramparulo<br><em>Scrittura</em> Daniele Villa</p><p><em>Luci</em> Marco Santambrogio<br><em>Abiti di scena</em> Ettore Lombardi<br><em>Suoni</em> Simone Arganini<br><em>Coreografie</em> Giulio Santolini<br><em>Oggetti di scena</em> Eva Sgr&#242;<br><em>Tecnica</em> Massimiliano Fierli<br><em>Amministratrice di compagnia</em> Luisa Bosi, Rebecca Ihle</p><p><em>Produzione</em> Teatro Metastasio di Prato, Sotterraneo, Piccolo Teatro di Milano &#8211; Teatro d&#8217;Europa, Emilia Romagna Teatro ERT / Teatro Nazionale<br>con il sostegno di Centrale Fies / Passo Nord<br><em>Residenze artistiche</em> Centro di Residenza della Toscana (Fondazione Armunia Castiglioncello &#8211; CapoTrave/Kilowatt Sansepolcro), La Corte Ospitale, Centrale Fies / Passo Nord</p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/199804242?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jcIB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F307fc85d-637b-41b9-98db-783cb81802b7_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Accelerazioni diaboliche]]></title><description><![CDATA[Tre canzoni tra rock, speed e Ges&#249;]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/accelerazioni-diaboliche</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/accelerazioni-diaboliche</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Wed, 20 May 2026 09:25:59 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/87663317-4ac9-4012-a255-9e647cad1d0f_1200x630.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg" width="1280" height="720" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:720,&quot;width&quot;:1280,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:181796,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/198530994?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tug_!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16db993-9673-40da-92a9-671ec79e1c79_1280x720.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>L&#8217;idea della velocit&#224; era al centro della filosofia della cultura giovanile. Le ruote rappresentavano l&#8217;essenza americana degli anni Cinquanta: una corsa sfrenata con la Ford del &#8217;49, la Chevy del &#8216;55, la T-Bird e la Studey. Nel <em>Selvaggio</em> Brando cavalca una moto, e Jimmy Dean imbocca la strada dell&#8217;immortalit&#224; a bordo della sua Porsche. Ma &#8220;speed&#8221; era qualcosa di pi&#249; della pura velocit&#224; fisica, dello 0-100 in pochi secondi e dell&#8217;albero a camme in testa. Il rock &#8216;n&#8217; roll aveva bisogno di combustibile ad alto tenore di ottani per continuare a bruciare. La nuova musica e la nuova generazione richiedevano nuove eccitazioni. Per tenere a distanza la polizia il dj americano Alan Freed dichiar&#242; che il rock &#8217;n&#8217; roll degli anni Cinquanta era puro divertimento, una musica onesta e pulita, e che normalmente la folla di facce piene di brufoli che riempiva la platea non consumava prodotti pi&#249; forti della Pepsi Cola. Ma dietro le quinte erano tutti molto su di giri.</p></blockquote><p>Harry Shapiro, <em>Estasi rock - La droga e la musica popolare</em>, EDT, Torino, 1993, p. XI</p><div id="youtube2-C-jsfv4Jpvg" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;C-jsfv4Jpvg&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/C-jsfv4Jpvg?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><blockquote><p>&#8220;Shop Around&#8221; era stata originariamente scritta per Barrett Strong, ma Gordy voleva mantenerla sulla sua etichetta (Anna Records stava ancora pubblicando i dischi di Strong, anche se Gordy li distribuiva inizialmente a livello locale) e la fece uscire come lato B di &#8220;Who&#8217;s Lovin&#8217; You&#8221;. Qualche settimana dopo l&#8217;uscita del disco, Gordy chiam&#242; Smokey Robinson alle due del mattino e gli disse di radunare il gruppo. Gordy non riusciva a dormire perch&#233; aveva avuto un&#8217;idea geniale: registrare &#8220;Shop Around&#8221; a un tempo pi&#249; veloce.</p><p>Un&#8217;ora dopo tutti erano riuniti in studio tranne il pianista, cos&#236; Gordy si mise al pianoforte, e in poco tempo fu completata una nuova versione. Tutti ne rimasero stupiti: era davvero migliorata! Talmente tanto che scal&#242; rapidamente la classifica R&amp;B e, poco dopo, anche quella pop. Alla fine, i numeri parlavano chiaro: #1 nella classifica R&amp;B, #2 nella classifica pop, oltre un milione di copie vendute. Hitsville U.S.A. era ufficialmente sulla mappa.</p></blockquote><p>Ed Ward,<em> The History of Rock &amp; Roll, Volume 1 1920-1963, </em>Flatiron Books, 2017, p. 244</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div id="youtube2-eE36-7_pwI0" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;eE36-7_pwI0&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/eE36-7_pwI0?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><blockquote><p>Il Rock&#8217;n&#8217;Roll<strong>,</strong> qualche decennio dopo, esacerb&#242; in modo massiccio l&#8217;idea della musica diabolica che il Blues, quasi, a confronto, era ben visto; il nuovo nemico era un ritmo a dodici battute accelerate e ritmato col salto di quarta. Se il Blues ti faceva riflettere il Rock&#8217;n&#8217;Roll ti faceva muovere, quindi avvicinare, toccare&#8230; non a caso la parola rock and roll ha un&#8217;implicita connotazione sessuale. Non solo la musica, non solo i balli osceni, ma anche i capelli lunghi, l&#8217;elettricit&#224; e la distorsione, i vestiti, i gesti, tutto si stava votando alla promiscuit&#224;.</p><p>I<strong> </strong>Rolling Stones empatizzarono con il diavolo in una loro famosissima canzone e, come leggenda vuole, fintanto che resteranno uniti saranno immortali. I Beatles furono involontari fautori del satanismo Mansoniano, i Led Zeppelin frequentarono l&#8217;esoterista Aleister Crowley e le varie simbologie sataniche. Dall&#8217;altra parte, intanto, Leonard Cohen scriveva una delle canzoni pi&#249; famose al mondo, Hallelujah, ode al Signore ed all&#8217;amore; i Velvet Underground abbandonavano il sound dronico per una dolce ballata intima e toccante come Jesus, preghiera laica di rara dolcezza; i Byrds con Jesus Is Just Alright riproponevano un vecchio e religioso gospel. Il tempo e l&#8217;abitudine hanno banalizzato tutto questo, da una parte abbiamo smesso di stupirci delle rivoluzioni culturali che un genere musicale pu&#242; generare, dall&#8217;altra siamo ormai pieni di &#8220;musiche del diavolo&#8221; che da anni, giocoforza, non ci facciamo pi&#249; caso.</p></blockquote><p>Francesco B. Mealli, <em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/2015/06/04/la-musica-e-il-diavolo/">La Musica e il Diavolo</a></em>, 2015</p><div id="youtube2-_quyxI4hIOk" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;_quyxI4hIOk&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/_quyxI4hIOk?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/accelerazioni-diaboliche?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/accelerazioni-diaboliche?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/198530994?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MFd2!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1f380239-e743-4af4-839f-0e26927d6143_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Est disputandum]]></title><description><![CDATA[Appunti sparsi sulla gravosa questione del gusto]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/est-disputandum</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/est-disputandum</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Wed, 13 May 2026 19:01:14 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6a26c71e-7606-4af1-b165-a7444e3feb24_1026x1229.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:141514,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPsm!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7c8d84ce-e538-453d-95a4-09eaf8a929c1_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Ripeti la stessa cosa per un certo tempo, e diventa gusto. Se invece interrompi la tua produzione artistica dopo aver creato una cosa, essa diventa una cosa in s&#233; e tale rimane. Ma se si ripete un certo numero di volte, diventa un gusto.</p></blockquote><p>Marcel Duchamp, intervista di James J. Sweeney, <em>Scritti</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:139273,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3qgs!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6bfeea09-f628-43aa-aff2-88561c1a3143_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Ogni artista in erba attraversa una fase in cui il suo gusto &#232; molto superiore alle sue capacit&#224;. L&#8217;unico modo per superarla &#232; creare ugualmente.</p></blockquote><p>Gabrielle Zevin, <em>Tomorrow, and Tomorrow, and Tomorrow</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ebf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:128603,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hQYO!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febf92a96-5960-48f7-bb01-d289291a9100_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>&#200; certo possibile godere dei fiori nella loro forma colorata e nella loro delicata fragranza senza conoscere nulla delle piante sul piano della teoria. Ma chi si propone di <em>comprendere</em> il fiorire delle piante &#232; tenuto a scoprire le interazioni tra suolo, aria, acqua e luce solare che condizionano lo sviluppo delle piante.</p></blockquote><p>John Dewey,<em> Arte come esperienza</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:131553,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MYok!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3a079b-b970-4c8b-aac7-e1b52b83a79e_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Suonate sempre con anima; suonate non solo con le dita, ma anche con la testa e col cuore; fate del <em>Clavicembalo ben temperato</em> il vostro pane quotidiano; completate i vostri studi musicali leggendo poesie e facendo passeggiate nei boschi; non aiutate a diffondere le cattive composizioni, al contrario aiutate a sopprimerle; le leggi della morale sono anche le leggi dell&#8217;arte; nulla di grande si pu&#242; compiere senza entusiasmo; non si &#232; mai finito di imparare; la migliore cura contro la vanit&#224; e la presunzione &#232; lo studio della storia della musica.</p></blockquote><p>Robert Schumann, frontespizio de &#8220;Album f&#252;r die Jugend&#8221; - <em>L&#8217;album per la giovent&#249;</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:138265,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L3XH!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F476f3ce9-2e04-4865-8b67-71de6a3fc520_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>La bellezza rappresenta per Kant un predicato affatto particolare: non determina nulla dell&#8217;oggetto di cui &#232; predicato, ma esprime bens&#236; un qualcosa riguardo al soggetto stesso che formula il giudizio in questione. La bellezza &#232; in altre parole il predicato di un giudizio che in primo luogo &#232; un giudizio estetico, attraverso il quale quindi non si conosce nulla dell&#8217;oggetto rappresentato, ma viene piuttosto espressa una relazione con il soggetto percepente e in particolare con il suo sentimento di piacere.</p></blockquote><p>Elena Romano, <em>La bellezza secondo Kant: un invito alla riflessione</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg" width="1026" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:1026,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:129479,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/197525135?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dVmx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1584a73f-bddc-4b85-971a-0724c2af083a_1026x240.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Se non si pu&#242; distinguere tra bello e brutto in campo artistico, le arti scompaiono. Non ha senso appendere un quadro alla parete quando la parete nuda sembra altrettanto bella.</p></blockquote><p>R.M.Pirsig, <em>Lo zen e l&#8217;arte della manutenzione della motocicletta</em></p><div><hr></div><div id="youtube2-fJ9eJ2cAcds" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;fJ9eJ2cAcds&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/fJ9eJ2cAcds?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/est-disputandum?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/est-disputandum?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Il malato immaginario di Mark Fisher]]></title><description><![CDATA[Storie dall&#8217;apocalisse capitalista]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/il-malato-immaginario-di-mark-fisher</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/il-malato-immaginario-di-mark-fisher</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sat, 02 May 2026 04:01:11 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/811baed2-05d4-41e4-a7fd-050b6564cc7d_2200x1150.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg" width="594" height="311.85" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:630,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:594,&quot;bytes&quot;:220667,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/196094965?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J8Vw!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61ff7fff-124e-4268-a67e-9f7690bdda1d_1200x630.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><em><strong>Realismo Capitalista</strong></em> &#232; il vero fenomeno del BookTok e <strong>Mark Fisher</strong> &#232; il suo Profeta. Forse a qualcuno suoner&#224; strano che nel dibattito mordi-e-fuggi di TikTok si parli cos&#236; tanto di Fisher, eppure eccolo l&#224;, tramutato in un hashtag e declamato con la stessa solennit&#224; di un Vangelo.</p><p>Ho conosciuto questo curioso filosofo al liceo, durante le manifestazioni contro la Riforma Moratti del 2003. Supportato da un Pentium II che faceva girare egregiamente Windows 98 e <em>Age of Empires</em>, il blog di Fisher, <a href="http://k-punk.org">k-punk.org</a>, era una presenza fissa nel mio RSS quotidiano. In poco tempo questo signore comparve anche nei libri che leggevo, molto spesso citato come mentore dagli autori che pi&#249; stimavo &#8211; o addirittura adoravo (come il critico musicale <strong>Simon Reynolds</strong>, la pi&#249; rocambolesca delle mie cotte adolescenziali). Col passare degli anni rileggere Fisher divenne per me un esercizio discretamente meno piacevole e considerevolmente pi&#249; problematico. Ci&#242; di cui mi resi conto era la cattiva abitudine del mio blogger di fiducia nel vendere come certezze ipotesi sulla realt&#224; che, una volta messe in confronto con i fatti, si rivelavano essere opinioni piuttosto fantasiose.</p><p>Ecco, ci tengo a sottolinearlo adesso prima che sia troppo tardi: non ho alcuna intenzione di criticare l&#8217;apparato filosofico di Fisher, le sue brillanti riflessioni sulla nostalgia o sulla precariet&#224; della cultura digitalizzata, quello invece su cui vorrei concentrarmi sono <strong>gli </strong><em><strong>excursus</strong></em><strong> scientifici</strong>, prendendo in esame la sua teoria sui disturbi della salute mentale. Scrollando i contenuti legati a <em>Realismo Capitalista </em>su TikTok<em>,</em> ho trovato diversi video (anche italiani) in cui si dava per scontata la tesi che vede il sistema economico capitalista e il pensiero neoliberista, come diretti responsabili dell&#8217;aggravarsi di diverse malattie mentali o condizioni patologiche (come depressione, ansia e nevrosi di vario genere).</p><p>Per avere un minimo di contesto vi riporto direttamente il pensiero di Fisher sull&#8217;argomento, nella puntuale traduzione di Valerio Mattioli per l&#8217;edizione italiana di <em>Realismo Capitalista</em> curata da NERO nel 2018:</p><blockquote><p>[&#8230;] L&#8217;ontologia oggi dominante nega alla malattia mentale ogni possibile origine di natura sociale.</p><p>Ovviamente, la chimico-biologizzazione dei disturbi mentali &#232; strettamente proporzionale alla loro depoliticizzazione: considerarli alla stregua di problemi chimico-biologici individuali, per il capitalismo &#232; un vantaggio enorme. Innanzitutto, rinforza la spinta del Capitale in direzione di un&#8217;individualizzazione atomizzata (sei malato per colpa della chimica del tuo cervello); e poi crea un mercato enormemente redditizio per le multinazionali farmaceutiche e i loro prodotti (ti curiamo coi nostri psicofarmaci).</p><p>Che qualsiasi malattia mentale possa essere rappresentata come un fatto neurologico &#232; chiaro a tutti. Ma questo non ci dice nulla sulle cause. Se per esempio &#232; vero che la depressione generalmente comporta un basso livello di serotonina, allora quello che va spiegato &#232; perch&#233; in determinati individui il livello di serotonina sia basso. Farlo per&#242; richiede una spiegazione sociale e politica: ripoliticizzare la malattia mentale &#232; un compito urgente per qualsiasi sinistra che voglia lanciare una sfida al realismo capitalista.</p><p>Infine, intravedere un parallelismo tra l&#8217;incremento dei disturbi mentali e i nuovi modelli di valutazione per le prestazioni dei lavoratori &#232; tutto tranne che eccentrico. [&#8230;]<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a></p></blockquote><p>Ci&#242; che intende qui il filosofo inglese &#232; che la colonizzazione del futuro imposta dal realismo capitalista provoca <strong>una sensazione patologica di impotenza</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, e che l&#8217;aumento dei casi di malattia mentale ne sia una prova empirica che va politicamente rivendicata. Mi piacerebbe provare a fare ordine su questa faccenda, non solo perch&#233; la ricerca scientifica in merito ha molto da dire (e non sono, almeno a mio modesto avviso, conclusioni scontate) ma perch&#233; dietro queste affermazioni c&#8217;&#232; una storia affascinante, che racconta come la percezione della realt&#224; venga costantemente filtrata dai dogmi ideologici, fino ad arrivare a deformarla in modo quasi irrimediabile. Come gi&#224; detto, in questo articolo non entrer&#242; nel merito della qualit&#224; politica delle affermazioni di Fisher, n&#233; alla loro continuit&#224; con l&#8217;approccio antropologico di Arthur Kleinman e Allan Young o dell&#8217;influenza che Foucault ha esercitato su questa prospettiva attraverso il concetto di <em>Biopolitica</em>. Questo perch&#233; il mio scopo non &#232; attaccare l&#8217;ideologia di Fisher o di esaltarne altre, quanto di mettere l&#8217;accento su quello che per me &#232; uno spaventoso abbaglio nelle sue analisi delle malattie mentali, delle loro cause e <em>anche</em> delle loro conseguenze politiche.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg" width="1456" height="1040" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1040,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1590217,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/196094965?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t6Ip!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea425810-091a-4a3f-925f-02c375d5a0dc_3009x2149.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h2><strong>Un po&#8217; di storia (che male non fa)</strong></h2><p>Il collegamento tra nevrosi e industrializzazione non &#232; una intuizione filosofica che possiamo ricondurre a un singolo, ma piuttosto va immaginato come un epifenomeno che lentamente pervase tutto il pensiero occidentale. <strong>Henry David Thoreau</strong> pass&#242; due anni (dal 1845 al 1847) sulle rive del lago Walden per fuggire dalla frenesia meccanica di Boston, riflettendo sul senso di una vita inghiottita dalla tecnologia mentre cercava di riconciliarsi con i boschi e la natura. In uno dei passaggi pi&#249; brillanti del suo saggio Thoreau muove una lacerante critica alla tecnologia, dimostrando come il concetto di &#8220;progresso&#8221; non comporti di per s&#233; un alcun valore positivo:</p><blockquote><p>Abbiamo tanta fretta di costruire un telegrafo magnetico dal Maine al Texas; ma pu&#242; darsi che il Maine e il Texas non abbiano nulla di importante da comunicarsi. Pu&#242; darsi che si trovino nelle condizioni di quel tale che desiderava ardentemente di essere presentato a una distinta signora sorda; quando le fu presentato e gli fu messo il corno acustico fra le mani, non trov&#242; nulla da dire. Come se la cosa pi&#249; importante fosse parlare in fretta &#8211; e non parlare assennatamente. Desideriamo ardentemente costruire un tunnel sotto l&#8217;Atlantico per avvicinare cos&#236; il Vecchio Mondo al Nuovo di qualche settimana &#8211; ma forse la prima notizia che giunger&#224; alle grandi e pendule orecchie americane, sar&#224; che la principessa Adelaide ha la tosse asinina. Dopotutto, non &#232; detto che chi ha un cavallo che fa un miglio al minuto debba portare i messaggi pi&#249; importanti.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a></p></blockquote><p>Qui il pensiero attuato da Thoreau non &#232; il luddismo, ma il <strong>pragmatismo</strong>. La tecnologia diventa progresso solo quando pu&#242; essere vettore di valore &#8211; che sia economico, sociale, intellettuale o politico &#232; indifferente. Va bene produrre tecnologia, ma prima dovremmo avere ben chiaro a quale scopo essa dovrebbe rivolgersi e se, effettivamente, comporterebbe un miglioramento del nostro stato di partenza. Thoreau non giudica <em>negativamente</em> l&#8217;industrializzazione, ma stigmatizza il suo mito della velocit&#224; e la voracit&#224; con cui ha contaminato l&#8217;immaginario collettivo. Diversamente da Fisher, Thoreau non vede nel capitalismo un ente metafisico capace di risucchiare l&#8217;immaginazione, ma vede nell&#8217;immaginazione umana dei limiti con cui anche il capitalismo deve fare i conti.</p><p>Nel 1913, ovvero 76 anni dopo la morte del suo autore, vide la luce il <em><strong>Woyzeck</strong></em> di <strong>Georg B&#252;chner</strong>, un dramma teatrale incompiuto che nei suoi vuoti e pieni si scontra con l&#8217;incomunicabilit&#224; degli abissi umani. Franz Woyzeck &#232; un soldato che per tirar su qualche soldo in modo da mantenere la compagna e suo figlio, accetta di fare da cavia per gli esperimenti medici di un dottore tutt&#8217;altro che interessato alla sua salute. La vita della piccola cittadina tedesca in cui avvengono le vicende scompare dietro il velo della crescente follia di Franz, ma al tempo stesso &#232; la societ&#224; industriale che proietta le sue ombre sul povero Woyzeck, che come le opprimenti scenografie de <em>Il gabinetto del dottor Caligari </em>(Robert Wiene, 1920), ne limitano lo sguardo e i desideri, riducendolo infine alla follia. In B&#252;chner la malattia mentale viene alimentata dalla societ&#224; e dai suoi valori deviati, Woyzeck &#232; una vittima e lo &#232; per aver creduto alla famiglia borghese, lo &#232; per aver creduto alla bont&#224; d&#8217;animo della scienza, lo &#232; perch&#233; non ha osato pensare diversamente da ci&#242; che la societ&#224; gli imponeva di essere<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>.</p><div id="youtube2-a22wv5h7jO4" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;a22wv5h7jO4&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/a22wv5h7jO4?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p><strong>George Miller Beard</strong> conia il termine &#171;<strong>nevrastenia</strong><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a>&#187; a fine Ottocento. Secondo il neurologo americano questa nuova parola aveva lo scopo di definire la terribile epidemia in corso di depressione, impotenza, mal di testa, ansia e fatica cronica nella societ&#224; statunitense. Beard puntava il dito verso la vita frenetica generata dai telegrafi, dalla stampa, dalle ferrovie, la sua non era ancora una critica politica ma i prodromi ci sono tutti. Eppure la nevrastenia colpisce anche l&#8217;Europa e negli anni Venti, arrivando perfino a infettare l&#8217;URSS. I quadri bolscevichi fecero di tutto per nascondere i tassi di suicidio in crescita, promuovendo una martellante propaganda sui media di regime e descrivendo la nevrastenia come &#8220;la malattia americana&#8221; (buffo, considerando che sullo stesso argomento nel 1887 Pavel Kovalevsky scriveva di &#8220;malattia russa&#8221;).</p><p>Pubblicati postumi nel 1934, i <em><strong>Manoscritti economico-filosofici</strong></em> di <strong>Marx</strong> mettono l&#8217;accento sulla natura ontologia e non psicopatologica di questa nuova epidemia:</p><blockquote><p>La propriet&#224; privata ci ha resi cos&#236; ottusi ed <em>unilaterali</em> che un oggetto &#232; considerato nostro soltanto quando lo abbiamo, e quindi quando esso esiste per noi come capitale o &#232; da noi immediatamente posseduto, mangiato, bevuto, portato sul nostro corpo, abitato, ecc., in breve, quando viene da noi usato; sebbene la propriet&#224; privata concepisca a sua volta tutte queste realizzazioni immediate del possesso soltanto come mezzi di vita, e la vita, a cui servono come mezzi, sia la vita della propriet&#224; privata, del lavoro e della capitalizzazione. Al posto di tutti i sensi fisici e spirituali &#232; quindi subentrata la semplice alienazione di tutti questi sensi, il senso dell&#8217;avere. L&#8217;essere umano doveva essere ridotto a questa assoluta povert&#224;, affinch&#233; potesse estrarre da s&#233; la sua ricchezza interiore.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-6" href="#footnote-6" target="_self">6</a></p></blockquote><p>L&#8217;alienazione dai mezzi impoverisce l&#8217;uomo: moralmente, spiritualmente, intellettualmente. Il marxismo non &#232; solo filosofia per&#242;, &#232; pratica politica e lotta, &#232; rivoluzione, &#232; la messa in atto di principi che hanno in Marx la matrice, ma che si sono dovuti espandere e adattarsi alla realt&#224; con nuovi mezzi. Nel 1955 viene pubblicato <em><strong>The Sane Society</strong></em>, un vero e proprio manifesto di quello che era il pensiero della cosiddetta Scuola di Francoforte, un gruppo di intellettuali che si proponevano proprio di declinare Marx durante la favola sovietica e l&#8217;incubo della Guerra Fredda. Il testo, firmato dall&#8217;intellettuale <strong>Erich Fromm</strong>, principia dall&#8217;alienazione dei mezzi per articolare una tesi sulla &#8220;insanit&#224;&#8221; della societ&#224; capitalista <em>tout court</em>. La malattia mentale diventa cos&#236; una &#171;patologia della normalit&#224;&#187;. Da bravo psicoanalista Fromm gioca con le parole, e cos&#236; l&#8217;<em>alienazione </em>diventa effettivamente <em>malattia</em>, termine con cui condivide l&#8217;etimo (il francese <em>ali&#233;n&#233;</em> si pu&#242; tradurre come <em>alienato</em> ma anche come <em>psicopatico</em>), e cos&#236; questi due fenomeni non sono pi&#249; relegati a una relazione soggetto-oggetto, <strong>ma diventano la stessa sostanza.</strong></p><p>Da Fromm in poi nel marxismo il rapporto tra malattia mentale e capitalismo diventa un dato di fatto sul quale si pu&#242; al massimo approfondire<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-7" href="#footnote-7" target="_self">7</a>, ma non confutare. Sostenuti da questa certezza iniziano anche a svilupparsi i primi approcci psicoterapeutici, il principio era piuttosto semplice: dato che l&#8217;origine della sofferenza mentale &#232; nell&#8217;alienazione prodotta dal capitalismo, chi afferma di soffrire delle stesse patologie in sistemi dove il capitalismo &#232; stato abolito, evidentemente sta mentendo.</p><div id="youtube2-YwBa2ILakQE" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;YwBa2ILakQE&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/YwBa2ILakQE?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h2><strong>In un mondo perfetto essere depressi &#232; impossibile</strong></h2><blockquote><p><em>The problem of leisure<br>What to do for pleasure<br>Ideal love a new purchase<br>A market of the senses<br></em>[&#8230;]<br><em>Natural is not in it<br>Your relations are of power<br>We all have good intentions<br>But all with strings attached</em></p><p>Gang of Four, <em>Natural&#8217;s Not in It</em>, &#8220;Entertainment!&#8221; (EMI - Warner Bros., 1979)</p></blockquote><p>Quando venne nominato direttore dell&#8217;Istituto di Psichiatria dell&#8217;Accademia delle Scienze Mediche dell&#8217;URSS, <strong>Andrei Snezhnevsky</strong> aveva quasi sessant&#8217;anni, ed era considerato un ricercatore di fama mondiale. Era il 1962, e a seguito della tipica beatificazione che la propaganda sovietica faceva dei suoi eroi, la presenza di Snezhnevsky divenne totalizzante: nei manuali di psichiatria e sulle riviste specializzate c&#8217;era spazio solo per le teorie approvate personalmente dal direttore, i congressi vennero monopolizzati dai suoi studenti preferiti e cos&#236; perfino le commissioni d&#8217;esame. Alcune delle pi&#249; importanti figure della medicina del periodo, come l&#8217;ucraino <strong>Iosif Polishchuk</strong> e il tagiko <strong>Fyodor Detengof</strong>, vennero progressivamente isolate e dimenticate per far spazio all&#8217;eredit&#224; di Snezhnevsky. Tra le varie intuizioni del nostro luminare la pi&#249; controversa e inquietante &#232; certamente la <em><strong>vyalotekushchaya shizofreniya</strong></em>, da noi spesso tradotta come &#171;schizofrenia lenta&#187;. Diagnosticabile in assenza di qualsiasi sintomo psicotico manifesto e unicamente sulla base di segnali comportamentali &#171;irrazionali&#187;, la &#171;schizofrenia lenta&#187; aveva il solo scopo di valutare ogni comportamento dissidente come un sintomo inequivocabile di malattia mentale<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-8" href="#footnote-8" target="_self">8</a>. Si negava l&#8217;origine individuale della malattia: infatti per emergere la &#171;schizofrenia lenta&#187; aveva bisogno di forti influenze esterne, tutte riconducibili all&#8217;alienazione capitalista. Il trattamento consigliato dall&#8217;Istituto di Psichiatria dell&#8217;Accademia delle Scienze Mediche dell&#8217;URSS per curare questa condizione era semplice quanto efficace, ovvero l&#8217;internamento a vita. Snezhnevsky si trov&#242; cos&#236; a collaborare da vicino col KGB di Yuri Andropov, <strong>trasformando gli strumenti della psichiatria forense in un dispositivo di repressione sistematica</strong>.</p><p><strong>Nikita Chru&#353;&#269;&#235;v</strong>, successore di Joseph Stalin oltre che suo aspro critico<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-9" href="#footnote-9" target="_self">9</a>, in un discorso del 1959 all&#8217;Unione degli Scrittori, afferm&#242;:</p><blockquote><p>Un crimine &#232; una deviazione dalle norme di comportamento generalmente accettate nella societ&#224;, spesso causata da disturbi mentali. Possono esserci malattie, disturbi mentali in certi individui in una societ&#224; comunista? A quanto pare s&#236;. Se &#232; cos&#236;, allora possono esserci anche offese caratteristiche di persone con menti anormali. Di coloro che potrebbero iniziare a invocare l&#8217;opposizione al comunismo su questa base, possiamo dire che chiaramente il loro stato mentale non &#232; normale.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-10" href="#footnote-10" target="_self">10</a></p></blockquote><p>In quegli anni <strong>Pyotr Grigorenko</strong>, uno dei pi&#249; celebrati generali dell&#8217;armata rossa, poco dopo aver mosso delle perplessit&#224; sull&#8217;operato di Chru&#353;&#269;&#235;v, venne diagnosticato con uno &#171;sviluppo delirante paranoide della personalit&#224;&#187; in parallelo a un evidente insorgere di &#171;idee riformiste<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-11" href="#footnote-11" target="_self">11</a>&#187; (chiss&#224; se erano visibili a occhio nudo!). Curiosamente la commissione che ne ordin&#242; l&#8217;internamento era presieduta da Snezhnevsky. La poetessa <strong>Natalya Gorbanevskaya</strong>, dopo aver partecipato alla manifestazione in Piazza Rossa nel 1968 contro l&#8217;invasione della Cecoslovacchia, venne internata con diagnosi di schizofrenia &#171;cronica&#187;. Il farmaco pi&#249; usato negli ospedali psichiatrici dipendenti dal Ministero degli Interni non era tanto l&#8217;aloperidolo (all&#8217;epoca piuttosto comune) quanto la <strong>sulfazina</strong>, ovvero olio di zolfo che veniva iniettato per causare febbre acuta e dolore prolungato. In pratica non facevano nemmeno finta di curarli. L&#8217;OMS non includer&#224; mai la &#171;schizofrenia lenta&#187; nella letteratura scientifica, e nel 1983 la World Psychiatric Association espulse l&#8217;associazione psichiatrica sovietica, denunciandone le pratiche disumane. La diagnosi cessa ufficialmente di esistere con l&#8217;adozione dell&#8217;ICD-10<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-12" href="#footnote-12" target="_self">12</a> da parte di tutti i paesi dell&#8217;ex-blocco sovietico, eppure la lunga ombra di quel periodo di terrore continua a infestare l&#8217;Europa ancora oggi. <strong>Anatoly Smulevich</strong> (il principale erede teorico di Snezhnevsky) pubblica nel 1989 sul <em>British Journal of Psychiatry</em> un articolo a difesa del suo maestro, dichiarando nello stesso anno a una delegazione americana che il 38,1% di tutti gli schizofrenici sovietici soffre di questa forma &#171;lenta&#187;, e che i dissidenti possono essere diagnosticati come affetti da essa in modo incontrovertibile. Ancora oggi in Russia la psichiatria punitiva &#232; una realt&#224;, basti pensare alla giornalista <strong>Maria Ponomarenko</strong>, rea di aver denunciato l&#8217;attacco al teatro di Mariupol durante le fasi iniziali della criminale invasione in Ucraina, e quindi spedita in Siberia dentro un ospedale psichiatrico in cui &#232; stata lungamente torturata prima di venire incarcerata definitivamente<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-13" href="#footnote-13" target="_self">13</a>.</p><p>Quando Mark Fisher nel 2009 vede pubblicato il suo <em>Capitalist Realism: Is There No Alternative?,</em> &#232; consapevole di star spostando il focus della critica all&#8217;alienazione dalla struttura economica alle neuroscienze, ma nel farlo arriva a conclusioni non dissimili da quelle di Snezhnevsky: la malattia mentale non &#232; individuale, ma viene amplificata da agenti esterni determinati dalle logiche capitalistiche. In entrambi i casi la psichiatria &#232; lo strumento attraverso cui questa separazione viene eseguita e quindi <strong>legittimata</strong>. L&#8217;URSS cancella il dissidente trasformandolo in malato, il capitalismo &#8220;neoliberale&#8221; invece cancella il malato trasformandolo in un problema privato. Se si afferma che la depressione &#232; fondamentalmente un problema politico e non individuale, si rischia di produrre una versione laica e perfino pi&#249; idiota dell&#8217;assioma di Chru&#353;&#269;&#235;v. La direzione &#232; s&#236; opposta, ma la struttura logica &#232; la stessa perch&#233; si nega la <strong>specificit&#224; biologica</strong> e <strong>biografica</strong> della sofferenza. Fisher era consapevole di questo rischio, avendo vissuto la depressione in prima persona e avendo combattuto contro di essa fino all&#8217;ultimo, e a causa di ci&#242; non arriver&#224; mai a negare la realt&#224; neurobiologica, ma al tempo stesso &#232; certo che il capitalismo ci porti a cercare le soluzioni dentro di noi (nel cervello, nella famiglia, nell&#8217;infanzia) invece che nel sistema, producendo farmaci per tenerci calmi e buoni e produttivi, invece di curarci.</p><p>Chiarita la storia e messo in prospettiva l&#8217;approccio di Fisher sull&#8217;argomento, come promesso adesso possiamo districarci sulla ricerca contemporanea, le analisi e le meta-analisi, e cosa la letteratura scientifica ci dice dell&#8217;intuizione di Fisher.</p><div id="youtube2-5etftQxZlSA" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;5etftQxZlSA&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/5etftQxZlSA?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h2><strong>Il paradosso del welfare</strong></h2><p>Quando ho cominciato a studiare per questo articolo mi sono reso conto della mia abissale ignoranza sull&#8217;argomento, il che di per s&#233; non sarebbe neanche una novit&#224;, se non fosse che pi&#249; andavo avanti e pi&#249; mi accorgevo che tante cose che davo per scontato fossero in realt&#224; il frutto di un&#8217;imbarazzante presunzione. Ero abbastanza sicuro che i fenomeni di ansia e depressione fossero in aumento perch&#233; col migliorare degli strumenti diagnostici e l&#8217;avvento del DSM-5 avevamo finalmente scoperchiato il vaso di Pandora, dando la giusta attenzione a problemi finora sottovalutati. In soldoni <strong>ho compiuto lo stesso errore di Fisher</strong>, solo che avevo sostituito il capitalismo neoliberale con un altro fantoccio, cio&#232; il <strong>bigottismo</strong>. Ma la complessit&#224; di questi fenomeni non &#232; possibile ridurla a un solo fattore, e anche nella sua realt&#224; multi-fattoriale ci sono diverse velocit&#224; da interpretare, che intersecano sociologia, storia, politica, economia, scienza, cultura, filosofia, tutti elementi che non solo emergono dagli studi, ma ne sono parte essenziale per tradurli e non perdersi nel determinismo biologico. Ottimo, &#232; finalmente arrivato il momento di parlare di depressione! <em>Yeeee!</em></p><p><em><a href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33303583/">Poverty, depression, and anxiety: Causal evidence and mechanisms</a></em>, &#232; uno dei pi&#249; autorevoli studi sull&#8217;argomento. Questo intenso lavoro di ricerca prodotto da Matthew Ridley, Gautam Rao, Frank Schilbach e Vikram Patel, viene pubblicato a dicembre del 2020 sulla rivista <em>Science</em>, cio&#232; in piena emergenza pandemica da COVID-19. La tesi centrale di questa ricerca &#232; che il rapporto tra povert&#224; e malattia mentale sia di natura <strong>bidirezionale</strong> e <strong>causale</strong>, non meramente correlazionale. Che vuol dire? Significa che la perdita di reddito e sicurezza economica causa depressione e ansia, mentre la malattia mentale corrode la nostra capacit&#224; lavorativa, perpetuando la povert&#224;. I poveri, secondo lo studio, soffrono di depressione o ansia da 1,5 a 3 volte pi&#249; frequentemente rispetto ai benestanti. In Indonesia un programma di aiuti finanziari diretti alle fasce pi&#249; deboli della popolazione ha prodotto un calo del 18% dei suicidi nei subdistretti che lo ricevettero per primi. Per quanto possa sembrare banale a un primo sguardo, continuiamo a sbirciare tra questi dati.</p><p>In un rapporto sul Ghana, lo studio mostra come lo shock economico subito da una famiglia nel momento della nascita di un bambino, lasci tracce biologiche e comportamentali <strong>misurabili decenni dopo </strong>(!) nella salute mentale dell&#8217;adulto. Questo perch&#233; l&#8217;impatto avviene <strong>alla nascita</strong> e non, come ho sempre creduto, nell&#8217;adolescenza: &#232; il momento in cui il cervello &#232; pi&#249; plastico e la dipendenza dal reddito materno pi&#249; totale. Un calo dei prezzi agricoli (come quello descritto nella ricerca) colpisce i redditi dei contadini in modo immediato e di conseguenza <strong>peggiora la nutrizione materna</strong>, riduce l&#8217;allattamento, abbassa i tassi di vaccinazione, deteriora le condizioni ambientali nei primi mesi di vita. Sono queste privazioni precoci e non <strong>il ricordo della povert&#224;</strong> a imprimere effetti sulla traiettoria neurobiologica del bambino. Questo &#232; l&#8217;elemento chiave che mostra tutti i limiti dell&#8217;approccio di Fisher in <em>Realismo Capitalista</em>: la memoria &#232; uno strumento neurobiologico necessario per costruire la nostra idea di futuro, ma non &#232; questa che viene intaccata<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-14" href="#footnote-14" target="_self">14</a>.</p><p>In Inghilterra, un&#8217;analisi longitudinale del <em>Health Survey of England</em> dal 1991 al 2010 (<em><a href="https://bmjopen.bmj.com/content/2/5/e001790">Trends in population mental health before and after the 2008 recession</a></em>), documenta un aumento della prevalenza di disturbi mentali comuni dal 13,7% (2008) al 16,4% (2009), con un incremento statisticamente significativo tra gli uomini di 5,1 punti percentuali nei due anni successivi all&#8217;inizio della recessione. Rilevante &#232; che questo peggioramento coinvolga <strong>anche chi manteneva il posto di lavoro</strong>, non solo i disoccupati, fatto che ci suggerisce un meccanismo di stress da anticipazione e insicurezza occupazionale pi&#249; che di pura perdita di reddito. Una revisione sistematica del novembre 2023 pubblicata sul<em> Journal of Mental Health </em>(<em><a href="https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09638237.2023.2278104?needAccess=true">The impact of national and international financial crises on mental health and well-being</a></em>) analizza l&#8217;impatto delle crisi finanziarie internazionali sulla salute mentale, nelle sue conclusioni evidenzia come quei paesi che hanno reagito alla crisi del 2007 introducendo degli stimoli economici (come Islanda e USA) hanno registrato andamenti migliori rispetto a chi ha scelto la via dell&#8217;austerit&#224; (come Spagna, Grecia e UK).</p><div class="pullquote"><p>Esplorando diverse meta-analisi e nuove ricerche longitudinali attuate in Svezia, Australia e Belgio, &#232; facile notare un elemento strutturale che accomuna tutti questi studi: la relazione tra precariet&#224; e salute mentale &#232; bidirezionale (confermando il lavoro di Ridley, Rao, Schilbach e Patel). </p></div><p>Ci&#242; significa che chi ha gi&#224; una salute mentale compromessa tende a essere selezionato in occupazioni precarie. Mettendo in relazione questi dati con la ricerca contemporanea sui paesi nordici, ecco che il terreno si fa ancora pi&#249; scivoloso, e non solo per il gran freddo, ma per via dei suoi paradossi.</p><p>Avrete certamente letto a giro del &#8220;<a href="https://nordicwelfare.org/en/nyheter/new-light-on-the-nordic-paradox/">Nordic Paradox</a>&#8221;, un fenomeno che ci racconta come laddove il welfare state &#232; pi&#249; presente (e anche costante nel tempo) le diseguaglianze di salute mentale sono simili o in certi casi superiori al resto dell&#8217;Occidente. In una breve serie di articoli postati qui su Substack nel 2023 sulla newsletter &#8220;After Babel&#8221;<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-15" href="#footnote-15" target="_self">15</a>, gli studiosi <strong>Jon Haidt</strong> e <strong>Zach Rausch</strong> hanno preso in esame la letteratura scientifica sulla crescente ondata di depressione tra gli adolescenti nei paesi scandinavi. Per esempio la Svezia ha visto aumentare l&#8217;ansia grave tra le donne dai 16 ai 29 anni dall&#8217;8% (2010) al 20% (2021), mentre tra i giovani dai 10 ai 14 anni i dati sulla depressione sono addirittura triplicati. In tutti e cinque i paesi nordici il pattern di deterioramento della salute mentale giovanile post-2010 &#232; identico nella forma, nell&#8217;evoluzione temporale e nell&#8217;asimmetria di genere, a quello osservato nei paesi anglofoni. Aggiungiamo pure le conclusioni di questo brillante studio del 2024 sull&#8217;uso degli antidepressivi nei paesi scandinavi, firmato dalla ricercatrice serba Ivana Bojani&#263; (<em><a href="https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2024/5448587">Use of Antidepressant and Anxiolytic Drugs in Scandinavian Countries between 2006 and 2021: A Prescription Database Study</a></em>), in cui si nota come in Svezia l&#8217;uso di queste terapie farmacologiche &#232; cresciuto da 78 a 107 utenti per 1.000 abitanti tra il 2006 e il 2021 (+37%). Questo tipo di evidenze &#232; difficilmente conciliabile con l&#8217;idea che un <em>welfare state</em> pi&#249; generoso risolva strutturalmente il problema posto dalla &#171;nevrosi&#187; di Beard.</p><p>Se il neoliberismo fosse davvero la causa principale dell&#8217;emergere di malattie mentali come la depressione, allora i paesi nordici con i loro sistemi ridistribuiti e i bassissimi livelli di disuguaglianza sociale ed economica, dovrebbero mostrare dei dati ben diversi. Qui per&#242; si pone un problema non indifferente: <strong>possiamo davvero attuare un confronto?</strong> Quali sono i sistemi non capitalistici? E come si definisce un sistema capitalista <em>tout court</em>? Quale l&#8217;eventuale influenza del neoliberismo e come &#232; possibile calcolarla? Ma soprattutto: laddove si sono sperimentati sistemi diversi o addirittura antagonisti, che dati sono stati raccolti?</p><div class="bandcamp-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://ladyboyrecords.bandcamp.com/track/kassastarfsma-ur&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Kassastarfsma&#240;ur, by Pink Street Boys&quot;,&quot;description&quot;:&quot;from the album Trash from the Boys&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b78f80dc-99a0-44fa-988b-2406a7d3cd6a_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;Lady Boy Records&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=2971759706/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:false}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=2971759706/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><h2><strong>Il sano immaginario</strong></h2><p>Il problema maggiore nel trovare dati che possano essere utili per un confronto qualitativo con quanto detto finora, &#232; che quel poco che c&#8217;&#232; &#232; stato irrimediabilmente manipolato. Ne avevamo gi&#224; discusso con l&#8217;esclusione dell&#8217;URSS dal World Psychiatric Association negli anni &#8217;80, ma non &#232; andata meglio da altre parti. Anche nella Cina maoista la propaganda sulle malattie mentali le descriveva come un prodotto esclusivo della societ&#224; capitalista, e quelle poche volte che veniva diagnosticata guarda caso coincideva sempre con dei dissidenti politici.</p><p>Una ricerca del 2014 sul sistema nordcoreano (<em><a href="https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4225199/pdf/pi-11-363.pdf">Psychiatry in Former Socialist Countries: Implications for North Korean Psychiatry</a></em>) mostra come la diretta continuit&#224; ideologica tra URSS e i paesi comunisti contemporanei, sia sostanzialmente confermata. L&#8217;attenzione psichiatrica &#232; rivolta quasi esclusivamente ai disturbi psicotici gravi (come la schizofrenia, una vera e propria ossessione nei sistemi comunisti), che vengono trattati in reparti chiusi e geograficamente periferici per isolare il pi&#249; possibile gli individui &#8220;socialmente indesiderabili&#8221;. Disturbi come la depressione e l&#8217;ansia vengono ignorati o derubricati a problemi neurologici (ad esempio la &#8220;nevrastenia&#8221; o la &#8220;nevrosi cardiaca&#8221;). </p><div class="pullquote"><p>Poich&#233; il disagio psicologico &#232; fortemente stigmatizzato o considerato un residuo del capitalismo, vi &#232; in generale la consapevolezza che mostrare certi comportamenti in pubblico possa risultare in una vacanza a tempo indeterminato in fatiscenti istituti di correzione psichiatrica. </p></div><p>I trattamenti medici, se cos&#236; si possono definire, si basano sull&#8217;uso di psicofarmaci obsoleti (antipsicotici e tantissimi sedativi), sulla medicina erboristica tradizionale e, in alcuni casi riportati dallo studio, su pratiche anacronistiche come lo shock insulinico. <strong>Il suicidio &#232; considerato un atto immorale in quanto controrivoluzionario</strong> e la psicoterapia &#232; di fatto inesistente. In fondo non c&#8217;&#232; bisogno di nessuna cura se non ci sono malati.</p><p>Il caso di <strong>Cuba</strong> &#232; estremamente interessante. Il sistema sanitario cubano adotta un approccio <strong>preventivo</strong> alla salute mentale, integrando cure fisiche e psicologiche all&#8217;interno di un contesto comunitario. Tutto questo in chiara opposizione al sistema americano, che ha essenzialmente delegato alle aziende farmaceutiche la cura e sostituito i manicomi con le carceri (qualcosa di simile al nostro sistema, laddove le cure psichiatriche e la psicoterapia sono ancora oggi inaccessibili a livello economico per moltissime persone e i malati vengono <strong>isolati</strong> e <strong>dimenticati</strong> dalla societ&#224;). Tuttavia, come rilevato da diversi studi, i pazienti psichiatrici cubani stessi individuano come cause della malattia mentale &#171;il contesto economico e politico di Cuba<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-16" href="#footnote-16" target="_self">16</a>&#187;, un&#8217;autocritica che indebolisce le letture apologetiche molto in voga in questi anni. I dati analizzabili esistono solo per la depressione in et&#224; avanzata, con risultati analoghi a quelli di altri paesi a basso reddito. In uno studio comparativo tra paesi a basso reddito sulla depressione in et&#224; avanzata pubblicato nel 2015, si rileva che ben il 32.2% degli anziani cubani intervistati (944 soggetti su 2944) abbia una storia di depressione pregressa. Si tratta del tasso storico <strong>pi&#249; alto </strong>registrato nell&#8217;intero studio, nettamente superiore a quello di Porto Rico (22.3%) o del Messico (17.8%). Questo dato indica che, pur essendoci un sistema di intercettazione primaria &#8211; ovvero i consultori, la depressione a Cuba tende fortemente alla ricorrenza o alla cronicizzazione, sfuggendo a una vera e propria risoluzione clinica duratura.</p><p>Bisogna per&#242; riconoscere che non tutto quello evidenziato da Fisher in <em>Realismo Capitalista</em> sia da buttare. Buona parte degli studi che abbiamo preso in esame confermano che i <em>welfare state</em> di tipo capitalista producono i dati <strong>peggiori</strong> in merito alla salute mentale delle donne e minore protezione dei disoccupati rispetto ai modelli nordici. Il fatto che il peggioramento post-2008 in UK colpisca anche i lavoratori occupati (non solo i disoccupati) &#232; coerente con la tesi fisheriana dello stress da <strong>incertezza sistemica</strong>. Al tempo stesso se la causa fosse il capitalismo neoliberale in quanto tale, i paesi nordici dovrebbero mostrare l&#8217;assenza dei trend patologici, eppure questo non succede, perch&#233; le variabili trasversali ai sistemi economici (tecnologiche, culturali, biologiche, demografiche, sociali, politiche) posseggono un peso autonomo che la tesi di Fisher non tematizza.</p><p>&#200; davvero difficile affermare, come fa Fisher, che il capitalismo strutturi il modo con cui la sofferenza mentale viene oggi <strong>interpretata</strong>, <strong>trattata</strong> e <strong>isolata</strong> a livello sociale. Il dato pi&#249; istruttivo in tal senso forse viene dalla transizione post-sovietica dell&#8217;Est Europa. Nel decennio successivo al 1989, i paesi dell&#8217;Europa centro-orientale hanno sperimentato drammatici aumenti di suicidio, mortalit&#224; da alcol e instabilit&#224; psichica. <strong>Tra il 1990 e il 2008, i tassi di suicidio nell&#8217;Europa orientale post-comunista erano tra i pi&#249; alti al mondo</strong>, correlati alla disorganizzazione socioeconomica della transizione. Questo non dimostra che il socialismo reale fosse salutare: dimostra che la destrutturazione rapida di qualsiasi sistema economico (anche di uno disfunzionale) produce crisi di salute mentale derivate dallo stress del cambiamento e dell&#8217;incertezza percepita. Insomma: povert&#224; e precariet&#224; non sono elementi connaturati a un sistema, ma <strong>fenomeni condizionati culturalmente</strong>, e questo li rende meno prevedibili e condizionabili.</p><p>Il modo con cui interpretiamo e giudichiamo la malattia mentale &#232; frutto dell&#8217;intero impianto culturale, biologico, economico, tecnologico e antropologico che ci circonda, ma non &#232; un limite all&#8217;immaginazione quanto uno strumento effimero e condizionato da continue mutazioni. Sostituirlo con un altro, ponendolo come alternativa dogmatica e salvifica, significa voler immaginare una societ&#224; in cui la sofferenza non sia un principio omeostatico, ma un condizionamento esterno. E questo pensiero genera mostri, come la &#171;schizofrenia lenta&#187; dell&#8217;URSS o l&#8217;emarginazione sociale delle nostre carceri. Non sono il capitalismo o il comunismo, non sono il socialismo o il corporativismo, non sono le ideologie o i sistemi economici a definire come guardiamo e giudichiamo ci&#242; che ci circonda, purtroppo siamo bravissimi a scegliere i nostri occhiali senza che nessuno ce li imponga dall&#8217;alto.</p><div id="youtube2-8-VIusf6hOA" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;8-VIusf6hOA&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/8-VIusf6hOA?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/196094965?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LDgc!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30045feb-1cc5-4cc1-be90-1813d865c063_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p><em>L&#8217;ispirazione per questo articolo &#232; nata dopo aver visto questo video risposta di <a href="/__u/beatriceferraresi.substack.com/?utm_campaign=profile_chips">Beatrice Ferraresi</a> su TikTok, in pratica un ELI5 di questo articolo:</em></p><div id="tiktok-iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd" class="tiktok-wrap outer" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.tiktok.com/@beatriceferraresi/video/7627201713639918870&quot;,&quot;title&quot;:&quot;No scusate ne dobbiamo parlare. #salutementale #mentalhealth #mentalhealth #salute &quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/679864ec-ca66-48e5-9a60-8b86cf69cce5_1080x1920.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;beatriceferraresi&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://cdn.iframe.ly/api/iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd&quot;,&quot;author_url&quot;:&quot;https://www.tiktok.com/@beatriceferraresi&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true}" data-component-name="TikTokCreateTikTokEmbed"><iframe id="iframe-tiktok-iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd" class="tiktok-iframe" src="https://cdn.iframe.ly/api/iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd" frameborder="0" allow="autoplay; fullscreen; encrypted-media" allowfullscreen="" scrolling="no" loading="lazy"></iframe><iframe src="https://team-hosted-public.s3.amazonaws.com/set-then-check-cookie.html" id="third-party-iframe-tiktok-iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd" class="third-party-cookie-check-iframe" style="display: none;" loading="lazy"></iframe><div class="tiktok-wrap static" data-component-name="TikTokCreateStaticTikTokEmbed"><a href="https://www.tiktok.com/@beatriceferraresi/video/7627201713639918870" target="_blank"><img class="tiktok thumbnail" src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPHa!,w_640,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F679864ec-ca66-48e5-9a60-8b86cf69cce5_1080x1920.jpeg" style="background-image: url(/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPHa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F679864ec-ca66-48e5-9a60-8b86cf69cce5_1080x1920.jpeg);" loading="lazy"></a><div class="content"><a class="author" href="https://www.tiktok.com/@beatriceferraresi" target="_blank">@beatriceferraresi</a><a class="title" href="https://www.tiktok.com/@beatriceferraresi/video/7627201713639918870" target="_blank">No scusate ne dobbiamo parlare. #salutementale #mentalhealth #mentalhealth #salute </a></div></div><div class="fallback-failure" id="fallback-failure-tiktok-iframe?media=1&amp;app=1&amp;url=https%3A%2F%2Fwww.tiktok.com%2F%40beatriceferraresi%2Fvideo%2F7627201713639918870&amp;key=e27c740634285c9ddc20db64f73358dd"><div class="error-content"><img class="error-icon" src="/__u/substackcdn.com//img/alert-circle.svg" loading="lazy">Tiktok failed to load.<br><br>Enable 3rd party cookies or use another browser</div></div></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/196094965?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JBjz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F813cd295-db8a-4089-8c06-4664d3b14db3_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto o studiato in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Mark Fisher, <em>Realismo Capitalista</em>, NERO, Roma, 2018, pp. 84-85.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Vedi il concetto di &#8220;impotenza appresa&#8221; dello psicologo Martin Seligman.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Henry David Thoreau, <em>Walden ovvero Vita nei boschi</em>, trad. Franco Venturi, La Vita Felice, Milano, 2016, pp. 113-115.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>Come nella famosa frase attribuita a Kierkegaard: &#8220;Osare &#232; perdere momentaneamente l&#8217;equilibrio. Non osare &#232; perdere se stessi&#8221;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p>Dal greco antico <em>neuron</em> (nervo) e <em>astheneia</em> (debolezza/esaurimento), letteralmente: &#8220;esaurimento nervoso&#8221;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-6" href="#footnote-anchor-6" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">6</a><div class="footnote-content"><p>https://www.marxists.org/italiano/marx-engels/1844/2/Manoscritti/proprietacomunismo.html</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-7" href="#footnote-anchor-7" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">7</a><div class="footnote-content"><p>Come nella prima edizione del <em>Maladie mentale et personnalit&#233;</em> (1954) di un giovanissimo e immaturo Foucault, che gli sar&#224; d&#8217;ispirazione per la sua tesi di dottorato (<em>Folie et D&#233;raison. Histoire de la folie &#224; l&#8217;&#226;ge classique</em>).</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-8" href="#footnote-anchor-8" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">8</a><div class="footnote-content"><p>https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1080/03064220108536997</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-9" href="#footnote-anchor-9" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">9</a><div class="footnote-content"><p>https://www.marxists.org/italiano/kruscev/rapportoXX.htm</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-10" href="#footnote-anchor-10" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">10</a><div class="footnote-content"><p>https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/405/1/Hornsby09Phd.pdf</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-11" href="#footnote-anchor-11" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">11</a><div class="footnote-content"><p>&#8220;Paranoid development of the personality, with reformist ideas&#8221;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-12" href="#footnote-anchor-12" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">12</a><div class="footnote-content"><p>International Classification of Diseases, 10th Revision.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-13" href="#footnote-anchor-13" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">13</a><div class="footnote-content"><p>https://www.amnesty.it/appelli/liberta-per-una-giornalista-russa/</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-14" href="#footnote-anchor-14" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">14</a><div class="footnote-content"><p>&#8220;Henry Molaison sub&#236; il primo grave attacco epilettico nel giorno del suo quindicesimo compleanno. Da allora, gli attacchi divennero sempre pi&#249; frequenti. Di fronte alla prospettiva di un futuro con violente convulsioni, Henry accett&#242; di sottoporsi a un&#8217;operazione chirurgica sperimentale, durante la quale la parte mediana del lobo temporale (incluso l&#8217;ippocampo) fu rimossa da entrambi i lati del suo cervello. Henry fu liberato dagli attacchi epilettici, ma con un tragico effetto collaterale: per il resto della sua vita fu incapace di formare nuovi ricordi. E la storia non finisce qui: oltre all&#8217;incapacit&#224; di formare nuovi ricordi, era altres&#236; impossibile immaginare il futuro. Immaginatevi come sarebbe andare in spiaggia domani. Cosa vi viene in mente? Surfisti e castelli di sabbia? Onde frangenti? Raggi di sole che spuntano dalle nuvole? Se aveste chiesto a Henry che cosa avrebbe potuto immaginarsi, la tipica risposta avrebbe potuto essere: &#8220;tutto quello che mi viene in mente &#232; il colore blu&#8221;. La sua sfortuna rivela qualcosa sui meccanismi cerebrali che sono alla base della memoria: il loro scopo non &#232; semplicemente quello di registrare cosa ti &#232; accaduto, bens&#236; di permetterci anche di proiettarsi nel futuro. Per immaginare l&#8217;esperienza che faremo domani in spiaggia, l&#8217;ippocampo, in particolare, gioca un ruolo chiave nell&#8217;assemblare un futuro immaginario ricombinando informazioni dal nostro passato.&#8221;</p><p>David Eagleman, <em>Il tuo cervello - La tua storia</em>, traduzione di Paolo A. Dossena, Corbaccio, Milano, 2016, p. 29.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-15" href="#footnote-anchor-15" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">15</a><div class="footnote-content"><div class="embedded-post-wrap" data-attrs="{&quot;id&quot;:115636122,&quot;url&quot;:&quot;https://www.afterbabel.com/p/international-mental-illness-part-two&quot;,&quot;publication_id&quot;:1221094,&quot;embedding_publication_id&quot;:null,&quot;publication_name&quot;:&quot;After Babel&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdwC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F93167ed8-1e22-4c50-bd2f-4a4d18970be0_356x356.png&quot;,&quot;title&quot;:&quot;The Teen Mental Illness Epidemic is International, Part 2: The Nordic Nations&quot;,&quot;truncated_body_text&quot;:&quot;Today we have Zach&#8217;s second post on how teen mental health is changing around the world. In his last post, Zach showed that there is a four-part pattern in the data from all five of the main &#8220;Anglosphere&#8221; countries. Today he presents the studies he has collected on teen mental health in the five Nordic nations (the three Scandinavian countries of Sweden, Denmark, and Norway, plus Finland and Iceland).&quot;,&quot;date&quot;:&quot;2023-04-19T14:00:12.811Z&quot;,&quot;like_count&quot;:153,&quot;comment_count&quot;:89,&quot;bylines&quot;:[{&quot;id&quot;:12441992,&quot;name&quot;:&quot;Jon Haidt&quot;,&quot;handle&quot;:&quot;jonathanhaidt&quot;,&quot;previous_name&quot;:null,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2abe64a3-74b1-4928-a3d5-39f49211a7b8_250x250.png&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Professor at NYU-Stern\n&quot;,&quot;profile_set_up_at&quot;:&quot;2022-08-15T15:54:32.543Z&quot;,&quot;reader_installed_at&quot;:&quot;2023-02-09T18:23:03.652Z&quot;,&quot;publicationUsers&quot;:[{&quot;id&quot;:1176787,&quot;user_id&quot;:12441992,&quot;publication_id&quot;:1221094,&quot;role&quot;:&quot;admin&quot;,&quot;public&quot;:true,&quot;is_primary&quot;:true,&quot;publication&quot;:{&quot;id&quot;:1221094,&quot;name&quot;:&quot;After Babel&quot;,&quot;subdomain&quot;:&quot;jonathanhaidt&quot;,&quot;custom_domain&quot;:&quot;www.afterbabel.com&quot;,&quot;custom_domain_optional&quot;:false,&quot;hero_text&quot;:&quot;A free weekly newsletter where Jon Haidt and his team make sense of how technology is reshaping society &#8212; and offer practical guidance on how we can respond. &quot;,&quot;logo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/93167ed8-1e22-4c50-bd2f-4a4d18970be0_356x356.png&quot;,&quot;author_id&quot;:12441992,&quot;primary_user_id&quot;:12441992,&quot;theme_var_background_pop&quot;:&quot;#009B50&quot;,&quot;created_at&quot;:&quot;2022-12-01T15:01:45.349Z&quot;,&quot;email_from_name&quot;:&quot;Jon Haidt from After Babel&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;Jonathan Haidt&quot;,&quot;founding_plan_name&quot;:&quot;Founding Member&quot;,&quot;community_enabled&quot;:true,&quot;invite_only&quot;:false,&quot;payments_state&quot;:&quot;enabled&quot;,&quot;language&quot;:null,&quot;explicit&quot;:false,&quot;homepage_type&quot;:&quot;newspaper&quot;,&quot;is_personal_mode&quot;:false,&quot;logo_url_wide&quot;:null}}],&quot;twitter_screen_name&quot;:&quot;JonHaidt&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:1000,&quot;status&quot;:{&quot;bestsellerTier&quot;:1000,&quot;subscriberTier&quot;:10,&quot;leaderboard&quot;:null,&quot;vip&quot;:false,&quot;badge&quot;:{&quot;type&quot;:&quot;bestseller&quot;,&quot;tier&quot;:1000},&quot;paidPublicationIds&quot;:[800237,1360695,1494477,1221588,4543141,3130044,2880588,4833,1494698,6980,2709399,296132,260347,61371,192043,1304855],&quot;subscriber&quot;:null}},{&quot;id&quot;:32524005,&quot;name&quot;:&quot;Zach Rausch&quot;,&quot;handle&quot;:&quot;zachrausch&quot;,&quot;previous_name&quot;:null,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0817670b-a096-4e2e-9f68-15df0e86295a_758x822.jpeg&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;Senior Research Scientist at NYU Stern. Lead Researcher for the New York Times Bestseller, The Anxious Generation. Managing Director of the Tech and Society Lab at NYU-Stern. Managing editor of the After Babel Substack. &quot;,&quot;profile_set_up_at&quot;:&quot;2023-01-30T16:41:04.970Z&quot;,&quot;reader_installed_at&quot;:&quot;2023-11-30T13:46:51.742Z&quot;,&quot;publicationUsers&quot;:[{&quot;id&quot;:1177506,&quot;user_id&quot;:32524005,&quot;publication_id&quot;:1221094,&quot;role&quot;:&quot;admin&quot;,&quot;public&quot;:true,&quot;is_primary&quot;:false,&quot;publication&quot;:{&quot;id&quot;:1221094,&quot;name&quot;:&quot;After Babel&quot;,&quot;subdomain&quot;:&quot;jonathanhaidt&quot;,&quot;custom_domain&quot;:&quot;www.afterbabel.com&quot;,&quot;custom_domain_optional&quot;:false,&quot;hero_text&quot;:&quot;A free weekly newsletter where Jon Haidt and his team make sense of how technology is reshaping society &#8212; and offer practical guidance on how we can respond. &quot;,&quot;logo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/93167ed8-1e22-4c50-bd2f-4a4d18970be0_356x356.png&quot;,&quot;author_id&quot;:12441992,&quot;primary_user_id&quot;:12441992,&quot;theme_var_background_pop&quot;:&quot;#009B50&quot;,&quot;created_at&quot;:&quot;2022-12-01T15:01:45.349Z&quot;,&quot;email_from_name&quot;:&quot;Jon Haidt from After Babel&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;Jonathan Haidt&quot;,&quot;founding_plan_name&quot;:&quot;Founding Member&quot;,&quot;community_enabled&quot;:true,&quot;invite_only&quot;:false,&quot;payments_state&quot;:&quot;enabled&quot;,&quot;language&quot;:null,&quot;explicit&quot;:false,&quot;homepage_type&quot;:&quot;newspaper&quot;,&quot;is_personal_mode&quot;:false,&quot;logo_url_wide&quot;:null}}],&quot;twitter_screen_name&quot;:&quot;ZachMRausch&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:1000,&quot;status&quot;:{&quot;bestsellerTier&quot;:1000,&quot;subscriberTier&quot;:1,&quot;leaderboard&quot;:null,&quot;vip&quot;:false,&quot;badge&quot;:{&quot;type&quot;:&quot;bestseller&quot;,&quot;tier&quot;:1000},&quot;paidPublicationIds&quot;:[1494698,2880588,260347],&quot;subscriber&quot;:null}}],&quot;utm_campaign&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;,&quot;source&quot;:null}" data-component-name="EmbeddedPostToDOM"><a class="embedded-post" native="true" href="https://www.afterbabel.com/p/international-mental-illness-part-two?utm_source=substack&amp;utm_campaign=post_embed&amp;utm_medium=web"><div class="embedded-post-header"><img class="embedded-post-publication-logo" src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdwC!,w_56,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F93167ed8-1e22-4c50-bd2f-4a4d18970be0_356x356.png" loading="lazy"><span class="embedded-post-publication-name">After Babel</span></div><div class="embedded-post-title-wrapper"><div class="embedded-post-title">The Teen Mental Illness Epidemic is International, Part 2: The Nordic Nations</div></div><div class="embedded-post-body">Today we have Zach&#8217;s second post on how teen mental health is changing around the world. In his last post, Zach showed that there is a four-part pattern in the data from all five of the main &#8220;Anglosphere&#8221; countries. Today he presents the studies he has collected on teen mental health in the five Nordic nations (the three Scandinavian countries of Sweden, Denmark, and Norway, plus Finland and Iceland&#8230;</div><div class="embedded-post-cta-wrapper"><span class="embedded-post-cta">Read more</span></div><div class="embedded-post-meta">3 years ago &#183; 153 likes &#183; 89 comments &#183; Jon Haidt and Zach Rausch</div></a></div></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-16" href="#footnote-anchor-16" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">16</a><div class="footnote-content"><p>https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4679114/pdf/main.pdf</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/il-malato-immaginario-di-mark-fisher?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/il-malato-immaginario-di-mark-fisher?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><p></p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Finirà anche questa guerra, speriamo]]></title><description><![CDATA[Il brano che segue &#232; tratto dal romanzo Il Cielo &#232; rosso (1947) di Giuseppe Berto, scritto durante i tre anni di prigionia nel campo di Hereford in Texas, nel quale venne torturato assieme ad altri scrittori e artisti italiani come Gaetano Tumiati, Dante Troisi e Alberto Burri.]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/finira-anche-questa-guerra-speriamo</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/finira-anche-questa-guerra-speriamo</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sat, 25 Apr 2026 11:06:17 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4a68e961-0bb9-4f77-b31f-ad3f18e7df27_1198x675.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/195431731?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuKi!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3fe667d-5505-4e6c-b4c2-affa0ae4c21d_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Il brano che segue &#232; tratto dal romanzo </em>Il Cielo &#232; rosso<em> (1947) di Giuseppe Berto, scritto durante i tre anni di prigionia nel campo di Hereford in Texas, nel quale venne torturato assieme ad altri scrittori e artisti italiani come Gaetano Tumiati, Dante Troisi e Alberto Burri.</em> </p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic" width="1456" height="1941" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1941,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2404533,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/heic&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/195431731?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!db62!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e9bcd6b-5a4a-4f1e-9cdc-c82485913acc.heic 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>L&#8217;uomo fu scosso dal sonno appena la sirena cominci&#242; a suonare. Sent&#236; i tre colpi dell&#8217;allarme dalla torre non molto distante. Si aveva l&#8217;impressione che il suono fosse qualcosa di materiale che andava lontano, come dei cerchi d&#8217;onda in un&#8217;acqua ferma.</p><p>Egli fece ogni sforzo per rimanere immobile. Assurdamente sperava che sua moglie non si fosse svegliata. Ma la donna parl&#242; quasi subito, nel buio. &#171;&#200; l&#8217;allarme, non &#232; vero?&#187; domand&#242;.</p><p>&#171;S&#236;&#187;, egli rispose, e stettero fermi e silenziosi per qualche tempo, ascoltando i rumori.</p><p>Sentirono un treno dalla parte della stazione, e fischi&#242; una volta, e poi un&#8217;altra volta lungamente. Quindi la macchina sbuff&#242; con fatica.</p><p>&#171;Senti come soffia lento&#187;, disse la donna.</p><p>&#171;&#200; perch&#233; si mette in moto&#187;, disse l&#8217;uomo. &#171;Dev&#8217;essere un treno merci.&#187;</p><p>Lo sbuffare del treno divenne sempre pi&#249; affrettato e lontano, e poi fin&#236;.</p><p>Ancora l&#8217;uomo e la donna rimasero fermi e silenziosi nel buio, aspettando per i rumori, e non ne sentivano alcuno. C&#8217;era s&#236; qualche rumore solito, lo scricchiolare dei mobili e un ronzio nelle condutture dell&#8217;acqua o altrove, ma non entrava nel loro pensiero, perch&#233; non era per quel genere di rumori che essi aspettavano. Qualcosa poteva venire da fuori, ed essi erano in attesa di quello, bench&#233; pensassero che non sarebbe venuto.</p><p>Quindi l&#8217;uomo frug&#242; sul comodino, intorno alla lampada che rimase spenta. Allora accese un fiammifero e guard&#242; l&#8217;orologio. &#171;Non &#232; ancora l&#8217;una&#187;, disse.</p><p>&#171;Speriamo che non duri molto&#187;, disse la donna.</p><p>&#171;Altrimenti domani sarai stanco, in ufficio. Son diversi giorni che sei sempre stanco.&#187;</p><p>&#171;C&#8217;&#232; molto da fare, adesso &#187;, disse l&#8217;uomo. Prima che il fiammifero si spegnesse, egli aveva acceso una sigaretta. Cerc&#242; di concentrarsi nel gioco che faceva la brace ogni volta che aspirava. Tuttavia non poteva distrarre il pensiero da ci&#242; che sarebbe potuto accadere.</p><p>La donna non pot&#233; restare a lungo ferma. Egli la sent&#236; scendere dal letto e muoversi come cercando qualcosa. &#171;Vuoi che accenda la candela?&#187; domand&#242;.</p><p>&#171;Basta un fiammifero&#187;, disse la donna. &#171;Non riesco a trovare la mia vestaglia.&#187;</p><p>Egli accese un fiammifero e pot&#233; vedere la donna nella lunga camicia da notte bianca. Essa trov&#242; subito la vestaglia. Da come si muoveva, si capiva che era nervosa.</p><p>Il fiammifero si spense, ed essi rimasero nuovamente nel buio.</p><p>&#171;Sei sempre nervosa, quando viene l&#8217;allarme&#187;, disse l&#8217;uomo. &#171;Non dovresti essere cos&#236; nervosa. Qui non c&#8217;&#232; nessun pericolo.&#187;</p><p>&#171;Non &#232; per noi che ho paura &#187;, disse la donna. &#171;Lo sai che penso a lui, in questi momenti.&#187;</p><p>L&#8217;uomo sorrise. &#171;Sii ragionevole, cara&#187;, egli disse.</p><p>&#171;Lo abbiamo mandato in collegio per essere pi&#249; tranquilli, e invece ti agiti sempre per lui.&#187;</p><p>&#171;Capisco&#187;, disse la donna. &#171;Ma &#232; pi&#249; forte di me, non so cosa farci. Non &#232; che abbia proprio paura, sai. Non so neanch&#8217;io cosa provo. Vorrei che fossimo tutti insieme quando c&#8217;&#232; pericolo, solo questo vorrei. Cosi se c&#224;pita qualche cosa a lui, c&#224;pita anche a noi.&#187;</p><p>L&#8217;uomo non rispose. Soltanto disse: &#171;Finir&#224; anche questa guerra, speriamo&#187;.</p><p>&#171;S&#236;, speriamo&#187;, disse la donna. Poi si avvicin&#242; alla finestra e tir&#242; con forza la cinghia della persiana scorrevole. Sollevandosi, la persiana stridette nel silenzio, e forse in qualche posto qualcuno sussult&#242; per quel rumore.</p><p>L&#8217;appartamento che essi abitavano era in alto, al quinto piano di uno dei nuovi grattacieli. Dalla finestra la donna guard&#242; lontano nella pianura, verso il piccolo paese dove suo figlio si trovava in collegio.</p><p>Grazie a Dio, da quella parte tutto era buio e tranquillo. Bisognava essere proprio sciocchi per aver paura. Non sarebbero mai andati a bombardare un paese tanto piccolo.</p><p>Dal basso giunse a lei rumore di gente che camminava parlando forte. Si sentiva bene, malgrado fosse cos&#236; in basso, e dovevano essere soldati, perch&#233; facevano molto rumore con le scarpe. La donna guard&#242; sotto, e non vide niente, naturalmente, solo buio, ma immagin&#242; i soldati che camminavano parlando. Li immagin&#242; allegri, poveri ragazzi.</p><p>Poi i soldati girarono dietro la casa verso il Duomo, ed essa non li senti pi&#249;, e tuttavia continuava a guardare.</p><p>Tutto quel buio era il quartiere di Sant&#8217;Agnese, molti tetti addossati gli uni agli altri, con sempre qualche tegola nuova in mezzo alle vecchie, e fra i tetti le spaccature strette e bizzarre delle strade. Pi&#249; in l&#224; vi era la chiesa, cos&#236; alta che pareva sola in mezzo alle case. Non la vedeva, ma poteva pensarla.</p><p>E dopo vi erano le mura, e la stazione, e pi&#249; in l&#224; ancora le case della periferia andavano man mano mescolandosi con il verde grigio della campagna. E ancora pi&#249; in l&#224; vi era un piccolo paese che neanche di giorno si scorgeva bene, essendo troppo lontano. L&#224; suo figlio certamente dormiva, perch&#233; il suono della sirena non arrivava tanto lontano. E sopra ogni cosa vi erano le stelle, e una notte tranquilla.</p><p>&#171;Torna a letto, cara, prenderai freddo&#187;, disse la voce dell&#8217;uomo alle sue spalle.</p><p>Essa si volt&#242; leggermente con la testa. &#171;Lasciami stare ancora un poco&#187;, disse. &#171;&#200; cos&#236; bello.&#187;</p><p>Era calma, ora. Sentiva solo una lieve esaltazione, nel sangue e nella testa, un senso buono che veniva dall&#8217;aria che sapeva di fiume e di primavera, dalla notte e da quel po&#8217; di vento, e dai suoi stessi pensieri che erano in accordo con le cose.</p><p>Ancora un rumore giunse a lei dal basso, cominciando di lontano. Era una motocicletta che andava adagio a causa del buio, ma facendo un grande rumore. Per molto spazio all&#8217;intorno si diffondeva un rumore cos&#236; grande. E la gente dentro le case ne tremava, e anche dopo aver riconosciuto il rumore stentava a calmarsi.</p><p>Doveva essere una motocicletta militare, senza silenziatore. E chi sa dove andava, a quell&#8217;ora. Il rumore lentamente si fece pi&#249; vicino. La motocicletta pass&#242; la casa e prosegu&#236; oltre, e sempre il suo rumore arrivava, in modo vario ripercosso dalle case.</p><p>Il rumore dur&#242; forse tre minuti, e poi dur&#242; ancora nell&#8217;aria, diverso, ma la donna non capiva, perch&#233; non ci pensava. In ogni istante il nuovo rumore si faceva pi&#249; forte e diverso. Allora la donna guard&#242; il cielo sopra la citt&#224;, e sent&#236; che veniva di lass&#249;. Certo, doveva essere un aereo amico, cosi solo, ma intanto lei tremava tutta, e non poteva muoversi n&#233; parlare. Solo guardare, poteva. E subito vide accendersi e rimanere sospeso nel cielo un grappolo di luci bianche. Sembravano dondolare leggermente nell&#8217;aria.</p><p>E l&#8217;uomo che guardava verso la donna vide d&#8217;improvviso la figura di lei farsi scura contro la luce che stava al di fuori. Allora si precipit&#242; alla finestra. Scorse la citt&#224; illuminata, e nel cielo un grappolo di luci bianche, e poi un altro grappolo che si venne accendendo. Dei motori ronzavano molto in alto. Da un tetto dalle parti di San Sebastiano una mitragliera cominci&#242; a lanciare dei proiettili rossi verso i grappoli di luce.</p><p>I proiettili salivano uno dopo l&#8217;altro, lenti pareva, sempre pi&#249; lenti, e morivano con un piccolo scoppio.</p><p>&#171;Andiamo, andiamo&#187;, disse l&#8217;uomo affannosamente.</p><p>Ma la donna guardava e non poteva muoversi. Proprio sentiva che le gambe non potevano muoversi. In tutto il cielo cresceva la luce e il rumore dei motori.</p><p>&#171;Muoviti&#187;, grid&#242; l&#8217;uomo scuotendola, e l&#8217;afferr&#242; per un braccio e la trascin&#242; fuori verso le scale. La gabbia dell&#8217;ascensore era vuota e inutile.</p><p>Cominciarono a scendere. In qualche pianerottolo di sotto una donna grid&#242; un nome pi&#249; volte, in un modo che faceva paura, e poi tacque. Si sentivano anche dei passi, in fondo, e degli usci che sbattevano.</p><p>Dal lucernario veniva un chiarore bianco come quello della luna, ma pi&#249; vivo e diffuso, che non produceva quasi ombre. Ogni cosa appariva evanescente ed estranea, in una luce cos&#236; bianca.</p><p>Scesero qualche gradino. La donna camminava a stento e l&#8217;uomo stava al suo fianco sorreggendola. E intanto i rumori al di fuori diventavano pi&#249; forti.</p><p>Centinaia di motori erano nel cielo della citt&#224;. Poi si aggiunsero i rumori delle bombe, come qualcosa che succhiasse l&#8217;aria orribilmente.</p><p>La donna cap&#236; subito che erano bombe, bench&#233; non avesse mai udito prima un rumore simile. Sembrava proprio sopra la testa e diventava sempre pi&#249; orribile. Senti un primo colpo di vento sul viso, e dei vetri che si rompevano, e poi lo scoppio delle bombe copr&#236; ogni altro rumore. La casa si scosse e i gradini ondeggiarono sotto i piedi. Essa si ferm&#242; appoggiandosi al muro con la schiena e le braccia distese. Guardava l&#8217;uomo, come implorandolo con gli occhi dilatati, e la bocca aperta che pareva urlasse.</p><p>L&#8217;uomo grid&#242; qualcosa che si perse nel fragore, e scosse la donna e la percosse. Lei aderiva al muro con tutte le sue forze, e sempre lo guardava implorando.</p><p>L&#8217;uomo fece per sollevarla, ma non pot&#233;, perch&#233; ormai la casa traballava sotto di lui. Allora anch&#8217;egli si appoggi&#242; con la schiena al muro e attir&#242; la donna nelle sue braccia. Essa perse ad un tratto la sua rigidezza, e gli si abbandono ansando, con gli occhi chiusi.</p><p>Ecco, cos&#236; andava bene, non avrebbe sentito pi&#249; nulla.</p><p>Egli la strinse forte, quasi cercando di proteggerla, ed era sereno, perch&#233; non l&#8217;aveva mai amata tanto, in tutta la sua vita.</p><p>L&#8217;ultima cosa di cui si accorse fu un vento caldo che veniva dal basso e li sollevava contro il muro, e il muro dietro le sue spalle cedeva, cedeva, e non li sosteneva pi&#249;.</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/finira-anche-questa-guerra-speriamo?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/finira-anche-questa-guerra-speriamo?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div id="youtube2-sqKCbNDyPko" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;sqKCbNDyPko&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/sqKCbNDyPko?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/195431731?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f7yB!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9884782f-0b83-46a8-aa1e-6f917aff8a6e_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'arrocco di Jack White]]></title><description><![CDATA[Quando il Profeta diventa il Predicatore]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/larrocco-di-jack-white</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/larrocco-di-jack-white</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Fri, 17 Apr 2026 10:06:56 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b5919770-1df9-4501-a9a3-3b9455b49ad6_1200x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/194493122?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZWat!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f17e176-4c1e-46c3-968e-2df3cdfc3aa4_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Quella che segue &#232; una recensione che non ho mai pubblicato, una delle tante, probabilmente perch&#233; non ne ero convinto o avevo intenzione di modificarla non so come. Alla fine su questo album <a href="https://www.youtube.com/watch?v=a9ccNDjsHlA">ci feci un video su YouTube</a>, ma la stizza e la frustrazione che emergono da questo testo abbozzato me lo rendono simpatico. Spero sia lo stesso anche per voi.</em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg" width="1000" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:1000,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:146655,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/194493122?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tX_C!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3eea9ec0-3ad7-4dbf-85de-39f2bd91ce2e_1000x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Parliamo adesso <strong>del buon vecchio rock</strong>. Quello fatto di riff di chitarra, 4/4, assoli elettrici e del mondo che va sempre pi&#249; in malora. <strong>Jack White</strong> &#232; una delle massime espressioni di questa idea, 49 anni e ne ha solcate di sale concerto, dai puzzolenti bar di Detroit fino al tempio massonico in citt&#224;, il pi&#249; grande del mondo. Gi&#224; da pischello sgomita tra le band locali come batterista, dicono abbia studiato anche il trombone, ma si sa che da quando ha solo nove anni sogna con la sua chitarra. Presta le sue doti in diverse band: Two-Star Tabernacle, The Hentchmen, Goober &amp; the Peas, Upholsterers, incontra <strong>Meg</strong> nel ristorante dove lei lavora, nel 1996 si sposano. Nel 1999 esce per SubPop &#8220;Whatcha Doin&#8217;&#8221; il primo album dei The Go sotto lo sguardo manipolatore di <strong>Kim Fowley</strong>, c&#8217;&#232; White alla chitarra, ma chiaramente non gli basta. Il ragazzo vuole la <strong>sua</strong> band, la <strong>sua</strong> etichetta, il <strong>suo</strong> stile, vuole essere l&#8217;unico protagonista della storia. Con la produzione di un peso massimo del garage rock come <strong>Jim Diamond</strong> dei The Dirtbombs, nel 1999 i White Stripes debuttano con un album dedicato a Son House, il resto, ormai si pu&#242; dire, &#232; storia.</p><p>Dal 2012 al 2022 escono ben cinque album solisti firmati Jack White, pi&#249; uno con i Dead Weather; segnalo, per amor di completezza, anche la presenza del nostro <a href="https://www.youtube.com/watch?v=lZplOJ8RQf4">a una puntata dei Muppets</a> e la firma su un libro illustrato per bambini ispirato dal suo classico acustico: <em><a href="https://thirdmanrecords.com/products/we-re-going-to-be-friends-mt">We&#8217;re Going to Be Friends</a></em>. Si dice che White stia sperimentando, trascendendo le sue origini, ma la verit&#224; &#232; che album come &#8220;<strong>Lazaretto</strong>&#8221; con l&#8217;anno 2014 non c&#8217;entrano una mazza e sono anche piuttosto imbarazzanti. La vaporwave &#232; al culmine del suo periodo d&#8217;oro, il punk sofisticato e borghese dei Parquet Courts strappa applausi dalla critica, la scena garage revival in California &#232; l&#8217;ultimo fortino del rock americano duro e puro, che riscopre le proprie radici nei grandi festival estivi. White invece &#232; invecchiato e assieme a lui anche il suo pubblico. La sua musica sembra riferirsi a un presente lontano anni luce da quello che lo circonda. La dislocazione temporale &#232; solo all&#8217;inizio per&#242;, con l&#8217;ultimo album, &#8220;<strong>No Name</strong>&#8221;, White compie l&#8217;arroccamento definitivo, da giovane speranza in anni in cui il rock non era pi&#249; il genere mainstream che comandava le classifiche occidentali, a vecchio monolite che predica un dogma a una marea di adepti chiusi in una chiesa, mentre fuori il mondo va avanti. Se prima il suo pubblico lo applaudiva per il coraggio, ora quelle stesse persone festeggiano come non mai di fronte a non uno, ma cento passi indietro: un sound blues e rauco alla White Stripes, ma senza la grazia degli anni giovanili, con un mestiere talmente ben calibrato da rendere di fatto quest&#8217;album un prodotto con lo stesso valore artistico di un centrotavola floreale: <strong>piacevole da notare quando facile da dimenticare.</strong></p><p>Non solo il rock di White &#232; fresco come una panchina di ferro e vetro d&#8217;estate, ma &#232; pesante uguale, con tutto il suo carico di nostalgia non richiesta in un momento in cui il rock si &#232; allontanato dal racconto epico del quotidiano per abbracciare un intimismo che spesso, forse anche troppo spesso, <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/p/guida-minima-al-bedroom-rock">evoca la cameretta da letto dell&#8217;eterno adolescente</a>. I ritmi claudicanti, la voce telefonica e le chitarre post rock di album come &#8220;<strong><a href="https://www.youtube.com/watch?v=nzrmlIuFlPg&amp;t=972s">My Name Is&#8230;</a></strong>&#8221; (<strong>what is your name?</strong>, autopubblicato, 2023) ci mettono di fronte a un collasso generazionale difficile da ignorare, con dei testi mai all&#8217;altezza perch&#233; frutto di una crisi del linguaggio che dopo l&#8217;isolamento del COVID si &#232; frammentato ancora di pi&#249;. Sar&#224; mai un caso che &#8220;No Name&#8221; gi&#224; nel titolo rimanda all&#8217;ingombrante presenza dell&#8217;autore, come nel celebre album di Kevin De Groot del 1968 &#8220;<a href="https://www.youtube.com/watch?v=5c1xdqfDKPk&amp;list=PL3D8DFC66DB2593DC">No Introduction Necessary</a>&#8221; (che vedeva collaborare pesi massimi come Jimmy Page, John Paul Jones, Albert Lee, Nicky Hopkins, Chris Hughes, Clem Cattini e Big Jim Sullivan), mentre un esordiente adolescente da Bandcamp cerca di ricomporre la propria identit&#224; attraverso la musica, ponendo la domanda all&#8217;ascoltatore: qual&#8217;&#232; il <em>tuo</em> nome? E quello di what is your name? &#232; uno dei lavori pi&#249; belli degli ultimi anni anche perch&#233; <strong>incerto</strong> sul da farsi, perch&#233; fa della sua immaturit&#224; una cifra stilistica irrequieta ma viva.</p><p>Mai come oggi i mondi musicali ripiegano su se stessi senza soluzione geografica, <strong>Corea del Sud</strong> e <strong>Brasile</strong> sono il centro di nodi nevralgici che emergono dai grandi aggregatori di contenuti musicali come Rate Your Music, in una fitta rete di ibridazioni che hanno reso il gioco dei generi sempre pi&#249; inestricabile, tanto da essere messo in discussione quotidianamente. In questo bellissimo e fragile momento della storia della musica, Jack White scrive, suona e produce un album che sembra una collezione di scarti da &#8220;<strong>Get Behind Me Satan</strong>&#8221; (V2 Records, 2005), sotterrato da un marketing ingombrante e citazionismo autoreferenziale, atto ad alimentare una fumosa nostalgia per evitare di dover produrre qualcosa di nuovo &#8211; o anche solo di diverso. Certo, non ha molto senso chiedere a Jack White di cambiare le sorti del rock dopo una miriade di album bellissimi e fondamentali, ma in un periodo di sovra-produzione e in cui &#232; difficile orientarsi nelle profondit&#224; del web per cercare musica nuova e interessante, perch&#233; perdere tempo a raccontarci di quanto suoni &#8220;Jack White&#8221; Jack White?</p><div id="youtube2-xviKHjc89DQ" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;xviKHjc89DQ&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/xviKHjc89DQ?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div id="youtube2-R1ive468mpo" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;R1ive468mpo&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/R1ive468mpo?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/larrocco-di-jack-white?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/larrocco-di-jack-white?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Gatti dharmici]]></title><description><![CDATA[e la nascita del pensiero metafisico]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/gatti-dharmici</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/gatti-dharmici</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sun, 05 Apr 2026 21:01:48 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6091124b-caa1-49e0-8271-0b6a137bca89_1200x1200.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg" width="1456" height="814" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:814,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:756761,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/193281487?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wQkp!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a55e5f9-3286-42c9-8a8a-f8e72bc296b7_1920x1074.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Jim Woodring impieg&#242; nove mesi per completare questo disegno, il quale venne stampato in due pagine del magazine &#8220;Hi-Fructose Vol. 3&#8221; del 2012.</figcaption></figure></div><p><em>Una delle cose pi&#249; curiose che ho trovato studiando le neuroscienze &#232; l&#8217;ingente quantit&#224; di prove empiriche raccolte per dimostrare come il nostro cervello sia una macchina votata alla stupidit&#224;. Non nel senso strettamente intellettuale, ma in quello biologico: <strong>l&#8217;azione pienamente conscia per il cervello &#232; d&#8217;impedimento alla sua attuazione.</strong> Pi&#249; diventiamo bravi a fare qualcosa e pi&#249; ci dimentichiamo come si fa e lo facciamo e basta. L&#8217;esempio che preferisco per spiegare questo concetto l&#8217;ha scritto il neuroscienziato David Eagleman: </em></p><div id="youtube2-iHGIKs121S8" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;iHGIKs121S8&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/iHGIKs121S8?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><blockquote><p>Spesso i neuroscienziati scoprono indizi sulle funzioni del cervello esaminando delle persone che hanno una specializzazione in una determinata area. Per questo motivo sono andato a conoscere Austin Naber, un bambino di 10 anni che possiede una straordinaria abilit&#224;: detiene il record mondiale per concorrenti al di sotto dei 10 anni in uno sport noto come <em>cup stacking</em>. [&#8230;] Osservando Austin in azione, vi aspettereste che il suo cervello faccia gli straordinari, bruciando moltissima energia per coordinare cos&#236; in fretta queste complesse operazioni. Per mettere alla prova questa deduzione, decise di misurare l&#8217;attivit&#224; del suo cervello (e del mio) durante una gara di <em>cup stacking</em>. Con l&#8217;aiuto di un ricercatore, il dottor Jos&#233; Contreras-Vidal, Austin ed io indossammo le cuffie con gli elettrodi per misurare l&#8217;attivit&#224; elettrica prodotta dai miliardi neuroni alloggiati all&#8217;interno del nostro cranio. Le nostre onde cerebrali, registrate dall&#8217;encefalogramma (EEG), sarebbero state lette per un&#8217;immediata comparazione degli sforzi dei nostri cervelli durante la gara. [&#8230;] I miei sforzi non fecero alcuna differenza, Austin mi batt&#233;: non ero nemmeno arrivato a un ottavo della sequenza quando termin&#242; vittoriosamente la configurazione finale dei bicchieri. La sconfitta non era inaspettata, ma che cosa rilevava l&#8217;EEG? Se Austin compie la sua sequenza otto volte pi&#249; velocemente, sembrerebbe logica la conclusione che gli occorre altrettanta energia in pi&#249;. Ma quella conclusione non tiene conto della regola basilare sull&#8217;apprendimento da parte del cervello di nuove abilit&#224;. &#200; saltato fuori dal risultato dell&#8217;EEG che &#232; il mio cervello, e non quello di Austin, a fare gli straordinari [&#8230;] Il talento e la velocit&#224; di Austin sono il risultato dei cambiamenti fisici nel suo cervello. Durante gli anni di pratica si sono formati schemi specifici di connessioni fisiche e lui ha inciso l&#8217;abilit&#224; del <em>cup stacking</em> nella struttura dei suoi neuroni. Quando ci alleniamo con nuove abilit&#224;, queste finiscono fisicamente nell&#8217;hardware, sprofondando sotto il livello della consapevolezza. Alcuni vorrebbero definirla &#8220;memoria muscolare&#8221;, ma le abilit&#224; non sono archiviate nei muscoli: una routine come quella del <em>cup stacking</em> viene orchestrata dalla fitta giungla delle connessioni del cervello di Austin. [&#8230;] Una volta entrate nel circuito cerebrale, queste abilit&#224; possono essere usate senza pensarci, senza uno sforzo consapevole; questo significa liberare altre risorse, permettendo al nostro io conscio di dedicarsi ad altre abilit&#224; ed assimilarle.</p></blockquote><blockquote><p>David Eagleman, <em>Il tuo cervello - La tua storia</em>, traduzione di Paolo A. Dossena, Corbaccio, Milano, 2016, pp. 79-81</p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg" width="558" height="513.183257918552" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:813,&quot;width&quot;:884,&quot;resizeWidth&quot;:558,&quot;bytes&quot;:181782,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/193281487?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uEB0!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8a15c278-dccf-4999-a842-78d8b0ac1d79_884x813.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Il maestro Zen Shunryu Suzuki-roshi durante una meditazione (circa 1969).</figcaption></figure></div><p><em>Questa lettura della consapevolezza come impedimento alla perfezione &#232; una nozione ampiamente radicata nella filosofia Zen, in particolare nella sua componente ritualistica. Infatti, come dice anche Shunryu Suzuki-roshi, forse il pi&#249; famoso dei maestri Zen in Occidente, parte integrante della pratica meditativa &#232; dimenticare le parole degli insegnamenti, per evitare di interpretarli dogmaticamente, ma aspirare a comprenderne i concetti<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>. Il filosofo statunitense Robert Pirsig, nella sua incessante ricerca per una Metafisica della Qualit&#224; (e in piena continuit&#224; con l&#8217;estetica deweyiana</em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a><em>), descrive cos&#236; la quotidianit&#224; Zen:</em></p><blockquote><p>[&#8230;] a giudicare dalla letteratura Zen, con la sua insistenza sulla necessit&#224; di scoprire &#8220;il <em>dharma</em> non scritto&#8221;, verrebbe da pensare che lo Zen sia fortemente antiritualistico, visto che i riti sono &#8220;il <em>dharma</em> scritto&#8221;. Invece no. La vita quotidiana di un monaco Zen <em>non &#232; altro</em> che una successione di riti, ora dopo ora, giorno dopo giorno, per tutta la vita. Non gli viene detto di abbattere quegli schemi statici per scoprire il <em>dharma</em> non scritto. No, gli si dice di portare quegli schemi a un livello di perfezione!</p><p>La spiegazione di questa apparente contraddizione sta nel convincimento che dagli schemi statici non ci si libera combattendoli con altri schemi statici che siano il loro contrario. Questo modo di procedere viene definito &#8220;un <em>dharma</em> negativo che si morde la coda&#8221;. Dagli schemi statici ci si libera &#8220;mettendoli a dormire&#8221;. Cio&#232;, arrivi a padroneggiarli cos&#236; bene che essi diventano una parte inconscia della tua natura. Ti diventano cos&#236; abituali che non ci pensi pi&#249;: finito, sono scomparsi. &#200; appunto l&#236;, nel cuore della pi&#249; tediosa monotonia dei rituali statici, che si scopre la libert&#224; dinamica.</p></blockquote><blockquote><p>R. M. Pirsig, <em>Lila</em>, traduzione di Adriana Bottini, Adelphi, Milano, 1992, (ed. orig. <em>Lila</em>, Bantam Books, NY, 1991), p. 479</p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg" width="520" height="715" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:715,&quot;width&quot;:520,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:145692,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/193281487?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L1bb!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8103bf2a-25b1-450a-b068-9809fa90ecdd_520x715.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Kanjuro Shibata XX, <em>Ens&#333;</em> (&#20870;&#30456;)</figcaption></figure></div><p><em>Impossibile non leggere in queste parole di Pirsig l&#8217;influenza di Thoreau, di Dewey e di William James. Del terzo vorrei qui citare questo passaggio da un articolo del 1887</em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a><em>, in cui James a sua volta cita un testo di William Benjamin Carpenter, ovvero </em>Principles of Mental Physiology<em>:</em></p><blockquote><p>&#171;Un musicista suoner&#224; un brano, divenutogli familiare grazie alla ripetizione, mentre conduce una conversazione animata o mentre &#232; assorbito da un flusso di pensieri profondamente interessanti; e questo perch&#233; la sequenza abituale di movimenti &#232; direttamente sollecitata dalla <em>vista</em> delle note o dal ricordo della successione di <em>suoni</em> (se il brano &#232; suonato a memoria), con l&#8217;aiuto in entrambi i casi di sensazioni che, derivate dagli stessi muscoli, guidano tale sequenza. Inoltre, e ancor pi&#249;, un livello maggiore del medesimo &#8220;esercizio&#8221; (che agisca su un organismo particolarmente adatto a trarne profitto) mette un pianista esperto nelle condizioni di eseguire a vista un brano difficile; con i movimenti delle mani e delle dita che seguono con tanta prontezza la vista delle note, che sembra impossibile credere che un tracciato pi&#249; corto e diretto possa essere il canale della comunicazione nervosa attraverso cui le note vengono suscitate.&#187;</p></blockquote><p><em>Ma Pirsig, con la sua solita eleganza, supera James e lo stesso Eagleman, suggerendoci la natura generativa del rito, non solo in ambito pragmatico, ma specialmente in sede metafisica:</em></p><blockquote><p>Se il rito viene sempre prima, e le categorie di pensiero sempre dopo, allora il rito non pu&#242; essere sempre una corruzione decadente del pensiero. La loro sequenza storica fa pensare che i concetti emergono dal rito, e non il contrario. Come a dire, <strong>noi non eseguiamo riti religiosi perch&#233; crediamo in Dio, ma crediamo in Dio perch&#233; eseguiamo i riti.</strong></p></blockquote><blockquote><p>R. M. Pirsig, <em>Lila</em>, traduzione di Adriana Bottini, Adelphi, Milano, 1992, (ed. orig. <em>Lila</em>, Bantam Books, NY, 1991), p. 482</p></blockquote><p><em>Nel suo ricercare la perfezione tramite un&#8217;ottimizzazione dello spazio mnemonico attraverso il rito, il cervello ha sviluppato la propensione al pensiero metafisico. O almeno, questo &#232; quanto mi suggerisce questa concordanza di scritti, accostati sotto la modesta luce di una scrivania, mentre l&#224; fuori &#232; tutto buio e anche i riti vanno a dormire.</em></p><div class="bandcamp-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://ohsees.bandcamp.com/track/upbeat-ritual&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Upbeat Ritual, by Osees&quot;,&quot;description&quot;:&quot;from the album Protean Threat&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2644c28e-9458-41d2-9af4-85a0352fa907_700x700.jpeg&quot;,&quot;author&quot;:&quot;Osees&quot;,&quot;embed_url&quot;:&quot;https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=1340686564/transparent=true/&quot;,&quot;is_album&quot;:false}" data-component-name="BandcampToDOM"><iframe src="https://bandcamp.com/EmbeddedPlayer/size=large/bgcol=ffffff/linkcol=333333/tracklist=false/artwork=small/track=1340686564/transparent=true/" frameborder="0" gesture="media" scrolling="no" allowfullscreen="true"></iframe></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/gatti-dharmici?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/gatti-dharmici?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/193281487?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-881!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9cfd8db3-97e9-4557-a7b3-cbf63eaeff22_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>&#8220;L&#8217;insegnamento scritto su carta non &#232; il vero insegnamento. L&#8217;insegnamento scritto &#232; una specie di cibo per il vostro cervello. Naturalmente, &#232; necessario prendere cibo per il vostro cervello, ma &#232; pi&#249; importante essere se stessi mediante la pratica del giusto sistema di vita.&#8221;</p><p>Shunryu Suzuki-roshi, <em>Mente zen Mente di principiante - Discorsi sulla pratica della meditazione</em>, Ubaldini Editore, Roma, 2018, pp. 30-31</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>&#8220;Per comprendere il significato dei prodotti artistici dobbiamo per un po&#8217; dimenticarli, distoglierci da essi e rivolgerci alle forze e alle condizioni ordinarie dell&#8217;esperienza che solitamente non consideriamo estetica. Dobbiamo arrivare alla teoria dell&#8217;arte deviando dalla strada diretta.&#8221;</p><p>John Dewey, <em>Arte come esperienza</em>, 1934</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p><em>The Laws of Habit </em>(<em>Le leggi dell&#8217;abitudine</em>), pubblicato sulle pagine del &#8220;The Popular Science Monthly&#8221;.</p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Antropologia dell'outsider]]></title><description><![CDATA[Elogio dell'anormalit&#224;]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/antropologia-delloutsider</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/antropologia-delloutsider</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Wed, 25 Mar 2026 10:36:01 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/af942152-527f-4e9c-8030-67846a621548_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/192076826?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOOS!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2c92bbb2-9e4e-4b3e-9e18-5899d6740f1b_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Il testo che segue &#232; tratto da </em>Patterns of Culture<em>, uno dei pi&#249; rinomati e studiati classici dell&#8217;antropologia. Dopo il brano di Benedict troverete una breve rielaborazione di alcuni appunti che presi a margine di queste pagine.</em> </p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic" width="1456" height="1941" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1941,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:975998,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/heic&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/192076826?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0kqv!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F210a8891-6e73-406e-804d-52b3b9de7cc5.heic 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>Tutte le trib&#249; [&#8230;] contano i loro individui &#8220;anormali&#8221;, i loro <em>outsiders</em>. [&#8230;] Il dilemma di un individuo del genere si risolve di solito nel modo pi&#249; felice quando egli fa violenza ai suoi pi&#249; forti impulsi naturali, e si adatta a svolgere la parte che la sua civilt&#224; gli assegna; se poi &#232; un uomo a cui il riconoscimento della societ&#224; &#232; necessario, questa &#232; di solito l&#8217;unica via ch&#8217;egli possa seguire. Uno degli individui pi&#249; eccezionali di Zu&#241;i ha accettato questa necessit&#224;: in una societ&#224; che prova profonda avversione per l&#8217;autorit&#224;, ogni genere di autorit&#224;, egli possedeva un innato magnetismo personale che lo faceva notare in qualsiasi gruppo; in una societ&#224; che esalta la moderazione, l&#8217;aurea via di mezzo, era turbolento e all&#8217;occasione violento; in una societ&#224; che stima le persone affabili e &#8220;loquaci&#8221; - cio&#232; che chiacchierano con cordialit&#224; amichevole - era sprezzante e altero. L&#8217;unica reazione di Zu&#241;i a personalit&#224; come la sua, &#232; l&#8217;accusa di stregoneria. Cos&#236;, qualcuno disse che lo aveva visto sbirciare da una finestra dentro a una casa, e questo era indizio sicuro del suo essere stregone; per di pi&#249; un giorno si ubriac&#242;, e si vant&#242; dicendo che non potevano ucciderlo. Fu portato davanti ai sacerdoti del culto della guerra, che lo appesero per i pollici alle travi del tetto, perch&#233; &#8220;confessasse&#8221;: il procedimento normale per gli accusati di stregoneria. Ma egli mand&#242; qualcuno ad avvisare le truppe del governo: quando giunsero, le sue spalle erano gi&#224; ingobbite per tutta la vita, e l&#8217;ufficiale della legge non pot&#233; far altro che arrestare i sacerdoti della guerra. Uno di questi era probabilmente la persona pi&#249; rispettata ed importante della storia recente Zu&#241;i; quando torn&#242; dalla prigionia di stato, non riprese pi&#249; le sue funzioni sacerdotali, perch&#233; considerava infranto il suo potere. [&#8230;] A uno stregone condannato non si nega il diritto di appartenere ai gruppi di culto; ed &#232; attraverso questa attivit&#224; che ci si guadagnava il riconoscimento sociale. Quell&#8217;uomo possedeva una notevolissima memoria e una bella voce, e impar&#242; una quantit&#224; incredibile di racconti mitologici, di riti esoterici, di canti rituali, tanto che, prima che morisse, si scrissero sotto sua dettatura parecchie centinaia di pagine di storie e di poesie rituali, egli diceva di conoscerne molte di pi&#249;. Divent&#242; indispensabile nella vita cerimoniale, e prima di morire era governatore di Zu&#241;i.</p></blockquote><p>Ruth Benedict, <em>Modelli di cultura</em>, trad. di Elena Spagnol, Editori Laterza, 2010, pp. 259-261</p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg" width="1275" height="1800" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1800,&quot;width&quot;:1275,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2390843,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/192076826?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a3zx!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F631eb1fd-75f9-4a39-9ce1-b7b01d18e200_1275x1800.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Don Van Vliet, <em>Fur on the Trellis and Just Up into the Air</em>, olio su tela, 1985</figcaption></figure></div><p>Per Benedict lo sciamano &#232; uno personaggio affascinante ma anche molto problematico, un uomo costretto a vivere in una comunit&#224; troppo diversa da lui e dalle sue esigenze. Infatti gli piace immaginarselo tra gli indiani delle praterie, i quali avrebbero certamente apprezzato il carattere indomito dello sciamano. Ma personalmente preferisco un&#8217;altra versione della storia. </p><p>Lo scrittore e filosofo americano Robert Pirsig, nel rileggere proprio questo passaggio, descrisse una visione opposta a quella di Benedict, affermando che <strong>tutte le societ&#224; necessitano di un </strong><em><strong>brujo</strong></em>, ovvero di uno sciamano capace di proiettare un&#8217;alternativa dinamica agli schemi statici della trib&#249;. Non &#232; il <em>brujo</em> a dover cercare una societ&#224; pi&#249; adatta a lui, ma la societ&#224; che deve trovare i modi per far s&#236; che la sua diversit&#224; possa fiorire e arricchire la comunit&#224; di cui fa parte.</p><blockquote><p>Bene e male non dipendono interamente dalle usanze tribali, altrimenti la trib&#249; non potrebbe evolversi, giacch&#233; non succede mai che un&#8217;usanza ne modifichi un&#8217;altra. Deve necessariamente esistere, al di fuori delle usanze tribali, una qualche fonte del bene e del male, capace di modificare i costumi della trib&#249;.</p></blockquote><p>R. M. Pirsig, <em>Lila</em>, trad. it. Adriana Bottini, Adelphi, Milano, 1992, (ed. orig. <em>Lila</em>, Bantam Books, NY, 1991), p. 150</p><div id="youtube2-iqRHr5pEIFU" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;iqRHr5pEIFU&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/iqRHr5pEIFU?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/192076826?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5wHh!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a21987-6a53-48f9-a4be-9ab7d0aea3d1_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/p/antropologia-delloutsider?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Condividi&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/p/antropologia-delloutsider?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Condividi</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La bellezza salvifica]]></title><description><![CDATA[O della tirannia del desiderio]]></description><link>https://digressioni.substack.com/p/la-bellezza-salvifica</link><guid isPermaLink="false">https://digressioni.substack.com/p/la-bellezza-salvifica</guid><dc:creator><![CDATA[Giuseppe Di Lorenzo]]></dc:creator><pubDate>Sat, 14 Mar 2026 23:29:16 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d24ba8ec-c91e-483b-a357-4814c0bf1902_1200x630.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg" width="1023" height="134" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:134,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:67236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/190976860?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VwXz!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2da85914-1d9a-4ba1-b5c5-ed99e7f66260_1023x134.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><em>Alla fine di questo brano tratto dal</em> Don Chisciotte<em>, segue la rielaborazione di alcuni marginalia scritti ormai undici anni fa, mentre ero seduto su una panchina davanti al Rathausmarkt di Amburgo. Il brano in questione racconta la storia di Marcella la pastora. Braccata continuamente dai suoi molteplici spasimanti che non la lasciano vivere in pace e in solitudine, come vorrebbe, Marcella si ritrova ogni giorno a dover combattere per il proprio bisogno di indipendenza. Quella che parla in prima persona &#232; proprio lei, in uno sfogo di fronte a questi uomini.</em></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg" width="1000" height="696" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:696,&quot;width&quot;:1000,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:401755,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/190976860?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1fZ6!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9801a753-def3-47bc-bc71-c85053b8a992_1000x696.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Gustav Dor&#232;, <em>Ritratto della pastora Marcella</em> (incisione, 1863)</figcaption></figure></div><blockquote><p>Io riconosco, per la naturale intelligenza che Dio mi ha dato, che tutto ci&#242; che &#232; bello e amabile; ma non arrivo a comprendere come ci&#242; che viene amato in quanto bello, per il solo fatto di essere amato, sia obbligato a amare chi lo ama. Tanto pi&#249; che potrebbe accadere che l&#8217;amante del bello sia brutto, ed essendo il brutto degno di essere aborrito, sarebbe il logico dire: &#8220;ti amo perch&#233; sei bella: E tu perci&#242; devi amarmi bench&#233; io sia brutto&#8221;. Ma, facciamo anche il caso che esista una parit&#224; in fatto di bellezza, non per questo vi sar&#224; una parit&#224; di desideri, poich&#233; non tutte le bellezze innamorano: ve ne sono di quelle che rallegrano la vista ma non la vincono il sentimento; che se tutte quante le bellezze facessero innamorare avvincessero, sarebbe una confusione e un continuo fuorviarsi dei sentimenti, non sapendo dove posare; perch&#233;, essendo infiniti gli oggetti della bellezza, infiniti verrebbero essere gli oggetti dei desideri. E secondo quel che io ho sentito dire, il vero amore non si divide, e dev&#8217;essere spontaneo e non forzato. Essendo cos&#236;, come io credo che sia, perch&#233; volete che impieghi per forza la mia volont&#224;, da niente altro obbligata che dal fatto che voi dite di amarmi? E se no, ditemi: se cos&#236; come il cielo mi fece bella mi avesse fatto brutta, sarebbe giusto che io mi lamentassi di voi perch&#233; non mi amereste?</p></blockquote><p>Miguel De Cervantes, <em>Don Chisciotte della Mancia</em>, (trad. Vittorio Bodini), Einaudi &#8211; ET Biblioteca, Torino, 2015, vol. primo, capitolo quattordicesimo, p. 131</p><div><hr></div><p>Cervantes in questo paragrafo mette in discussione l&#8217;idea della bellezza quale portatrice di <strong>bene morale</strong>, uno dei grandi <em>topoi</em> non solo della letteratura ma della cultura occidentale. La bellezza &#232; un valore biologico, e certamente la biologia ha influenzato la nostra percezione culturale di essa, ma non la definisce in alcun modo. Ci&#242; che rende piacevole un viso o un corpo &#232; il risultato di <strong>processi culturali</strong>, tanto che oltre alle qualit&#224; riconducibili ai principi biologici, ogni cultura ha espresso la bellezza in modo diverso e mutevole nel tempo. </p><p>La bellezza come principio morale <strong>&#232; una delle peggiori degenerazioni della cultura patriarcale</strong>, il cui scopo &#232; colpevolizzare la donna per i desideri che gli uomini proiettano su di lei. Non solo: se la bellezza &#232; salvezza, allora negarla a chi ne ha bisogno diventa un atto deliberatamente egoista e moralmente punibile.</p><p>Il bello diventa cos&#236; un onore e un onere, una spada di Damocle sulla testa di ogni donna. </p><div id="youtube2-nDR_gTMxjmc" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;nDR_gTMxjmc&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/nDR_gTMxjmc?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_webp, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg" width="1024" height="258" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:258,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:233403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/i/190976860?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_424, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_848, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_1272, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BP44!, /__u/digressioni.substack.com/w_1456, /__u/digressioni.substack.com/c_limit, /__u/digressioni.substack.com/f_auto, /__u/digressioni.substack.com/q_auto:good, /__u/digressioni.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff799f5e2-6dc5-4e9a-b131-8e65d38a2596_1024x258.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://digressioni.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Iscriviti ora&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/digressioni.substack.com/subscribe"><span>Iscriviti ora</span></a></p><p>Digressioni <em>&#232; una newsletter che raccoglie storie, appunti e marginalia che ho scritto in tutti questi anni come critico teatrale e musicale. Potete leggere i miei articoli di teatro su </em><a href="https://www.altrevelocita.it/author/dilorenzogiuseppe/">Altre Velocit&#224;</a> <em>e quelli intorno alla musica su </em><a href="https://unavoltahosuonatoilsassofono.wordpress.com/">Una volta ho suonato il sassofono</a><em>. Dal 2024 conduco la redazione di</em> <a href="/__u/ubudanceparty.substack.com/">Ubu Dance Party</a> <em>qui su Substack.</em></p>]]></content:encoded></item></channel></rss>