Vậy là chỉ còn hai tuần nữa là chúng ta đã bước vào tháng 9, một trong những tháng yêu thích nhất của mình trong năm. Đó là tháng của sự khởi đầu. Tháng của mùa tựu trường. Mùa của của tri thức và của những hình dung rực rỡ về tương lai.

Tương lai mang đến không ít những nỗi hứng khởi, nhưng cũng không ít những niềm lo. Lo âu trong chừng mực giúp chúng ta xử lý vấn đề và làm chủ hoàn cảnh. Hiểu về nỗi lo còn giúp bạn hiểu được những cảm xúc họ hàng có liên quan mật thiết khác như tức giận, sợ hãi, bực bội, căng thẳng, xấu hổ,… Trong bài viết* hôm nay, mình muốn mời bạn cùng chiêm nghiệm về một khái niệm cảm xúc quen thuộc với hầu hết mỗi người trong chúng ta nhưng lại hiếm có khi nào được đem ra bóc tách và thấu hiểu một cách cặn kẽ. Đó chính là người bạn mang tên: Lo âu - anxiety.

Chúc bạn đọc vui và có một ngày thứ tư mát lành!

Subscribe now

Lo âu là một dạng suy nghĩ có liên quan tới nỗi sợ.

Nói cách khác, nó là một phức cảm bao gồm: sợ hãi và những suy nghĩ về sự bất định của tương lai. Nhiều nỗi sợ trong quá khứ là nỗi sợ thật sự mang tính sống còn. Đó là nỗi lo đói ăn vào mùa đông khi không thể đi săn, vì vậy tổ tiên chúng ta tích trữ năng lượng dư trong người dưới dạng mỡ. Đó còn là nỗi lo bị thú săn mồi ăn thịt và phải lên kế hoạch chạy trốn hoặc đánh đuổi.

Tuy nhiên, nỗi lo của con người hiện đại ít có mối liên hệ với nguy hiểm thật sự.

Với một bộ não và thuỳ trước trán lớn hơn so với tổ tiên, con người hiện đại suy nghĩ và tưởng tượng nhiều hơn. Chúng ta cũng có nhiều công cụ để suy nghĩ. 5000 năm trước, chữ viết xuất hiện. 50 năm trước, Internet lần đầu gia nhập bộ từ vựng của loài người. Và bây giờ, chúng ta sống trong thời đại thông tin tràn ngập khắp nơi. Cuộc sống diễn ra với tốc độ nhanh chóng và nhiều tiện nghi về vật chất mang tới thêm nhiều nỗi bất an mới.

Lo âu giúp chúng ta giải quyết vấn đề

Lo âu giúp chúng ta tưởng tượng và dự báo các mối nguy hiểm trong tương lai và lên kế hoạch giải quyết.

Tuy nhiên, khi chúng ta tiếp tục tưởng tượng những tương lai bất định và sa đà vào cảm giác tiêu cực, chúng ta bị nỗi lo giày vò. Chúng ta cảm thấy vô vọng, bất lực. Ta muốn nhanh chóng đẩy lùi cảm giác này bằng mọi giá. Sự không thoải mái của một tương lai bất định (vốn là một sự thật cần chấp nhận) là điều não bộ của chúng ta không thích. Internet, mạng xã hội và thông tin ở khắp mọi nơi cũng là trợ thủ đắc lực của lo âu bởi chúng cho ta thêm nhiều phương tiện để xao nhãng khỏi lo âu trong chốc lát. Thay vì tập trung giải quyết vấn đề, chúng ta lại trở về chìm đắm trong lo âu triền miên.

Một di sản đầy âu lo

Trong hoang dã, cá thể nào ‘bình chân như vại’ có thể trở thành miếng mồi trong miệng thú dữ. Chỉ những cái đầu đầy âu lo mới sống sót đi tiếp cuộc hành trình. Một bộ não được lập trình sẵn để thưởng cho ta khi ta lo âu chính là di sản mà chúng ta thừa kế từ tổ tiên qua hàng triệu năm tiến hoá.

Vòng lặp xấu của thói quen lo âu

Hãy tưởng tượng: Bạn lo lắng.

Và rồi mọi việc xảy ra tốt đẹp. Bộ não sẽ ngay lập tức liên kết việc lo âu với phần thưởng. Nó nghĩ rằng nếu nó cứ tiếp tục lo âu, thì mọi chuyện sẽ tốt đẹp và điều tồi tệ sẽ không xảy ra. Trên thực tế, việc tồi tệ đó (thường) không xảy ra. Bởi vì bạn đã ôn thi chăm chỉ. Vì bạn đã chuẩn bị kỹ cho bài thuyết trình. Hoặc người phỏng vấn đánh giá cao sự chân thành của bạn hơn bạn nghĩ.

Cảm giác nhẹ nhõm có được khi mọi việc xảy ra tốt là phần thưởng cho nỗi lo triền miên trước đó. Đây là cách mà một vòng lặp của thói quen xấu hình thành. Bạn bị nghiện lo âu từ lúc nào mà bạn không hề hay biết. Giống như khi có ai đó vô tình đánh rơi một que diêm cháy dở vào cánh rừng lúc sáng, và buổi chiều thì cơn cháy bùng lên đột ngột.

Nỗi lo ban đầu của bạn cũng giống như que diêm âm ỉ cháy. Nó quá nhỏ bé, không đáng kể, và dễ dàng bị vùi lắp, che đậy, phớt lờ hoặc né tránh trong những chuỗi ngày bận rộn tất bật. Lo âu cứ thế lớn dần thành một hòn đá tảng nặng nề hơn mỗi ngày.

Lo âu như một cách quản lý cảm xúc tồi

Lo âu còn là một cách chúng ta (vô tình) dùng để tránh né những cảm xúc không dễ chịu. Khi buồn bã hoặc căng thẳng, chúng ta tự làm mình bị xao nhãng bởi các suy nghĩ, phân tích, với mong muốn có thể kiểm soát mọi thứ. Suy nghĩ có thể ‘kiểm soát mọi thứ’ là một dạng suy nghĩ cực đoan và không thực tế. Khi rơi vào vòng xoáy của lo âu, chúng ta dễ mắc các bẫy tư duy khiến chúng ta càng khổ sở hơn.

Ví dụ, một người mẹ lo lắng khi chuẩn bị cho một chuyến đi chơi gia đình.

Đây là một nỗi lo có ích, vì nó giúp cô chuẩn bị tốt hơn cho chuyến đi. Tuy nhiên, khi nỗi lo trở nên mất kiểm soát, nó bắt đầu làm hại cô thay vì giúp cô. Nỗi lo nguỵ trang trong những lời càu nhàu của cô với chồng và con. Nó ẩn náu kỹ càng và chực chờ lao tới một cách đầy tức giận ngay khi có một chuyện bất như ý xảy ra. Những thay đổi trong lịch trình hoặc những vấn đề dù là nhỏ nhặt nhất phát sinh cũng khiến cô lo lắng và cáu bẳn.

Như vậy, thay vì đối diện với nỗi lo và dùng nó để giải quyết vấn đề, thì chúng ta vô tình rơi vào vòng lặp của thói quen lo âu và né tránh nhìn vào những cảm xúc khó chịu.

Chúng ta có thể làm gì với nỗi lo âu của mình?

Con người là những sinh vật âu lo nhất trên hành tinh này.

Và chúng ta còn phát minh ra Internet để chia sẻ về nỗi lo đó với hàng triệu người anh em khác trên quả đất. Chúng ta không lo âu một mình. Chẳng hạn, thông qua những người nổi tiếng, KOL, chính trị gia, và truyền thông mạng, chúng ta bức xúc về một sự xâm lấn và tàn hại của mạng Internet và thiết bị kĩ thuật số lên con em chúng ta. Chúng ta tin rằng mình đang tập trung kém đi (bất kể nghiên cứu chỉ ra điều ngược lại). Người trí thức lo lắng rằng chúng ta và con em mình đang đọc ít đi và xem Tikok nhiều hơn (thật ra chúng ta cũng chưa từng đọc nhiều đến vậy, ngay cả khi chưa có Internet!). Có quá nhiều lý do để chìm đắm trong những nỗi lo, thay vì hành động với nó.

Tuy nhiên, ngay khi chúng ta chấp nhận sự thật rằng mình là một sinh vật lo âu cũng là lúc ta đang tiến những bước đầu tiên trên con đường chung sống hoà thuận với nỗi lo của mình. Chúng ta không thể làm cho nỗi lo biến mất hoàn toàn. Nhưng cái mà ta có thể làm là tách mình ra khỏi sự lo âu, nhận ra nó, chấp nhận nó, để nó qua một bên và làm việc mình cần làm. Khi không bị hòn đá lo âu đè nặng trong lòng, chúng ta mới có thể dành nhiều năng lượng cho những điều thực sự quan trọng.

Bạn có thể thực hành bốn bước quản lý cảm xúc lo âu theo hướng dẫn trong bài:

Và đọc thêm về tầm quan trọng của việc gọi tên cảm xúc trong bài:

🗓️ Notes 2 Life Design

Cảm ơn bạn đã ở lại đến những dòng cuối cùng này.

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, mình tin rằng bạn cũng sẽ yêu thích cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop dành cho thành viên sắp tới gồm:

• Workshop Tổng Kết Tháng vào tối ngày 25/8: Thực hành tổng kết tháng 8 và lên kế hoạch cho các lĩnh vực quan trọng của bạn trong tháng 9 dưới sự dẫn dắt của Đông Labs

• Khóa học Ghi Chép Cảm Xúc (từ 8/9 đến 12/10): Lý thuyết và thực hành bốn bước ghi chép để quản lý cảm xúc với framework DORAE cùng cộng đồng dưới sự hướng dẫn của Tiên

Tham gia học cùng cộng đồng

Trong tháng tám, Đông Labs tổ chức hai buổi workshop* với nhan đề “ Học Cách Đọc” vào tối 15/8 (online) và sáng 22/8 (offline). Workshop cung cấp cho bạn những nguyên lý cốt lõi và phương pháp đọc sách hiệu quả dựa vào các nghiên cứu về tâm lý nhận thức, tâm lý học hành vi, và khoa học thần kinh. Trân trọng mời bạn tham gia và cùng chia sẻ trải nghiệm đọc của bạn với tụi mình trong một không gian thân tình!

Tham gia Workshop HCĐ offline tại TP.HCM

Hẹn gặp lại bạn vào tuần sau,

Thân thương,

(*Bài gốc được viết và đăng lần đầu trên Typeshare vào năm 2023.)

Đây là bản tin tuần của Đông Labs, nơi Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo.

Trong bản tin hôm nay, mình sẽ kể với bạn về một từ khoá nổi tiếng của năm 2024, nghiên cứu khoa học về hiện tượng được gọi tên trong từ khoá đó, và chúng ta có thể học được gì, và một số sự kiện sắp tới tại Đông Labs.

Subscribe now

Brain rot được Oxford Dictionary chọn là từ của năm 2024.

Trong từ điển chính thức của Oxford, brain rot được định nghĩa là:

Về mặt tiến hoá, bộ não cổ hủ của chúng ta không dễ gì thay đổi cấu trúc cứng của nó chỉ sau vài chục năm kinh nghiệm sử dụng Internet, và vài năm lướt TikTok, Youtube Shorts, và ứng dụng công nghệ nói chung trong việc tiêu thụ thông tin. Về mặt khoa học, bằng chứng duy nhất về hiện tượng não bị thối rữa là bộ não sau khi chết và các tế bào não tự huỷ.

Như vậy, chữ thối não ở đây thuần tuý mang nghĩa bóng.

Vậy khoa học nói gì về brain rot?

Một nghiên cứu tổng hợp của Nguyen và cộng sự (2025) đã phân tích kết quả từ 71 bài báo với hơn 98,000 người tham gia và tìm ra rằng mức độ tiêu thụ thông tin từ các video ngắn (short-form videos, SFVs) càng cao thì năng lực nhận thức, tập trung, và kiểm soát ức chế (inhibitory control) càng giảm.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các nghiên cứu này đều là thiết kế tương quan vì vậy không thể suy luận rằng SFVs là nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm năng lực nhận thức mà chỉ có thể kết luận về mối quan hệ và mức độ gần gũi của chúng.

Thiết kế tương quan không có khả năng phát hiện ra yếu tố nào xảy trước và yếu tố nào xảy ra sau (temporal direction). Vì vậy, nó không loại trừ được khả năng sự suy giảm nhận thức đã kéo theo việc tiêu thụ nội dung video ngắn nhiều hơn. Thiết kế tương quan cũng không thể loại trừ khả năng có một yếu tố khác thực sự là nguyên nhân đằng sau của cả hai yếu tố tương quan kia. Rất có thể stress làm cho chúng ta vừa có xu hướng lướt video ngắn, xem nội dung nhảm nhí, và đồng thời giảm óc sáng suốt.

Để làm được hai điều này, chúng ta cần một thiết kế thí nghiệm, trong đó có ít nhất hai nhóm người tham gia được chia nhóm ngẫu nhiên vào một trong hai nhóm: nhóm chứng hoặc nhóm thí nghiệm. Đây là loại thiết kế nghiên cứu có thể giúp chúng ta trả lời câu hỏi: Xem SFVs có gây suy giảm tư duy cần thiết không?

Một Nghiên cứu của Jiang và Ma (2024) ở Đại Học Bắc Kinh chia người tham gia thành hai nhóm: nhóm xem SFVs và nhóm đọc sách ebook. Mỗi nhóm thực hiện nhiệm vụ của mình trong vòng 20 phút. Sau đó, họ cho người tham gia làm bài kiểm tra tư duy phân tích kinh điển có tên gọi là Cognitive Reflection Test (CRT) trong vòng 10 phút. Tư duy phân tích là kiểu tư duy giúp bạn vượt qua các trực giác ban đầu thường dễ mắc lỗi trong quá trình suy luận. Kết quả cho thấy, nhóm xem video ngắn cho thấy kết quả thấp hơn trong bài test CRT. Đồng thời, khả năng nhận diện tin giả của nhóm xem video ngắn cũng kém hơn so với nhóm đọc sách ebook (Nghiên cứu 1).

SFVs có vẻ đã phải chịu trách nhiệm cho sự suy giảm óc sáng suốt của người dùng.

Nhưng liệu bạn có tò mò rằng, chuyện gì thực sự đã đã xảy ra khi người ta xem SFVs để dẫn đến sự suy giảm tư duy như vậy?

Giả thuyết mà tác giả đặt ra là chính hành động lướt (swipe) liên tục để chuyển qua các video là thủ phạm thực sự đã gây suy giảm óc phân tích của người dùng. Kết quả của thí nghiệm 2 ủng hộ giả thuyết này. Chính quá trình lướt qua các bảng tin video ngắn (swiping), bất kể bản thân nội dung video*, đã tác động tiêu cực đến xu hướng tư duy phân tích của người dùng.

Một kết quả đáng chú ý trong cùng nghiên cứu này nữa là: sự suy giảm của các cảm xúc tích cực đóng vai trò trung gian cho tác động của việc sử dụng TikTok đối với tư duy phân tích. Nói cách khác, khi người dùng cảm thấy tồi tệ sau khi lướt Tiktok, thì suy nghĩ của họ sẽ trở nên thiếu sáng suốt.

(*Ghi chú: Nội dung video trong nghiên cứu này mang tính ngẫu nhiên trong thí nghiệm 1 hoặc hình ảnh các con vật dễ thương và thí nghiệm khoa học trong thí nghiệm 2).

Nhìn qua một vòng các nghiên cứu về ảnh hưởng của SFVs trong hai năm trở lại đây, mình nghĩ rằng sẽ khó để thực sự đi tìm kết luận về tính xác thực (internal validity) của brain rot, bởi suy cho cùng, mình nghĩ sẽ không có hội đồng xét duyệt đạo đức nào cho phép nhà nghiên cứu bắt người tham gia của họ ngồi lướt Tiktok với các nội dung thật sự được cho là có thể làm thối não. Tuy nhiên, chúng ta vẫn vẫn có thể học được một số chuyện quan trọng từ những kết quả trên:

1. Cẩn trọng trong việc sử dụng thời gian rảnh để lướt video, đặc biệt là short-form content. Ngay cả content có tính giáo dục cũng cần được tiêu thụ một cách hạn chế. Nên đặt giới hạn thời gian khi xem.

2. Khi lỡ tiêu thụ nội dung video nhiều, hãy tha thứ cho bản thân và tránh chìm vào cảm xúc tiêu cực như tội lỗi, xấu hổ,… mà hãy chuyển sang trạng thái tò mò “Mình đang thực sự cần gì khi mình làm điều này? Có cách nào khác để đáp ứng được nhu cầu này một cách có ích hơn cho sức khoẻ tinh thần của mình không?”

3. Hãy ghi chép hằng ngày về những cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực của bạn trong quá trình tiêu thụ thông tin. Thông tin nào mà sau khi bạn xem xong khiến bạn cảm thấy được lấp đầy, có ý nghĩa, và kết nối với bản thân? Ngược lại, thông tin nào mà khi bạn xem xong bạn cảm thấy bị rút cạn, hoang mang, và xa cách với bản thân?

4. Cuối cùng, mình dự đoán là bạn sẽ có nhiều cảm xúc tích cực hơn khi tiêu thụ một nội dung có ích (nhưng bạn hãy tự thu thập dữ liệu cảm xúc này để kiểm chứng nhé!). Vì vậy, hãy tạo một lịch trình tiêu thụ thông tin lành mạnh bằng cách xây dựng một môi trường thuận lợi cho việc này. Hãy ưu tiên việc đọc để luyện trí não. Đừng xem đọc là một nhiệm vụ cần làm trên todolist.

Bạn có thể tham khảo một số bài viết có liên quan đến chuyện đọc và ghi chép cảm xúc ở đây:

🗓️ Notes 2 Life Design

Cảm ơn bạn đã ở lại đến những dòng cuối cùng này.

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop dành cho thành viên sắp tới gồm:

• Workshop Tổng Kết Tháng vào tối ngày 25/8: Thực hành tổng kết tháng 8 và lên kế hoạch cho các lĩnh vực quan trọng của bạn trong tháng 9 dưới sự dẫn dắt của Đông Labs

• Khóa học Ghi Chép Cảm Xúc (từ 8/9 đến 12/10): Lý thuyết và thực hành bốn bước ghi chép để quản lý cảm xúc với framework DORAE cùng cộng đồng dưới sự hướng dẫn của Tiên

Tham gia học cùng cộng đồng

Trong tháng tám, Đông Labs sẽ tổ chức buổi hai workshop* với nhan đề “ Học Cách Đọc” vào tối ngày 15/8 (online) và sáng 22/8 (offline). Workshop sẽ cung cấp cho bạn những nguyên lý cốt lõi và phương pháp đọc sách hiệu quả dựa vào các nghiên cứu về tâm lý nhận thức, tâm lý học hành vi, và khoa học thần kinh.

Trân trọng mời bạn tham gia và cùng chia sẻ trải nghiệm đọc của bạn với tụi mình trong một không gian thân tình!

Tham gia workshop Học Cách Đọc online

Tham gia Workshop HCĐ offline tại TP.HCM

Hẹn gặp bạn ở workshop, hoặc là ở đây vào tuần sau :)

Chúc bạn một ngày an lành,

Thân thương,

*Thumbnail photo is credited to Shawn Day via Unplash.

Đây là bản tin tuần của Đông Labs, nơi Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo. Trong bản tin hôm nay, mình sẽ kể với bạn về một sự kiện đặc biệt sắp tới mà mình đã hứa hẹn từ đầu năm đến giờ, và cũng đã ấp ủ còn lâu hơn thế. Nhưng trước khi nói về sự kiện đó, mình muốn kể cho bạn nghe hai câu chuyện, đều xảy ra trong tháng 7.

Subscribe now

I. Câu chuyện thứ nhất

Ngày 15 tháng 7 năm 2026, Vương Kế Bình được trao Giải thưởng Văn học Lỗ Tấn lần thứ 9 cho hạng mục thơ ca với tập thơ Bay Thấp.

Điều đáng nói là, ông là một shipper.

Chúng ta ít khi hình dung hình ảnh một nhà văn như vậy. Ông không có thư viện đại học để tra cứu hàng chục tựa sách báo mỗi tuần, không có những chuyến bay giao lưu học thuật quốc tế, cũng chẳng có một góc bàn yên tĩnh để ngồi viết mỗi ngày, hoặc một cuộc sống với những trải nghiệm mới mẻ kịch tính. Bàn làm việc của ông là yên xe máy, studio của ông là nắng mưa gió tuyết, còn cảm hứng sáng tác của ông là những ngày mưu sinh bất tuyệt.

Vậy ông đọc và viết bằng cách nào?

Ông bắt đầu đọc ở một tiệm sách cho mượn đọc miễn phí từ hồi ông làm thợ xây khi chưa đầy 20 tuổi. Ông viết vào những phút dừng chân giữa các chuyến giao hàng trong ngày hoặc vào ban đêm khi đã xong việc.

Giải thưởng được trao cho một tập thơ, nhưng đằng sau đó là hơn 6000 bài thơ được viết trong gần 40 năm. Tính ra, trung bình cứ 2 ngày thì ông viết xong một bài thơ.

II. Câu chuyện thứ hai

Tối ngày 20 tháng 7 năm 2026, bé Ni, 2 tuổi 4 tháng 20 ngày, thỏ thẻ hỏi bà nội:

Hoá ra, trong một cuốn sách mình từng đọc cho Ni cách đây vài tháng, có một câu chuyện y hệt: một em bé hỏi mẹ tình yêu là gì, người mẹ không trả lời, để em bé tự quan sát và cảm nhận. Câu trả lời của Ni không giống với câu trả lời của em bé trong truyện. Cái bé nhớ duy nhất là ý nghĩa của khái niệm tình yêu và những gì đại diện cho tình yêu trong cuộc sống thực của bé.

Có lẽ, người lớn không học nhanh như trẻ con, đặc biệt là trong vấn đề ngôn ngữ. Tuy nhiên, mục đích thực sự của việc đọc ở người lớn có lẽ không khác gì với cách mà Ni đã học về tình yêu qua một câu chuyện kể. Đọc không chỉ là hấp thụ thông tin, mà là năng lực tư duy trừu tượng bằng khái niệm và ý tưởng, óc phân tích, giải quyết vấn đề, và nuôi dưỡng lòng thấu cảm. Trong thời đại quá tải thông tin, đọc buộc ta chậm lại để rèn tư duy, thay vì để truyền thông và thuật toán dẫn dắt suy nghĩ của mình.

Hai câu chuyện, hai con người ở hai đầu cuộc đời. Một già, một trẻ.

Một người, phải nghỉ học từ tuổi 14 để mưu sinh, nhưng mỗi ngày đều nuôi dưỡng tình yêu với chữ nghĩa, vượt qua muôn nỗi cơm áo gạo tiền. Đổi lại, người ấy được chữ nghĩa báo đáp bằng cách nâng đỡ tâm hồn để nó không già đi theo thân thể thịt da.

Một người đang ở trong giai đoạn bùng nổ về phát triển ngôn ngữ và còn rất nhiều tiềm năng tuyệt vời trước mắt, nhưng đồng thời đang đứng trước một giai đoạn đầy thử thách khắc nghiệt: thời đại quá tải thông tin và kỷ nguyên hậu chữ nghĩa.

Kỷ nguyên hậu chữ nghĩa (post literate age) là từ dùng để chỉ thời đại mà con người tiêu thụ thông tin hoàn toàn hoặc chủ yếu bằng các hình thức phi văn bản như video hay hình ảnh, thay vì bằng cách đọc sách báo.

Song song với việc con người đọc ít đi, thì có một thực tế khác đang diễn ra đó là việc đại học dần trở nên đại trà, thậm chí bằng thạc sĩ cũng bắt đầu phổ biến. Cái từng là lợi thế cạnh tranh - văn bằng, chứng chỉ - giờ không còn là điều làm nên khác biệt. Và AI thì đã có thể làm rất nhiều việc, làm rất tốt, bao gồm cả đọc, và viết.

Vậy điều gì thực sự giúp chúng ta không bị thay thế, nếu bằng cấp chỉ còn là điều kiện cần? Điều gì cho ta quyền cảm thấy bản thân vẫn đang làm chủ tư duy của chính mình, khi mà AI luôn sẵn sàng làm thay?

Theo mình, câu trả lời là đọc.

Nếu biết chữ từng là mục tiêu quốc gia mà các chính phủ theo đuổi cho toàn dân, thì đọc sâu, ngày nay, là hành trình mỗi người phải tự khởi xướng cho chính mình.

Mặc lòng, đọc sách không đảm bảo làm cho ta giỏi giang, giàu có, hoặc ưu việt hơn người khác. Nhưng nếu không đọc, ta chắc chắn sẽ mất đi một phương tiện quan trọng để nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy. Và đọc tốn của bạn rất ít, nếu đem so với một khoá học, một chuyến du lịch, một kỳ nghỉ dưỡng, đọc sách rẻ hơn nhiều. Mình không nói đọc có thể thay thế trải nghiệm thực tế, mà là: Đọc cho bạn một công cụ sẵn có, để giữ tâm trí mình sáng suốt và hạnh phúc mỗi ngày mà không cần chờ đến kỳ nghỉ hoặc một khoá học đắt tiền tiếp theo.

Bây giờ, hãy cùng làm một khảo sát nhỏ về thói quen đọc của bạn. Có khi nào bạn từng thấy mình trong những tình huống sau:

• Bạn mua nhiều sách, lưu hàng trăm bài viết hay, nhưng cuối cùng chỉ đọc lướt qua hoặc để mốc meo trên kệ.

• Bạn bắt đầu đọc một cuốn sách với đầy hứng khởi, nhưng chỉ sau vài chương là thấy nản lòng, buồn ngủ và bỏ dở.

• Bạn đọc xong một cuốn sách hay, nhưng chỉ vài ngày sau, bạn chẳng còn đọng lại trong đầu điều gì ngoài một cảm giác chung chung là “sách hay lắm”.

• Bạn muốn học hỏi từ những người đi trước qua sách vở, nhưng không biết làm sao để biến những con chữ khô khan thành kiến thức áp dụng được vào đời thực.

• Bạn cảm thấy việc đọc sách giống như một nghĩa vụ phải hoàn thành hơn là một niềm vui hay một sự khám phá.

• Bạn có nhiều sách muốn đọc nhưng thời gian mỗi ngày lại ít ỏi, khiến bạn thường mang cảm giác chán nản vì mình không thể đọc nhanh hơn.

Bước đầu tiên trong giải quyết vấn đề là nhận ra nó. Bạn gật đầu với bao nhiêu câu trên? Nếu bạn có ít nhất một triệu chứng được mô tả, thì có lẽ bạn đang có một mối quan hệ mập mờ với sách. Bạn vừa yêu sách, tin rằng sách là đồng minh mà bạn nên có, nhưng đồng thời bạn cũng ghét sách, vì nó chỉ mang lại toàn khổ sở và chán chường. Và mình có một tin vui muốn thông báo với bạn…

Sắp tới, Đông Labs sẽ tổ chức buổi hai workshop với nhan đề “ Học Cách Đọc” vào tối ngày 15/8 (online) và sáng 22/8 (offline). Workshop sẽ cung cấp cho bạn những nguyên lý cốt lõi về cách đọc sách hiệu quả dựa vào các nghiên cứu về tâm lý nhận thức, tâm lý học hành vi, và khoa học thần kinh. Các nguyên lý này được triển khai thành bốn bước thực hành đơn giản nhưng mạnh mẽ để giúp bạn:

• Vượt qua cảm giác nặng nề, ngán ngẩm mỗi khi nghĩ đến việc phải đọc

• Tìm lại động lực tự thân và niềm vui với việc đọc, thay vì áp lực phải đọc

• Thiết lập lịch trình và nhịp độ đọc riêng tuỳ theo nhu cầu và mục tiêu của bạn

• Chuyển hoá điều bạn đọc thành tri thức tự thân của bạn, thông qua ghi chép, chiêm nghiệm, và thực hành, nhằm phục vụ cho những dự án và lĩnh vực có ý nghĩa với bạn

Workshop này dành cho ai?

Workshop này là dành cho bạn nếu…

• Bạn vật lộn để duy trì thói quen đọc sách, thường đọc xong rồi quên hoặc không biết cách giữ lại những điều tâm đắc, workshop này sẽ giúp bạn tìm lại niềm vui và sự đều đặn trong việc đọc và tích luỹ kiến thức từ sách.

• Bạn đã đọc rất nhiều nhưng vẫn thấy rời rạc, thiếu hệ thống, bạn sẽ học được cách kết nối các trang sách lại với nhau để phục vụ cho tư duy và sáng tạo.

• Dù bạn ở đâu trên hành trình, bạn cũng đang ở đúng chỗ, bởi vì cộng đồng những người thực hành đa dạng từ mọi cấp độ sẽ ở đó để học và hành cùng nhau. Nếu bạn thích đọc sâu và học cách đọc cùng nhau thay vì tự mày mò một mình, thì workshop này dành cho bạn.

Nếu bạn muốn thay đổi mối quan hệ của bạn với sách một lần và mãi mãi:

…từ áp lực thành niềm vui

…từ chán chường thành kích thích

…từ quan hệ mập mờ thành đồng minh số một

…thì rất mong được gặp bạn tại workshop.

Tham gia workshop Học Cách Đọc online

Tham gia Workshop HCĐ offline tại TP.HCM

TB: Như một lời tri âm đối với các bạn đọc đã ủng hộ Đông Labs bằng cách trở thành paid subscribers, và cũng là đền bù cho sự vắng mặt trong 3 tháng qua của Tiên trên blog này, mình trân trọng mời bạn tham gia workshop online và offline. Bạn được miễn phí vé tham gia nếu đăng kí event online và chỉ cần góp một khoản phí nhỏ cho nước uống và địa điểm nếu đăng kí event offline. Tất cả active members của Đông Labs Community đều được miễn phí vé workshop online. Thông tin chi tiết về cách đăng kí ở trong link trên nha.

Cảm ơn bạn đọc vẫn luôn ủng hộ và quan tâm hỏi thăm qua tin nhắn trực tiếp với mình, hoặc gián tiếp qua Yến và các thành viên trong cộng đồng, khi Đông Labs vắng mặt trong ba tháng qua trên blog này để tập trung cho chuyến công tác ở Geneva hồi đầu tháng 7.

Tuy nhiên, dù vắng mặt, mình vẫn cảm thấy có mối dây kết nối vô hình với mọi người, thông qua việc ghi chép. Vì dù có viết blog hay không, thì có một thói quen mình chưa từng bỏ một ngày nào: ghi chép mỗi ngày trong Obsidian.

Ghi chép luôn kéo mình quay lại với trang viết, nơi mình đối thoại với những cơn mệt mỏi, nỗi thất vọng, cũng như niềm hân hoan của những thăng trầm trong đời, giống như cách một tựa game hay níu chân người chơi quay lại mỗi tối như một cách nuôi dưỡng suối nguồn tâm hồn họ sau một ngày dài trăm mối ngổn ngang.

Trong bài này, mình muốn chia sẻ với bạn cách mà chuyện ghi chép, cũng như chơi game, có thể đáp ứng các nhu cầu tâm lý của chúng ta, từ đó mang lại những lợi ích về sức khoẻ thể chất, tinh thần, và phát triển bản thân ra sao. Bạn có thể đọc phần 1 về các sai lầm thường gặp ở người ghi chép ở đây.

Subscribe now

11 giờ đêm. Bạn tự nhủ “một ván nữa thôi”, và ngẩng lên thì đã 1 giờ sáng.

Nhưng cũng chính bạn, sáng nay, đã mở cuốn sổ ghi chú ra được đúng ba dòng rồi... bỏ đó.

Điều gì khiến một hoạt động thường bị mang tiếng là vô bổ (như chơi game) cuốn ta đi hàng giờ, còn một hoạt động ta biết mình cần làm (như ghi chép) lại khó duy trì đến vậy? Câu trả lời không nằm ở ý chí của bạn, mà nằm ở thiết kế. Hai nhà tâm lý học Rigby và Ryan (2011) đã chỉ ra rằng game cuốn hút ta vì chúng đáp ứng xuất sắc ba nhu cầu tâm lý cơ bản của con người: cảm giác mình giỏi lên, cảm giác mình có quyền tự chủ, và cảm giác mình được kết nối.

Mình tin rằng việc ghi chép hoàn toàn có khả năng đáp ứng cả ba nhu cầu đó. Bài viết này sẽ chỉ ra từng cơ chế một, và hy vọng sẽ mang lại một góc nhìn mới lạ cho bạn về chuyện ghi chép hằng ngày.

Ghi chép đáp ứng nhu cầu tâm lý của chúng ta ra sao?

Năng lực (Competence)

Trong những nghiên cứu đầu tiên về game dưới góc nhìn của thuyết tự quyết, đặc tính hỗ trợ nhu cầu cảm nhận năng lực của người chơi được chú ý nhiều nhất. Có ba yếu tố liên quan đến cảm nhận năng lực, đó là:

#1. Mục tiêu rõ ràng và luỹ tiến (clear, incremental goals)

Trò chơi phân rã những mục tiêu lớn thành các bước tiếp theo dễ nắm bắt. Hệ thống ghi chép có thể làm điều tương tự khi quy trình làm việc xác định một hành động kế tiếp, đủ nhỏ và hiển nhiên (intuitive), thay vì một mục tiêu mơ hồ hay quá lớn.

Ví dụ: Quy trình DORA biến mục tiêu mơ hồ “học về chủ đề A” thành một chuỗi các bước đi rõ ràng, khả thi, hệt như các chuỗi nhiệm vụ (chain of quests) trong game.

Ban đầu, bạn ghi chép (Daily note) về các suy nghĩ và sách vở bạn đọc về chủ đề A một cách tự do, ưu tiên số lượng hơn chất lượng. Sau khi có hiểu biết sơ bộ, bạn cấu trúc các ghi chép lại một cách mạch lạc (Organize). Những ghi chép có trật tự khiến bạn dễ xem lại và đúc kết ra mô tuýp chung, giúp biến thông tin rời rạc thành kiến thức có nghĩa (Review), và cuối cùng là hành động thích hợp để biến kiến thức thành một phần trong cuộc sống của bạn (Act).

#2. Thử thách tối ưu (optimal challenges)

Trò chơi tự động điều chỉnh độ khó theo kỹ năng, giữ bạn trong trạng thái dòng chảy, đắm chìm vào cuộc chơi không ngừng mở ra những thử thách thú vị, đủ khó để giữ bạn tập trung nhưng không bất khả thi để bạn không phải bỏ cuộc.

Việc ghi chép cũng tự hiệu chỉnh tương tự.

Người mới bắt đầu viết những ghi chép tóm tắt đơn giản hoặc viết tự do; khi năng lực tăng lên, bạn lồng ghép thêm nhiều hoạt động ghi chép có cấu trúc phức tạp hơn, review thường xuyên, và đóng nhiều vòng lặp hành động một cách hiệu quả. Độ khó tăng theo năng lực tích luỹ được của người chơi. Nói cách khác, bạn lớn lên cùng hệ thống ghi chép của mình, và ngược lại, hệ thống ghi chép lớn lên theo nhu cầu và mức độ sử dụng của bạn.

#3. Phản hồi rõ ràng, tức thời, cung cấp thông tin

Một video game được thiết kế tốt mang lại những phản hồi tức thời, rõ ràng, liên tục, và cung cấp thông tin nhằm giúp người chơi cải thiện năng lực.

Phản hồi hiệu quả là điều mà bạn không phải lúc nào cũng có được trong cuộc sống hằng ngày. Sếp bạn, hoặc cha mẹ, thầy cô của bạn có thể không kịp phản hồi hoặc hướng dẫn cho bạn vào lúc bạn cần, dù họ đều mong muốn có thể làm được điều đó. Và đôi khi, vì vội vã, họ vô tình đưa ra hướng dẫn mang tính kiểm soát, phán xét (controlling) thay vì mang tính hướng dẫn (informational) đơn thuần. Ngược lại, trò chơi được thiết kế tỉ mỉ để có thể cho bạn biết ngay lập tức và không mơ hồ rằng bạn đang làm tốt đến đâu và còn có thể cải thiện ở chỗ nào.

Tương tự, việc ghi chép có thể tái tạo điều này khi chính hành động viết tự nó bộc lộ bạn có thực sự hiểu vấn đề bạn đang gặp phải hay không. Khoảnh khắc bạn cố diễn đạt lại một ý tưởng bằng ngôn từ của mình và bị vấp, bạn nhận được phản hồi tức thời, mang tính thông tin (chứ không phải đánh giá) về một lỗ hổng trong hiểu biết của mình (hoặc đôi khi là một cảm xúc không dễ chịu và đau đớn). Không phải kiến thức cứng, mà chính là những khoảnh khắc ngộ ra quý báu này mới là điều mà bất kỳ người học chân chính nào nên có.

Phản hồi vi tế (granular feedback)

Trò chơi thưởng cho từng hành động nhỏ. Mỗi cú đánh trúng là một đồng xu. Trong việc ghi chép, phiên bản vi tế tương ứng là sự thỏa mãn nho nhỏ từ mỗi đoạn ghi chép mà bạn hoàn thành, mỗi liên kết ghi chép thành công, mỗi câu văn được làm sáng rõ, mỗi ý tưởng mà khi xem lại, bạn nhận ra mình đã tiến bộ trong suy nghĩ hoặc hành động sau vài tháng.

Theo nhà tâm lý học Dan Gilbert, con người đánh giá thấp khả năng thay đổi của họ trong tương lai và dễ rơi vào ảo giác lịch sử đã định đoạt (end of history illusion). End of history illusion là hiện tượng tâm lý khiến ta thừa nhận bản thân đã thay đổi rất nhiều trong quá khứ, nhưng lại tin rằng con người hiện tại của mình sẽ gần như sẽ giữ nguyên trong tương lai - như thể ta vừa mới hoàn thiện xong chính mình.

Ghi chép cho ta cơ hội để phản biện lại ảo tưởng này bằng cách rút ngắn thời gian hồi tưởng xuống từ hàng chục năm xuống còn hàng tháng, hàng tuần, thậm chí là hàng ngày, qua đó nâng cao tính chính xác của những phán đoán về năng lực chuyển hoá của bản thân. Khi bạn nhận ra rằng mình có thể thay đổi theo cách mình muốn, bạn có thêm động lực để vượt qua trì hoãn, những suy nghĩ có hại, và hướng đến hành động tiếp theo.

Phản hồi tích lũy (cumulative feedback)

Trò chơi theo dõi sự trưởng thành dài hạn qua cấp độ, chỉ số, và kỹ năng được mở khóa. Một vault hay Zettelkasten làm điều này ngay trong cấu trúc của nó: số lượng ghi chú, mật độ đồ thị, và mạng lưới kết nối ngày càng dày chính là “bảng nhân vật” của bạn. Ví dụ: mở graph view của Obsidian sau sáu tháng và thấy các cụm hình thành quanh những chủ đề nghiên cứu của mình - về mặt chức năng, đó chính là màn hình lên cấp: bằng chứng hữu hình về năng lực trí tuệ đã tích lũy.

Ghi chú cung cấp bằng chứng hữu hình về sự thành thạo đang lớn dần của người viết. Bạn có thể nhìn thấy hiểu biết của mình tích lũy, liên kết và nhân lên. Bản thân việc truy xuất, diễn giải sâu (elaboration) và tổng hợp trong quá trình ghi chú cũng là những trải nghiệm năng lực - cảm giác rằng mình đã hiểu điều này, bằng ngôn từ của chính mình.

Những hệ thống như Zettelkasten hay DORA còn thêm vào yếu tố mang tính trò chơi: các kết nối bất ngờ nảy sinh giữa các ghi chép hoạt động như một vòng phản hồi (”ý tưởng này liên kết với ý tưởng kia và mang lại dữ liệu cho hành động kế tiếp”) báo hiệu năng lực đang phát triển.

Mặc lòng, game có thể gây nghiện, ghi chép cũng vậy.

Một mặt tối tiềm ẩn của ghi chép là hiện tượng đầu cơ thông tin, đắm chìm trong suy nghĩ có hại, hay văn hoá ghi chép đề cao những hệ thống ghi chép cầu kỳ nhưng không bao giờ được dùng đến). Những cách hiểu và áp dụng sai lầm về ghi chép này có thể tạo ra sự bức bối về năng lực (competence frustration) khi có khoảng cách lớn giữa hệ thống lý tưởng hóa và hiệu quả sử dụng thực tế.

Tự chủ (Autonomy)

Việc ghi chép, đặc biệt là viết riêng tư, tự định hướng, có thể nói là một trong những hoạt động nhận thức hỗ trợ tính tự chủ mạnh mẽ nhất.

Người viết tự chọn ghi lại điều gì, bằng ngôn từ , theo cấu trúc gì, mà không có bất kỳ người đánh giá bên ngoài nào. Điều này kết nối với sự phân biệt của Deci và Ryan giữa điều tiết tự chủ (autonomous regulation) và điều tiết bị kiểm soát (controlled regulation): ghi chú viết cho chính mình (Zettelkasten, nhật ký, sổ tay nghiên cứu) phản ánh động lực nội tại hoặc điều tiết đồng nhất hóa (identified regulation) - ghi cái quan trọng với mình, trong khi ghi chép để đáp ứng yêu cầu bên ngoài (ghi bài giảng để thi cử, biên bản họp cho sếp) nằm gần phía bị kiểm soát hơn bởi đó là thi chép cái quan trọng với người khác và sự quan trọng đó được giả định là cũng áp dụng cho cả bạn.

Còn một góc nhìn thú vị nữa liên quan sự biểu đạt tự nguyện (volitional expression): Viết riêng tư là không gian nơi ta có thể diễn đạt suy nghĩ mà không chịu áp lực thể hiện bản thân trước người khác - điều này cộng hưởng với nghiên cứu về trạng thái một mình (solitude) của Thuy-vy Nguyen: Solitude như một trạng thái giúp phục hồi tính tự chủ. Một hệ thống ghi chú cá nhân có thể vận hành theo cách tương tự: một không gian ít áp lực với cấu trúc vừa đủ để biểu đạt chân thực và khám phá theo ý mình.

Một thành viên Đông Labs đã chia sẻ với mình rằng bất cứ khi nào bạn làm ra một sản phẩm sáng tạo, dù đó là viết blog hay làm đồ thủ công, bạn cũng chịu áp lực từ bản thân rằng nó phải đủ tốt và nó khiến bạn mệt mỏi đến nỗi không thể tiếp tục. Chỉ đến khi bạn viết trong không gian riêng tư dành cho bản thân, bạn mới thoát ra khỏi áp lực ấy và giành lại cảm giác tự chủ trong những suy nghĩ của mình.

Tự chủ, không phải tự do

Rigby và Ryan nhấn mạnh rằng trò chơi thỏa mãn nhu cầu tự chủ không phải nhờ vô hạn lựa chọn, mà nhờ sự chấp nhận một cách tự nguyện đối với cấu trúc của hoạt động. Tương tự, một hệ thống ghi chép tốt không phải là tự do vô định hình - nó là một cấu trúc được lựa chọn (một phương pháp, một mẫu, một logic thư mục) mà bạn thấy phù hợp vì nó phục vụ mục tiêu của bạn.

Ví dụ: Người áp dụng những quy tắc nghiêm ngặt của Zettelkasten vẫn trải nghiệm mức tự chủ cao bất chấp các ràng buộc, bởi những ràng buộc đó là do chính mình chọn - giống như tự nguyện chấp nhận luật chơi của một trò chơi. Nhưng nếu bạn làm Zettelkasten vì muốn có một hệ thống ghi chép hoàn hảo giống như ai đó, thì đó là khi bạn không có tự chủ trong chính hệ thống ghi chép của mình.

Trong khi đó, DORA là một framework ghi chép dành cho cả người mới bắt đầu lẫn người đã có nhiều năm thực hành ghi chép bởi nó cho phép bạn có cấu trúc vừa đủ để viết ngay mà không cần cấu trúc phức tạp và cho phép bạn mở rộng và cải biến tuỳ theo nhu cầu và mức độ sử dụng.

Lựa chọn có ý nghĩa để phát triển bản sắc

Trò chơi cho bạn chọn mình là ai (tuyến nhân vật, avatar, giới tính, khuynh hướng đạo đức,…), vì vậy nó đã được nghiên cứu như một công cụ để người chơi tìm hiểu giá trị và hành động cá nhân trong những vai trò khác mà họ chưa hoặc không có cơ hội sắm vai trong cuộc sống thật.

Trong ghi chép, lựa chọn bản sắc là khi bạn chọn cách mình phát triển hệ thống ghi chép và mục đích của nó: bạn muốn rèn luyện tư duy với khu vườn ghi chép trong Obsidian, bạn là một học giả với vault học thuật phục vụ nghiên cứu khoa học, là người viết nhật ký để thiết kế cuộc sống, hoặc người mẹ ghi chép để dạy con, hoặc một vài bản sắc khác nhau đó gộp lại,... Nói cách khác, hệ thống ghi chép của bạn có mục đích, và qua quá trình tương tác với nó, bạn phát triển bản sắc, định hình giá trị, và lựa chọn hành động để hài hoà, điều chỉnh, và phát huy bản sắc mà bạn mong muốn.

Lựa chọn chiến lược và hành động có ý nghĩa

Trò chơi cung cấp nhiều hoạt động (thực hiện nhiệm vụ, khám phá, chế tạo, giải quyết vấn đề,…) để việc chơi khớp với trạng thái hiện tại của bạn. Một thực hành ghi chép cũng có thực đơn tương tự: thu thập, liên kết, ôn lại, tổng hợp, tỉa bớt.

Ví dụ: vào một buổi tối ít năng lượng, bạn có thể chỉ ghi chép tự do; vào một buổi sáng minh mẫn, bạn sắp xếp và xem lại ghi chép. Chọn hoạt động phù hợp cũng hệt như chọn giữa đi raid và đi câu cá. Đó cũng là một quyết định có tính chiến lược và nằm trong tầm tay của bạn.

Trò chơi cho phép nhiều con đường hợp lệ khác nhau dẫn đến cùng một mục tiêu. Người ghi chép cũng chọn chiến lược: dàn ý từ trên xuống hay để cấu trúc tự nảy sinh từ dưới lên, dùng liên kết, folder, hay dùng tag, daily note hay project note,… Ví dụ: hai nhà nghiên cứu cùng tổng quan một mảng tài liệu có thể đi hai con đường chiến lược hoàn toàn khác nhau nhưng đều hợp lệ qua hệ thống ghi chú của mình - và chính quyền sở hữu chiến lược đó tự nó đã thỏa mãn nhu cầu tự chủ.

Sự dấn thân tự nguyện thông qua phát triển câu chuyện

Trò chơi cuốn hút ta qua mạch truyện đang mở ra: các sự kiện theo thời gian, cảm xúc có sức nặng, kế hoạch cho bước tiếp theo. Với người ghi chép, nhật ký và sổ tay nghiên cứu có thể mang lại điều tương tự. Nó là một câu chuyện tự mình viết nên với sự kiện, suy nghĩ, cảm xúc và kế hoạch hành động.

Ví dụ: một mục nhật ký nghiên cứu (”hôm nay vụ tranh chấp bảo hiểm đã được giải quyết; mình thấy nhẹ nhõm; tiếp theo mình sẽ phác thảo bài script cho thuyết trình về nghiên cứu A”) có cùng vòng lặp tự sự với một quest log trong game: chuyện gì đã xảy ra, cảm giác thế nào, điều gì đến tiếp theo, và đó chính là thứ khiến bạn muốn quay lại với nó.

Gắn kết (Relatedness)

Người chơi game được đáp ứng nhu cầu gắn kết thông qua tình đồng đội cùng chống lại kẻ thù chung, kỹ năng teamwork, chia sẻ năng lực và công sức để cùng đạt mục đích cuối cùng, khích lệ và nâng đỡ nhau trên hành trình trở thành phiên bản có năng lực hơn của chính mình trong game.

Trong ghi chép, thoạt nhìn thì nhu cầu tâm lý này có vẻ không rõ ràng, vì ghi chép, suy cho cùng, cũng là một hoạt động riêng tư mà chúng ta thường làm khi một mình. Tuy nhiên, mình nghĩ rằng có thể sử dụng ba cơ chế của game để giải thích cho tác động kết nối của ghi chép:

#1. Sự công nhận (acknowledgement)

Trong trò chơi, những người chơi khác nhận ra rằng bạn tồn tại và hành động của bạn có được ghi nhận. Trong ghi chép, sự công nhận đến từ chính bạn trong tương lai và từ hệ thống: backlink làm nổi lên một ghi chú cũ, cho thấy điều bạn từng viết có ý nghĩa và được cái tôi tương lai nhìn thấy. Bạn viết một ghi chú hôm nay và thấy nó xuất hiện trở lại qua backlink ba tháng sau. Đó là bản thân bạn trong quá khứ được công nhận.

#2. Sự hỗ trợ (support)

Trò chơi thỏa mãn nhu cầu gắn kết khi có người khác giúp bạn thành công. Một hệ thống ghi chú hỗ trợ bạn như một đồng đội tốt: nó giữ hộ những gì bạn không thể nhớ và trao cho bạn đúng tài nguyên vào đúng thời điểm. Ví dụ, ngồi xuống viết một bài báo và phát hiện những ghi chú cũ đã tập hợp sẵn các trích dẫn và luận điểm liên quan - cảm giác như một đồng đội đang yểm trợ mình: bản thân trong quá khứ hỗ trợ bản thân ở hiện tại.

Ngoài ra, việc tham gia vào một cộng đồng cùng thực hành ghi chép và chia sẻ kỹ năng, kinh nghiệm, kiến thức liên quan đến ghi chép giúp việc ghi chép mang tính xã hội. Nó có thể khơi gợi không chỉ sự công nhận của cộng đồng thực hành (community of practice) và tình đồng chí (camaraderie) tương tự như trong một trò chơi hợp tác.

#3. Sự tác động (impact)

Trò chơi khiến bạn cảm thấy hành động của mình thay đổi thế giới, một thế giới dù ảo với người ngoài cuộc nhưng vô cùng sống động với người chơi game. Trong ghi chép, tác động nghĩa là ghi chép của bạn làm thay đổi rõ rệt điều gì đó vượt ra ngoài chính nó: chúng trở thành một bài đăng, một bài giảng, một tài nguyên được chia sẻ mà người khác sử dụng và cảm thấy nó giúp ích cho họ.

Nhiều ghi chép được viết với một độc giả tương lai trong tưởng tượng (một cộng sự, một học trò, chính mình trong tương lai), điều này đặt cả việc viết riêng tư vào một mạng lưới các mối quan hệ có ý nghĩa với người viết.

Lời kết: Cấu trúc mà ta tự chọn

Tại hội nghị ở Geneva mình có dịp trò chuyện với chị Thúy Vy, người chuyên nghiên cứu về solitude (trạng thái ở một mình) dưới lăng kính SDT. Khi mình hỏi thử thách lớn nhất trong hướng nghiên cứu hiện tại của chị là gì, chị nói: đó là làm sao operationalise (đo lường được) yếu tố cấu trúc (structure) trong những gì chúng ta làm khi ở một mình một cách tự quyết. Câu hỏi ấy khiến mình nghĩ ngay đến Daily Note.

Bởi vì viết ghi chú mỗi ngày, xét cho cùng, chính là một hoạt động solitude có cấu trúc. Ta ở một mình, một cách tự nguyện, và trong khoảng một mình đó, ta không trôi dạt, mà thay vào đó, ta có một chiếc neo. Chiếc neo ấy là thời gian. Mỗi ghi chú gắn với một ngày, mỗi mốc thời gian cụ thể. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà lịch và đồng hồ nằm trong số những phát minh sớm nhất của loài người. Trong suốt chiều dài lịch sử loài người, dù công cụ đo lường có khác nhau, nhưng thời gian vẫn luôn là cách con người tạo cấu trúc cho những trải nghiệm sống của mình.

Ba tháng vắng mặt vừa qua và những nghiên cứu lý thuyết về tác động của video game lên tâm trí người chơi dưới góc nhìn của một học thuyết lớn về động lực đã dạy mình rằng: thứ mình cần không phải là cố gắng nhiều hơn, mà là một trò chơi được thiết kế tốt hơn. Và điều này áp dụng với mọi thứ khác quan trọng với bạn, chứ không chỉ là ghi chép!

Hẹn gặp bạn tuần sau.

*Ghi chú: Ảnh chụp người leo núi Mont Blanc từ đỉnh Aiguille du Midi, một phần của dãy Alps chạy qua Thuỵ Sĩ, Pháp, và Ý. Đây là một trong những bức ảnh yêu thích nhất mà mình chụp trong chuyến đi Chamonix một mình để tự thưởng cho bản thân sau bốn ngày hội nghị ở Geneva. Những người này rõ ràng đang rất tận hưởng cuộc chơi của họ.

Share

Leave a comment

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay.

Trong bản tin hôm nay, mình sẽ kể bạn nghe một câu chuyện bắt nguồn từ người bạn thân mang tên: Trì Hoãn vừa ghé thăm mình vào cuối tuần vừa rồi, một thời điểm cực kỳ bất tiện. Và nó dẫn mình đến một câu hỏi mà có lẽ bất kỳ ai trong chúng ta cũng nên dừng lại suy nghĩ cho nghiêm túc ít nhất một lần: Tôi là ai, còn AI là ai? :)

Chúc bạn đọc vui!

Subscribe now

Quỷ Cốc Tử: Ai điều khiển ván cờ thiên hạ?

Cuối tuần vừa rồi, vì có quá nhiều việc phải làm, mình gần như rơi vào trạng thái tê liệt. Nghỉ ngơi không xong, mà làm việc cũng không được. Thế là mình trì hoãn bằng một trong những cách yêu thích nhất: chìm vào một cuốn truyện hay. Mình chọn nghe bộ Quỷ Cốc Tử của Hàn Xuyên Tử.

Quỷ Cốc Tử là một bộ sách về thời Chiến Quốc ở Trung Hoa, giai đoạn mà các nước chư hầu liên tục tranh giành quyền lực. Mỗi nước đều có một vị vua, nhưng điều khiến mình hứng thú nhất không phải là các vị vua này mà là các vị tướng quốc - những người thật sự điều phối mọi thứ từ bên trong.

Tướng quốc là người hoạch định chiến lược, đàm phán ngoại giao, và điều hành bộ máy quốc gia. Quân chủ ra quyết định cuối cùng, nhưng nội dung của quyết định đó, nên đánh hay nên hoà, nên liên minh với ai, nên tin ai, phần nhiều chịu sự tác động của tướng quốc. Tài đức của tướng quốc vì vậy mà có thể nói là định hình nên cả ván cờ thiên hạ.

Chẳng hạn, Trần Chẩn, một kẻ bất tài nhưng giỏi lươn lẹo nhằm trục lợi bản thân, được Nguỵ Hầu tin dùng, đã góp phần đẩy nước Nguỵ vào con đường diệt quốc. Trong khi đó, Công Tôn Ưởng, cũng là người giỏi thao biện, nhưng đa tài đa mưu hơn, lại vì nước mà làm, được Tần Hiếu Công tin dùng, đã đóng góp quan trọng vào con đường thống nhất Trung Hoa của Tần Thuỷ Hoàng sau này.

Nghe truyện xưa lại ngẫm chuyện nay. Tuần trước, mình bắt đầu thử nghiệm một công cụ AI mới có tên Claude Cowork. Mình nhờ nó đọc kho ghi chép trong Obsidian, hiểu nguyên lý ghi chép DORA, rồi giúp mình các công việc liên quan đến một số dự án nghiên cứu và giảng dạy hiện tại, từ sắp xếp ghi chép cho đến review, viết bản thảo đầu tiên, tạo danh mục tham khảo, thậm chí là phản biện các lập luận trong bài viết của mình.

Điểm khác biệt của Claude Cowork so với các công cụ khác như Notebook LM hay Gemini là khả năng truy cập toàn diện vào các tài liệu trong máy do bạn cấp quyền.

Không chỉ đọc một file riêng lẻ, Claude Cowork có khả năng hiểu được cấu trúc thư mục, hiểu các template, và thực hiện nhiệm vụ với những hiểu biết sâu sắc về bạn. Bạn là ai, quan tâm đến điều gì, góc nhìn của bạn ra sao, đều sẽ được phản ánh trên những sản phẩm đầu ra của Claude Cowork.

Có thể nói rằng, nếu như Google Gemini có óc thông minh phân tích với những câu trả lời sắc sảo và đúng trọng tâm, Chat GPT thông minh thực tiễn nhờ khả năng đa nhiệm và linh hoạt, thì Claude Cowork có trí thông minh nội tâm nhờ khả năng thấu cảm với người dùng và tạo ra sản phẩm mang đậm dấu ấn của họ.

Claude Cowork vẫn còn đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm, và mình cũng đang lẫm chẫm học đi, nhưng mình cảm thấy tiềm năng to lớn của nó, và bắt đầu tự hỏi:

Liệu mình có sai không khi kết luận rằng còn lâu AI agents mới có thể giúp chúng ta hiểu chính mình? Liệu chúng ta có còn cần ghi chép nữa không, khi chỉ cần chat rồi giao việc thẳng cho AI luôn là xong?

Câu chuyện về thế cục chiến quốc đã cho mình một ẩn dụ thú vị để đặt câu hỏi này:

Nếu AI agent là tướng quốc - người thật sự làm công việc, điều phối thông tin, và đưa ra đề xuất - thì mình, người chủ thật sự, đóng vai trò gì? Mình có đang dần trở thành một quân vương bù nhìn, gật đầu với mọi đề xuất mà không thật sự hiểu vì sao mình gật, hay chìm trong vô minh, giống như Nguỵ Hầu u mê trước mộng bá chủ để rồi bị thao túng bởi gian thần?

Claude Cowork: Khi AI hiểu bạn hơn chính bạn

Claude Cowork là một AI agent của Anthropic, ra mắt vào đầu năm 2026.

Nó chạy trên máy tính cá nhân và có thể làm việc trực tiếp với các tệp, thư mục, và ứng dụng trên máy của bạn. Thay vì bạn phải hỏi từng bước, bạn giao cho nó một mục tiêu và nó tự hoàn thành quy trình: đọc files, tạo tài liệu, tìm kiếm thông tin, thậm chí kết nối với Google Drive hay Gmail.

Claude Cowork là ví dụ sống động cho một khái niệm đang trở thành một từ khoá hot mới trong mảng Gen AI, đó là context engineering. Context Engineering là nghệ thuật và kỹ thuật thiết kế, tối ưu hóa các thông tin đầu vào (input) để giúp các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) hiểu rõ bối cảnh và đưa ra phản hồi chính xác, liên quan nhất.

Nếu coi Prompt Engineering là việc đặt câu hỏi khéo léo, thì Context Engineering là việc xây dựng môi trường kiến thức để tạo bối cảnh thích hợp câu hỏi đó.

Tại sao Context Engineering lại quan trọng?

Các mô hình AI hoạt động dựa trên xác suất. Nếu bạn đưa ra một yêu cầu quá chung chung, AI sẽ đoán ý định của bạn. Context Engineering giúp thu hẹp không gian thiếu chắc chắn đó bằng cách cung cấp các điểm neo thông tin, giúp AI không rơi vào ảo tưởng (hallucination).

Khi mình nhờ Claude Cowork giúp tạo một ghi chép về chính nó dựa trên những gì mình brainstorm, nó không chỉ viết nội dung. Nó đọc cấu trúc hệ thống ghi chép của mình. Nó tìm thấy các ghi chép có liên quan, gắn link chúng vào bài viết mới. Nó hỏi mình muốn đặt ghi chép ở đâu trong cây thư mục trên Obsidian vault. Nó khiến mình nhận ra những điểm bất cập trong hệ thống, hoặc những hạn chế của chính nó trong khả năng hiểu bối cảnh và góc nhìn của chủ nhân, hoặc thường khi là cả hai.

Ví dụ một chiếc prompt cho Claude Cowork:

AI Agents đang trở nên cực kỳ giỏi, đó là chuyện không cần bàn cãi. Người dùng AI làm việc bằng hai người bình thường, và cũng cảm thấy hạnh phúc hơn trong công việc, theo một nghiên cứu hồi tháng 4/2025 của National Bureau of Economic Research. Vấn đề thực sự của chúng ta là làm sao dùng nó mà không cảm thấy quyền tự chủ không bị xâm phạm.

Claude Cowork và chuyện ghi chép

Nếu bạn đang thực hành DORA, thì bạn biết rằng mỗi bước trong vòng lặp Daily note → Organize → Review → Act đều đòi hỏi một kiểu tư duy có phần khác nhau. Càng luyện tập chúng, bạn càng trở nên thuần thục.

Câu hỏi đặt ra là:

• AI có ghi chép giúp bạn được không?

• Có AI rồi, thì còn cần ghi chép nữa không?

Read more

Cuối tuần rồi, mình vừa tham gia một AI Hackathon, lần đầu tiên được tổ chức tại Việt Nam, với hơn 800 người tham gia. Mình team up với bốn bạn developers, và trong vòng 36 tiếng, tụi mình phải build một bản demo cho một sản phẩm ứng dụng AI. Từ 9 giờ tối thứ sáu đến 9 giờ sáng chủ nhật.

Điều mình ấn tượng không chỉ là cường độ làm việc, năng lực chuyên môn mà còn là cách các bạn trẻ thể hiện óc sáng tạo khi sử dụng AI để giải quyết những vấn đề rất cụ thể trong đời sống. Từ việc đo sóng não khi học để tối ưu sự tập trung, đến việc phát hiện tin giả, hay thiết kế trải nghiệm học tập bằng video, âm thanh, và tương tác sống động. Nhìn tất cả những sản phẩm đó, mình nhận ra một điều rằng, một công cụ chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp người dùng giải quyết một nỗi đau rất cụ thể.

Vậy còn vấn đề yêu thích của mình là gì? Có lẽ đó là: Làm sao để ghi chép mỗi ngày khi mà dường như có quá nhiều lý do để không ghi?

Trong quá trình tìm kiếm giải pháp cho vấn đề này, mình đã tìm được không chỉ một, mà là một chục giải pháp như thế :) Vì vậy, hôm nay, mình muốn chia sẻ với bạn một bài viết tổng hợp tất cả những công cụ mà mình đã thực sự dùng mỗi ngày trong hơn ba năm qua để giải quyết vấn đề kể trên. Bài viết dành cho thành viên cộng đồng Đông Labs và bạn đọc có trả phí.

Nếu bạn có khả năng, hãy tham gia cộng đồng hoặc trở thành paid member, để chúng ta không chỉ đọc, mà thực sự trưởng thành cùng nhau. Nếu thêm một vài người chọn trở thành paid members, Đông Labs có thể đi sâu hơn, thiết kế nhiều framework thực hành hơn, và đồng hành sát hơn với những người thực sự muốn thay đổi.

Chúc bạn một ngày giữa tuần thong dong,

Subscribe now

Read more

I.

Người thứ nhất là một “knowledge hoarder” – người đầu cơ tri thức.

Anh đọc rất nhiều. Podcast nào đang nổi anh cũng nghe. Cuốn sách nào được nhắc đến nhiều anh cũng mua. Hệ thống ghi chép của anh rất ấn tượng.

Mỗi cuốn sách có một file riêng. Mỗi ý quan trọng được highlight cẩn thận. Các đoạn trích được copy vào ứng dụng ghi chép, gắn tag, liên kết, và lưu trữ trong một thư viện tri thức ngày càng lớn. Sau vài năm, hệ thống của anh có hàng ngàn ghi chú.

Khi người khác nhìn vào kho ghi chép của anh, họ thường thốt lên: “Thật đáng nể.”

Điều trớ trêu là, anh có hàng ngàn ghi chú về tư duy, học tập, sáng tạo, sự nghiệp, và triết lý sống, nhưng khi cần dùng đến chúng để ra các quyết định về sự nghiệp và định hướng phát triển bản thân, anh lại không biết bắt đầu từ ghi chép nào.

Hệ thống ghi chép của anh giống như một tập hợp của những phi vụ đầu tư kém thanh khoản.

II.

Người thứ hai thì hoàn toàn khác.

Cô cũng đọc sách và học hỏi, nhưng hệ thống ghi chép của cô khá… lộn xộn.

Có lúc cô viết vào sổ tay. Có lúc cô gõ vài dòng vào điện thoại. Nhiều ghi chú chỉ là những câu hỏi ngắn hoặc những ý nghĩ chưa hoàn chỉnh.

Nếu cô mở kênh Youtube chia sẻ về phương pháp ghi chép của mình, chắc sẽ chẳng có mấy ai xem.

Khác với bạn mình, mặc dù cô chỉ có vài trăm ghi chú rời rạc về những câu hỏi, suy nghĩ, và ý tưởng chưa hoàn chỉnh, nhưng khi đứng trước những quyết định quan trọng về sự nghiệp và hướng phát triển của mình và cả những quyết định ở cấp độ hằng ngày như “Hành động tốt nhất lúc này của mình là gì?”, cô luôn có thể trông cậy rằng ghi chép của cô sẽ giúp cô có câu trả lời thoả đáng.

Đó là bởi cô có một thói quen thoạt nhìn có vẻ nhàm chán: cô thường xuyên quay lại những ghi chép cũ. Cô thêm vào đó những suy nghĩ mới. Cô nối những ý tưởng từ các cuốn sách khác nhau. Đôi khi chỉ viết lại một ý cũ theo cách dễ hiểu hơn. Những ghi chú của cô giống như những cuộc trò chuyện đang diễn ra với chính mình.

Theo thời gian, các ghi chú của cô trở thành một loại dòng tiền.

Một vài ghi chú mang lại kết quả ngay lập tức: một ý tưởng cho bài viết tuần này, một ví dụ cho bài giảng ngày mai, một câu hỏi cho cuộc trò chuyện chiều nay. Một vài ghi chú khác thì âm thầm tích lũy giá trị theo năm tháng: những ý tưởng lớn, những mô hình tư duy, những câu hỏi sâu sắc về cách sống và cách học.

Nhìn bề ngoài, hệ thống của cô nhỏ hơn rất nhiều so với người thứ nhất. Nhưng tỉ suất lợi nhuận (ROI) của nó tăng theo cấp số nhân. Nếu như thời gian là mối nguy của những người “lướt sóng” ngắn hạn và họ luôn phải dành 200% sự chú ý cho sự biến động của thị trường, thì thời gian là lợi thế của người đầu tư dài hạn. Càng ghi chép, cô càng cần ít thời gian để ghi chép và học từ nó nhưng kết quả thu được lại nhiều hơn. Đây chính là lý do mà ROI của cô tăng theo cáp số nhân.

III.

Mục đích của hai câu chuyện này không phải để nói rằng bạn nên giống người bạn thứ hai và phê phán người bạn thứ nhất. Mục đích là để chỉ ra một điều đơn giản:

Càng nghĩ về chuyện ghi chép, tôi càng nhận ra một điều thú vị là ghi chép không phải là vấn đề riêng của nhận thức, như kiểu là ghi làm sao cho hiệu quả, mà nó còn phản ánh cách chúng ta ứng xử với những suy nghĩ, cảm xúc, và việc chúng ta hành động hoặc không hành động ra sao.

Chúng ta dường như đã quá tập trung vào khía cạnh nhận thức của việc ghi chép mà bỏ quên các khía cạnh quan trọng khác như hành vi, cảm xúc, và động lực. Điều này càng khiến cho ta mù mờ về cách mà ta ứng xử với chính mình hằng ngày thông qua ghi chép. Bài viết này sẽ miêu tả các sai lầm và thiên kiến, và nguyên nhân mà tôi thường thấy ở những người ghi chép vô tình làm cho việc ghi chép của họ chưa phát huy được những tiềm năng vô hạn vốn có.

Read more

Tuần trước, Goodreads gửi email thông báo rằng họ sắp ra mắt kệ sách mặc định Did Not Finish (DNF) dành cho những cuốn sách người đọc bắt đầu nhưng không đọc hết. Các kệ sách mặc định khác là Want To Read (muốn đọc), Currently Reading (đang đọc) và Read (đã đọc). Những ai trước đây đã dùng các tag cá nhân như abandoned, dropped hay unfinished sẽ được hệ thống tự động chuyển sang kệ DNF mới. Điều thú vị là nếu bạn đánh dấu Did Not Finish và ghi ngày mình dừng đọc, cuốn sách đó vẫn được tính vào thử thách đọc sách trong năm.

Nói cách khác, Goodreads - trang web phân loại và đánh giá sách được sáng lập bởi hai cựu sinh viên Stanford vào năm 2006, chính thức công nhận một điều mà người đọc chân chính nào có lẽ cũng từng trải qua: bạn có thể bắt đầu một cuốn sách… và không bao giờ đọc hết nó.

Nghe qua thì hơi đáng lo. Liệu điều này có khuyến khích người ta bỏ ngang khi đọc sách không? Mình nghĩ là vừa có, mà vừa không.

Có, nếu bạn đọc sách có thói quen một cách vô tội vạ, như một cách đầu cơ tri thức, thay vì đọc để đối thoại với tri thức.

Có, nếu bạn chọn sách theo kiểu ngẫu hứng, theo danh sách “phải-đọc” do “giang cư mận” (cư dân mạng) giới thiệu, theo trào lưu, theo áp lực đọc nhiều, theo sự giới thiệu của một KOL đình đám (nhưng lại chẳng hiểu gì về nhu cầu và sở thích cá nhân của bạn)… thì rất có thể kệ sách của bạn sẽ đầy những cuốn DNF.

Nhưng ở một chiều ngược lại, DNF cũng có thể là một phần rất tự nhiên của cuộc đời một người đọc.

Bởi vì một cuốn sách không hoàn thành vẫn có thể dạy bạn rất nhiều điều thú vị mà bạn sẽ không bao giờ biết được nếu ngay từ đầu bạn chưa bao giờ cầm nó lên.

Ví dụ như cuốn Chó Trắng của Roman Gary. Đây là cuốn sách đầu tiên mà mình đánh dấu abandoned trên Goodreads. Mình vẫn còn nhớ như in cái cảm giác do dự, không thoải mái và có chút có lỗi với tác giả vì đã không cố gắng hơn để hiểu ông, với bản thân vì thời gian mình đã bỏ ra. Vì cảm giác day dứt ấy mà mình đã để cuốn sách này ở trạng thái currently reading trong suốt gần hai năm.

Roman Gary kể về một con chó mà Gary vô tình nhận nuôi. Sau này ông phát hiện ra rằng nó từng được huấn luyện để tấn công người da đen. Trong truyện có nói rằng con chó có thể “nhận ra mùi của người da đen”. Sau này mình mới biết chi tiết đó không hoàn toàn là tưởng tượng. Trong lịch sử nước Mỹ, đặc biệt vào thời phong trào dân quyền những năm 1960, cảnh sát từng dùng chó để đàn áp người biểu tình da đen. Chó dĩ nhiên không thể ngửi ra “mùi của chủng tộc”, nhưng chúng có thể được huấn luyện để xem một nhóm người nhất định là mục tiêu tấn công.

Nhưng văn của Roman Gary quá u ám đối với mình.

Có những đoạn suy tư kéo dài, buồn bã và nặng nề, đến mức chúng gần như lấn át mạch truyện. Mỗi lần đọc tiếp, mình đều cảm thấy như đang bước vào một bầu không khí đặc quánh mà mình tưởng như không tài nào thoát ra được.

Thường đọc sách vào lúc đã nằm trên giường sau một ngày dài làm việc trí óc, mình thật sự không còn đủ năng lượng để đau khổ thêm về thế giới nữa. Văn chương hiện sinh có lẽ không dành cho mình, ít nhất là vào lúc này.

Chúng ta chỉ có thể dung chứa nỗi đau của thế giới đến một mức nào đó thôi.

Sau đó, chúng ta cần hồi phục. Và sự hồi phục tốt nhất của mình là ngủ. Và sau ngủ dĩ nhiên là đọc. Đọc một cái gì đó nhẹ nhàng hơn. Nhẹ nhàng ở đây không có nghĩa là vì mình muốn tự ru ngủ trong những câu chuyện màu hồng.

Mình vẫn đọc Lời Nguyện Cầu Từ Chernobyl của Svetlana Alexievich, hay Hảo Nữ Trung Hoa của Hân Nhiên, và chìm trong một màn sương của những cảm xúc vừa thịnh nộ, vừa căm phẫn, vừa bất lực.

Những cuốn sách đó cũng đầy những nỗi đau khổ. Nhưng cách kể chuyện của tác giả vẫn cho mình một chút cảm xúc hy vọng. Trong văn của họ có cái gì đó mang hơi hướng hành động, mặc dù chẳng có hành động nào xảy ra cả.

Có lẽ đó là điều mình cần ở văn chương lúc này: sự nhẹ nhàng trong lối hành văn hay đúng hơn là trong góc nhìn của tác giả. Nhẹ nhàng đối với cuộc đời dẫu biết nó đầy những niềm bất hạnh và những nỗi bất công. Nhẹ nhàng đối với con người dẫu biết họ muôn vàn khiếm khuyết và lắm khi vô minh. Sự thật rằng nhà văn Roman Gary đã tự tước đoạt mạng sống của mình đã chẳng giúp ích gì thêm cho mình trong việc cố gắng đọc cho hết sách của ông.

Có lẽ nếu mình còn quay lại với Chó Trắng khi mình già hơn, thì mình sẽ có cái nhìn khác. Như cách mình nhìn Suối Nguồn của Ayn Rand khi đọc nó bây giờ khác rất nhiều với cách mình cảm nhận nó ở lần đọc vào những năm đầu 20.

Khi nghĩ về chuyện này, mình nhớ đến một đoạn trong tiểu thuyết lịch sử Trống Đồng của Phong Nguyen, kể về chuyện Hai Bà Trưng một cách rất lôi cuốn. Truyện có nhiều đoạn độc thoại nội tâm của các nhân vật, trong đó mình ấn tượng nhất là các đoạn miêu tả tâm lý của Trưng Trắc trước khi nàng trở thành Trưng Vương.

Với Trưng Trắc, đau khổ là điều xa xỉ. Nàng phải hành động. Khác với em gái, người có thể bày tỏ cảm xúc dễ dàng, và có nhu cầu đối với các nghi lễ ma chay tưởng nhớ những người thân đã khuất và giữ họ luôn sống mãi trong lòng, để nhắc nhở vì sao mình cần chiến đấu, thì Trưng Trắc không có thời gian và dũng khí để đau buồn. Tính cách và số phận buộc nàng là một vị nữ thủ lĩnh cô đơn.

Oái oăm thay, Trưng Vương cuối cùng cũng đi đến bước đường phải tự kết liễu đời mình. Nhưng cái chết của nàng vẫn là một hành động tốt nhất trong tình cảnh của nàng.

Còn với Roman Gary thì mình không cắt nghĩa được. Và có thể đó cũng là một lý do khiến mình không thể đọc hết cuốn sách của ông. Dẫu sao đi nữa thì cuốn sách DNF đó vẫn dạy mình nhiều điều. Nó giúp mình nhận ra rằng mình thích phong cách văn chương nào, giới hạn cảm xúc của mình hiện tại, và mình đang đứng ở đâu trên hành trình của một kẻ đọc tự nhận thuộc về loài ăn tạp.

Nói cách khác, một cuốn sách lớn, dù không thể hoàn thành, đôi khi vẫn hoàn thành một điều gì đó trong ta. Mà hôm nay nói chuyện sách tới đây thôi. Còn chuyện sắp tới là phải nghĩ xem làm sao hoàn thành 21KM sub 2.5? À, mà có chắc là sẽ không DNF không cái đã?

Chúc bạn cuối tuần vui vẻ nhé,

Thân thương,

Tiên from Đông Labs

PS: Tuần sau ngày 10/3, mình khai giảng khoá ghi chép dành cho những người có mong muốn phát triển bản thân bền vững và sống một cuộc đời có chủ đích. Khoá học dành cho thành viên trong cộng đồng Đông Labs. Nếu bạn có hứng thú thì có thể tìm hiểu ở đây. Năm nay tụi mình sẽ nói nhiều về chuyện đọc và ghi chép khi đọc, không phải để trở nên thông kim bác cổ, mà là để thấy mình rõ hơn qua sách.

Tìm hiểu về cộng đồng

Tuần trước, vì một sơ suất nhỏ mà mình đã bật tính năng paid subscriber cho blog Đông Labs, mặc dù ban đầu, các bài viết này được thiết kế riêng cho các thành viên của chương trình membership. Dù vậy, mình thật lòng cảm ơn bạn đã trở thành một trong những paid subscriber đầu tiên của Đông Labs. Và mình quyết định vẫn giữ offer này.

Nếu bạn đã nâng cấp lên paid, mình rất mong được nghe cảm nhận của bạn: nội dung bài viết hữu ích với bạn ra sao, bạn thích điều gì, và bạn mong mình cải thiện điều gì.

Không gian trả phí được tạo ra để hỗ trợ sâu hơn cho quá trình học và thực hành có cấu trúc, vì vậy bạn sẽ trải nghiệm trọn vẹn nhất khi tham gia chương trình membership. Nếu bạn quan tâm đến chương trình, bạn đừng ngại nhắn cho tụi mình qua fanpage Đông Labs nha.

Liên hệ

Tìm hiểu về chương trình membership

Hai tuần trước, chúng ta bắt đầu nói về học cách đọc. Đây là phần hai của chuỗi bài ghi chép khi đọc với framework DORA và Obsidian. Lần này, mình tập trung vào một thể loại rất quen thuộc nhưng cũng dễ gây ảo tưởng nhất: sách thực hành.

Ta đọc rất nhiều sách hay về thói quen, giao tiếp, lãnh đạo, làm cha mẹ, thiết kế cuộc đời, khởi nghiệp, hay viết lách… Đọc xong, bạn cảm thấy tràn đầy hứng khởi, như thể cuộc đời mình vừa “nở hoa” nhưng mà thật ra thì cuộc sống vẫn “bế tắc”.

Vấn đề thường không nằm ở bản thân sách (trừ khi cuốn sách quá tệ), mà ở cách chúng ta đọc.

Trong bài này, bạn sẽ:

• Hiểu khái niệm sách thực hành

• Nhận diện năm sai lầm phổ biến khi đọc khiến sách thực hành không phát huy được tiềm năng của nó

• Tham khảo quy trình ghi chép sách thực hành với DORA và Obsidian (kèm video minh hoạ)

Chúc bạn đọc vui và có một ngày thong dong 🌿

Sách thực hành là gì?

Trước khi nói về cách đọc, mình muốn làm rõ một điều: Sách thực hành không phải là một thể loại chính thức. Nó là một cách ta sử dụng sách.

Sách thực hành thường thuộc nhóm phi hư cấu, tức là viết dựa trên thực tế, dữ liệu, trải nghiệm, nghiên cứu, thay vì tưởng tượng. Đây là những cuốn sách giúp bạn phát triển bản thân bằng cách thay đổi cách bạn nhìn thế giới hoặc cải thiện một khía cạnh cụ thể của cuộc sống như xây dựng thói quen tốt, giao tiếp hiệu quả, thiết kế sự nghiệp, quản trị tài chính cá nhân, và đi tìm mục đích sống.

Những cuốn sách thực hành thường được viết bởi những nhà nghiên cứu chính thống trong chính lĩnh vực đó hoặc những tay ngang có kỹ năng viết lách tốt, và có công nghiên cứu và hệ thống hóa kiến thức (v.d. nhà báo, blogger, content creator,…)

Ví dụ:

• Đặng Hoàng Giang (nhà xã hội học) viết về sức khoẻ tinh thần

• Malcolm Gladwell (nhà báo) viết về phát triển bản thân từ các nghiên cứu tâm lý xã hội và những câu chuyện có thật

• James Clear (blogger) viết Atomic Habits dựa trên tổng hợp các giả thuyết và nghiên cứu trong khoa học hành vi cùng các nhân vật và sự kiện có thật

• Giáo sư tâm lý học Gabriele Oettingen viết về động lực và một mô hình đặt mục tiêu hiệu quả dựa vào khoa học

• Giáo sư trường thiết kế của ĐH Stanford - Bill Burnett và Dave Evans - viết về ứng dụng tư duy thiết kế trong định hướng sự nghiệp và cuộc sống

Một thể loại sách thực hành phổ biến là dòng sách tự lực (self-help). Điểm mạnh của dòng sách self-help là sự hệ thống hóa các kiến thức phức tạp thành những hướng dẫn có thể áp dụng ngay. Sách thực hành thường có một framework khá logic và rõ ràng, hướng tới hành động như một mô hình, quy trình, checklist, công thức, và bài tập.

Mặc lòng, bất kỳ cuốn sách nào cũng có thể trở thành sách thực hành riêng cho bạn nếu bạn đọc nó với tư duy cần thiết và tập trung vào hành động. Một cuốn lịch sử có thể giúp bạn rèn tư duy hệ thống. Một cuốn tâm lý có thể giúp bạn rèn kỹ năng tự quan sát. Một cuốn tiểu thuyết có thể giúp bạn hiểu cảm xúc con người sâu hơn. Một cuốn hồi ký có thể giúp bạn có thêm ý tưởng để thiết kế cuộc sống của chính mình.

Vấn đề không nằm ở nhãn dán của sách mà ở mục đích đọc của bạn.

Một số sai lầm khi đọc sách thực hành

Không rõ từ bao giờ mà sách self-help mang trong mình một nỗi oan thị Kính, rằng sách chẳng giúp ích gì ngoài hô hào suông và truyền cảm hứng nhất thời hoặc đơn giản hoá vấn đề. Theo mình, vấn đề không phải nằm ở bản chất của sách mà có lẽ chính cách ta đọc nó đã khiến sách tự lực phải chịu hàm oan. Dưới đây là những sai lầm mà người đọc dòng sách này (hoặc sách thực hành nói chung) dễ mắc phải, khiến họ không thể hưởng thụ được tất cả những lợi ích từ sách.

#1. Đọc để cảm thấy tốt

Bạn đọc xong thấy rất hưng phấn. Bạn tưởng như mình vừa giải được mật mã thế chiến thứ hai. Bạn biết công thức để thành công, nhưng bạn chưa làm gì cả. Không phải vì bạn lười biếng hay thiếu kỉ luật, mà vì để chuyển từ biết đến làm không dễ như chúng ta vẫn nghĩ. Bạn đọc như một cách để trì hoãn và tránh né những cảm xúc khó chịu của việc hành động và đối diện với khả năng thất bại.

#2. Không ghi chép

Bạn đọc xong và tin rằng mình sẽ nhớ. Nhưng trí nhớ không hoạt động như vậy. Nếu không tái hiện và cấu trúc lại thông tin, nó sẽ trôi đi rất nhanh. Mà muốn hành được, trước tiên bạn phải nhớ đã. Không phải nhớ vẹt, mà là nhớ theo cấu trúc, nhờ vào việc ghi chép đúng cách (structural note-taking).

#3. Ghi chép nhiều nhưng không xem lại

Có người đi sang cực còn lại: ghi chép rất kỹ. Highlight, đánh dấu, ghi chép, và lưu trữ. Nhưng mà họ không bao giờ mở ra xem lại. Ghi chép mà không xem lại và thực hành những kỹ năng tư duy cần thiết thì chỉ là… lưu kho, không giúp ích gì cho trí nhớ và kỹ năng thật của bạn.

#4. Ghi chép nhiều nhưng không áp dụng

Bạn có cả một hệ thống note đẹp đẽ. Nhưng bạn không thấy những ghi chép này đóng góp ra sao vào sự phát triển cá nhân của bạn. Đó là bởi vì bạn vẫn đang tích lũy tri thức như một nhà sưu tập, thay vì sử dụng nó như một người học tập suốt đời. Hệ quả của việc đọc nhiều nhưng không làm có thể còn tệ hơn chuyện bạn đánh mất cơ hội học từ sách. Người đọc nhiều có thể dần trở nên tê liệt và không dám hành động, vì họ biết quá nhiều. Càng do dự với chính những hoài bão dang dở của mình, bạn lại càng hoài nghi và yếm thế khi nhìn sự thành công của những người dám hành động.

#5. Cố gắng áp dụng mọi thứ trong sách

Vì tác giả sách self-help có tham vọng gói gọn tất-cả-những-gì-bạn -cần-làm trong một cuốn sách, bạn dễ nghĩ rằng mình phải làm theo hết mọi lời khuyên trong đó.

Nhưng không phải mọi điều trong sách đều phù hợp với hoàn cảnh của bạn và không phải mọi điều đều quan trọng như nhau vào mỗi thời điểm trong đời bạn. Một cuốn sách thực hành đôi khi là đúc kết của hàng chục năm nghiên cứu và thực hành của tác giả, vì vậy, khó lòng bạn có thể làm theo hết những chỉ dẫn trong đó trong một sớm một chiều. Cố gắng áp dụng mọi thứ trong cùng một lúc thì cũng gần như đồng nghĩa với việc không áp dụng được gì vậy.

Bốn bước ghi chép khi đọc sách thực hành với Obsidian

Để khắc phục các sai lầm kể trên khi đọc sách self-help nói riêng và sách thực hành nói chung, trong phần này, mình sẽ chia sẻ với bạn cách mình ghi chép khi đọc một cuốn sách thực hành theo framework DORA. Cuốn sách mà mình minh hoạ trong video là Company of One của Paul Jarvis. Mình sẽ quay lại màn hình quá trình ghi chép của mình từng bước một để bạn có thể áp dụng ngay cho bất kỳ cuốn sách nào khác.

Read more

Tuần vừa rồi, khi buổi showcase cuối cùng khép lại, mình ngồi lại một mình trong phòng làm việc. Màn hình đã tắt, Zoom đã đóng, nhưng cảm giác thì vẫn nguyên vẹn như buổi showcase đầu tiên.

Đó là cảm giác xúc động khi nhìn thấy mọi người trình bày bản thiết kế cuộc đời của mình với lòng dũng cảm và chân thành. Mặc lòng, có lẽ ai cũng có một chút không thoải mái, băn khoăn và lo lắng. Có bạn còn nhắn tin cho tụi mình ngay trước giờ lên sóng rằng bạn sợ mình làm chưa chỉn chu, sợ không thể mang lại giá trị trọn vẹn nhất cho người nghe. Thật biết ơn là cuối cùng em cũng chọn đối mặt với nỗi sợ của mình, và hiện diện cho một buổi showcase không thể tuyệt vời hơn.

Thật ra, không phải là bản kế hoạch hoàn hảo, không phải là những slide bóng bẩy, mà chính là sự tự tin với những điều rõ ràng, sự thành thật với những điều còn mơ hồ, và sự trưởng thành của bản thân sau một hành trình mới chính là đóng góp lớn nhất mà một cộng đồng như Đông Labs cần ở các thành viên của nó. Với mình, khoảnh khắc mà Nga nhắn: “Em thấy mình bớt sợ hơn năm ngoái nhiều.” chính là một chiến thắng nhỏ nhưng đầy sức mạnh. Chiến thắng đó của không chỉ một mình Nga, mà còn của cả một cộng đồng đằng sau.

Những buổi showcase đã khép lại…

nhưng hành trình thiết kế cuộc sống của tụi mình chỉ mới bắt đầu.

Trong bài viết khai bút đầu xuân năm Bính Ngọ, mình muốn chia sẻ vài suy ngẫm sau đợt showcase vừa qua, và hé lộ những gì tụi mình sẽ cùng làm tiếp theo trong năm nay.

Chúc bạn đọc vui và có một kỳ nghỉ lễ an lành,

Subscribe now

I. Tự do hay tự chủ?

Mọi người nói về “tự do”.
Tự do tài chính. Tự do thời gian. Tự do lựa chọn…

Nhưng khi đào sâu hơn, mình nghĩ rằng điều mọi người thực sự tìm kiếm không hẳn là tự do (freedom), mà là tự chủ (autonomy).

Freedom là khi bạn có đủ điều kiện để không bị ràng buộc trong những quyết định và hành động. Điều kiện này có thể là tri thức, thời gian, tiền bạc, mối quan hệ, và sự lựa chọn. Autonomy là khi bạn có khả năng tự đưa ra quyết định phù hợp với giá trị, năng lực, và hoàn cảnh của mình và cảm thấy yên tâm về điều đó.

Theo đó, bạn có thể:

• Có tự do nhưng không có tự chủ: Bạn có rất nhiều lựa chọn, nhưng phần lớn hành động của bạn xuất phát từ thói quen tập thể, áp lực xã hội, hoặc những “nên” đã được bạn vô thức hấp thụ qua các quy ước ngầm trong xã hội chứ không phải từ các giá trị mà bạn tin tưởng và theo đuổi.

• Có tự chủ dù tự do bị giới hạn: Ngay cả khi tồn tại những ràng buộc thực tế, bạn vẫn có thể chọn cách mình đối diện với chúng và sắp xếp mục tiêu theo cách mà bạn thực sự đồng thuận với bản thân.

Thiết kế cuộc sống, suy cho cùng, không phải là tối đa hóa tự do và đi đến một bản thiết kế hoàn hảo mà là nuôi dưỡng sự tự chủ ngay cả trong những điều kiện không lý tưởng.

Hai câu hỏi để bạn tự đánh giá mức độ tự do và tự chủ:

• Tự do: Tôi có không gian để di chuyển, lên tiếng, lựa chọn và hành động mà không bị ép buộc hay bị ràng buộc quá mức không?

• Tự chủ: Những bước đi tôi thực hiện có thật sự là của tôi - có phù hợp với giá trị, mối quan tâm và cảm nhận về bản thân mình không?

II. Đam mê hay mục đích?

Người ta thường nói: “Hãy theo đuổi đam mê!”.

Câu nói này tạo cảm giác là bạn phải tìm thấy cho kỳ được một đam mê duy nhất để mà sống chết với nó. Trên thực tế, mỗi người có thể có nhiều hơn một đam mê. Thậm chí, hiện tượng mà người ta cảm thấy bối rối khi nhận thấy là mình sao mà có quá nhiều đam mê (và vì vậy hẳn là có gì sai với mình rồi) đã trở thành một vấn đề phổ biến đến mức có lần mình từng thấy một nhà sáng tạo nội dung đã dùng hẳn từ khoá “multi-passion” để làm tiêu đề thương hiệu của họ và thu hút được nhiều khách hàng và độc giả với một nỗi niềm chung về sự đa đoan (hay đa đam) của mình.

Vậy nếu sự thật là mình không chỉ có một đam mê duy nhất, thì làm sao mà chọn nghề dựa trên đam mê được?

Cách duy nhất là, thay vì đợi quả chanh dây (passion fruit) một ngày nọ rủ lòng thương rơi trúng đầu khi bạn đang thiu ngủ dưới gốc cây mơ, thì hãy dấn thân và cam kết với một đam mê. Giữa rất nhiều đam mê đầy triển vọng, người có tư duy thiết kế cuộc sống sẽ chọn một thứ có thể chưa quá nổi trội nhưng lại có cơ hội phù hợp để phát triển. Rồi từ đó, họ sử dụng hệ giá trị và bộ kỹ năng sẵn có, để dẫn lối cho đam mê, đem ra mài giũa thêm dần, rồi biến nó thành mục đích sống cho sự nghiệp của mình.

Khi bạn biết kết hợp đam mê với lao động chăm chỉ, bạn sẽ tạo ra sản phẩm phục vụ được cho nhiều người. Đó là khi một đam mê được nuôi dưỡng thành mục đích sống.

Không nhất thiết mọi đam mê đều cần được trở thành mục đích sống của bạn. Nó có thể dừng lại ở sở thích. Sự thật là bạn cần có và duy trì sở thích cá nhân. Sở thích giúp bạn hồi phục và tiếp thêm năng lượng để bạn cống hiến cho mục đích. Bởi lẽ, khác với đam mê, mục đích đòi hỏi lao động gian nan, là phục vụ người khác chứ không phải chỉ để thoả mãn cái tôi của chính mình.

Nếu như đam mê là thú vui lúc thư nhàn, không cần cam kết, là làm cho vui, hay dở không quan trọng, thì mục đích là định hướng dài hạn, là mô hồi nước mắt, không phải toàn màu hồng, là cam kết với kết quả và cải thiện chất lượng, hướng tới sự xuất sắc bền vững.

Qua quá trình ghi chép, phản tư và thiết kế lại lựa chọn của mình, câu hỏi của người thiết kế cuộc sống dần thay đổi. Nó không còn là: “Mình đam mê điều gì?” Mà là: “Mình có thể tìm thấy ý nghĩa cho công việc hay cuộc đời mình trong niềm đam mê nào?”

Tóm lại:

• Passion (Đam mê) là một cảm xúc mạnh mẽ của sự hứng thú, phấn khích hoặc yêu thích đối với một điều gì đó.

• Purpose (Mục đích/Định hướng sống) là điều bạn lựa chọn làm với thời gian và năng lượng của mình, được dẫn dắt bởi các giá trị cốt lõi, tính cách, và điểm mạnh của bạn.

Tại sao việc tìm ra mục đích lại quan trọng? Nghiên cứu đã cho thấy người có mục đích sống có ý nghĩa và hài hoà với giá trị, sở thích, và điểm mạnh của bản thân sẽ không chỉ có sức khoẻ tốt hơn mà còn hạnh phúc và hài lòng hơn với công việc và cuộc sống của họ.

III. Hành trình của chúng ta

Điều mình trân trọng nhất không phải là nội dung của từng bài showcase,…

… mà là cách mọi người lắng nghe nhau với lòng thấu cảm và sự chăm chú với từng lời của người bạn học, dẫu là được nói ra với chút ngập ngừng hay đầy dứt khoát.
… là cách mọi người đặt câu hỏi chất như nước cất, giúp bạn mình như có thêm cơ hội được cởi tấm lòng.
… là cách mọi người hiện diện và phản hồi cho nhau với sự tôn trọng và lòng nhẫn nại, dù ai thì cũng “nhà bao việc” mà thời gian thì cứ mải miết trôi.

Life Design không phải là hành trình một mình. Bởi vì suy cho cùng, bản thiết kế cuộc sống của bạn không chỉ phục vụ mình bạn, mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến những người xung quanh. Vì vậy, bản thiết kế tốt nhất là bản thiết kế được góp ý, phân tích, thử nghiệm, đúc kết, và ăn mừng cùng đồng đội.

IV. Đông Labs: Một cộng đồng được thiết kế cho bạn

Đằng sau những buổi học hàng tuần trong cả năm qua là những nỗ lực không ngừng nghỉ của cả team Đông Labs.

Một cộng đồng có chủ đích không chỉ cần cảm hứng. Nó cần rất nhiều sự dụng tâm tỉ mỉ và công sức nuôi dưỡng trong một thời gian dài.

Mình đã suy nghĩ khá nhiều sau showcase vừa rồi. Nếu mình vừa muốn đầu tư vào chiều sâu của Đông Labs, sao cho nó có thể liên tục đồng hành thiết thực nhất với mỗi thành viên trong hành trình thiết kế cuộc sống của họ, và đồng thời quay trở lại với nghiên cứu khoa học một cách nghiêm túc, thì mình cần sắp xếp lại những mối ưu tiên.

Và một trong những ưu tiên lớn nhất của mình trong năm nay là bản tin mà bạn đang đọc. Mình mong muốn bản tin này vừa tiếp tục tạo giá trị cho bạn đọc miễn phí, vừa đồng thời có sự ưu tiên cho các thành viên có sự cam kết cao hơn.

Vì vậy, từ tháng tới, mình sẽ bắt đầu xuất bản ít nhất một bài viết chuyên sâu mỗi tháng dành riêng cho thành viên có trả phí của Đông Labs. Những bài viết này sẽ là các bài phân tích chuyên sâu, kèm ví dụ thực tế, hoặc hướng dẫn thực hành cùng với video minh hoạ.

Nếu bạn không chỉ muốn đọc báo và loay hoay làm một mình, thì hãy tìm hiểu Đông Labs để có không chỉ một người hướng dẫn tận tình mà còn một cộng đồng với những tâm hồn đồng điệu để cùng bạn đi qua những đoạn gập ghềnh của hành trình thiết kế một cuộc đời đáng sống. Với mức giá chỉ tầm 600 ngàn/tháng (trả theo năm) và bạn sẽ nhận được x10 lần như vậy. Mình hứa :)

Subscribe now

Tìm hiểu về cộng đồng

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop và khoá học sắp tới gồm:

28/2: Workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép lần 3 dành cho cộng đồng tại TP.HCM hứa hẹn mang đến một không gian nuôi dưỡng và đầy cảm hứng để bạn thực hành nghệ thuật ghi chép, như một cách để học cách nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy trong một năm mới đến.

• 3/3: Workshop DORA nâng cao với chủ đề Tổng Kết Tháng (dành cho thành viên).

• 10/3-21/4: Khoá học Thói Quen Ghi Chép với 4 bước ghi chép cùng DORA. Khoá học sẽ đi sâu vào nguyên lý, phương pháp và thực hành, giúp bạn bước đầu xây dựng hệ thống ghi chép giúp bạn thiết kế cuộc sống và đạt mục tiêu cá nhân (dành cho thành viên).

Tham gia workshop

Tham gia cộng đồng

Một buổi sáng cách đây hai tuần, mình nhận được thư chấp nhận báo cáo tại Hội Nghị Thuyết Tự Quyết tại Geneva vào cuối tháng 6 tới. Mình vừa vui, vừa lo. Vui vì sự kiện này đánh dấu bước đi đầu tiên trên hành trình quay trở lại với nghiên cứu khoa học của mình sau hơn năm năm tạm dừng. Lo là vì mình sẽ phải cân đối thời gian làm việc để có thể tận hưởng niềm vui trọn vẹn của việc nghiên cứu thay vì lại trượt vào một pha kiệt sức mới.

Nhân dịp này, mình muốn tâm sự với bạn về chuyện đọc.

Subscribe now

I. Đọc như một nhà nghiên cứu

Có lẽ không phải là nói quá khi tuyên bố rằng phần lớn thời gian của người làm nghiên cứu khoa học là dành cho việc đọc.

Ở một số trường đại học nghiên cứu ở Anh hiện nay, người ta vẫn gọi nhà nghiên cứu là Reader, theo một truyền thống cổ xưa từ thời La Mã. Reader là người chuyên nghiên cứu hơn là giảng dạy và quản lý và có uy tín cao trong lĩnh vực mà họ nghiên cứu. Ngày xưa, lúc mình học thì cô giáo Harriet Tenenbaum của mình là một Reader (bây giờ thì cô đã là Giáo Sư rồi). Đó cũng là lần đầu tiên mình biết về chức danh này. Cô dạy về phương pháp nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học phát triển cực kỳ hay và cũng chấm điểm rất gắt.

Chương trình thạc sĩ mà mình theo học do Hiệp Hội Tâm Lý Anh Quốc (BPS) quản lý và công nhận, vì vậy được quản lý nghiêm ngặt về chất lượng khoa học. Ứng với mỗi lĩnh vực trong tâm lý, tụi mình phải học kỹ và hiểu rõ cách để nghiên cứu - tức là cách làm ra kiến thức trong lĩnh vực đó. Nhưng dù là sử dụng phương pháp gì, thu bao nhiêu mẫu, thiết kế nghiên cứu kiểu gì, và phân tích số liệu bằng phép thống kê nào, thì vẫn không có lĩnh vực nào là không cần kỹ năng đọc và xử lý một khối lượng lớn thông tin và kiến thức từ việc đọc mỗi ngày.

Tuy nhiên, không phải nhà nghiên cứu thì mới cần học cách đọc.

Theo mình, đọc là một nhu cầu cơ bản. Mỗi người cần đọc như một công cụ rèn luyện tư duy hằng ngày và như một cách để thiết kế cuộc sống. Những cuộc đối thoại với sách không chỉ giúp bạn hiểu thêm về thế giới mà còn giúp bạn bớt mù mờ về chính mình.

Vấn đề ở chỗ, không phải ai cũng biết cách đọc và duy trì thói quen đọc.

Cũng như chạy bộ, gym, hay bơi lội, dù bạn giỏi cỡ nào hay đã từng đi thi trong đội tuyển quốc gia, nếu bạn ngưng tập một thời gian, các múi cơ của bạn sẽ không còn nhạy bén nữa. Vì vậy, dù bạn có phải là nhà nghiên cứu hay vận động viên hay không, thì cũng cần luyện đọc mỗi ngày.

II. Đọc như một triết gia

How to read a book là một cuốn sách kinh điển của triết gia Mortimer J. Adler và Charles Van Doren về nghệ thuật đọc sách. Đây có thể coi là thánh kinh của người yêu sách. Ra đời năm 1940, đến nay sách cũng đã gần 90 năm tuổi nhưng vẫn luôn nằm trong top bán chạy của Amazon và là cuốn sách bán chạy nhất trong lĩnh vực General Books & Reading.

Dưới dây là phần tóm tắt nội dung cuốn sách mà mình viết và đăng lần đầu vào năm 2015 trên blogpost bằng tiếng Anh. Nay mình dịch sang tiếng Việt và biên tập lại để chia sẻ cùng bạn đọc Substack nhân một ngày giáp tết Bính Ngọ, lại nói chuyện đọc sách.

TÓM TẮT SÁCH

Đây là một cuốn sách mang tính thực hành hiếm hoi trong cùng thể loại, khi cung cấp những chỉ dẫn toàn diện về cách đọc sách một cách có kỹ năng. Trước đó, nhiều tài liệu đã cố gắng dạy chúng ta đọc nhanh hơn thông qua các kỹ thuật speed reading, hoặc đọc để hiểu bài tốt hơn theo kiểu thường thấy trong các khóa luyện thi và tài liệu ôn tập. Tuy nhiên, tất cả những cách tiếp cận này đều chỉ đưa ra một tập hợp các quy tắc rời rạc, thiếu tính hệ thống cho người đọc có kỹ năng. Phải đến khi Mortimer Adler xuất bản cuốn sách này vào năm 1940, và chỉnh sửa lại ba mươi năm sau, với việc áp dụng linh hoạt các nguyên tắc cho những loại hình đọc khác nhau, giới thiệu một cấp độ đọc mới và mô hình kim tự tháp của sách, nghệ thuật đọc mới thực sự được đặt trên một nền tảng hoàn chỉnh.

Bên cạnh việc ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực trong sự cải thiện về trình độ biết chữ và giáo dục đại học của người dân vào thời điểm đó, tác giả đặc biệt lưu ý đến một sự nhầm lẫn phổ biến: nhiều người tin rằng đọc nhanh là liều thuốc vạn năng cho kỹ năng đọc tốt. Một góc nhìn khác được đưa ra là hệ thống giáo dục đã thất bại trong việc đào tạo cho học sinh các cấp độ đọc cao hơn ngoài mức sơ cấp, trong khi những cấp độ này lại vô cùng cần thiết khi giáo dục trung học, đại học và sau đại học ngày càng trở nên phổ biến.

Xuất phát từ hai vấn đề này, mục tiêu của tác giả trong cuốn sách là: thứ nhất, dạy chúng ta cách học từ những cuốn sách hay, hay từ chính tác giả của cuốn sách – một người thầy vắng mặt – để hiểu, chứ không chỉ để thu thập thông tin; và thứ hai, học cách làm cho sách có thể “dạy” chúng ta một cách hiệu quả.

Theo Mortimer Adler, có bốn cấp độ đọc:

• Đọc sơ cấp (elementary)

• Đọc tra soát (inspectional)

• Đọc phân tích (analytical)

• và Đọc đối chiếu (synoptical).

Đọc sơ cấp

Đọc sơ cấp bao gồm bốn giai đoạn nhỏ gồm:

• Sẵn sàng cho việc đọc (reading readiness): Là giai đoạn trước khi vào tiểu học / mẫu giáo, bao gồm sự sẵn sàng về thể chất, trí tuệ, ngôn ngữ, cá nhân và mức độ sẵn sàng chung về mặt tâm sinh lý.

• Đọc đơn giản (simple reading): Là giai đoạn lớp Một khi học sinh hình thành các kỹ năng đọc cơ bản, vốn từ khoảng 400 từ.

• Đọc mở rộng (expanded reading): Là giai đoạn cuối lớp Bốn khi học sinh biết sử dụng ngữ cảnh để suy đoán nghĩa, mở rộng vốn từ và bắt đầu đọc vì niềm vui và đọc giải trí.

• Đọc tinh luyện (refined reading): Là bậc trung học cơ sở khi học sinh hiểu các khái niệm, biết so sánh và đối chiếu những quan điểm khác nhau.

Trên thực tế đọc sơ cấp được đào tạo khá tốt trong những năm đầu đi học; tuy nhiên, kỹ năng này đã bị bỏ lơi sau đó, mặc dù vẫn cực kỳ cần thiết cho học sinh, ít nhất cho đến hết năm lớp mười.

Giai đoạn này là nền tảng cho kỹ năng đọc phân tích ở bậc trung học và đọc đối chiếu ở bậc đại học và sau đại học, nhưng lại thường bị bỏ ngỏ lưng chừng ở đâu đó giữa những kỳ thi chuyển cấp và áp lực điểm số, áp lực trường chuyên, lớp chọn của giai đoạn phổ thông cơ sở và phổ thông trung học.

Đọc sách là một hoạt động chủ động và đòi hỏi rất nhiều nỗ lực trí tuệ và kỹ năng, tương tự như việc viết. Nhiều người đọc nghiêm túc đã từ bỏ những cuốn sách lớn không phải vì họ lười biếng, mà vì họ không biết cách tiếp cận đúng. Kỹ năng đọc quả thật là đứa con rơi của hệ thống giáo dục truyền thống từ Tây đến Ta, từ xưa đến nay.

Vậy, người đọc chỉ còn cách tự cứu lấy mình chứ biết sao bây giờ!

Đọc tra soát

Cấp độ đọc này giúp bạn đọc để có cái nhìn tổng quan về nội dung cuốn sách và quyết định xem mình có nên đầu tư thêm thời gian và công sức để đọc phân tích hoặc đọc đối chiếu cuốn sách đó hay không. Đọc tra soát bao gồm hai bước là đọc lướt có hệ thống và đọc bề mặt.

Đọc lướt có hệ thống (Systematic Skimming / Pre-reading):

(Thời gian: dưới 1 giờ)

• Xem trang nhan đề và lời tựa: chủ đề là gì? góc nhìn đặc thù của tác giả? cuốn sách thuộc thể loại nào?

• Xem mục lục: cấu trúc của cuốn sách ra sao?

• Xem chỉ mục (index): những chủ đề quan trọng nào được đề cập?

• Đọc phần giới thiệu của nhà xuất bản: cuốn sách bao quát những nội dung quan trọng nào?

• Xem những chương có vẻ then chốt đối với lập luận của cuốn sách; đọc phần tóm tắt của các chương đó.

• Lật nhanh toàn bộ cuốn sách, đọc ngẫu nhiên một vài đoạn và/hoặc vài trang, đặc biệt là các đoạn tóm tắt. Cố gắng nhận diện các lập luận chính.

Đọc lướt có hệ thống thường xảy ra ở bước chọn sách và lập danh mục tài liệu đọc cho dự án công việc hoặc nghiên cứu. Cuốn sách nào vượt qua vòng loại này sẽ tiến thẳng vào các cấp độ đọc tiếp theo.

Đọc bề mặt (Superficial reading)

Nếu cuốn sách vượt qua vòng loại, nghĩa là bạn đọc lướt xong và quyết định sẽ đầu tư tiếp, thì nó sẽ tiến vào giai đoạn đọc bề mặt. Ở giai đoạn này, bạn sẽ:

• Đọc hết cuốn sách một lượt, không dừng lại để suy ngẫm ở những chỗ chưa hiểu.

• Tập trung vào những phần bạn có thể hiểu được; tiếp tục tìm và dồn sự chú ý vào những phần đó.

• Những gì bạn hiểu được ở giai đoạn này sẽ trở thành manh mối cho bước đọc tiếp theo, giúp bạn tìm ra ý nghĩa của những phần trước đó chưa hiểu.

Nguyên tắc then chốt của kiểu đọc bề mặt là việc giới hạn thời gian, đọc hết cuốn sách một lượt, không dừng lại ở những chỗ chưa hiểu; thay vào đó, tập trung vào những phần bạn hiểu được và dùng chúng làm manh mối tốt nhất để tiếp tục đọc cho đến khi hoàn thành cuốn sách.

Đọc phân tích

Nếu cuốn sách được đọc bề mặt xong, và bạn quyết định rằng đây là một cuốn sách…khó và có giá trị với bạn, thì nó sẽ tiến vào giai đoạn đọc phân tích.

Đọc phân tích bao gồm những nguyên tắc mà bạn phải tuân thủ một cách nghiêm ngặt để có thể trả lời bốn câu hỏi cơ bản – những câu hỏi mà bạn cần biết nếu muốn thực sự học được điều gì đó từ một cuốn sách: Cuốn sách này nói về điều gì? Tác giả đang nói gì, một cách chi tiết? Những điều đó có đúng không? Và điều đó có ý nghĩa gì? Điều này đồng nghĩa với việc bạn cần đọc cuốn sách theo cách có cấu trúc, có diễn giải và có phê phán.

Việc đánh dấu và ghi chép giúp ích rất nhiều ở giai đoạn này, với điều kiện bạn phải biết cách làm điều đó một cách hiệu quả. Một nguyên tắc quan trọng liên quan đến việc “đi đến sự đồng thuận với tác giả”, (coming to terms with the author) - tức là tìm ra và hiểu được hệ thống lập luận của họ trước khi đưa ra đánh giá của riêng bạn về tính chặt chẽ hay đầy đủ của lập luận đó.

Ở đây, tác giả nhấn mạnh rằng hùng biện (rhetoric skill) không chỉ là kỹ năng của người nói hay người viết, mà còn là kỹ năng của người đọc có tư duy phản biện – người biết cách trình bày và bảo vệ các luận điểm của mình bằng lập luận chặt chẽ, thay vì chỉ dựa trên ý kiến chủ quan.

Một số công cụ hỗ trợ bên ngoài có thể giúp ích cho việc đọc sách bao gồm từ điển, bách khoa toàn thư, bản tóm lược, sách bình luận hoặc các cuốn sách khác. Tuy nhiên, cần ghi nhớ rằng những tài liệu này chỉ nên được sử dụng một cách thận trọng và có chừng mực, tốt nhất là sau khi bạn đã cố gắng hết sức để hiểu cuốn sách bằng chính cuốn sách đó.

Đọc đối chiếu

Đọc đối chiếu, khác với đọc phân tích, được áp dụng khi bạn muốn tập trung vào chủ đề nghiên cứu của riêng mình, thay vì học điều gì đó từ một cuốn sách cụ thể như trong trường hợp đọc phân tích. Nói cách khác, trong khi đọc phân tích lấy vấn đề của tác giả làm trung tâm của cuộc thảo luận, thì đọc đối chiếu lấy vấn đề của người đọc làm trung tâm. Nguyên tắc then chốt của cấp độ này nằm ở việc bạn cần biết tìm thông tin mình cần ở đâu, biết cách khiến các tác giả “đi đến thỏa thuận” (come to terms) với bạn, biết đặt câu hỏi đúng, xác định các vấn đề cốt lõi và tìm ra những chân lý – vốn có thể ẩn mình giữa những xung đột của các câu trả lời đối lập.

Cuối cùng, cuốn sách dành một số chương để bàn về cách điều chỉnh các nguyên tắc đọc cho phù hợp với những loại sách khác nhau, và một chương kết để phân biệt giữa sách hay (good books) và sách vĩ đại (great books).

Lời Kết

Viết đến đây, mình nhận ra rằng điều khiến mình quay lại (lần thứ n) với việc đọc một cách nghiêm túc không chỉ là vì đang trở lại với nghiên cứu, mà vì mình cần đọc để giữ cho bản thân chậm lại và kiên nhẫn hơn. Đọc giúp mình chấp nhận và bình tâm thay vì bị cuốn vào sự xô bồ náo nhiệt của tâm trí vô hình.

Theo nghĩa đó, đọc không phải là tích trữ thông tin như thể bản thân mình là một vết khuyết cần phải được lấp đầy; mà đọc là một hình thức đối thoại với tác giả, với thế giới, và với chính mình dựa trên những ý tưởng hữu hình trên giấy. Nhưng để những cuộc đối thoại đó không trôi đi mất, mình cần ghi chép.

Nếu bạn đang đọc đến đây, có lẽ bạn cũng là người tin rằng việc đọc vẫn còn ý nghĩa trong một thế giời mà chỉ cần Chat GPT là ra mọi thứ. Trong bài viết tiếp theo, mình sẽ chia sẻ cụ thể hơn cách mình áp dụng DORA để đọc và ghi chép - từ đọc lướt, đọc sâu, cho đến đọc để hành động.

…hẹn gặp bạn vào tuần sau và chúc bạn những ngày cuối năm an lành!

P/S: Bài viết hôm nay được truyền cảm hứng một phần từ câu hỏi của Mai Linh, một bạn đọc và là người tham gia workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép online hôm 7/2 do Đông Labs tổ chức. Nếu bạn quan tâm đến chủ đề này, thì mời bạn đến chơi với tụi mình tại buổi WS offline tại TP.HCM vào sáng thứ bảy ngày 28/2 tới nhé.

Tham gia WS SMGC offline tại TPHCM

Đây là bản tin tuần của Đông Labs, nơi Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ ghi chép đầu tiên. Trong bản tin hôm nay, mình sẽ kể với bạn về một sự kiện đặc biệt sắp tới tại Đông Labs. Đây có thể là workshop Sức Mạnh Ghi Chép đầu tiên và cuối cùng mà mình sẽ mở trong năm nay. Mong gặp bạn ở đó!

Thông tin đăng ký WS ở cuối bài nhe. Dưới đây là bản soundtrack của game Expedition 33, một indie game do Yến giới thiệu cho mình. Game thì chưa biết sao, mà nhạc hay nha.

Chúc bạn đọc vui và tận hưởng ngày giữa tuần thong thả!

Đăng ký nhận bản tin

Bây giờ, bạn hãy thử tưởng tượng trong giây lát về:

Một cách ghi chép không chỉ giúp bạn lưu giữ thông tin, mà còn giúp bạn chủ động thiết kế cuộc đời theo cách riêng của mình.

Một hệ thống mà ở đó, mỗi ghi chép bạn tạo ra, dù là một ý nghĩ tưởng chừng vụn vặt, một trải nghiệm cảm xúc khó chịu, một ghi chú khi đọc được đoạn sách tâm đắc, hay một câu hỏi chưa có lời giải, đều là một mảnh ghép có ý nghĩa trong bức tranh cuộc đời bạn.

Một hệ thống như vậy không thể quá cầu kỳ phức tạp. Bởi vì những gì gắn với đời sống thật chỉ có thể tồn tại lâu dài khi nó đủ giản dị để dùng mỗi ngày, và đủ thông minh để giúp bạn ra những quyết định đúng ngay cả khi cuộc sống luôn sẵn sàng cuốn bạn đi với sự tất bật liên miên của nó.

Hệ thống này cần đủ linh hoạt để đi cùng bạn qua nhiều giai đoạn: khi bạn là sinh viên, khi bạn đi làm, khi bạn đổi ngành, học lại, mở rộng phạm vi công việc, lập gia đình, có con, hay đứng trước những câu hỏi lớn của cuộc đời.

Và trên hết, một hệ thống ghi chép lý tưởng không chỉ giúp bạn hiểu biết nhiều hơn, mà còn giúp bạn sống rõ ràng hơn. Nó cho phép bạn chấp nhận rằng mình có thể không đi nhanh như mong muốn, nhưng bạn biết chắc mình đang đi đúng hướng.

Nó mang lại một không gian an toàn nơi bạn có thể trải lòng mình ra, để nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy. Nhờ đó, bạn hành động dựa trên óc sáng suốt và lòng trắc ẩn với chính mình và với những người xung quanh.

Sau nhiều năm quan sát thói quen ghi chép qua những giai đoạn chuyển tiếp trong đời sống của chính mình và những người học tại Đông Labs, tôi gọi hệ thống đó là DORA.

Nó không hứa sẽ khiến cuộc đời bạn hoàn hảo hơn. Nhưng nó trao cho bạn một năng lực cốt lõi: năng lực tự dẫn dắt chính mình, qua từng ghi chép nhỏ mỗi ngày.

DORA: Bốn bước ghi chép hằng ngày cho mọi khía cạnh trong cuộc sống của bạn

DORA là một framework ghi chép và học tập được thiết kế để đồng hành với đời sống thật, chứ không chỉ để lưu trữ thông tin. DORA, viết tắt của Daily note - Organize – Review – Act, phản ánh trọn vẹn một vòng lặp từ trải nghiệm hằng ngày đến hành động có ý nghĩa. Thay vì hỏi “Mình đang ghi chép đúng cách chưa?”, DORA đặt câu hỏi “Những gì mình ghi có đang giúp mình sống và ra quyết định tốt hơn không?”

D - Daily note (Ký): Hôm nay bạn sẽ viết về chuyện gì?

Mỗi ngày, bạn đều tạo ra dữ liệu: những gì bạn làm, những gì bạn học, những phản ứng cảm xúc, những suy nghĩ tưởng chừng vụn vặt, những điều khiến bạn băn khoăn hoặc một chuyện gì đang mắc kẹt trong lòng bạn.

Daily note không chỉ là dòng nhật ký khô cứng để kể lại những gì bạn đã làm ngày hôm nay. Nó là điểm chạm giữa đời sống và ý thức. Ở đây, bạn ghi lại:

• một ý tưởng sau buổi học

• một câu hỏi chưa biết đặt ở đâu

• một cảm giác khó chịu chợt bùng lên

• một trích đoạn hay từ cuốn sách đang đọc

• một khoảnh khắc thấy mình có đầy năng lượng

Nói cách khác, bạn trao cho những điều vô hình như suy nghĩ, cảm xúc, ý tưởng còn non nớt hoặc mù mờ hỗn độn một sự sống hữu hình trên trang giấy.

Bạn có thể đọc hai bài viết sau để tham khảo cách ghi chép hằng ngày.

O – Organize (Quán): Ghi chép này quan trọng ra sao với bạn?

Con người không hiểu đời sống bằng từng mảnh rời rạc. Bộ não có một khả năng trực giác trong việc phát hiện ra những điều quan trọng, đó là khả năng phát hiện ra các mẫu hình giống nhau (pattern recognition).

Chúng ta nhận ra các mẫu hình nhờ vào tư duy liên kết (associative thinking). Khi bạn tổ chức các notes - bằng liên kết, chủ đề, hoặc ngữ cảnh, bạn không đang dọn dẹp hay sắp xếp dữ liệu một cách cứng nhắc. Trên thực tế, khi bạn sắp xếp ghi chép nghĩa là bạn đang xây dựng bản đồ nhận thức của chính mình.

Ở bước này, bạn bắt đầu thấy:

• những trải nghiệm cảm xúc tương tự

• những mối quan tâm bền bỉ qua thời gian

• những công việc chiếm phần lớn thời gian của bạn

• những giá trị đang âm thầm dẫn dắt lựa chọn của bạn

• những ý tưởng xa xôi nhưng có kết nối với nhau nhiều hơn bạn nghĩ

Đây là giai đoạn đúc kết tri thức tự thân có được từ trải nghiệm sống và những ghi chép hằng ngày của chính bạn về các trải nghiệm đó.

Bạn có thể đọc hai bài viết sau để tham khảo cách sắp xếp ghi chép theo mức độ khả dụng (actionability) hoặc theo mối liên kết ý tưởng (conceptual relationship).

R – Review (Ngộ): Bạn học được gì về mình từ ghi chép này?

Nếu như ở bước sắp xếp, bạn sắp xếp ghi chép dựa vào mối liên hệ giữa chúng với nhau, thì ở bước ôn lại, bạn nhìn sâu vào từng ghi chép để khám phá, lý giải, và bóc tách từng ghi chép.

Ở đây, bạn hỏi:

• Chuyện này có ý nghĩa gì?

• Mình học được gì từ chuyện này?

• Có điều gì khiến mình cảm thấy thích thú không? Tại sao?

Ghi chép sẽ không thể giúp bạn thiết kế cuộc sống nếu bạn không dành thời gian và tâm trí để xem lại và học từ chúng.

Review không phải để ôn lại cho nhớ mà là để thực hành kỹ năng học tập suốt đời và hình thành tri thức tự thân. Tri thức tự thân là những kiến thức bạn có được nhờ thực hành và chiêm nghiệm. Nếu thiếu một trong hai, thì bạn sẽ chỉ có hoặc là kinh nghiệm cá nhân hoặc là lý thuyết sách vở của người khác.

Bạn có thể tham khảo nguyên lý và một số phương pháp ôn lại ghi chép định kỳ trong các bài viết sau:

A – Action (Hành): Bạn hành động gì với ghi chép này?

Nếu ghi chép chỉ dừng lại ở ba bước trên, nó rất dễ trở thành một dạng trì hoãn tinh vi. Vậy nên, bạn cần có bước Action. Theo quan sát của mình, Review và Action là hai yếu tố mà nhiều người ghi chép đã bỏ qua khiến hệ thống ghi chép của họ không đạt hiệu quả như mong đợi.

Action trong DORA không phải là kêu gọi bạn hãy làm nhiều hơn mà là nhiều hành động nhỏ có chủ đích dựa trên dữ liệu thực tế từ chính ghi chép của bạn. Ở bước này, bạn hỏi:

• Mình sẽ làm gì với ghi chép này?

• Một thói quen mình muốn củng cố?

• Một hành động kế tiếp mình có thể làm?

• Một dự án mình có thể khởi động nhờ vào ghi chép này?

• Một mục tiêu ấp ủ đã lâu nay có thể viết kế hoạch hành động rõ ràng?

Bạn có thể tham khảo nguyên lý của tư duy đặt mục tiêu và hành động hiệu quả qua hai bài viết sau:

Lời Kết

Thiết kế cuộc sống không đến từ quyết định bùng nổ từ một sứ mạng to tát hoặc tầm nhìn lớn lao, cũng không đến từ việc làm nhiều hơn, nhanh hơn, để liên tục đạt các cột mốc mà xã hội lên sẵn trong cuốn lịch cuộc đời bạn. Thiết kế cuộc sống đến từ việc chậm lại một chút mỗi ngày, để không chỉ sống, mà còn ghi chép lại đời sống của bạn như nó vốn đang là, ngồi lại với nó với lòng thấu cảm và nhẫn nại, và rồi hành động với óc sáng suốt và bình tâm.

Thoạt nghe, có thể bạn sẽ nghĩ:

Nhưng chính đó là điểm mấu chốt. Nếu hệ thống bạn dùng để hiểu và thiết kế cuộc sống phức tạp ngang với chính cuộc sống, bạn sẽ dành hết năng lượng để duy trì nó, thay vì thực sự sống.

DORA đủ bao dung để không chiếm lấy sự chú ý của bạn, và đủ thông minh để giúp bạn không ngừng vỡ ra những tri thức tự thân quý báu mà không ai có được ngoài chính bạn.

Một hệ thống tốt không khiến bạn bận rộn thêm. Nó trả lại cho bạn khả năng tập trung, năng lực lựa chọn, và bản lĩnh dẫn dắt chính mình. Và đó là điều DORA được tạo ra để giúp bạn.

Nếu bạn muốn nghe thêm về các sai lầm thường gặp khi ghi chép, nguyên lý của hệ thống ghi chép, cơ sở khoa học của DORA, và cách triển khai DORA trên thực tế,…thì trân trọng mời bạn tham gia workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép online ngày 7/2 hoặc offline tại TP.HCM ngày 28/2.

Đến workshop, bạn sẽ không chỉ học kiến thức, mà bạn còn được trải nghiệm DORA dưới sự dẫn dắt của Tiên trong bầu không gian ấm áp và nuôi dưỡng của cộng đồng những người có cùng đam mê với chuyện ghi chép và thiết kế cuộc sống.

Đây rất có thể là hai workshop ghi chép đầu tiên và cũng là cuối cùng của Đông Labs trong năm 2026. Vì vậy, rất mong gặp bạn ở đó!

Tham gia Workshop online ngày 7/2

Tham gia Workshop offline ngày 28/2

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ những kiến thức từ khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa và sáng tạo, bắt đầu từ ghi chép đầu tiên.

Trong bản tin tuần này, chúng ta sẽ nói về ghi chép - nhưng không phải là về công cụ hay phương pháp. Thay vào đó, mình muốn cùng bạn nhìn vào những kiểu suy nghĩ có hại thường âm thầm xuất hiện trong quá trình ghi chép. Nhiều khi, vấn đề không nằm ở việc bạn ghi chưa đủ tốt, mà ở cách bạn đang nghĩ về việc ghi chép.

Bài viết được lấy cảm hứng từ câu hỏi của bạn Việt Hà, một thành viên trong cộng đồng Đông Labs cùng với rất nhiều buổi đào tạo thay đổi lối sống dành cho các học viên tại DIAB trong gần năm năm qua.

Chúc bạn đọc chậm rãi, và có một ngày thứ ba mát dịu 🌱

Subscribe now

Mình là một người dạy và học tâm lý học. Mình viết và dùng ghi chép như một công cụ tư duy mỗi ngày, để chuẩn bị bài giảng, nghiên cứu, viết bản tin này, và quan trọng nhất là: để không tự lạc trong đầu mình.

Mình đã thử nghiệm và thực hành nhiều phương pháp ghi chép, từ Cornell Note, CODE của Tiago Forte, Zettelkasten của Niklas Luhmann cho đến các công cụ quản lý tài liệu đọc như Readwise Reader, Mendeley, Zotero, và ứng dụng ghi chép như Evernote và Obsidian,…

Và rồi một ngày, mình nhận ra một sự thật khó chấp nhận rằng: Ghi chép có thể giúp ta trở nên thông minh và hiệu suất (hoặc đúng hơn là cảm thấy mình thông minh và hiệu suất), nhưng đồng thời cũng có thể khiến ta rơi vào những chiếc bẫy của lối tư duy có hại, làm cản trở mục tiêu phát triển của chính mình. Bài viết này dành cho bạn nếu bạn từng dùng ghi chép để:

• phán xét bản thân

• so sánh bản thân với người khác

• né tránh quyết định, trì hoãn hành động

• và tự giam mình trong những kiểu suy nghĩ có hại

Nói cách khác, thay vì ghi chép để phát triển bản thân và thiết kế cuộc sống, chúng ta chỉ đang dùng ghi chép như một công cụ mới để dung túng cho những thói quen suy nghĩ có hại của bản thân.

Mình hy vọng sau bài này, bạn có thể:

• nhận diện được những kiểu tư duy có hại trong cách bạn ghi chép

• và dùng ghi chép để hành động sáng suốt, chứ không phải để rơi trở lại vào vòng xoáy của thói quen suy nghĩ có hại làm kiềm hãm sự phát triển của bạn

Dưới đây là 6 kiểu tư duy có hại phổ biến, cách để nhận diện nó qua cách bạn ghi chép, và gợi ý ít nhất một cách nghĩ có ích hơn.

#1. Suy nghĩ tất cả hoặc không gì cả (all or nothing)

Đây là cách nghĩ cho rằng chỉ có hai trường hợp có thể xảy ra: có hoặc không.

Đây là kiểu suy nghĩ mà bạn chỉ nhìn thấy những điều cực đoan: đúng hoặc sai, xấu hoặc tốt, thành công hoặc thất bại. Những từ ngữ như luôn luôn, không bao giờ, không thể thường xuất hiện trong đối thoại nội tâm của bạn, khiến mọi nỗ lực chưa trọn vẹn đều bị xem là thất bại. Cách nghĩ này cũng áp dụng khi bạn nhận định về người khác (v.d. “Anh ta chẳng bao giờ giúp tôi việc nhà.”) Kiểu tư duy này có hại bởi vì nó có thể khiến bạn mất động lực, kiềm hãm óc sáng tạo và huỷ hoại lòng thấu cảm.

Nếu bạn là người ghi chép, bạn có thể nhận diện cách nghĩ all-or-nothing khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nghĩ “Hoặc ghi cho đàng hoàng, hoặc thôi.”

• Khi nào có đúng template hợp ý thì mới ghi.

• Nếu không có có đủ năng lượng/cảm xúc/hứng, thì thà không ghi còn hơn.

• Mình đợi khi nào có thời gian rảnh hẳn, mình mới bắt đầu ghi chép lại cho tử tế.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#2. Suy nghĩ biện hộ (rationalization)

Đây là cách nghĩ mà bạn dùng lý do để giải thích cho một việc đã xảy ra.

Đó có thể là một chuyện mà bạn đã làm, chưa làm, hoặc không làm.

Trong rationalization, lý trí không được dùng để hiểu vấn đề, mà để che giấu sự do dự, sợ sai, hoặc cảm xúc khó chịu. Kiểu suy nghĩ này thường xuất hiện với những câu nói nghe rất hợp lý, khiến bạn tin rằng mình đang làm điều đúng, trong khi thực chất là đang né tránh.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó tạo ra cảm giác tiến bộ giả: bạn ghi chép rất nhiều, nhưng không có quyết định, không có bước tiếp theo, và không có sự thay đổi nào diễn ra.

Là người ghi chép, bạn có thể nhận diện rationalization khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nói với mình rằng “mình đang ghi để hiểu sâu hơn” nhưng lại không bao giờ review hay áp dụng những gì đã ghi.

• Bạn liên tục xây dựng framework, hệ thống, nhưng không dùng chúng để ra quyết định.

• Bạn ghi chép rất nhiều, nhưng né tránh việc kết luận hoặc chọn một hướng đi cụ thể.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#3. Bộ lọc tư duy (mental filter)

Đây là cách nghĩ mà bạn chỉ tập trung vào một vài chi tiết tiêu cực và bỏ qua toàn bộ những thông tin còn lại mang tính tích cực hoặc trung tính.

Với bộ lọc tư duy, não bộ có xu hướng phóng đại những điểm chưa ổn và xem đó là đại diện cho toàn bộ bức tranh. Điều này khiến bạn đánh giá sai lệch trải nghiệm của mình, dù thực tế có rất nhiều bằng chứng cho thấy điều ngược lại.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó làm bạn hao mòn động lực qua thời gian. Một vài chiếc note chưa tốt có thể khiến bạn phủ nhận toàn bộ nỗ lực ghi chép trước đó và tin rằng hệ thống của mình không hiệu quả.

Bạn có thể nhận diện mental filter khi thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn chỉ nhìn thấy những chiếc note rời rạc và bỏ qua những note đã từng giúp ích cho bạn.

• Một ngày ghi chép không tốt khiến bạn kết luận rằng hệ thống của mình có vấn đề.

• Bạn đánh giá chất lượng ghi chép dựa trên một khoảnh khắc thay vì nhìn vào quá trình dài hơn.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#4. Tự dán nhãn (labelling)

Đây là cách nghĩ mà bạn gán cho bản thân một nhãn cố định, dựa trên một vài trải nghiệm hoặc kết quả chưa như mong đợi.

Khi dán nhãn, một hành vi hoặc trạng thái tạm thời bị biến thành đặc điểm con người. Thay vì nói “mình đang gặp khó khăn với việc ghi chép”, bạn kết luận “mình là người không biết ghi chép”. Cách nghĩ này khiến bạn ngừng thử, vì bạn tin rằng vấn đề nằm ở con người mình, chứ không phải ở kỹ năng hay phương pháp.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó đóng lại khả năng học hỏi. Khi đã tự dán nhãn, bạn không còn động lực điều chỉnh hệ thống hay thử cách ghi khác, vì bạn tin rằng mọi nỗ lực đều vô ích.

Bạn có thể nhận diện labelling khi thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn nói với bản thân rằng “mình không hợp với việc ghi chép” hoặc “mình không có tư duy hệ thống”.

• Bạn bỏ cuộc sớm sau một vài lần ghi không hiệu quả.

• Bạn ngại thử cách ghi mới vì sợ nó sẽ chứng minh cái nhãn bạn đã gắn cho mình là đúng.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#5. Suy nghĩ so sánh (social comparison)

Đây là cách nghĩ mà bạn đánh giá bản thân bằng cách đặt mình cạnh người khác, thay vì dựa trên mục đích và bối cảnh của chính mình.

Trong suy nghĩ so sánh, bạn thường nhìn thấy kết quả bề ngoài của hệ thống ghi chép của người khác, nhưng không thấy quá trình, mục tiêu, hay nhu cầu thực tế phía sau. Điều này dễ khiến bạn cảm thấy thua kém, mất phương hướng, hoặc cố bắt chước những thứ không phù hợp với mình.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó làm bạn đánh mất góc nhìn cá nhân. Thay vì dùng ghi chép để hỗ trợ tư duy của mình, bạn lại biến nó thành một cuộc thi đua.

Bạn có thể nhận diện suy nghĩ so sánh khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau:

• Bạn cảm thấy note của mình kém hơn khi nhìn thấy hệ thống ghi chép của người khác trên mạng.

• Bạn tập trung vào việc làm note đẹp hoặc chuẩn, hơn là dùng chúng để suy nghĩ.

• Bạn thay đổi hệ thống liên tục chỉ vì thấy người khác dùng cách khác.

Cách nghĩ có ích hơn là:

#6. Suy nghĩ điều tồi tệ nhất (catastrophic thinking)

Đây là cách nghĩ mà bạn phóng đại hậu quả tiêu cực và tin rằng một sai sót nhỏ sẽ dẫn đến kết cục rất tệ. Não bộ nhanh chóng nhảy từ “ghi chưa tốt” sang “hệ thống của mình không hiệu quả”, rồi sang “mình sẽ thất bại trong việc học hay phát triển bản thân,...”.

Cách nghĩ này có hại bởi vì nó khiến bạn đóng băng thay vì hành động. Mỗi hành động với bạn thay vì là một thử nghiệm nhỏ thì thành một áp lực cao tựa như ngọn núi vô hình. Khi mỗi thay đổi đều bị gắn với rủi ro lớn, bạn sẽ chọn không làm gì cả để an toàn.

Bạn có thể nhận diện catastrophic thinking khi bạn thấy mình có các biểu hiện sau khi ghi chép:

• Bạn sợ thay đổi hoặc thử hệ thống ghi chép mới vì lo lỡ chọn sai là hỏng hết.

• Một vài chiếc note không hiệu quả khiến bạn lo rằng mình đang đi sai hướng.

• Bạn trì hoãn việc bắt đầu vì sợ ghi không đúng cách ngay từ đầu.

Cách nghĩ có ích hơn là:

Lời Kết

Ghi chép không chỉ là chuyện lưu trữ thông tin.

Nó phơi bày cách bạn suy nghĩ và đối xử với chính mình.

Nếu bạn ghi chép một cách vô thức, nó sẽ khuếch đại những suy nghĩ có hại.

Khi dùng một cách sáng suốt, ghi chép có thể trở thành một công cụ điều chỉnh nhận thức rất mạnh. Và nếu bạn đang học cách ghi chép để nghĩ rõ hơn và sống tử tế hơn với chính mình, bạn đang đi đúng hướng trên hành trình phát triển bản thân và thiết kế cuộc đời đáng sống rồi đó.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop trong tháng một gồm:

• 12/1: Showcase thiết kế cuộc sống của chị Thu Huỳnh, KonMari coach & consultant, hiện sống và làm việc ở New York, và Linh Phượng, cô trợ lý giám đốc nổi tiếng trong cộng đồng với nhiều phát biểu chất lừ trong các buổi học live hồi năm 2025.

• 20/1: Showcase của Katie Trương - nhà giáo dục, Bryant Huỳnh - growth engineer, và Alex Từ - chuyên viên tâm lý. Sự kết hợp của ba speaker này hứa hẹn sẽ đem lại một bảng màu thú vị cho bức tranh thiết kế cuộc sống của nhà Đông Labs.

Tham gia cộng đồng

Đặc biệt, trong tháng hai, Đông Labs sẽ tổ chức Workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép lần 3. Phiên bản lần này sẽ có những nâng cấp đáng kể so với bản năm 2025, hứa hẹn mang đến một không gian nuôi dưỡng và đầy cảm hứng để bạn cùng chúng mình thực hành nghệ thuật ghi chép, như một cách để học cách nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy trong một năm mới đến.

Tham gia workshop trực tiếp tại TP.HCM

Tham gia workshop online qua Zoom

Mỗi năm vào khoảng từ tháng 12 đến tháng 1, mình sẽ dành thời gian để ôn lại một năm vừa qua. Đây là thời gian lắng đọng để mình chiêm nghiệm, hồi tưởng về những gì đã làm tốt, những gì cần cải thiện, và những mục tiêu, dự án, và hành động cần tập trung trong năm tiếp theo. Bài review này là phần đúc kết bài học trong các lĩnh vực cam kết thuộc bước ba trong quy trình bốn bước tổng kết năm mà mình đã chia sẻ hồi cuối năm ngoái.

Dưới đây là các bản tổng kết năm mà mình đã từng viết và đăng tại blog này:

• Tổng Kết Năm 2024

• Tổng Kết Năm 2023 (1-2-3-4-5)

• Tổng Kết Năm 2022

Bạn có thể tham khảo thêm về tổng kết năm qua các bài viết sau:

• Tổng Kết Năm Là Gì?

• Quy Trình Tổng Kết Năm

• Biểu Mẫu Bốn Bước Tổng Kết Năm

• 12 Câu Hỏi Tổng Kết Năm Theo Tư Duy Thiết Kế Cuộc Sống

Subscribe now

I. Về vận hành

Một thành tựu đáng ghi nhận của năm qua là mình đã giải được bài toán về vận hành: Toàn bộ chương trình Membership 2.0 với ba khoá học nền tảng, một chuỗi showcase thành viên và hơn năm workshop thực hành thành công, tổng cộng hơn 40 buổi học live qua Zoom, 2 buổi offline thành viên tại TP.HCM, và bốn workshop cho cộng đồng. Điều tuyệt vời nhất là, tất cả những điều đó đã có thể xảy ra trong cùng năm mà mình quay trở lại trường đại học để tiếp tục sự nghiệp học thuật.

Theo mình, có ba yếu tố chính làm nên thành công này.

Một là, ý tưởng tốt là vua. Idea is the king.

Khung chương trình chắc chắn sẽ giúp các vấn đề vận hành được xử lý hiệu quả.

Chương trình học của Membership 1.0 và 2.0 đều đã được xây kỹ từ những năm trước đó, nên khi triển khai ra thì mình đã khá yên tâm về cả nội dung lẫn cấu trúc.

Bộ khung đóng vai trò như một bộ tiêu chí rõ ràng giúp mình đưa ra các quyết định nhanh chóng trong suốt một chương trình dài hơi và có nhịp độ liên tục hầu như mỗi tuần. Bộ khung cũng giúp mình dễ dàng giao tiếp với team về cách mình ra quyết định. Nhờ đó, qua mỗi quyết định, các bạn lại hiểu thêm về chương trình, và lần sau thì đã có thể tự quyết trong vấn đề tương tự mà không cần đến mình nữa. Kết quả là, dù khối lượng công việc vẫn luôn nhiều, nhưng hiệu suất và chất lượng công việc của cả đội tăng dần về cuối năm.

Hai là, vận hành là hoàng hậu. Operation is the queen.

Có nhiều ý tưởng tốt nhưng khi đem ra thực tế thì thất bại ngay từ trong trứng nước. Tương tự, trong tâm lý học có rất nhiều lý thuyết, nhưng không phải mọi lý thuyết đều có thể trở thành cơ sở để thiết kế chương trình can thiệp. Để một ý tưởng có thể trở nên thực sự sáng tạo, nó phải vận hành được trên thực tế. Để vận hành được, ý tưởng phải được phát triển đến mức cực kì chi tiết và liên tục nghiên cứu, thử nghiệm để rồi tinh gọn lại sao cho chỉ còn những thứ cốt lõi. Những phần thừa phải đem bỏ đi, dù nó trông có vẻ hấp dẫn đến đâu đi nữa.

Ba là, nếu vua và hoàng hậu không hợp nhau thì cũng toang. Chemistry is not overrated.

Cho dù một sản phẩm có tốt đến đâu đi nữa, nếu bạn thiếu một đội ngũ ăn ý, tin cậy, và có nội lực đủ mạnh, bạn cũng sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Việc vận hành một cộng đồng học tập đã đủ gian nan rồi, nên nếu thiếu một team mạnh, bạn sẽ còn phải xử lý thêm những chuyện nội bộ.

Như thế nào là một team mạnh?

Theo mình, có ba yếu tố.

Thứ nhất, giá trị sống và/hoặc giá trị công việc của mỗi thành viên phải tương đồng với giá trị của tổ chức. Thứ hai, nội lực của mỗi người phải đủ mạnh để nhận ra được cái thứ nhất và hành xử theo giá trị đó thường xuyên nhất có thể trong quá trình làm việc với nhau. Ví dụ, bạn nói giá trị của bạn là cộng đồng, nhưng cứ mỗi khi bạn buồn chán trong lòng, thì bạn trốn biệt tăm không lo gì tới ai nữa, nhắn tin bạn không trả lời, thì đó là khi bạn chưa đủ nội lực để làm theo giá trị mà bạn tuyên bố.

Thứ ba, điểm mạnh của các bạn bổ khuyết được cho nhau.

Nếu như điểm mạnh của mình là nghiên cứu, thiết kế, và phát triển chương trình, thì điểm mạnh của Yến là vận hành chương trình và xây dựng cộng đồng.

Ở Đông Labs, nếu như Yến thường hỏi “Mình sẽ giải quyết vấn đề này như thế nào?”, thì mình sẽ là đứa hỏi lại “Mà mình có cần phải giải quyết vấn đề này không? Tại sao?” Mình sẽ thiết kế chương trình và đảm bảo rằng bất cứ điều gì được mang ra vận hành thì đều là những thứ cần thiết cho khách hàng, không thừa, không thiếu chỗ nào, còn Yến sẽ đảm bảo rằng một khi một khía cạnh nào đó được chọn, thì nó phải được vận hành suôn sẻ với các quy trình cụ thể và rõ ràng, sao cho thực tế vận hành có thể hiện thực hoá ý tưởng ban đầu.

II. Về xây dựng cộng đồng

Nếu như một đội ngũ ăn ý là yếu tố quan trọng trong bất cứ mô hình kinh doanh nào, thì vai trò của nhân sự phù hợp lại càng tiên quyết trong việc vận hành một cộng đồng học tập như ở Đông Labs. Ngay từ khi quyết định sẽ chạy membership 2.0 vào đầu năm ngoái, tụi mình biết rằng sẽ cần một người phụ trách community. Cuối năm, tụi mình vẫn đang thiếu một người như vậy (dù Yến đang hoàn toàn có thể đảm đương rất tốt vai trò này trong hiện tại). Tuy nhiên, điều khác biệt là, tiêu chí chọn người làm community đã khác hồi đầu năm. Tụi mình biết rõ người mình cần tìm, và vẫn đang đợi người đó xuất hiện.

Với một đội ngũ khiêm tốn như vậy, mình hài lòng về sự phát triển của cộng đồng trong năm qua. Tỉ lệ tham gia của thành viên trong các hoạt động chủ chốt của chương trình đều ở mức 70-80% trở lên qua tất cả các kênh. Qua chia sẻ của mọi người trong các buổi tổng kết khoá học và những buổi showcase thành viên, mình đang nhìn thấy cái mà mình chưa bao giờ dám tin là có thể làm được - đó là tạo ra những trải nghiệm học tập có tính chuyển hoá bền vững nơi người học.

III. Về chuyện viết

Năm 2025, mình đã viết và xuất bản 26 newsletters gửi đến bạn đọc của Đông Labs. Đây là cả một sự nỗ lực rất lớn, bởi vì quỹ thời gian của mình hầu như không còn nữa sau khi dành cho việc dạy học, nghiên cứu, và vận hành Đông Labs. Mình bị gãy newsletter ở đoạn 3 tháng đầu khi khởi động Membership 2.0 và mở khoá Note-taking. Sau khi chương trình đi vào ổn định, mình quay trở lại viết đều hơn từ tháng 6 nhưng đến tháng 9 thì lại gãy vì lúc đó mình vừa chuẩn bị cho khoá học mới ở Đông Labs vừa khởi động một số dự án nghiên cứu khoa học, vừa làm chiến lược cho Q4 và cho năm 2026. Cả quỹ thời gian lẫn không gian tinh thần đều cạn kiệt.

Tuy nhiên, càng viết (và càng hy sinh việc viết mỗi khi bận), mình càng nhận ra vai trò của chuyện viết đối với một entrepreneur. Có ít nhất ba lý do vì sao bạn nên viết, nếu bạn muốn tự thân lập nghiệp.

Thứ nhất, óc tự nhận thức của bạn được mài giũa.

Thế giới kinh doanh vận hành với tốc độ rất nhanh. Mỗi ngày, chúng ta phải đối mặt với vô số trách nhiệm chồng chéo, kéo ta theo nhiều hướng khác nhau. Ta rất dễ bị sa lầy vào những chi tiết vụn vặt và đánh mất điều thực sự quan trọng. Cái bẫy phổ biến nhất là làm nhiều việc hơn, thay vì làm đúng việc cần làm.

Viết giúp chúng ta “zoom out” - lùi lại để nhìn thấy bức tranh lớn và tập trung vào điều cốt lõi và “zoom in” trở lại khi cần.

Thứ hai, trau dồi năng lực giao tiếp.

Viết thường xuyên giúp chúng ta trở thành những người giao tiếp hiệu quả hơn.

Nếu bạn muốn xây dựng một môi trường làm việc lành mạnh, không có chính trị nội bộ, bạn cần nuôi dưỡng sự minh bạch. Khi mục tiêu và hành động được thể hiện rõ ràng, nhất quán với sứ mệnh và giá trị của tổ chức, các thành viên trong đội ngũ có thể gắn kết với nhau một cách tự nhiên mà không cần dựa vào những cuộc nói chuyện xã giao hời hợt hay các hành vi độc hại nơi công sở. Không chỉ có nhân viên, khách hàng của bạn cũng cần tính minh bạch và truyền thông rõ ràng từ bạn.

Để thực hành sự minh bạch, chúng ta cần học cách diễn đạt trong sáng và mạch lạc. Và viết chính là một phương tiện tuyệt vời để rèn luyện khả năng diễn đạt đó.

Lợi ích 3: Tăng cường khả năng nhận diện quy luật

Viết giúp bạn trở nên giỏi hơn trong việc phát hiện các mô thức (patterns) của các hiện tượng, chẳng hạn như hành vi của chính bạn và của thế giới xung quanh.

Trái với quan niệm thông thường, sự nhất quán (chứ không phải là sự đột phá nhất thời) mới là yếu tố then chốt trong kinh doanh. Bạn lặp lại càng nhiều, bạn càng mạnh hơn. Nhưng điều này chỉ đúng khi bạn học hỏi một cách quyết liệt từ mỗi vòng lặp đó. Khi thường xuyên ghi chép và rà soát lại các ghi chú của mình, bạn dần hình thành trực giác trong việc nhận ra điều gì hiệu quả, điều gì không, và vì sao lại như vậy. Nhờ đó, bạn có sự nhất quán để đi đường dài, trong khi đối thủ của bạn đã bỏ cuộc vì không vượt qua được cảm giác nhàm chán.

Lời Kết

2025 không phải là một năm bùng nổ. Nó không có những dấu mốc khiến người ngoài nhìn vào phải trầm trồ. Nhưng với mình, đây là một năm có ý nghĩa đặc biệt. Nó gần giống với năm 2015, một năm nuôi dưỡng nội lực. Lần này, bối cảnh khác, vai trò nhiều hơn, những bài toán mình cần giải cũng phức tạp và có nhiều biến số hơn. Vậy nên, khi giải ra được đáp án, lòng mình tràn ngập một cảm giác lâng lâng xao xuyến khó tả, kéo dài từ giữa tháng 12 khi bắt đầu viết những dòng tổng kết năm đầu tiên trong nhật ký.

Còn bạn thì sao?

Năm 2025 của bạn là một năm bứt phá, hay là một năm tích trữ nội lực, hoặc có ý nghĩa với bạn như thế nào?

Bất kể một năm qua của bạn có màu gì, hãy ghi nhận những gì bạn đã làm được, đúc kết những bài học từ chính trải nghiệm sống của bạn, và sẵn sàng cho năm mới.

Chúc bạn một năm vững vàng, và hẹn gặp lại trong những bài viết sắp tới!

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Trong tháng một, chúng mình sẽ có chuỗi showcase thành viên với chủ đề Thiết Kế Cuộc Sống, với sự mở màn của chị Rachel La, chuyên gia và quản lý kỳ cựu trong ngành F&B, đồng thời là vận động viên ba môn phối hợp và coach chạy bộ.

Chị Rachel sẽ chia sẻ về cách mà chị dùng ghi chép để thiết kế và sống được ít nhất là 3 cuộc đời, mà cái nào cũng đầy niềm vui và ý nghĩa. Chị Thư, một quản lý nhân sự và Thông, chuyên viên hướng dẫn leo núi trong nhà (bouldering) cũng sẽ chia sẻ hành trình thiết kế cuộc đời của họ cùng với chị Rachel trong buổi showcase đầu tiên vào tối thứ ba 8 giờ, ngày 6/1/2026.

Tham gia cộng đồng

Trong tháng hai, Đông Labs sẽ tổ chức Workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép lần 3. Phiên bản lần này sẽ có những nâng cấp đáng kể so với bản năm 2025, hứa hẹn mang đến một không gian nuôi dưỡng và đầy cảm hứng để bạn cùng chúng mình thực hành nghệ thuật ghi chép, như một cách để học cách nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy trong một năm mới đến.

Tham gia workshop trực tiếp tại TP.HCM

Tham gia workshop online qua Zoom

Cuối tháng Mười, nhà Đông Labs khép lại khóa ghi chép cảm xúc bằng một buổi offline ấm cúng. Chúng mình đã cùng nhau cảm nghiệm sâu sắc câu nói nay đã trở thành kim chỉ nan của cộng đồng: Cảm xúc là đơn vị nhỏ nhất của phát triển bản thân.

Cảm xúc là thứ ta cần lắng nghe nhiều hơn, phản ứng ít hơn; còn suy nghĩ là thứ ta nên nghi ngờ, kiểm chứng và đôi khi là bác bỏ nhiều hơn. Trớ trêu thay, chúng ta thường làm ngược lại: bác bỏ cảm xúc và tin vào suy nghĩ - trong khi nhiều suy nghĩ thật ra chỉ là những thiên kiến nhận thức được lặp đi lặp lại.

Trong bài viết tuần này, mình muốn cùng bạn khám phá một trong những thiên kiến mạnh mẽ nhất chi phối cách ta nghĩ: thiên kiến xác nhận (confirmation bias) - hiểu nó, nhận diện nó, và học cách bảo vệ mình bằng tư duy khoa học.

Chúc bạn đọc vui,

Subscribe now

Thiên kiến xác nhận là gì?

Thiên kiến xác nhận là xu hướng chỉ tìm, nhớ, và tin vào những dữ kiện ủng hộ cho quan điểm mình đã có từ trước. Thiên kiến xác nhận giải thích hiện tượng vì sao mà hai người cùng nhìn vào một dữ kiện giống y hệt nhau và vẫn có thể có hai kết luận hoàn toàn trái ngược.

Trong một nghiên cứu kinh điển của Charles Lord và cộng sự (1979), người tham gia được hỏi về quan điểm của họ đối với án tử hình: ủng hộ hay phản đối. Sau đó, họ được đọc hai báo cáo nghiên cứu: một báo cáo cho rằng án tử hình giúp giảm tỷ lệ giết người, và một báo cáo khác cho rằng không có tác dụng như vậy.

Kết quả cho thấy, người tham gia có xu hướng tin tưởng hơn vào báo cáo phù hợp với niềm tin sẵn có của họ, và ngược lại, đánh giá báo cáo đối lập là thiếu thuyết phục hoặc thiên vị. Hệ quả cuối cùng là niềm tin của mỗi bên không hề bị lung lay mà còntrở nên cực đoan hơn. Người ủng hộ án tử hình càng có thêm bằng chứng rằng niềm tin của mình là đúng. Ở chiều ngược lại, người phản đối án tử hình càng tin rằng nó nên được bãi bỏ.

Thí nghiệm này cho thấy một điều đáng suy ngẫm: Chúng ta không chỉ tiếp nhận thông tin, mà còn sàng lọc thông tin theo cách củng cố những gì mình đã tin từ đầu.

Thiên kiến xác nhận không chỉ áp dụng đối với những niềm tin về các vấn đề xã hội phức tạp mà còn có liên quan mật thiết đến nhiều lỗi tư duy phổ biến mà chúng ta thường dễ mắc phải hằng ngày, chẳng hạn như:

• Hiệu ứng tự hoàn thành lời tiên tri (Self-fulfilling effect)

• Thiên kiến sống sót (Survivorship bias)

• Hiệu ứng định kiến tư duy (Mental set effect)

• Ngụy biện viện dẫn thẩm quyền (Appeal to authority fallacy)

Self-fulfilling effect

Hiệu ứng tự hoàn thành lời tiên tri là hiện tượng tâm lý trong đó niềm tin ban đầu của bạn (dù đúng hay sai) ảnh hưởng đến hành vi của bạn, và chính hành vi đó khiến niềm tin ban đầu trở thành sự thật. Ví dụ:

• Bạn tin vào một điều gì đó → ví dụ: “Tôi không giỏi thuyết trình.”

• Niềm tin này ảnh hưởng đến hành vi → bạn tránh cơ hội phát biểu, không luyện tập, lo lắng khi phải nói.

• Hành vi đó dẫn đến kết quả củng cố niềm tin ban đầu → bạn nói dở thật, khiến niềm tin “Tôi không giỏi thuyết trình” càng mạnh hơn.

Nếu như confirmation bias là giai đoạn nhận thức (bạn chỉ chú ý và tin vào thông tin ủng hộ niềm tin sẵn có) thì self-fulfilling effect là giai đoạn hành vi (bạn hành động theo niềm tin đó, khiến nó trở thành sự thật).

Thiên kiến xác nhận và hiệu ứng tự hoàn thành lời tiên tri cũng là lý do vì sao mình chưa bao giờ tin tưởng vào các mô hình hướng nghiệp truyền thống, kiểu như tìm điểm mạnh, điểm yếu, hay theo đuổi đam mê, và đọc các mô tả công việc điển hình để chọn trường, chọn ngành, rồi chọn nơi làm việc sao cho khớp với các đặc điểm đó, và cuối cùng là trao thân gửi phận cho một sự nghiệp nào đó suốt cuộc đời mình (và cảm thấy mắc kẹt).

Survivorship bias

Survivorship bias (thiên kiến sống sót) là khuynh hướng chỉ nhìn vào những trường hợp thành công, mà quên đi tất cả những người thất bại, nên ta rút ra kết luận sai lầm. Nếu confirmation bias khiến ta chỉ nhìn thấy điều ủng hộ niềm tin của mình, thì survivorship bias khiến ta chỉ nhìn thấy người và dữ liệu còn sống sót - những minh chứng khiến ta càng tin rằng mình đúng. Ví dụ:

• Khi nghe câu chuyện thành công của startup, ta tin rằng chỉ cần dấn thân là sẽ thành công, mà quên hàng ngàn công ty đã thất bại mà không ai kể.

• Khi đọc về người bỏ đại học thành công như Steve Jobs, ta bỏ qua số đông người bỏ học khác đang vật lộn mưu sinh.

• Khi ngưỡng mộ cặp đôi yêu nhau 10 năm rồi cưới, ta không thấy hàng trăm cặp tan vỡ sau 10 năm vì lý do tương tự.

Thiên kiến sống sót có thể khiến bạn đánh giá thấp khả năng thất bại, từ đó không chuẩn bị sẵn các phương án dự phòng hoặc có những thử nghiệm nhỏ trước khi triển khai một kế hoạch lớn. Và khi thất bại, bạn lại quay về với hiệu ứng tự hoàn thành lời tiên tri: vì mình không giỏi, nên mình thất bại! Một vòng lẩn quẩn tư duy lại bắt đầu.

Hiệu ứng định kiến tư duy

Hiệu ứng định kiến tư duy (còn gọi là Einstellung effect) là khuynh hướng tiếp tục sử dụng một cách giải quyết quen thuộc, ngay cả khi có cách mới hiệu quả hơn, vì ta đã từng thành công với cách cũ. Nếu confirmation bias khiến ta chỉ tìm bằng chứng ủng hộ niềm tin sẵn có, thì mental set effect khiến ta chỉ tìm lời giải trong khuôn khổ thói quen sẵn có.

Trong một thí nghiệm cổ điển, nhà tâm lý học Abraham Luchins (1942) cho người tham gia giải bài toán về múc nước bằng ba bình có dung tích khác nhau. Sau khi người tham gia giải được nhiều bài theo cùng một công thức, nhà nghiên cứu đưa ra một bài mới có cách giải đơn giản hơn. Nhưng đa số người tham gia vẫn áp dụng công thức cũ phức tạp, thay vì nhận ra giải pháp mới ngắn gọn hơn, đó chính là mental set effect.

Ngụy biện viện dẫn thẩm quyền

Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của “chuyên gia”.

Chỉ cần mở mạng xã hội, bạn sẽ thấy hàng trăm người nói về tâm lý học, chữa lành, phát triển bản thân - như thể họ vừa bước ra từ phòng thí nghiệm Harvard. Họ có thể khiến bạn tin rằng mọi thứ đều là trauma, năng lượng của bạn hút về điều bạn nghĩ, hay hãy cứ tin vào vũ trụ, rồi điều tốt sẽ đến, blah blah,…

Bạn yêu thích một người nổi tiếng ở một lĩnh vực. Khi người đo rao bán một mặt hàng trong lĩnh vực khác, liệu bạn có mua hàng của họ? Có lẽ bạn nghĩ câu hỏi này thật buồn cười. Vì bạn đâu có mua nhãn hiệu mì gói mà Hồ Ngọc Hà quảng cáo hoặc mua kẹo giảm cân của Thùy Tiên, dù bạn nghe nhạc của Hà và ngắm Tiên trình diễn áo tắm?

Nhưng để mình lấy một ví dụ khác.

Hẳn là bạn đã nghe qua scandal Hiếu TV hồi khoảng giữa năm ngoái.

Scandal Hiếu TV là một minh chứng cho hiện tượng ngụy biện viện dẫn thẩm quyền. Mọi người muốn học cách anh Hiếu trở nên giàu có thông qua đầu tư chứng khoán. Nhưng họ quên rằng cái mà anh đang dạy không phải là cái mà anh đã làm. Anh giàu có nhờ đầu tư là một, nhưng nhờ vào background của anh mới là chủ yếu. Mà các khán giả của anh lại không có background như anh. Nói cách khác, anh dùng một cái mà anh có (sự giàu có, nổi tiếng, kỹ năng thuyết phục), để đi bán một cái mà anh không có (kỹ năng đầu tư căn bản cho người đầu tư không có chuyên môn và mối quan hệ đặc biệt như anh).

Hãy cẩn trọng với những lời khuyên từ các influencers! Điều có hiệu quả với họ chưa chắc đã có ích cho bạn.

Giữa biển thông tin này, điều quan trọng không phải là bạn biết bao nhiêu, mà là bạn nghĩ rõ đến đâu. Và tư duy khoa học chính là tấm áo giáp giúp bạn bảo vệ mình khỏi những niềm tin sai lệch – dù chúng được nói ra bằng giọng rất tự tin và có hàng triệu lượt like.

Làm sao để rèn tư duy khoa học?

#1. Tư duy thử nghiệm.
Hãy biến niềm tin của bạn thành một giả thuyết có thể kiểm chứng.

Thay vì khẳng định “Tôi đúng,” hãy tự hỏi: “Nếu tôi sai thì sao? Tôi có thể thử nghiệm điều đó bằng cách nào?”

#2: Tư duy diễn dịch
Khi nghe một ý tưởng hay một lời khuyên từ ai đó mà bạn thích, hãy thử suy luận xem, nếu điều đó đúng, nó kéo theo điều gì nữa? Hoặc điều gì nữa cũng phải đúng để cho ý tưởng trên đúng?

Rất nhiều người nhầm ở chỗ: Thấy một ví dụ đúng là cho rằng điều đó luôn luôn đúng (và ngược lại). Tư duy diễn dịch giúp bạn kiểm tra tính logic bên trong niềm tin, thay vì chỉ xem bạn có thích niềm tin đó hay không.

#3: Tư duy quy nạp
Nếu như tư duy diễn dịch khuyến khích bạn dùng suy luận để kiểm tra một giả thuyết, thì tư duy quy nạp giúp bạn kiên nhẫn tìm thêm bằng chứng và nhận diện mô tuýp của chúng để đi đến kết luận.

Thông thường, chúng ta có xu hướng vội vàng chộp ngay lấy dữ kiện đầu tiên hợp ý ta và dùng nó để đi đến kết luận, vì cách này nhanh và đỡ mất công hơn. Tuy nhiên, hãy quan sát đủ lâu, ghi nhận cả những dữ kiện “trái tai.” Nếu 7/10 lần kết quả không như bạn mong, đừng vội bỏ qua vì đó chính là tín hiệu giúp bạn học được điều mới.

#4: Tư duy ghi chép.

Hãy ghi lại mọi thứ, cả cách bạn nghĩ, lý do bạn tin, và kết quả sau mỗi lần thử nghiệm.

Hầu hết mọi người bỏ qua bước này, vì họ tin trí nhớ mình đủ tốt. Nhưng không có ghi chép, bạn sẽ chỉ nhớ những điều khiến bạn cảm thấy (và mong là) đúng, và voila, thiên kiến xác nhận và một bầu đàn thê tử các thiên kiến khác sẽ bủa vây và làm tâm trí bạn bối rối.

Ghi lại giả thuyết, dữ kiện, cả những cảm xúc khi bạn phát hiện mình sai. Một năm sau nhìn lại, bạn sẽ ngạc nhiên nhận thấy mình đã thay đổi như thế nào. Sự thay đổi có bằng chứng và dựa trên tư duy rành mạch này khác với sự thay đổi theo kiểu cảm tính, vì vậy, bạn tin tưởng mình hơn, từ đó hài lòng và hạnh phúc hơn.

Lời kết

Tư duy rành mạch không phải là nghĩ nhiều hơn, mà là nghĩ rõ hơn.

Trong thời đại mà ai cũng nói “hãy tin vào bản thân”, có lẽ điều dũng cảm nhất là dám nghi ngờ chính mình. Để có óc hoài nghi lành mạnh, hãy tư duy như một nhà khoa học: thử nghiệm, suy luận, quan sát, và ghi chép lại, rồi dùng thời gian để làm thuốc dẫn cho những câu hỏi quan trọng nhất của bạn.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép.

Tham gia cộng đồng

Trong tháng Một sắp tới, Đông Labs sẽ tổ chức Workshop Sức Mạnh Của Ghi Chép lần 3. Phiên bản lần này sẽ có những nâng cấp đáng kể so với bản năm 2025, hứa hẹn mang đến một không gian nuôi dưỡng và đầy cảm hứng để bạn cùng chúng mình thực hành nghệ thuật ghi chép, như một cách để học cách nghĩ thông, cảm sâu, và sống đầy trong một năm sắp đến. Hãy bình chọn bên dưới nếu bạn có hứng thú nha!

Tuần rồi, tụi mình vừa khép lại khóa Ghi Chép Cảm Xúc tại Đông Labs.

Những gương mặt rạng rỡ và sự sôi nổi của mọi người trong buổi tổng kết khiến lòng mình lâng lâng hạnh phúc và tự hào. Hầu hết mọi người đều đạt được điều mình đặt ra từ đầu khóa theo cách riêng của họ, thậm chí còn gặt hái cả những món quà ngoài dự tính. Có bạn chỉ mong công việc bớt căng thẳng, vậy mà cuối cùng lại tìm thấy thêm cả sự bình an trong chuyện tình cảm.

Nghe mọi người kể về những khoảnh khắc vỡ ra trong quá trình thực hành, mình cảm nhận rõ sức mạnh của việc viết ra mục tiêu. Cảm giác ấy có chút kỳ diệu - giống như điều mà giới trẻ hay gọi là manifestation. Manifesting, hiểu đơn giản, là khi ta hướng năng lượng tích cực vào ước mơ và hành động để biến nó thành hiện thực. Tuy nhiên, liệu có phải chỉ cần manifest là sẽ đạt được mọi thứ bạn muốn? Trong bài hôm nay, mình sẽ cùng bạn tìm hiểu về cách đặt mục tiêu và theo đuổi ước mơ qua lăng kính của khoa học nhé.

Chúc bạn đọc vui và tận hưởng một ngày giữa tuần thong dong!

Subscribe now

Elizabeth Holmes từng được ca ngợi là Steve Jobs thứ hai của Thung lũng Silicon.

Mười chín tuổi, cô bỏ học Stanford để sáng lập Theranos, một công ty công nghệ y tế hứa hẹn sẽ thay đổi thế giới. Chỉ cần vài giọt máu, bạn có thể kiểm tra hàng trăm chỉ số sức khỏe. Những tai to mặt lớn trong chính trị Mỹ ủng hộ, nhà đầu tư đổ tiền, báo chí tung hô, và hàng triệu người tin vào giấc mơ của Holmes. Đó là một giấc mơ điển hình kiểu Mỹ: có nền tảng công nghệ, giàu tính nhân văn, và đầy cảm hứng nữ quyền.

Chỉ có một vấn đề nhỏ: công nghệ đó chưa bao giờ hoạt động.

Trong suốt nhiều năm, Holmes và cộng sự che giấu sai sót, làm giả kết quả, và lừa dối bệnh nhân, tất cả nhân danh một lý tưởng: thay đổi thế giới. Holmes không chỉ tin vào giấc mơ của mình. Cô không thể chịu nổi việc nó có thể sai. Câu chuyện của Holmes không đơn giản là một vụ lừa đảo công nghệ. Nó là bi kịch của một giấc mơ không được đối diện với thực tế.

Câu chuyện trên là một ví dụ cực đoan cho thấy: Khi ta quá chìm trong hình ảnh của điều mình muốn đạt được, mà không đủ can đảm để nhìn thấy những trở ngại thực tế, ta có thể rơi vào một dạng “manifestation mù quáng” – nơi ước mơ không còn nuôi dưỡng, mà bắt đầu phá hủy tâm hồn bạn.

Khi Giấc Mơ Cần Một Cái Phanh

Có lẽ, không phải ai trong chúng ta cũng sẽ dối trá hay phạm tội vì ước mơ của mình.

Nhưng nếu thành thật mà nói, bạn có bao giờ ép bản thân tin rằng mình chắc chắn sẽ thành công, đến mức không dám nhìn vào khả năng thất bại?

Khi ta chỉ tập trung vào phía sáng của giấc mơ, ta bỏ qua bóng tối của những rào cản, và chính điều đó khiến giấc mơ dễ gãy giữa đường. Tâm lý học gọi hiện tượng này là fantasy: khi hình dung kết quả tích cực quá mức khiến ta cảm thấy như mình đã đạt được nó rồi, từ đó hành động ít hơn.

Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen (Đại học New York) di cư từ Đức sang Mỹ, đã cảm thấy bị lôi cuốn bởi cái gọi là sự tích cực kiểu Mỹ. Bà dành hơn 20 năm nghiên cứu về giấc mơ - fantasy. Bà nhận thấy: Những người chỉ “manifest” điều họ muốn - tưởng tượng mình thành công, khỏe mạnh, hạnh phúc - thường thất bại nhiều hơn so với những người biết đối chiếu giấc mơ với hiện thực.

Và từ đó, bà phát triển một phương pháp đơn giản nhưng có cơ sở khoa học vững chắc: WOOP. WOOP là viết tắt của Wish – Outcome – Obstacle – Plan, hay nói dễ hiểu là:

1. Wish – Điều mình thật sự mong muốn là gì?

2. Outcome – Mình sẽ cảm thấy ra sao đạt được điều đó?

3. Obstacle – Rào cản nội tại trong chính mình là gì?

4. Plan – Nếu rào cản đó xuất hiện, mình sẽ nghĩ hoặc làm một điều cụ thể gì?

Trước khi viết WOOP, bạn có thể chọn khung thời gian (v.d. 1 ngày, 1 tuần, 1 tháng,…) và lĩnh vực tập trung (v.d. tình cảm, cá nhân, sức khỏe, hay công việc).

Cách tiếp cận này dựa trên hai cơ chế cốt lõi trong tâm lý học về động lực:

• Mental Contrasting: Đặt giấc mơ đẹp bên cạnh hiện thực phũ phàng, để thấy rõ cả hai phía cũng như khoảng cách giữa chúng.

• Implementation Intention: Chuyển ý định thành kế hoạch cụ thể: Nếu X xảy ra, tôi sẽ làm Y.

WOOP giống như chiếc phanh trên hành trình theo đuổi ước mơ. Nó không ngăn cản bạn mơ lớn - mà giúp bạn mơ một cách có trách nhiệm với cảm xúc của bản thân. Nếu bạn mơ nhiều mà không thể kiểm soát được chúng, những giấc mơ có thể kéo bạn xuống đáy thay vì nâng bạn lên cao. Chúng khiến bạn kiệt sức.

Vì Sao Chỉ “Nghĩ Tích Cực” Là Không Đủ

Trong một loạt thí nghiệm, Oettingen mời người tham gia tưởng tượng về những điều họ mong muốn - từ việc có người yêu, giảm cân, cho đến đạt điểm cao ở trường.
Kết quả cho thấy: những người chỉ mơ (chứ không đối chiếu với thực tế) giảm được ít cân hơn, ít hành động có tính chiến lược hơn, và ít đạt được mục tiêu hơn.

Điều nghịch lý là: suy nghĩ tích cực đơn thuần có thể khiến bạn thấy tốt trong ngắn hạn nhưng làm giảm năng lượng để hành động trong dài hạn. Não bộ, vốn không phân biệt rõ giữa tưởng tượng và thực tế, phản ứng với viễn cảnh thành công như thể ta đã xong việc rồi. Giấc mơ, nếu không được đặt trong lăng kính của hiện thực, sẽ chỉ còn là những liều dopamine ngắn hạn.

Nói tóm lại, hãy suy nghĩ lại nếu bạn thấy mình đang sắp sửa dành hàng giờ liền để viết một bảng vision board hoàn hảo như trên Youtube!

Mental Contrasting: Khi Giấc Mơ Gặp Thực Tế

Hãy thử tưởng tượng bạn muốn viết newsletter đầu tiên của mình.

Bạn có thể mường tượng cảnh bài viết được nhiều người đọc, nhận về phản hồi ấm áp, và cảm giác tự hào khi nhấn nút “publish”. Đó là phần “Outcome”, phần khiến ta hứng khởi.

Nhưng nếu dừng lại ở đó, bạn sẽ chẳng viết được chữ nào. Bước kế tiếp trong mental contrasting là đặt giấc mơ cạnh thực tế hiện tại: “Điều gì đang ngăn mình viết bài đầu tiên?” Có thể là sợ không ai đọc, sợ bài chưa đủ hay, hoặc đơn giản là không có thời gian.

Khi bạn đối chiếu như vậy, tâm trí bắt đầu điều chỉnh năng lượng, không còn bay bổng, mà hướng về hành động cụ thể. Bạn vẫn mơ, nhưng đồng thời thấy rõ bức tường mình cần leo.

Implementation Intention: Khi Ý Định Trở Thành Hành Động

Sau khi nhận diện rào cản, WOOP đi thêm một bước: lập kế hoạch hành động cụ thể nếu rào cản đó xuất hiện. Đây chính là implementation intention, được nhà tâm lý học Peter Gollwitzer nghiên cứu và cho thấy rằng nó có tác dụng mạnh mẽ trong việc biến ý định thành hành động. Công thức rất đơn giản như sau:

Nếu X xảy ra, tôi sẽ làm Y.

Ví dụ:

• Nếu tôi cảm thấy sợ khi mở laptop, tôi sẽ chỉ viết 10 phút đầu tiên mà không đánh giá.

• Nếu tôi bị cuốn vào mạng xã hội, tôi sẽ đặt điện thoại sang phòng khác trong giờ viết.

• Nếu tôi thấy mệt, tôi sẽ pha một tách trà và quay lại sau 5 phút.

Những câu “nếu – thì” này nghe có vẻ nhỏ bé, nhưng chính sự cụ thể ấy là điều não bộ cần để chuyển từ ý định sang hành động thực tế.

WOOP: Mơ Có Trách Nhiệm

Nếu nhìn lại hành trình của Elizabeth Holmes, ta sẽ thấy một giấc mơ táo bạo, nhưng thiếu khả năng tự phản chiếu, và có lẽ là kết hợp với một nhân cách đen tối. Mình đoán rằng Holmes có một nét tính cách của người ái kỉ - tự cho mình có quyền cao hơn người khác (entitlement). Hoặc có lẽ cô đã không bao giờ dám đặt câu hỏi “Điều gì nếu công nghệ này không hoạt động?” Khi không đối chiếu giấc mơ với thực tế, ranh giới giữa niềm tin và ảo tưởng dần biến mất.

WOOP dạy ta một cách mơ khác:

• Vẫn giữ khát vọng, nhưng biết giới hạn của hiện thực.

• Vẫn tin vào tương lai, nhưng không phủ nhận hiện tại.

• Vẫn dấn bước, nhưng có kế hoạch nếu mình ngã.

Đó là kiểu “manifestation” mà khoa học ủng hộ: một niềm tin chủ động, không phải niềm tin mù quáng.

3 Cách Bạn Có Thể Thử Ngay Hôm Nay

1. Viết ra 1 điều bạn mong muốn trong 3 tháng tới.
   Hãy chọn thứ thật sự quan trọng với bạn, không phải điều người khác kỳ vọng.

2. Hình dung kết quả tốt nhất nếu đạt được điều đó.
   Cho phép mình cảm nhận niềm vui, sự tự hào, hoặc nhẹ nhõm.

3. Đặt câu hỏi: “Điều gì bên trong tôi có thể cản trở điều này?”
   Có thể là lười, sợ bị chê, hoặc hay trì hoãn.
   Sau đó viết: “Nếu tôi X, tôi sẽ Y.”

Chỉ cần 5 phút mỗi ngày, WOOP giúp bạn nối liền khoảng cách giữa mơ ước và hành động.

Lời Kết

Thế giới không thiếu những người dám mơ - nhưng lại thiếu những người biết đối diện với giấc mơ của chính mình trong sự tầm thường của thực tế đời sống hằng ngày. Nhưng hy vọng là bài viết hôm nay đã giúp cho bạn có một góc nhìn mới về đặt mục tiêu từ lăng kính của khoa học.

Mình luôn là kẻ mơ mộng, và mình tin rằng mơ ước làm cho cuộc sống trở nên đẹp và có ý nghĩa. Nhưng chỉ khi đi cùng khả năng nhìn thẳng và hành động có chủ đích, ước mơ ấy mới thật sự giúp bạn trưởng thành.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop và khóa học sắp diễn ra gồm:

• 4/11: Co-working Session: Thực hành bốn bước tổng kết tuần theo nguyên lý GTD của David Allen với sự dẫn dắt của Đông Labs.

• 11/11 - 16/12: Khóa học Note 2 Life Design do Tiên hướng dẫn, gồm lý thuyết và thực hành ứng dụng ghi chép theo framework DORA để thiết kế một sự nghiệp bền vững và cuộc đời lý tưởng của riêng bạn bắt đầu từ việc viết từng giấc mơ nhỏ mỗi ngày cùng nhau.

Tham gia cộng đồng

Vậy là còn không đầy 3 tháng nữa là hết một năm. Đây sẽ là ba tháng căng như dây đàn của rất nhiều người với đủ thứ các loại báo cáo và kế hoạch cho năm mới. Ở Đông Labs cũng vậy, Yến và mình vừa phác thảo xong roadmap cho năm sau hồi giữa tháng 9, và nhận ra rằng mình … cần một khóa thiền ngay lập tức. Khối lượng công việc trong năm 2026 của mình sẽ tăng trên mọi mặt trận, và không ai biết khủng hoảng sẽ ập đến lúc nào, có khi là mỗi ngày cũng nên :)

Vậy là mình đăng ký ngay một khóa thiền sớm nhất có thể sắp xếp được.

Trong bài viết, khi nói đến lợi ích của thiền, mình sẽ nói chung cho các phương pháp thiền khác nhau; còn khi chia sẻ trải nghiệm cá nhân, mình sẽ nói về những lợi ích mà mình cảm nhận được khi thực hành thiền Vipassana theo truyền thống của thầy Goenka trong ba năm qua. Bài viết này được biên soạn lại từ bài viết về thiền lần đầu đăng trên blog Typeshare của mình cách đây ba năm.

Subscribe now

Nhiều người nghĩ thiền là để trốn tránh hay tìm chỗ trú ẩn khỏi cuộc đời.

Nhưng thiền, ít nhất theo cách mình thực hành, không hề làm tâm trí trống rỗng. Nó có thể trở nên vô cùng đau đớn về mặt tinh thần lẫn thể xác. Chuyện có ai đó bưng mặt khóc nức nở hoặc nước mắt lăn dài trên má khi đang ngồi thiền đã từng xảy ra, dù mình chưa từng chứng kiến (vì hầu như toàn phải nhắm mắt để thiền) nhưng đã được nghe kể lại. Còn đau đớn thể xác thì bạn có thể đọc bài bên dưới để hình dung sơ bộ.

Mặc lòng, không phải ai cũng thích phương pháp thiền này. Nhưng nếu bạn thấy hợp, thì mình tin rằng, cũng giống như mình, bạn đã tìm thấy một con đường để dẫn dắt hành trình trưởng thành tâm linh rất vững vàng.

Thiền không phải là chạy khỏi thế giới, mà là học cách ở trong thế giới mà không bị cuốn trôi. Mỗi lần bạn ngồi xuống, bạn đang rèn luyện cho tâm trí ba khả năng cơ bản:

• Thay vì phản xạ, bạn quan sát.

• Thay vì phán xét, bạn nhận biết.

• Thay vì phản ứng, bạn hành động.

Nghiên cứu khoa học thần kinh cho thấy thiền chánh niệm giúp tăng khả năng tự điều chỉnh — gồm tập trung chú ý, điều hòa cảm xúc, và tự nhận thức. Thiền còn làm thay đổi cấu trúc và hoạt động của những vùng não chịu trách nhiệm cho tập trung và nhận thức bản thân, qua đó giảm căng thẳng và nâng cao sức khỏe tinh thần.

Những hiệu quả này được ghi nhận ở nhiều hình thức thiền khác nhau, bao gồm thiền chánh niệm, thiền trì chú và các khóa tu truyền thống. Các chương trình can thiệp ngắn hạn và ứng dụng thiền trên điện thoại cũng cho thấy lợi ích đáng kể, dù đôi khi ở mức độ nhỏ hơn.

Bạn có thể thắc mắc rằng vì sao thiền lại có thể giúp chúng ta đạt được những lợi ích về tinh thần và phát triển bản thân như vậy? Để trả lời câu hỏi này, mình sẽ chia sẻ năm điều đã xảy ra với mình khi duy trì thói quen hành thiền đều đặn.

#1: Mở đầu ngày mới với thời gian cho mình.

Thiền buổi sáng ngay khi thức dậy cho phép mình bắt đầu một ngày với thời gian hoàn toàn cho bản thân.

Trong khoảng thời gian đó, thậm chí nếu tâm đi hoang và mình không thể tập trung vào kỹ thuật, thì mình cũng có thể coi thời gian này là một bộ lọc cho những suy nghĩ gây nhiễu. Hoặc, liệu chúng có phải thực sự là kẻ gây nhiễu? Chúng có đang cố nói điều gì về mình mà mình chưa biết không?

Mình có thể suy ngẫm thêm về các ý nghĩ này vào lúc rảnh trong ngày, hoặc, tốt nhất là viết chúng xuống ngay sau giờ thiền kết thúc. Còn nhiệm vụ của mình trong giờ thiền là đưa ý nghĩ trở lại với hơi thở ngay khi phát hiện nó đang chạy lung tung.

#2: Ra quyết định sáng suốt

Giờ thiền sáng cho phép mình có một cái neo an toàn cho cả ngày.

Khoảng yên lặng tuyệt đối ở giữa thời gian ngủ và thời gian thức trong ngày giống như một bộ đệm giúp mình ra các quyết định tốt hơn, làm đúng việc cần làm một cách tập trung. Vì vậy, mình có cảm giác hài lòng với công việc, mặc dù mình ít có vẻ bận rộn hơn trước và có nhiều thời gian chất lượng cho các khía cạnh khác ngoài công việc hơn như sức khoẻ, tình cảm, và sở thích cá nhân. Đó là bởi vì mình chỉ làm những việc quan trọng nhất vào thời điểm phù hợp nhất với mình, thay vì làm mọi thứ đến tay mình hoặc luôn thấy day dứt nếu không làm cho xong (và công việc thì có bao giờ ngơi?).

#3: Tự nhận thức

Sự tồn tại đồng thời của hai giờ thiền vào đầu và cuối ngày hoạt động cùng nhau tạo thành một vòng lặp phản hồi tích cực xung quanh công việc và cuộc sống của mình.

Nếu có điều gì không ổn, mình có thể suy ngẫm trước khi nó sớm bị quên đi trong sự tất bật của đời sống. Bằng cách này, mình sẽ giảm khả năng lặp lại các sai lầm cũ đến mức tối thiểu. Mình cũng có cơ hội làm chậm lại xu hướng nghĩ nhanh cố hữu - vốn xảy ra tự động, tức thì, và thường chịu ảnh hưởng của các thiên kiến và khuôn mẫu tư duy.

#4: Đóng lại một ngày

Giờ thiền buổi tối cho phép tôi có một cảm giác đóng lại một ngày.

Có một số ít ngày mà mình ngồi được một tiếng buổi tối. Giờ thiền dài này cho mình sự yên lặng sâu sắc nhất để có thể bước ra khỏi sự xáo động thường nhật và cho phép tôi nhìn lại ngày của mình từ một góc rộng hơn. Sự yên tĩnh cuối ngày cho mình sự cân bằng để thấy được thực tế của đời sống và để biết mình cần làm gì tiếp theo. Không có sự phán xét mà chỉ có quan sát, việc thực hành giúp mình nuôi dưỡng lòng trắc ẩn với bản thân và với những người khác, và xây dựng sức mạnh cho mình bước tới và làm điều cần làm với tâm trí sáng suốt.

#5: Từ sáng suốt tới trắc ẩn

Thiền mỗi ngày và các suy ngẫm sau giờ thiền giúp mình giải phóng khỏi đầu óc những cảm xúc phát sinh liên tục trong ngày.

Mình cảm nhận rõ hơn bản thân nghĩ gì về một sự việc nào đó khiến mình buồn bực hay vui thích. Mình cũng nghĩ về những người khác. Vì mình nhận thấy bản thân mình rõ ràng hơn - cả những tốt đẹp và những thiếu sót, nên mình cũng thấu hiểu hơn khi nghĩ về những người khác. Trong bài học của Vipassana, thiền sinh được hướng dẫn thiền từ tâm chỉ vào buổi sáng của ngày thứ mười hẳn là có lý do. Chúng ta không thể trắc ẩn với người khác nếu chúng ta chưa hiểu và thương được chính mình.

Lời kết

Càng nghĩ về việc hành thiền, mình càng không muốn bỏ lỡ chúng.

Khi cuộc sống bình lặng và êm đềm, đó là điều kiện tốt để mình xây dựng một thói quen thiền vững vàng. Để rồi, nếu mai kia đời sống ồn ào, nhiễu loạn hơn, các múi cơ của mình đã đủ mạnh để lèo lái con thuyền mình qua cơn bão dữ để đến được với bến bờ của ngày trong bình an.

Mình xin kết bài với câu trích dẫn của bác Nguyễn Tường Bách trong cuốn Đêm Qua Sân Trước Một Cành Mai.

Chúc cho bạn những ngày tháng cuối năm tĩnh lặng, sáng suốt, và an lạc.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop và khóa học sắp diễn ra gồm:

• 4/11: Co-working Session: Thực hành bốn bước tổng kết tuần theo nguyên lý GTD của David Allen với sự dẫn dắt của Đông Labs.

• 11/11 - 16/12: Khóa học Note 2 Life Design do Tiên hướng dẫn, gồm lý thuyết và thực hành ứng dụng ghi chép theo framework DORA để thiết kế một sự nghiệp bền vững và cuộc đời lý tưởng của riêng bạn.

Tham gia cộng đồng

Mình đã dành nhiều năm dạy và học về động lực con người, về cách chúng ta ra quyết định, thay đổi hành vi, và đi tìm ý nghĩa trong những việc mình làm.

Và điều khiến mình ngạc nhiên nhất không phải là cách con người hành động, mà là cách họ lý giải hành động của chính mình. Dù là sinh viên, đồng nghiệp, hay chính mình, khi ai đó hỏi “Tại sao bạn làm điều đó?”, phần lớn chúng ta đều ngập ngừng. Không phải vì chúng ta không có câu trả lời, mà vì chúng ta không chắc câu trả lời nào là chân thật, là đúng với lòng ta nhất.

Subscribe now

Sau nhiều năm quan sát, mình nhận ra lý do lớn nhất khiến mọi người thất bại khi cố gắng trả lời tại sao là: Chúng ta hành động trước, rồi mới tìm cách hợp lý hoá sau. Tâm lý học gọi hiện tượng này là sự lý trí hóa - rationalization.

Chúng ta thích nghĩ mình là những sinh vật có lý trí, nhưng thực ra phần lớn hành vi là phản ứng tự động, được thiết kế bởi cảm xúc, thói quen, và môi trường xung quanh. Sau khi hành động, ta bịa ra những câu chuyện hợp lý để giải thích, và tin vào chúng như thể đó là sự thật.

Vì vậy, những câu chuyện mà ta kể lại thường chỉ là mảnh ghép mà ta dùng để vá tạm vào một bức tranh còn khuyết về một sự kiện có thật. Bạn có thể liên hệ điều này với một bộ phim lịch sử. Thật khó để có một thước phim lịch sử hay nếu bạn không cài cắm các mối dây liên kết để kể một câu chuyện có nghĩa đối với tất cả các bên liên quan. Tuy nhiên, đọc một cuốn hồi ký có thể giúp bạn tiến gần với sự thật ở cấp độ vi tế hơn bởi nó không phải mang trên vai cái gánh nặng của cả một dân tộc, một quốc gia, hay một tập thể.

Chẳng hạn, gần đây mình đọc Gánh Gánh Gồng Gồng của cô Xuân Phượng, cô chỉ kể câu chuyện mà không hề đưa ra những lý giải để làm cho câu chuyện có nghĩa. Đó là cái tài của người viết sách dạng hồi kí. Họ chỉ đơn giản là kể câu chuyện của chính mình và để cho độc giả tự có những nhận định riêng về những gì đã xảy ra. Câu chuyện của người kể đơn giản là cung cấp thêm một điểm dữ liệu (one point data), không tìm cách lý trí hóa hoặc làm đẹp thêm cho sự kiện.

Thành thật mà nói, mình cũng mất khá lâu để học được bài học này.

Có những lúc mình tin rằng mình dạy vì muốn giúp sinh viên tìm thấy tiềm năng, nhưng nếu trung thực hơn, có thể mình làm vậy vì cần cảm giác có ích, hoặc sợ cảm giác trống rỗng khi không tạo ra giá trị gì trong đời. Hoặc có thể mục tiêu thật sự là mình cần công việc này vì nó cho mình thu nhập đủ tốt để nuôi sống mình và những giấc mơ xa vời hơn, chẳng hạn như mở một trường học về thiết kế cuộc sống cho trẻ đường phố? Những lớp lý do này đan xen, và thật khó để bóc tách đâu mới là cái động cơ gốc rễ.

Nhưng, bạn có thắc mắc rằng, tại sao cần biết cái why gốc rễ? Tại sao chúng ta không chỉ đơn giản là biết rằng mình có nhiều hơn một lý do để bắt đầu hoặc để tiếp tục?

Để trả lời câu hỏi này, mình kể bạn nghe một cuộc đối thoại có thật sau:

Mình hỏi: Tại sao chị muốn đi du học?

Chị M: Vì chị muốn có một góc nhìn khác

(Hỏi tiếp: Tại sao chị muốn có một góc nhìn khác?)

Vì chị muốn mở rộng thế giới của chị bằng cách tìm hiểu thế giới của các nền văn hóa khác (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn tìm kiếm và thích sự mới mẻ, thích học điều mới, cảm thấy fulfilling (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn thoát khỏi sự ràng buộc về norm và status quo khi chị ở Việt Nam (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị không thể cưỡng lại các rào cản vô hình khi ở Việt Nam (gia đình, mẹ chị,…) (Hỏi tiếp: Tại sao…?)

Vì chị muốn sống thật với mình, muốn thay đổi, phát triển bản thân.

Như bạn thấy đó, cái why đầu tiên của chuyện đi du học khá bề mặt. Nó dễ dàng là cái lý do của bất kỳ ai khi họ làm một điều mới mẻ, thử thách, và đòi hỏi cam kết về thời gian, công sức, tiền bạc, và chi phí cơ hội như là đi du học.

Nhưng cái why cuối cùng rất sâu sắc.

Nhìn kỹ một chút, bạn bắt đầu phát hiện ra rằng, với cái why gốc rễ này, bạn có nhiều phương tiện, cách thức, và mục tiêu để đạt được, chứ không chỉ có con đường du học. Điều này giúp gia tăng rổ lựa chọn của bạn. Bạn có thể chơi với các options của mình một cách sáng tạo, dựa trên cân nhắc về các trade-offs (điều cần đánh đổi), tiêu chí (điều quan trọng với bạn), và nguồn lực thời gian, vật chất, và tinh thần,…

Khi bạn có nhiều lựa chọn, bạn có khả năng tư duy chiến lược hơn về cuộc đời mình, vì bạn không gò bó trong bất kì một con đường cố định nào do ai đó vạch ra. Giống như nhà chiến lược Michael Porter từng nói, “Bản chất của chiến lược là chọn điều bạn sẽ không làm.”

Giả sử lúc bạn ở độ tuổi 20s, bạn có thể chọn option du học. Nhưng khi bạn 30s và đã có gia đình, bạn sẽ phải cân nhắc các lựa chọn khác để đạt được cùng một mục đích. Hơn nữa, bạn bắt đầu nhận ra sự thật rằng du học không phải là dự án duy nhất và cuối cùng để đạt được mục đích trong cái why gốc rễ là phát triển bản thân. Nói cách khác, du học là phương tiện, trở thành chính mình mới là mục đích.

Vậy lý do trước hết vì sao cần đi tìm cái nguyên do gốc rễ của bạn là nó sẽ cho bạn nhiều tự do hơn trong cách bạn sống cuộc đời của mình. Sự tự do đó không nhất thiết biến bạn thành nhân vật cực đoan thái quá đến mức trở nên lập dị và phản xã hội, nhưng nó cho bạn sức mạnh để làm những điều bạn cần theo cách của bạn và với lòng kiên gan bền chí nhất mà bạn tưởng chỉ có ở những kẻ có cái đầu lạnh như băng và kỷ luật cứng như thép.

Một lý do thứ hai mà mình tin rằng vì sao bạn cần tìm ra động lực gốc rễ là bởi vì sự thật rằng không phải cứ có càng nhiều động lực thì càng tốt.

Trong nghiên cứu về động lực, có một khái niệm gọi là hiệu ứng biện minh thái quá (over-justification effect). Đây là hiện tượng khi phần thưởng bên ngoài (như tiền, điểm số, lời khen) làm giảm động lực nội tại của một người đối với hành vi vốn dĩ họ đã yêu thích hoặc có hứng thú làm.

Ví dụ, một người rất yêu thích việc nấu ăn và trở thành một bếp trưởng giỏi bỗng nhiên chán ghét công việc của mình sau một thời gian. Hoặc giả như một đứa trẻ vốn thích đi học. Nếu cha mẹ bắt đầu trả thưởng mỗi lần bé học tốt với rất nhiều đồ chơi, thì dần dần bé có thể mất đi niềm vui tự thân với việc học. Giờ đây, bé chỉ còn học vì phần thưởng.

Một khái niệm khác có liên quan là hiệu ứng pha loãng (dilution effect). Đây là hiện tượng xảy ra khi có sự hiện diện của nhiều mục tiêu, phần thưởng, hoặc lý do khác nhau khiến động lực nội tại cho một hành vi cụ thể bị suy yếu. Nói cách khác, khi có quá nhiều lý do để làm một việc, mỗi lý do riêng lẻ trở nên ít mạnh mẽ hơn, và ý nghĩa ban đầu của hành động bị pha loãng.

Ba cách thực hành để tìm lại cái “Why” gốc rễ của bạn

Bạn có thể thành thật với chính mình đến mức nào, nếu bạn biết rằng sự thành thật này, dù không dễ chịu trong lúc này, sẽ giúp bạn có thêm sức mạnh để trở thành con người mà bạn hằng mong ước trong một năm nữa?

Dưới đây là ba gợi ý giúp bạn bắt đầu học cách làm việc với câu hỏi tại sao một cách hiệu quả.

#1. Viết lại câu chuyện của chính mình (mà không biện minh, không lý giải)
Thay vì cố gắng giải thích tại sao, hãy thử chỉ kể lại điều đã xảy ra, giống như cách những cuốn hồi ký hay nhất được viết ra. Viết về một quyết định bạn từng đưa ra, chẳng hạn như đi du học, nghỉ việc, yêu ai đó, hay từ chối một cơ hội. Ghi lại bạn đã nghĩ gì, cảm thấy gì, và điều gì đã dẫn bạn đến lựa chọn đó.

Rồi để yên đó và đừng vội diễn giải. Một tuần sau, quay lại đọc và hỏi: “Mình có đang kể thật câu chuyện của mình, hay đang kể câu chuyện mà người khác muốn nghe?” Khi bạn thôi lý trí hoá, sự thật sẽ tự nổi lên.

#2. Sử dụng la bàn bên trong để dò đường (thay vì kế hoạch hóa mọi thứ thật tỉ mỉ)
Khi bạn theo đuổi một điều gì đó, hãy luôn tự hỏi ba câu:

• Năng lượng: Điều này làm mình cảm thấy đầy sức sống hay cạn kiệt?

• Ý nghĩa: Điều này gắn với giá trị nào của mình trong công việc hoặc trong cuộc sống?

• Tầm nhìn: Nếu làm (hoặc không làm), điều gì sẽ thay đổi trong mối quan hệ, công việc, hoặc chính bản thân mình trong một năm tới?

Ba tầng này giúp bạn nhìn rõ động cơ thật – không bị pha loãng bởi những lý do bên ngoài như “nên”, “phải”, hoặc “vì mọi người đều làm”.

#3. Học cách tư duy chiến lược ở cấp độ cá nhân
Giống như Michael Porter nói: “Bản chất của chiến lược là chọn điều bạn sẽ không làm.”
Mỗi khi bạn thấy mình đang phân tán giữa nhiều mục tiêu - học thêm, làm thêm, tham gia dự án mới – hãy dừng lại và hỏi:

“Nếu mình phải bỏ đi một thứ hôm nay để tiến gần hơn đến con người mình muốn trở thành, thì đó sẽ là gì?”

Câu hỏi này giúp bạn không chỉ tiết kiệm năng lượng, mà còn củng cố mối liên hệ giữa hành động và lý do gốc rễ. Khi bạn biết điều gì không thuộc về mình, cái why thật sẽ hiện rõ.

Lời kết

Mặc lòng, câu hỏi “tại sao” là một câu hỏi khó, và cũng không nên được hỏi quá thường xuyên, vì nó khá là hại não. Nhưng một khi đã hỏi, thì cần phải quyết tâm và can đảm dấn thân để đi đến cùng.

Nghiên cứu khoa học rất kị các từ ám chỉ mối quan hệ nguyên nhân kết quả. Nếu sinh viên nào lạng quạng đưa vào bài viết của họ các từ ám chỉ một mối quan hệ nhân quả giữa hai biến số như “cause” (gây ra), hay “lead to” (dẫn đến) thì bài viết và lập luận của họ sẽ bị chấm gắt hơn bình thường. Vì để đưa ra một nhận định như thế, bạn phải có những bằng chứng rất vững chắc.

Điều này cũng đúng với câu hỏi tại sao ở cấp độ cá nhân. Ngay cả khi bạn nghĩ rằng mình đã tìm ra cái why gốc rễ, thì bạn cũng đừng bám chấp vào nó. Hãy sử dụng nó để tìm ra hành động tiếp theo thích đáng nhất. Cứ như thế, bạn bước từng bước đến ngôi sao phương Bắc của mình (hay bất kì từ gì mà bạn dùng để nói về ý nghĩa cuộc đời bạn) bằng những bước chân vững chãi, tự do, và khiêm nhường.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop và khóa học sắp diễn ra gồm:

• 25/10: Gặp nhau offline dành cho thành viên Đông Labs tại TP.HCM

• 4/11: Co-working Session: Thực hành bốn bước tổng kết tuần theo nguyên lý GTD của David Allen với sự dẫn dắt của Đông Labs.

• 11/11 - 16/12: Khóa học Note 2 Life Design do Tiên hướng dẫn, gồm lý thuyết và thực hành ứng dụng ghi chép theo framework DORA để thiết kế một sự nghiệp bền vững và cuộc đời lý tưởng của riêng bạn. Những câu hỏi WHY hóc búa và đáng sợ nhất sẽ trở nên thú vị hơn khi bạn không phải hỏi và trả lời một mình. Khóa học dành riêng cho thành viên cộng đồng Đông Labs.

Tham gia cộng đồng

Tháng 10 có một ngày rất đặc biệt: Ngày Sức khỏe Tinh thần Thế giới (10/10). Đây là dịp để chúng ta nhìn lại một chủ đề vốn ít được nói đến ở Việt Nam, nhưng lại hiện diện trong từng khoảnh khắc của cuộc sống: sức khỏe tinh thần.

Trước đây, mình từng không để ý đến sức khỏe tinh thần của bản thân. Mình nghĩ rằng tinh thần sẽ tự có cách để …khỏe nếu mình làm những chuyện đúng đắn như học hành, làm việc chăm chỉ, giải trí, và tập thể dục,…kiểu kiểu thế. Chỉ đến khi trải qua những đêm mất ngủ vì công việc, mình mới nhận ra: hiểu và chủ động chăm sóc tinh thần hằng ngày cũng quan trọng như đánh răng mỗi sáng.

Subscribe now

Niềm tin cũ: Mental health chỉ dành cho người có bệnh.

Vì sao nhiều người trong chúng ta lại nghĩ như vậy?

Trong nhiều năm, truyền thông và thậm chí cả trường học chỉ nhắc đến sức khỏe tinh thần khi gắn với trầm cảm, lo âu, hoặc các dạng rối loạn tâm thần nặng. Kết quả là chúng ta vô thức tin rằng: “Nếu tôi không có chẩn đoán y khoa, nghĩa là tôi ổn.” Hoặc rằng, “Nếu tôi đi gặp bác sĩ tâm thần (hoặc chuyên gia tâm lý), điều đó có nghĩa là tôi bị điên (hoặc xã hội sẽ nghĩ thế).”

Nhưng điều này không đúng.

Con số “15% người Việt có rối loạn tâm thần” thường được lặp lại trên các trang báo phổ thông ở Việt Nam, nhưng thực chất có lẽ con số này được tính tại một thời điểm khảo sát nào đó trong quá khứ (one-point prevalence rate) và chỉ ghi nhận những số liệu thống kê chính thức từ cơ sở y tế.

Nếu tính cả những vấn đề dưới ngưỡng bệnh (stress, mất ngủ, kiệt sức) và tính tỉ lệ mắc phải cả đời (lifetime prevalence), thì con số thực tế sẽ gần với thống kê của OECD: khoảng 50%, tức cứ hai người bạn quen thì sẽ có một người có vấn đề sức khỏe tinh thần ít nhất một lần trong đời. Nhấn mạnh chữ ít nhất. Người quen đó rất có thể là mẹ bạn, chồng bạn, con bạn, khách hàng, sinh viên, đối tác,…

Kết quả là:

• Nhiều người phớt lờ những dấu hiệu nhỏ của stress, mất ngủ, hoặc cảm giác kiệt sức.

• Các doanh nghiệp và trường học chỉ chú trọng năng suất, ít khi nhắc đến chăm sóc tinh thần thường nhật.

• Những ai tìm sự hỗ trợ sớm lại sợ bị dán nhãn yếu đuối hoặc có vấn đề.

Đây là lý do niềm tin này sai lầm và nguy hiểm.

Một cách nhìn mới là, mental health là năng lượng sống của bạn, cũng cần được nuôi dưỡng và rèn luyện giống như sức khỏe thể chất.

Sức khỏe tinh thần không phải là có bệnh hay không bệnh, mà là mức năng lượng tinh thần bạn duy trì để học tập, làm việc, yêu thương, và sống trọn vẹn.

WHO ước tính mỗi đô-la đầu tư cho chăm sóc tinh thần dự phòng có thể đem lại bốn đô-la giá trị trong năng suất và chất lượng cuộc sống. Điều này đúng không chỉ ở quy mô xã hội, mà cả ở cấp độ cá nhân.

Vậy nếu bỏ qua cách nghĩ cũ, chúng ta sẽ thấy rằng:

• Bạn không cần đợi đến khi khủng hoảng mới bắt đầu quan tâm đến mình.

• Bạn hoàn toàn có thể phòng ngừa và nuôi dưỡng sự bình an bên trong.

• Và bạn sẽ có nhiều năng lượng hơn để hiện diện trong hiện tại.

Hãy hình dung sức khỏe tinh thần của bạn là một phổ trải dài từ trạng thái khỏe mạnh đến khổ sở. Mỗi người chúng ta đều nằm ở một điểm nào đó trên phổ này, và vị trí đó có thể thay đổi theo thời gian, tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau.

Xanh lá (Green): Vùng xanh lá là trạng thái có sức khoẻ tinh thần tốt. Ở trong vùng này không có nghĩa là bạn hoàn toàn không có lo lắng hay căng thẳng, mà là bạn có thể ứng phó khá tốt với những áp lực và lo âu bình thường trong cuộc sống. Người ở vùng xanh vẫn duy trì được các chức năng bình thường như giấc ngủ, ăn uống, dinh dưỡng, vận động thể chất, công việc, và các mối quan hệ cá nhân. Trong vùng xanh, bạn có thể duy trì sức khoẻ tinh thần bằng cách chăm sóc bản thân và kết nối với người khác.

Vàng (Yellow): Vùng vàng là trạng thái tinh thần chưa ổn định. Người trong vùng này có thể lo lắng nhiều hơn, hoặc có nhiều suy nghĩ tiêu cực hơn bình thường. Thói quen ăn uống và ngủ nghỉ có thể thay đổi, và họ có thể gặp khó khăn trong việc tập trung làm việc hoặc hoàn thành các nhiệm vụ khác. Trong vùng vàng, bạn nên hành động để phục hồi sức khoẻ tinh thần bằng cách thực hành tự chăm sóc và kết nối với gia đình, bạn bè. Bạn cũng có thể cân nhắc việc trò chuyện với chuyên gia.

Cam (Orange): Vùng cam là khi việc đối phó với cuộc sống hằng ngày trở nên khó khăn. Người trong vùng này có thể khó tập trung, cảm thấy kiệt sức, và tâm trạng xuống thấp đến mức dường như không thể làm tốt bất cứ việc gì. Họ có thể ngủ kém hoặc mất cảm giác thèm ăn. Công việc và các mối quan hệ cá nhân có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Đỏ (Red): Vùng đỏ là vùng khủng hoảng. Người trong vùng này trải qua lo âu, trầm cảm nghiêm trọng, hoặc nỗi đau tinh thần dữ dội đến mức khó có thể vượt qua một ngày. Họ có thể gặp khó khăn trong việc ăn, ngủ, hoặc thực hiện những hành vi vệ sinh cơ bản. Nỗi đau cảm xúc có thể trở nên nặng nề đến mức dẫn đến ý nghĩ tự tử hoặc tự gây hại cho bản thân. Các dấu hiệu cảnh báo tự tử bao gồm: thay đổi tâm trạng đột ngột, tức giận mất kiểm soát, hành vi liều lĩnh, lo âu hoặc bồn chồn nghiêm trọng, cảm giác tuyệt vọng hoặc bị mắc kẹt, và mất đi cảm giác về mục đích sống.

Nếu bạn hoặc ai đó bạn biết đang ở trong vùng cam hoặc đỏ, bạn nên hành động ngay lập tức bằng cách tìm sự hỗ trợ chuyên môn. Hãy gọi đường dây nóng để được trò chuyện với chuyên viên tham vấn. Hãy tìm kiếm sự nâng đỡ từ gia đình và bạn bè.

5 cách quản lý sức khỏe tinh thần

Dưới đây là năm điều bạn có thể làm để “get fit mentally” ngay từ hôm nay:

#1. Nhận diện bạn đang ở vùng nào trên phổ sức khỏe tinh thần
Điều đầu tiên bạn cần làm là biết rõ mình đang ở đâu. Nếu không nhận diện được trạng thái, bạn khó có phản ứng phù hợp. Ở vùng xanh, bạn tiếp tục duy trì. Ở vùng vàng hay cam, bạn cần chủ động hồi phục. Hãy tập thói quen tự hỏi: “Tôi đang ở vùng xanh, vàng, cam hay đỏ?” và ghi lại một dấu hiệu cụ thể mỗi ngày.

#2. Lên kế hoạch cho những ngày tệ nhất
Không ai có 100% năng lượng mỗi ngày. Nếu bạn chỉ lập kế hoạch cho những ngày đẹp trời, bạn sẽ dễ thất vọng. Hãy giả định: “Nếu hôm nay tôi chỉ có 60% năng lượng thì tôi sẽ làm gì?” Việc này giúp bạn có cả phương án tối ưu và dự phòng.

#3. Thành thật với bản thân về những gì bạn có thể làm
Sự chênh lệch giữa kỳ vọng và thực tế là nguồn gốc của stress. Hãy ghi chép lại công việc và cảm xúc, rồi review định kỳ ít nhất mỗi tuần một lần. So sánh kế hoạch với kết quả để hiểu rõ năng lực thực tế của bản thân.

#4. Ưu tiên các hoạt động “nạp năng lượng”
Nếu chỉ làm những việc tiêu hao năng lượng, bạn sẽ sớm rơi vào vùng vàng hoặc cam. Hãy xác định 2–3 hoạt động giúp bạn hứng khởi (đọc sách, chạy bộ, trò chuyện với người thân) và xem chúng như lịch bắt buộc chứ không phải lúc nào rảnh thì mới làm.

#5. Cẩn thận với suy nghĩ nhân quả một chiều
Có khi nào bạn thấy mình suy nghĩ kiểu:

• Vì tôi hay nghĩ nhiều mà mãi không làm, nên tôi càng sợ thất bại (hay vì tôi sợ thất bại, nên tôi hay nghĩ nhiều mà không làm)?

• Vì tôi tự nghi ngờ bản thân nên tôi trì hoãn (hay vì tôi trì hoãn nên tôi càng tự nghi ngờ bản thân)?

Tâm trí hiếm khi vận hành theo kiểu “vì X nên Y”. Thực tế, cảm xúc, suy nghĩ, hành vi thường xoắn lại trong những vòng lặp phức tạp. Khi thấy mình nghĩ: “Vì tôi X nên tôi Y”, hãy dừng lại và hỏi: “Có yếu tố nào khác góp phần không?” “Thói quen suy nghĩ và phản ứng của bạn ở đây là gì?” “Làm sao để thay đổi vòng lặp đó và hành động khác đi?” Điều này giúp bạn nhìn sự việc một cách toàn diện và tử tế hơn với chính mình.

Lời kết

Có vẻ bất khả thi khi lại đi nói về một điều mơ hồ và lý tưởng như sức khỏe tinh thần vào lúc này, nhất là trong một thế giới mà những gì bạn làm luôn có cảm giác là chưa bao giờ đủ, và bạn luôn trong trạng thái phải lựa chọn giữa các nhu cầu cơ bản - được công nhận và được khỏe mạnh, được hài lòng và được hạnh phúc, được yêu thương và được là chính mình.

Nhưng sự thật là khi bạn giữ cho tinh thần khỏe mạnh và cân bằng, những nhu cầu trong có vẻ mâu thuẫn đó là hoàn toàn khả thi mà còn được đáp ứng một cách tự nhiên và bổ trợ cho nhau.

Và có lẽ, bước đầu tiên để chào mừng Ngày Sức khỏe Tinh thần Thế giới 10/10 là … hãy dành 5 phút để viết vài dòng ghi chép về tình hình sức khỏe tinh thần của bạn trong 9 tháng qua và lên kế hoạch lấy lại phong độ và “get fit” hơn trong một phần tư chặng đường còn lại của năm Rồng. Một sức khỏe tinh thần tốt sẽ là món quà đầu năm có giá trị nhất mà bạn có thể dành tặng cho bản thân.

🗓️ Notes 2 Life Design

Trong bản tin này, Tiên chia sẻ với bạn những kiến thức về khoa học hành vi, khoa học thần kinh, và tâm lý học ứng dụng để giúp bạn thiết kế một cuộc đời hạnh phúc, ý nghĩa, và sáng tạo, bắt đầu từ hôm nay. Nếu bạn yêu thích bài viết, hãy đăng ký hoặc giúp tụi mình chia sẻ bản tin với ai đó cần.

Share

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop đang hoặc sắp diễn ra gồm:

• 9/9-14/10: Khóa học Ghi Chép Cảm Xúc gồm lý thuyết và thực hành bốn bước ghi chép để quản lý cảm xúc với framework DORAE cùng cộng đồng dưới sự hướng dẫn của Tiên

• 25/10: Gặp nhau offline dành cho thành viên Đông Labs tại TP.HCM

• 4/11: Co-working Session: Thực hành bốn bước tổng kết tuần theo nguyên lý GTD của David Allen với sự dẫn dắt của Đông Labs. Tổng kết tuần là hoạt động không chỉ là chìa khóa cho óc sáng tạo, hiệu suất cá nhân mà còn cần thiết cho sức khỏe tinh thần của bạn trong thời đại mà ranh giới giữa công việc và nghỉ ngơi bị xóa nhòa đến mức chúng ta mất hết ý niệm về nghỉ ngơi thật sự.

  Tham gia cộng đồng

  Subscribe now

Mình hy vọng tháng 9 của bạn diễn ra êm đềm và thuận lợi.

Mới một tuần không gửi thư cho bạn, vậy mà mình có cảm tưởng như lâu lắm rồi. Hai tuần đầu tháng 9, giữa những cơn mưa đầu mùa bão mới, mình tất bật một số công việc chuẩn bị cho chương trình học ở Đông Labs, và lên kế hoạch cho bốn tháng cuối năm. Trong buổi họp tối thứ năm tuần trước với Yến, tụi mình đã chốt được vài quyết định quan trọng, cảm thấy vừa háo hức, vừa hồi hộp cho một chặng đường mới với nhiều chông gai đang chờ.

Dù lịch trình kín mít, mình cảm thấy hài lòng vì vẫn duy trì được thói quen đọc và ghi chép mỗi ngày và đã đi ngủ sớm hơn so với hồi tháng bảy. Trong bản tin tuần này, mình muốn kể với bạn về một khái niệm lấy cảm hứng từ toán học, đó là điểm tự uốn (self-inflection point). Đây là khái niệm mà mình đã áp dụng triệt để trong sự phát triển bản thân của mình trong những năm gần đây. Bài này mình viết và đăng lần đầu trên blog Typeshare hồi hai năm trước.

Subscribe now

Trên chuyến xe bus đi Đà Lạt hồi chiều thứ sáu, mình đọc nốt cuốn The Almanack of Naval Ravikant - A Guide To Wealth and Happiness do Eric Jorgenson chấp bút. Naval là một doanh nhân và đồng sáng lập của AngelList, đã đầu tư vào hơn 100 công ty trong đó có Twitter và Uber. Người ta còn gọi Naval là modern philosopher, có lẽ vì tư duy rành mạch và sâu sắc của anh. Sách có nhiều câu đắt giá, trong đó có một câu nói về định nghĩa của retirement như sau: Nghỉ hưu là khi bạn ngừng hy sinh hôm nay cho một ngày mai tưởng tượng. Khi hôm nay tự thân nó đã trọn vẹn, đó là khi bạn đã nghỉ hưu.

Với mình, mỗi ngày được làm công việc mình thích và giỏi nhất, cùng đồng đội mình yêu quý và tin tưởng, và được học bất kì thứ gì mình cảm thấy cần và thích mà không phải chịu bất kỳ ràng buộc nào từ bên ngoài, đó là một ngày mà mình cảm thấy đủ.

Nếu bạn nghĩ kỹ một chút, có lẽ bạn sẽ thấy rằng, để về hưu sớm theo nghĩa này, chúng ta cần một siêu năng lực, đó học tập liên tục - perpetual learning. Học để biết mình có thể làm được việc gì, làm gì tốt nhất và làm mà như chơi trong việc gì. Và rồi học để được tiếp tục được làm công việc đó trong vài chục năm tới cho đến khi bạn lìa đời mà không chán.

Nhưng, chúng ta làm sao học khi không có thời khóa biểu, đề cương môn học, thầy giáo giỏi, và những kỳ thi để gò mình vào khuôn khổ? Chúng ta làm sao học khi những vai trò trách nhiệm đa mang mà xã hội văn minh đã quành trên đôi vai người lớn của chúng ta kể từ ngày ta bước ra khỏi cánh cổng trường đại học?

Trên thực tế, học tập liên tục ở người lớn cần diễn ra từ trong chất liệu của đời sống hằng ngày. Nếu xem đời sống là một đồ thị hình sin, thì việc học sẽ xảy ra tại các điểm uốn. Điểm uốn (inflection point) là một khái niệm toán học để chỉ nơi mà một điểm trên đường cong bắt đầu đổi chiều.

Nói rộng ra, điểm uốn là một sự kiện dẫn đến sự thay đổi đáng kể của một cá nhân, một tổ chức, một lĩnh vực, một nền kinh tế, hay có khi là cả thế giới.

Điều đáng nói là, điểm uốn có thể xảy ra vào những thời điểm không ngờ tới nhất, và nhiều khi là lúc bất tiện nhất cho bạn, vì bạn đang mải sống cuộc đời mình theo những thói quen cũ hoặc một chấp niệm về quá khứ:

• Một cơ hội công việc phù hợp với nhu cầu và sở thích của bạn, nhưng lại không có lương, mà bạn thì lúc nào cũng cần … thu nhập để trang trải cho các nhu cầu cơ bản và cả lối sống mà bạn đã quen sở hữu với mức lương ngàn đô.

• Một cuộc gặp tình cờ với bạn đời tương lai. Bạn sẽ vẫn lấy lý do bận rộn với sự nghiệp để không đầu tư đúng mức vào mối quan hệ này hay sẽ quyết định dành thời gian để phát triển nó?

• Một tình huống căng thẳng trong gia đình. Bạn sẽ lại phản ứng theo phản xạ tự nhiên hay bình tĩnh giải quyết vấn đề? Bạn sẽ ghi chép tỉ mỉ và rút ra bài học để lần sau hành xử hiệu quả hơn hay sẽ lại để nó trôi đi trong sự tất bật của ngày?

Điểm uốn thường được hiểu là một sự kiện bên ngoài xảy đến và bạn sẽ hành động ra sao để biến sự kiện đó thành một cơ hội phát triển.

Ví dụ: Covid-19 khiến nhiều người nhận ra rằng việc hy sinh sức khoẻ và gia đình cho công việc là không xứng đáng. Chưa kể nếu công việc đó lấy đi nhiều năng lượng của họ hơn là cho họ niềm vui. Và họ đã không nhận ra điều đó cho đến khi virus corona bỗng ở đâu không mời mà đến. Làn sóng bỏ việc The Great Resignation diễn ra trên khắp thế giới từ sau đại dịch Covid-19. Nhiều người đã nắm lấy cơ hội này và tạo ra những thay đổi tích cực trong sự nghiệp và cuộc sống của họ. Covid-19 là một điểm uốn của thế giới. Nó cũng là điểm uốn trong cuộc đời của nhiều người.

Nhưng mình tin rằng mỗi người có thể chủ động tạo các điểm uốn cho bản thân mà không cần đợi một tác nhân bên ngoài như Covid-19. Mình gọi đó là những điểm tự uốn - self-inflection point. Điểm tự uốn là khi một người nhận ra và quyết định vượt qua những điểm mù của bản thân và có đủ can đảm để làm điều đó.

Điểm mù là cách nghĩ, thói quen hoặc mô típ hành động có hại mà chúng ta không ý thức là mình mắc phải. Những điểm mù này làm giảm hiệu quả của các quyết định của chúng ta và ngăn cản chúng ta phát triển. Điều chúng ta cần làm là nhận ra các điểm mù này và chủ động tạo ra những điểm tự uốn.

Năm cách giúp bạn không ngừng tạo ra những điểm tự uốn để phát triển bản thân

#1. Nhận ra và thay đổi vòng lặp thói quen của bạn.

Vì điểm uốn thường xảy ra bất ngờ, bạn cần tập các thói quen tốt để sẵn sàng khi cơ hội đến. Bạn có thể đọc rất nhiều sách và biết vô số cách làm đúng trong một lĩnh vực nào đó, như dạy con, giao tiếp với bạn đời, hay quản lý cảm xúc trong công việc, nhưng nếu bạn không tự quan sát và nhận diện thói quen của chính mình, mọi điều bạn học chỉ là lý thuyết suông và không giúp ích cho sự phát triển của chính bạn.

#2. Viết kế hoạch hành động.

Kế hoạch giúp bạn ứng phó với các tình huống khó khăn bằng những hành động cụ thể được suy nghĩ từ trước vào lúc tỉnh táo. Mặc lòng, nhiều khả năng là kế hoạch sẽ thay đổi ngay khi bạn bước những bước đầu tiên, nhưng không vì thế mà bạn không cần viết chúng xuống. Hãy cập nhật kế hoạch của bạn càng sớm càng tốt ngay trước hoặc sau khi có thay đổi.

#3. Tập thiền.

Giúp rèn óc tò mò và óc tự nhận thức bản thân ở cấp độ vi tế nhất. Khi hiểu mình cần gì, bạn tăng khả năng nhìn thấy cơ hội khi nó đến. Khi hiểu mình cần gì, bạn cũng ít bám chấp vào nó hơn, từ đó có thể hành động một cách tự nhiên nhất để đạt được thứ bạn cần.

#4. Học điều mới mỗi ngày.

Mở rộng không gian tư duy của bạn bằng cách đọc, viết, suy nghĩ, và ghi chép hằng ngày. Thói quen học mọi lúc mọi nơi giúp bạn có nhiều ý tưởng và công cụ giải quyết vấn đề mà không bị rơi vào lối mòn trước những tình huống khó khăn.

#5. Viết nhật ký.

Nếu như ngồi yên tĩnh lặng và quán chiếu tâm mình là thiền trực tiếp - direct meditation, thì quan sát nội tâm bạn bằng cách ghi chép là thiền viết - writing meditation. Cả hai đều có những tác dụng riêng và bổ trợ tốt cho nhau. Ghi chép hằng ngày cho bạn không gian an toàn để bày tỏ cảm xúc và nhìn vào những lối suy nghĩ và hành xử của mình với óc phân tích lành mạnh để nhận biết chúng và thay đổi khi cần.

Lời kết

Giả sử, trong 12 tháng tới, bạn muốn đầu tư nghiêm túc vào bản thân. Hãy áp dụng khái niệm điểm tự uốn một cách triệt để. Hãy thiết kế những ngày sống của bạn sao cho bạn có nhiều khoảnh khắc nhận ra các điểm tự uốn nhất có thể.

Nhận ra là bước đầu tiên của thay đổi. Khi bạn đem điều gì đó từ vô thức sang hữu thức, bạn mang cho nó hình hài của sự sống. Điều gì đó có thể là một thói quen cảm xúc từ thuở bé vốn đã không còn hữu ích, một kỳ vọng không hợp lý, một góc nhìn méo mó về thực tế, một nỗi sợ không tên,… Khi bạn tách mình khỏi những điều vô hình nay đã trở thành hữu hình ấy, bạn có khả năng thay đổi chúng với một đôi mắt sáng suốt, một trái tim dịu dàng, và một đôi tay cương quyết.

🗓️ Notes 2 Life Design

Nếu bạn yêu thích những bài viết của Đông Labs, bạn sẽ càng hứng thú hơn với cộng đồng những người học tò mò và dũng cảm thử nghiệm cùng nhau qua từng dòng ghi chép. Một số workshop sắp tới gồm:

• Khóa học Ghi Chép Cảm Xúc (từ 9/9 đến 14/10): Lý thuyết và thực hành bốn bước ghi chép để quản lý cảm xúc với framework DORAE cùng cộng đồng dưới sự hướng dẫn của Tiên

• Gặp nhau offline (25/10) dành riêng cho thành viên Đông Labs tại TP.HCM

Tham gia cộng đồng

Share