Yazlığa gidenlerin kalabalığından kurtulan asıl İstanbul bir ay sonra ferahlayacak, içinde kalanlara safra atmış bir balon gibi yükselmiş, bulut tabakalarından kurtulmuş hissini verecek. Paris’in tiryakisi olan bir kısım halk da yazı beklerler ve tenhalaşan şehrin yazın birkaç misli daha güzelleştiğini, büsbütün Parisleştiğini ileri sürerler.

Gerçekten öyledir, büyük şehirlerin yazlık hallerinde ayrı bir hoşluk, bir kendini buluş, kendine geliş, başını dinleyiş, bir nekahete giriş benzerliği vardır.*

Edebiyatımızın dil cambazı, kelimelerinden lezzet akanı Refik Halid Karay, 1944 senesinde Tan Gazetesi’ndeki köşesinde yazlığa gitmeyenlerin psikolojisini anlatır. İstanbul’un, yaz mevsiminde çoğunluk şehirden elini eteğini çektikten sonraki günlerine dair yaptığı bu güzellemeyi çok severim.

Refik Halid’e göre geride kalanlar şehirle hiç olmadığı kadar samimi ilişkiler kurarlar. Yazları kalabalıktan azade aylak dolaşmanın tadı bir başkadır. Dükkanlara rahat rahat girip çıkmak, esnafla sohbet etmek, telaşsız caddelerde yürümek… Yazara göre şehrin özüne asıl bu vakitler varılır.

Ben de Ankara’da olduğum bu Ağustos ayında benzer duyguları hissediyorum. Şehir kışa göre oldukça tenha. Yollar bomboş; hele saat 12 ile 17 arası, yakıcı güneşin altında sokaklarda kimseler yok.

Müzeler, kitabevleri, sahaflar tek tük ziyaretçilerini ağırlıyor. Sinemalar neredeyse sinek avlıyor. Odyssey ile Spider Man de olmasa kepenk kapatacaklar. Oysa yazın Frigo eşliğinde serin serin film seyretmek ne güzeldir.

Hem sıcaklar hem de azalan etkinlik sayısı nedeniyle yavaşlayan şehirde yapılacak güzel bir diğer aktivite de kütüphaneye gitmek; üstelik bedava. Ankara’da çok kütüphane var ancak bence ulaşımı en kolay olanı Kızılay’da, dolmuş duraklarının biraz ilerisinde bulunan Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi. Devamlı önünden geçtiğim ancak bir türlü kapısından içeri giremediğim kütüphane. İşte şimdi bu aylak yaz gününü fırsat bilip şeytanın bacağını kırıyor ve kütüphanenin yolunu tutuyorum.

Sabahın erken saatlerinde kütüphane sakin. Güvenlik görevlisine ödünç alma birimini soruyorum. Girişten sola doğru ilerleyip birime varıyorum. Kütüphaneci ile görüşüyor, kimliğimle üyeliğimi gerçekleştiriyorum.

Sonra raflar arasında gezinmeye başlıyorum. Düşündüğümden daha küçük bir kütüphaneymiş. Ekseriyetle edebiyat eserleriyle dolu rafları ağır ağır tarıyorum. Özellikle Amerikan-Kanada edebiyatına geniş yer ayrılmasına buna karşılık Rus edebiyatı ile Japon edebiyatının çok dar olmasına şaşırıyorum.

Madem artık ben de halk kütüphanesine üye olan havalı bir kızım o halde ilk ödünç kitabımı almalıyım diye düşünüyorum. Adnan Ötüken’de tek seferde üç kitap ödünç alabiliyorsunuz ve okumak için on beş gün süreniz var. Eğer on beş günde bitiremezseniz bir on beş gün daha uzatabiliyorsunuz. Ben de raflardan ilgimi çeken üç kitabı alıyor, incelemek üzere heybetli kırmızı berjere oturuyorum

Aldığım ilk kitap Louis Aragon’un Basel’in Çanları. Çevirisi Attila ilhan’a ait bu kitap yazarın “Gerçek Dünya” roman dizisinin ilk kitabı. Roman 1910’ların Fransa’sında işçi sınıfı, ayaklanmalar, tarihi olaylar ekseninde toplumsal bir panorama çiziyor. Açıkçası kitabı daha önce görmemiştim. Başlığında şehir adı geçen, tarihi romanlar genelde ilgimi çeker. Buna bir de çevirinin Attila İlhan’dan olması eklenince iyice meraklanıyorum.

İkinci kitabım Dante’nin Rime’si. Şairin erken dönem lirik şiirlerini bir araya getiren kitap Yapı Kredi Kazım Taşkent serisinden. Bu kış okuyacağım ağır metinlerden biri olabilecek İlahi Komedya’dan önce Rime’yi okumak ısınma turu gibi olabilir. Zira buradaki şiirler İlahi Komedya’ya giden yolu açan şiirlermiş.

Gelelim yazın başından beri okumak istediğim ama bir türlü sıra gelmeyen İnatçı Keraban’a. Çocukluğumda hayal gücümü besleyen, hem eğlenceli hem de maceralı dünyalara dalmamı sağlayan Jules Verne’e yeniden döneceğim için çok heyecanlıyım.

Aslında her şey Sanat Dünyamız’ın son sayısında Sezin Romi’nin Jules Verne’nin İzinde yazısını okumamla başladı. Romi, sanatçı Hüseyin Bahri Alptekin’in 1990’lardan 2000’lerin başına kadar Jules Verne’nin İnatçı Keraban’ının izinde ürettiği işlerden bahsediyor.

Alptekin’in sanat pratiğinde Jules Verne öyle büyük bir yer tutar ki sanatçı Deniz Fili Seyahat Acentası adında bir şirket kurar ve kitapta Keraban Ağa’nın gerçekleştirdiği Karadeniz turunun aynısını planlar.

Plan kısaca şöyledir: Alptekin 2003’te bir dizi küratör, mimar, müzisyenle birikte İstanbul’dan gemiyle yola çıkacak Varna, Köstence, Odessa, Sivastopol gibi Karadeniz limanlarına uğrayıp tekrar İstanbul’a dönecektir.

Ancak tur hiçbir zaman gerçekleşmez. Alptekin yine de ürettiği işlerle Karadeniz coğrafyasını, yolları ve Jules Verne’i hep odağında tutar. Hatta 2000 yılında İstanbul’daki Fransız Kültür Merkezi’nde “Jules Verne’in İzlerinde” isimli bir sergi açar.

Romanın konusu gerçekten çok ilginç. İstanbul’da yaşayan zengin tüccar Keraban Ağa Boğaz’ı geçmek için uygulamaya konulan cüzi miktardaki ücreti ödememekte inat eder ve karşıya geçmenin tek yolu olarak tüm Karadeniz’i dolaşmaya karar verir. Böylece İstanbul’dan Karadeniz kıyılarına, Kırım’dan Kafkasya’ya uzanan absürt ve macera dolu yolculuğu başlar.

Benim gibi seyahat anlatıları okumaya bayılan, özellikle çılgın karakterleri seven biri için roman biçilmiş kaftan. 19. yüzyıl İstanbul’unu, Osmanlı’nın gündelik hayatını, farklı coğrafyalardaki alışkanlıkları okumak da cabası.

Seçtiğim kitapların sevinciyle ödünç alma işlemlerimi gerçekleştirmek için makineye doğru yöneliyorum. Kimlik numaramla giriş yapıp kitapları okutuyorum. İşlem tamam. Artık okunmayı bekleyen üç güzel kitabım ve en fazla bir ay sürem var.

Kütüphaneden çıktıktan sonra acıktığımı hissediyor ve döneri epeydir çok övülen Cici Piknik’e gidiyorum. Küçücük dükkan öğle saati olduğundan inanılmaz kalabalık. Dürüm ile ayran söylüyor, dışarda zar zor yer buluyorum. Döneri fena değil ama başka yerlerde daha iyisini yediğimi itiraf etmeliyim.

Karnım tok sırtım pek olduğuna göre dolmuş durağına doğru yürüyebilirim. Bir an önce eve gidip İnatçı Keraban’a başlamak için can atıyorum. Kahvemi de evde içerim artık.

*Refik Halid Karay, Yazlığa Gitmeyenlerin Psikolojisi

Yaz gelince üstümüze ister istemez bir rehavet çöküyor. Elbette bunda havaların büyük payı var. Sıcaklıkların mevsim normallerinin üzerinde seyretmesi insanı hem bedenen hem de zihnen zorluyor. Ciddi, zahmetli işlere girişmekten kaçınıyoruz. Hele bir de bütün kış çalıştıysak, elimizdeki kısacık tatili mümkün olduğunca rahat geçirmek istiyoruz.

Bu hal okuma tercihlerimize de yansıyor. Kolay okunan, keyifli metinlere yöneliyoruz.

Geçtiğimiz kış benim için epey yoğun okumalarla geçti. Savaş ve Barış tek başına ciddi bir mesaiydi. Şimdi ise uzun zamandır okumayı ertelediğim kitaplara sıra geldi. Listemde roman da var deneme de. Hatta hepimizin ihmal ettiğini düşündüğüm şiir de. Çoğunluğu çeviri metinler olsa da Türkçe edebiyatı da ihmal etmedim.

Yaz için hazırladığım listedeki kitaplar rastgele seçilmiş değil, ruhen birbirlerini tamamlıyorlar.

Hiçbiri yüksek tempolu olay örgüleri üzerine kurulmamış. Hepsi dünyayı biraz daha dikkatli görmeye, gündelik olanın ardındaki hikayeyi anlamaya çalışan metinler. Örneğin; Natalia Ginzburg Akşamın Sesleri’nde bir aile yemeğinden, Münir Göle Yol Durumu’nda seyahat ettiği şehirlerdeki küçük ayrıntılardan, Tom Robbins B, Bira’da sıradan bir içecekten kültür ve medeniyet tarihine uzanan bir dünya yaratıyor.

Kitapların büyük bölümü yolculuk üzerine. İster fiziksel ister zihinsel olsun bütün yolculuklar bir yere varmaktan çok değişmekle ilgili. Salman Rushdie’nin Kişot’u Amerika’yı boydan boya kateden modern bir yol hikayesiyken, İlhami Algör’ün Jül Vern Seyahat Acentesi yolculuk fikrini hayaller üzerinden kuruyor. Jean-Michel Guenassia’nın İflah Olmaz Optimistler Kulübü ise 1959 yılında on iki yaşında olan bir çocuğun, dönemin entelektüelleri arasındaki büyüme yolculuğunu anlatıyor.

Geçmiş ve hafıza kitapların neredeyse tamamında belirleyici bir unsur. Mahmud Derviş İşte Böyle Yarattım Şiirimi’de poetikasını nasıl kurduğunu, şiirinin köklerini dile getirirken, Erol Üyepazarcı Şerlok Holmes ile Cingöz Recai’nin İzinde Bir Kitap Kurdu’nda hocası Reşad Ekrem Koşu ile ilişkisinden Beyazıt Sahaflar Çarşısı’ndaki günlere kadar kitaplarla örülü yaşamından dem vuruyor.

Listenin belki de en belirgin özelliği okurlardan yavaş okunmayı talep etmesi. Bunlar altını çizerek, ara vererek okunacak metinler. Özellikle Tarjei Vesaas’ın 61 Şiir’i ve Rachel Cusk’ın Son Akşam Yemeği okuru ağırdan almaya, sindire sindire okumaya davet ediyor.

Yaz kokuları beni benden aldığında, başımı kaldırıp gündüz düşlerine dalmama izin verecek kitaplar bunlar. Evde, plajda ya da bir ağacın gölgesinde, nerede olursam olayım, gazoz içmek ya da dondurma almak için gönül rahatlığıyla elimden bırakabileceğim, sonra da kaldığım sayfaya aynı keyifle dönebileceğim kitaplar. Umarım bu liste yaz boyunca size de eşlik eder.

Hepinize güzel bir yaz ve iyi okumalar dilerim.

Ahmet şaştı. Bu tür işportacılar Ulus’ta bulunur. Bunlar da Kızılay’a aktılar artık. Eskiden Tezkan mağazası da Ulus’taydı. Yokuşun orda. Artık kendini bilen Ankaralılar alışverişi Kızılay’da yapıyorlar. Ucuz ev nevalesi düzmeğe meraklı memurlar bile, Hale değil, Gima’ya gidiyorlar artık. Ahmet için Ulus’tan alınmış bir malın hiçbir değeri yoktur. Aldığı her şey için “Kızılay’dan alındı” cümlesini eklemek isterdi daha çocukken.*

Ülkemizde büyük şehirlerde iki tür pazar kuruluyor; biri semt pazarı diğeri sosyete pazarı. Semt pazarları taze sebze-meyve, balık, peynir çeşitlerinin yanında ev gereçleri, çorap, iç çamaşırı gibi ufak tefek eşyaların da satıldığı pazarlar.

Bir de sosyete pazarları var. Bunlar semt pazarlarından farklı olarak sebze meyvenin değil, giysilerin, ev tekstilinin, mutfak eşyalarının ve aksesuarların tezgâhlara yayıldığı pazarlar. Asıl ayırt edici özellikleri ise ünlü markaların ihraç fazlası ürünlerini oldukça uygun fiyatlarla satışa sunmaları. İşte "sosyete pazarı" adını da buradan alıyorlar. Zara, Mango, LCW, Penti gibi markaların tişörtleri, elbiseleri birebir etiketleriyle tezgahlarda yer alıyor. Böylece “sosyetenin” giydiği markaları dar gelirli vatandaşlar da satın alabiliyor. Bir tür amme hizmeti.

Oldum olası pazarlara meraklı biri olarak Ankara'daki sosyete pazarlarını öğrenmem de uzun sürmedi. Geçtiğimiz perşembe rotamı Sıhhiye'deki sosyete pazarına çevirdim.

Ankara’da her yol Kızılay’a çıkar diye bir söz var. Gerçekten de toplu taşımayla bir yere gidecekseniz büyük ihtimalle önce Kızılay’a gitmeniz gerekiyor. Ben de sabah erkenden kalkıp kahvemi içiyor ve evimin önündeki caddeden Kızılay minibüsüne biniyorum.

On beş dakikalık bir yolculuktan sonra Güvenpark’ta, minibüslerin son durağında iniyorum. Kızılay yine formunda. İşe gidiş saatini geçmiş olmamıza rağmen yoğun bir insan ve araç seli var. Kızılay AVM’nin önünden karşıya geçiyorum ve Atatürk Bulvarı boyunca yürümeye başlıyorum. Ankara’da en sevdiğim, devasa ağaçlarının gölgesinde yürümekten en çok keyif aldığım cadde burası.

Loşluğu, genişliği, binbir çeşit mağazası, duraklarda bekleyen insanlarıyla Atatürk Bulvarı hem bir şenlik duygusu veriyor hem de ince bir hüzün. Çok tanıdık, biraz da yabancı. Bir yanıyla Elmadağ-Harbiye arasında uzanan Cumhuriyet Caddesi, diğer yanınıyla Tiflis’teki Rustaveli.

Hiç bitmesin istediğim Bulvar’dan sağa dönüyor, Sıhhiye Kavşağı’ndan Abdi İpekçi Parkı’na giriyorum. Girer girmez her yanı saran yasemin kokularıyla mest oluyorum.

Parkın ortasına geldiğimde ise devasa Eller heykeliyle karşılaşıyorum. Eller, 1979 yılında heykeltıraş Metin Yurdanur tarafından yapılmış. Sanatçı, çalışan ve üreten elleri görünür kılmak istemiş. Formu bana Sovyet heykeltıraş Ernst Neizvestny'nin insan bedenini merkeze alan anıtsal heykellerini hatırlatıyor.

Parktan çıkarak pazara giriş yapıyorum. Pazar hemen parkın çıkışında, sokağa yayılmış tezgahlarla başlıyor. Asıl pazar üstü kapalı bir alanda ama oraya sığmayan tezgahlar sokağa taşmış. Bu taşan tezgahlarda meyve, yufka, yumurta, Beypazarı kurusu gibi yiyecekler sergileniyor.

Kapalı pazar alanına doğru yöneliyorum. Girişte ilk dikkatimi çeken Penti’nin iç çamaşırları oluyor. Beş tanesi 200 lira. “Orijinal Penti”, “Etiketli” diye bağırıyor pazarcı. Kadınlar tezgaha yığılmış, seçiyorlar. Malı gerçekten de kaliteli görünüyor.

İçerlere doğru ilerliyorum. Halılar, kilimler, hazır dikilmiş tüller… Neler var neler. Bu tezgahlar daha sakin; başlarında tek tük müşteri var. Onlar da satıcıyla tüllerin ölçülerini tartışıyorlar.

En fazla insan kalabalığı ne alırsan 100, 200 tezgahlarında. Bu tezgahların çoğunluğu tişört, bluz satıyor. Ben de kadınları yararak araya giriyor, tezgahı karıştırıyorum. Açık mavi, çiçekli, kısa kollu bir gömlek buluyorum ama bedeni büyük görünüyor. Kararsızca bir süre elimde tutuyorum; bırakırsam hemen kapıyorlar çünkü. Tezgahı biraz daha karıştırsam da hiçbir şey bulamıyorum. Elimdekini de almaktan vazgeçip uzaklaşıyorum.

İnsanlar nerede yığılmışsa oraya doğru seyirtiyorum. Çünkü biliyorum ki orada batan geminin malları var. Nitekim yine bir kalabalığı ite kaka, uzaktan ne sattığı belli olmayan bir tezgaha ulaşıyorum. Güneş gözlükçü çıkıyor; ne alırsan 100 lira. Önce gözümle hepsini tarıyorum. Neredeyse güncel bütün modeller var. Bir-iki tanesini takıp ayna sırası bekliyorum. Beyaz çerçeveli bir tanesini alıyorum. Plajda takarım diyorum.

Birkaç hafta önce geldiğimde sabunluk, sürahi aldığım bir tezgah vardı. Onu arıyorum ama bulamıyorum. Bazı tezgahlar devamlı olmuyor. Mesela gözlükçü haftaya olmayabilir. Bunlar daha çok bir parti malı çok ucuza satıp gidenlerden.

“Sosyete” elden düşme ürünlere meral saldı zaar. Zira son zamanlarda sosyete pazarlarında ikinci el tezgahları da yer almaya başladı. Buralarda biblolardan çantalara, kitaplardan elbiselere tek tük ikinci el ürünler yer alıyor. Yalnız bunlar kapalı pazar alanının çeperlerinde konumlanıyorlar. Kendilerine son anda yer bulmuş gibiler.

Bugün normal alanda dişime göre pek bir şey bulamadığımdan son umut ikinci elcilere bakınıyorum. Japon işi, çok güzel iki çay tabağı görüyorum. Ama biliyorsunuz biz de bir takım altı adetten oluşur. Geleneği bozmamak adına üzülerek bırakıyorum.

Şansıma büyük bir kitap tezgahına rastlıyorum. Pazarcı, Hacettepe psikoloji öğrencisi olduğunu söyleyen bir kızın Adler’in, Jung’un, Freud’un kitaplarını bulmasına yardım ediyor. Beş-altı kitap buluyorlar. Kitaplar genelde 80-100 lira arasında. Üstelik Hikmet Hükmenoğlu’nun romanları gibi yeni olanlar da var. Elden geçirdikçe birkaç ilginç kitaba rastlıyorum. Mesela Buket Uzuner’in daha önce görmediğim bir seyahat güncesine rastlıyorum. Kadim dostlarımdan Oktay Akbal’ı görüyor, gülümsüyorum.

Bir yandan sıcak, bir yandan kalabalık… Epeyce yorulduğumu hissediyorum. Bir simit alıp tekrar Abdi İpekçi Parkı’na giriyor, oturmak için gölge bir bank arıyorum. Yaşlı teyzeler, amcalar gölgelere çoktan yerleşmişler. Zar zor bir kenarcığa ilişiyorum.

Simidimi yerken etrafı, memleketimin insanlarını seyrediyorum. Sigarasını tüttürürken kocasından şikâyet eden ev hanımlarını, cebindeki üç kuruşla bir poşet öte beri alabilmiş yaşlı kadınları, ağlayan çocuğunu peşi sıra sürükleyen anneleri, karısının "Hadi biraz çık dışarı," diyerek evden uğurladığı belli olan emeklileri...

Simidim bitiyor, kalkıyorum. Yine Bulvar'dan, bu kez Kızılay'a doğru yürüyorum. Az sonra Yapı Kredi'nin önünden karşıya geçip minibüse biniyorum. Çantamda bir kitap, bir güneş gözlüğü; aklımda ise sabahtan beri seyrettiğim onlarca yüz... Parklardaki banklarda, pazar tezgâhlarında, minibüs kuyruklarında hep aynı telaş, aynı küçük sevinçler. Bazen bir şehri anlamak için pazarlarına gitmek gerekiyor. Pazar insanları şehir hakkında çok şey anlatıyor.

*Sevgi Soysal, Yenişehir’de Öğle Vakti, Bilgi Yayınları

Sevgili Adalet Hanım,

Okul mudur, sirk midir, Babil Kulesi midir, her neyse işte oradan çıkıp kendimi köşedeki bistro’ya attım bugün… Bir jambonlu sandviç, iki bira… Sonra yağan yağmuru bahane edip bir sinemaya daldım. Blue Collar isminde nefis bir Amerikan filmi oynuyordu… Genç bir çocuk çekmiş… İşçiler, sarı sendikalar, hükümetle sendika yöneticilerinin üç kağıtları ve çeşitli usullerle ezilen satın alınan, öldürülen, … yapılan, ortada bırakılan, birbirlerine düşürülen işçiler üzerine bir filmdi… *

İlk filmim sabah on birde. Erken geldiğim için önce Kuğulu Park’a uğruyorum. Hava mis gibi. Bu sene yağmur epeyce yağdığından ağaçlar, bitkiler coşmuş. Etrafa yayılan kokular sanki yeni günü kutluyor.

Havuza doğru yaklaştığımda suyun boşaltılmış olduğunu ve iki görevlinin havuzu foşur foşur yıkadığını görüyorum. Siyah-beyaz bütün kuğular toplanmış, uslu uslu bekliyorlar. Bir banka oturup bir süre onları seyrediyorum.

Sonra Starbucks’a gidip kahve ve peynirli simit alıyorum, dışarıdaki masalardan birine kurulup yiyorum. Bu arada gideceğim filmlerin konularına ve yönetmenlerine bir kez daha göz atıyorum.

Filme daha yarım saat var. Çıktığından beri aklımda olan Dag Solstad'nın son kitabını almak üzere YKY'nin yolunu tutuyorum. İçeride kimsecikler yok. Kapağıyla sarı sarı ışıldayan kitap, yeni çıkanlar rafında hemen gözüme çarpıyor.

Nihayet! Mutluluk. Dag Solstad’nın biz okurlara bir nevi vedası. Yazar metni 2022 yılında yazıyor ve eşine ölümünden sonra yayımlanmasını vasiyet ediyor. Kitap her ne kadar anlatı sınırlarında gezinse de roman olarak niteleniyor; zamana, hafızaya, çocukluğa ve aileye dair otobiyografik bir roman.

Solstad, çocukluğuna ait ama yıllar sonra yeniden beliren bir bilgiden söz ediyor. On bir-on iki yaşlarındayken kendisini komünist olarak nitelediğini, fakat bunu hayatında en çok değer verdiği insan olan babasına hiç söylemediğini anlatıyor. Babasını üzmekten ve hayal kırıklığına uğratmaktan korkmuştur. Yıllar sonra geri dönen bu anı, onu yazmaya sevk ediyor.

Solstad'ın peşine düştüğü şey aslında bir anıdan çok, hafızanın insanı yıllar sonra bile nasıl biçimlendirmeye devam ettiği sorusu gibi görünüyor. Gün içinde izleyeceğim iki filmde de karşıma çıkacak meselelerden biri bu.

YKY’den çıktıktan sonra Kült’e doğru ilerliyorum. Beş-on dakika fuayede oturup etrafı kokluyorum. Festival ortamlarını çok severim. Bir insan topluluğunun sabah sabah bir filmi seyretmek üzere bir salonda toplanması bana hala muhteşem gelir.

On bir seansında iki salonda iki ayrı film var. Ben Çinli yönetmen Chouwa Liang’ın Replika adlı filmine giriyorum. Film, yapay zeka ile romantik ilişkiler kuran üç Çinli kadın üzerinden yalnızlık, modern hayat ve duygusal ihtiyaçlar arasındaki karmaşık ilişkiyi inceliyor.

Yapay zeka ürünü arkadaşlıklar son yıllarda Çin’de oldukça yaygın durumda. Özellikle kadınlar hayallerindeki partnerin avatarını oluşturuyor ve bu avatarla ilişki kuruyorlar. İş yerinde bir sorun yaşadıklarında onunla dertleşiyor, yeni bir kıyafet aldıklarında ona gösteriyorlar.

Filmin izlediği üç kadının yaşamları birbirinden farklı olsa da AI partnere yönelmelerinin nedenleri benzer görünüyor. Duygusal yoksunluk bu nedenlerin başında geliyor. Sevgisiz ailelerde büyüme, evlilikte ev içi emeğin görünmemesi ve karşılıksız kalması gibi durumlar kadınları bir kaçışa sürüklüyor. Yapay zeka burada en çabuk ulaşılan araç aslında.

Ancak burada kurulan ilişki karşılıklı değil, tek taraflı ve kendini yansıtan bir ilişki. Sanal partner cevap veriyor ama bu cevaplar bir anlam, bir değer içermiyor. Anlamı kullanıcı üretiyor. Dolayısıyla kadınlar sürekli onaylandıkları bir ilişkinin içinde sahte mutluluklar yaşıyor.

Bu anlamda film teknolojinin hayatımızı, ilişkilerimizi ele geçirmesini değil çoktan içi boşalmış, kopmuş sosyal ilişkilerin bireyler üzerinde yarattığı tahribatı görünür kılıyor.

İkinci filmim on dört seansında. Karnım acıktığından en yakın büfede bir şeyler atıştırmaya gidiyorum. Festivallerde film aralarını iyi değerlendirmek lazım. Yoksa sonunda bitap düşebiliriz.

Tam vaktinde salonun kapısındayım. Seyredeceğim film Macar sinemasının öncü yönetmenlerinden Judit Elek’in ilk uzun metraj filmi Karadaki Ada. Film, Budapeşte'de yalnız yaşayan yaşlı bir kadının geçmişe ve ince zevklere duyduğu özlem üzerine.

Değişen zamana uyum sağlayamayan yaşlı kadın büyük şehrin ortasındaki kocaman evinde (adasında) yalnız yaşıyor. Ancak bir süre sonra komşularının ısrarlarına dayanamayarak evini daha küçük bir evle değiştirmeye karar veriyor. Bundan sonra kadının evine gelen alıcılarla, yabancılarla daha da artan yalnızlığını seyrediyoruz.

Film ilk bakışta küçük bir insan hikayesi gibi görünse de giderek toplumsal bir resme dönüşüyor. Benim en çok ilgimi çeken de burası oluyor. 1960’ların Budapeşte’sindeki kalabalık aileler, konut krizi ve ev değiş tokuşu meselesi sosyolojik analize muhtaç görünüyor.

Filmi dönemin Macaristan’ının siyasal bağlamına yerleştirince, ev değiştirme meselesi çok daha anlamlı hale geliyor. 1960’ların sonundaki Macaristan, 1956’daki Macar Devrimi’nin bastırılmasından sonra görece yumuşamış sosyalist bir dönemi yaşıyordu. Devlet, siyasi sadakat karşılığında halka daha iyi yaşam koşulları sunmaya çalışıyordu. Ancak özellikle Budapeşte’de ciddi bir konut sorunu vardı. İnsanlar küçük dairelerde, çoğu zaman birkaç kuşak birlikte yaşıyordu.

Bu nedenle filmdeki ev takası yalnızca kişisel bir tercih değil. Sosyalist sistemde konut büyük ölçüde devlet tarafından tahsis edildiği için, kimin ne kadar yaşam alanına sahip olduğu toplumsal bir meseleydi. Bu nedenle tek başına yaşayan yaşlı bir kadının iki odalı büyük bir dairede oturması, sistemin verimliliği açısından sorgulamaya açıktı.

Ancak yönetmen Judit Elek’in dikkatimizi çekmek istediği nokta başka. Devletin ve toplumun gözünde daire dağıtılması gereken bir mal olsa da yaşlı kadın için alışkanlıklar, kayıplar ve kimliğin yuvası. Dolayısıyla film, bürokratik mantığın göremediği bu insani boyutu görünür kılıyor.

Bu yüzden ev değişimi aynı zamanda kuşak değişiminin de sembolü. Yaşlı kadın, savaş öncesi Macaristan’ın ve eski Budapeşte’nin temsilcisi gibi. Onun evden ayrılması yalnızca bir taşınma değil, eski dünyanın da yavaş yavaş sahneden çekilmesi anlamına geliyor.

*Mektuplaşmalar, Memet Baydur ve Adalet Ağaoğlu, İletişim Yayınları

Piyer, başına gelenlerden ve ihtiyar masonla tanışmasından sonra giderek sade ve ahlaklı bir yaşam fikrine yöneliyor. İsa’nın Taklidi doğru yaşam konusunda Piyer’e rehber oluyor. Dünyevi isteklerden uzaklaşmayı ve tevazu sahibi olmayı öneren kitap, önceki gösterişli ve sahte hayatını geride bırakması için Piyer’e ilham veriyor.

Piyer elbette kitabı okur okumaz değişmiyor. Kempis’in fikirleri Piyer’in ruhuna ancak tohumları ekiyor. Olgunlaşması için ise yaşamın içinde pişmesi gerekiyor.

Dönüşüm

Petersburg’a gelişinden bir hafta sonra Piyer ihtiyar mason Bazdeyev’in ona tembihlediği kişiyle görüşüyor. Bir takım ritüelleri gerçekleştirdikten sonra masonluğa adım atıyor.

Masonluk, Piyer’in içinde filizlenmeye başlayan dönüşümü somut davranışlara dökmesini sağlıyor. Yoksullara yardım etmeye, himayesindeki köylülere okul, sağlık ocağı gibi hizmetler sunmaya başlıyor. Yardımcılarına köylülere fazla iş yüklenmemesi hususunda emir veriyor. Yakınındakiler yaptıklarını şaşkınlıkla karşılasalar da geri durmuyor.

Savaş ve Barış’ın Piyer’den sonra sevdiğim bir diğer karakteri Prens Andrey. Petersburg’un önde gelen ailelerinden birinin oğlu olan Prens Andrey’in Piyer’in aksine net ve kararlı bir kişiliği var. Ancak Andrey’de de hayata karşı bazen umutsuz bazen de aşırı mutlu haller mevcut. Özellikle karısını kaybettikten sonra girdiği derin buhran, bakışını tamamen karartıyor.

Piyer ile Andrey’in arası oldukça iyi. Zaman zaman bir araya gelip sohbet ediyorlar. Piyer, Andrey’in bunalıma girip kendini çiftliğine kapattığını öğrendiğinde Andrey’i görmeye gidiyor. Havadan sudan konuştuktan sonra Piyer köylülere yardım etme, onlar için sosyal imkanları arttırma faaliyetlerinden bahsetmeye başlıyor. Andrey bu konuda Piyer gibi düşünmüyor. Şöyle söylüyor:

“Sen köylüleri içinde bulunduğu hayvanlık durumundan kurtarıp onlarda ruhsal ihtiyaçlar uyandırmak istiyorsun. Bence mümkün olan tek mutluluk hayvani olandır. Ben onlara imreniyorum, sen ise onları birer Andrey yapmak istiyorsun. Hem de onlara benim aklımı, duygularımı, sahip olduğum imkanları vermeden.”

Ve devam ediyor:

“Köylülerin işlerini hafifletmek istiyorsun. Oysa bizim için zihnimizi yorarak çalışmak nasıl bir ihtiyaçsa onlar için de bedenleriyle çalışmak aynı şekilde bir ihtiyaç. Sen düşünmeden duramazsın, köylüler de tarlayı sürmeden duramaz. Bunu yapamazlarsa ya meyhaneye girerler ya da hastalanırlar. Ben nasıl onların bu korkunç beden çabasına dayanamazsam onlar da benim gibi bedeniyle bir çaba harcamadan dururlarsa şişmanlar ve ölürler.”

Herder’in Gölgesi

Andrey’in sözleri karşısında Piyer evrensel doğruluktan dem vuruyor. Dünya her ne kadar yalandan ve kötülükten ibaret olsa da evrende doğruluğun olduğunu, insanların dünyanın evlatları oldukları kadar evrenin de evlatları olduğunu söylüyor. Piyer şöyle devam ediyor:

“Ben ruhumda o uçsuz bucaksız, o uygunluk içinde bulunan bütünün bir parçası olduğunu hissetmiyor muyum? Bu sayısız varlıklar arasında, daha alçak varlıklarla daha yüksek varlıklar arasında bir halka, bir basamak olduğumu hissetmiyor muyum? Bitkilerden insana giden bu merdiveni görüyor hem de belirli olarak görüyorsam, alt ucunu göremediğim, alt ucu bitkiler arasında kaybolan bu merdivenin benimle bittiğini, daha ileriye, daha üstün varlıklara doğru gitmediğini neden düşüneyim? Hissediyorum ki benden başka, benden üstün ruhlar yaşıyorlar ve evrende doğruluk vardır.”

Andrey, bu düşüncelerde Herder doktrininin etkisi olduğunu söylüyor. Özellikle evrende hiyerarşik-organik bir düzen bulunduğu düşüncesi oldukça Herderci görünüyor. Johann Gottfried Herder, 18. yüzyıl Alman düşüncesinin ve tarih felsefesinin inşasında rol oynayan önemli bir filozof.

Herder’e göre dünya organik bir bütündür. Her varlık, bütünün içinde anlamlıdır. Hiçbir şey birbirinden bağımsız ve izole değildir. Piyer’in evreni kopuk varlıklardan oluşan bir yer gibi değil de birbirine bağlı canlı bir bütün gibi görmesi Herder düşüncesini tasdik ettiğini gösterir.

Piyer’in merdiven metaforunda ortaya koyduğu varlıklar alemindeki süreklilik fikri de Herder’in düşüncesine çok yakındır. Herder’e göre insan doğanın devamı olan, gelişmeye açık bir ara halkadır. Evrendeki düzenin ve hakikatin bilgisine erişmeye doğru sürekli bir oluş halindedir. Dolayısıyla Piyer’in köylülerin gelişmesi için harekete geçmesi, bu düşüncenin pratiğe yansıması olarak okunabilir. Zira Piyer’in köylülerin eğitim, sağlık ve daha insani koşullara sahip olması gerektiği fikri sadece iyilikseverlik değil, insanın geliştirilebilir olduğuna dair bir inançtır.

Andrey’in itirazı da tam bu noktadadır. Andrey’e göre insanın yetiştiği koşullar doğasını belirler ve bu doğa değişmez. Köylü köylü olarak kalacaktır; bedensel emeği onun doğal halidir. Bu nedenle Andrey Piyer’in idealizmini safça bulur. Andrey’e göre Piyer iyi niyetlidir ama gerçeklikten kopuktur. Rus köylüsünü yeterince tanımaz, tepeden müdahalelerle onu değiştirmeye çalışır.

Piyer’in asıl yanlışı köylüye eksik ve tamamlanması gereken bir varlık olarak bakmasıdır. Andrey’e göre bu fikirler Avrupa düşüncesinin soyut idealleridir, Rus köylüsünün gerçek yaşamıyla tam olarak örtüşmez. Piyer’in çabası nafiledir.

Tolstoy bu tartışmada henüz açıkça taraf olmaz. Piyer’in idealizmini de Andrey’in karamsar gerçekçiliğini de aynı dikkatle dinler.

Devamı gelecek…

Piyer’in fiziksel yolculuğu kesintiye uğruyor ancak içsel yolculuğu başlıyor. Handa zorunlu olarak verdiği mola içindeki karmaşanın duraklaması için fırsat yaratıyor. Piyer zihnini netleştirmek istiyor ancak hâlâ yolda ve arayış içinde. Bu nedenle mola yeri Piyer’in dönüşümü için bir eşik-mekân anlamına geliyor.

Ayna etkisi

Uşağı, Piyer’e handa vakit geçirmesi için bir kitap veriyor. Kitap Madam Suza’nın mektup şeklinde yazılmış romanı. Romanda Amélie de Mansfeld adındaki bir kadının yaşamında dürüst kalabilmek için verdiği mücadele ve bu sırada çektiği acılar anlatılıyor.

Madam Suza kimdir diye baktığımda, tam adının Adelaide Filleul, Marquise de Souza-Botelho olduğunu ve 1761-1836 yılları arasında yaşadığını öğreniyorum. Souza’nın, kadın merkezli duygusal Fransız roman geleneğinin ortaya çıkışında büyük katkısı olmuş. Ayrıca, Fransız Devrimi sırasında romanı siyasi düşüncelerin taşıyıcısı olarak kullanan önemli yazarlardan biriymiş.

Madam Souza, Piyer’in de okuduğu ilk romanını devrim sırasında sürgüne gittiği Londra’da yazıyor. Duygusal ve kısmen otobiyografik olan ve mektuplar şeklinde ilerleyen roman, evlilik ve kadınların toplum içindeki konumu üzerine incelikli bir bakış sunuyor.

Piyer’e öylesine verilmiş gibi görünen kitap elbette bilinçli bir seçim. Roman, duygusal olarak karmakarışık ve çıkış yolu arayışında olan Piyer için bir durak. Zira romanda Adéle’nin gerçek aşk ile toplumsal beklentiler arasındaki sıkışmışlığını, kararsızlıklarını ve gecikmiş itiraflarını Piyer de yaşıyor. Düellodan sonra kendine açık bir şekilde sorduğu “Doğru ve iyi nedir?” sorusunu Adéle de soruyor. Bu bakımdan Piyer Adéle ile duygudaşlık kuruyor. Piyer hislerini net bir şekilde ilk defa görme fırsatı buluyor. Adéle onun için bir ayna etkisi yaratıyor.

Tolstoy kitabı nihilist olarak niteliyor. Ancak burada kastedilen felsefi bir nihilizmden çok, karakterlerin yaşadığı duygusal çözülme ve ahlaki belirsizlik hissi gibi görünüyor.

Eşik

Kitabı bıraktıktan sonra Piyer’in dikkatini kaldığı odayı paylaştığı ihtiyar adam çekiyor. Adam din kitabı olduğunu tahmin ettiği bir kitap okuyor. Ayrıca parmağında masonluğun sembolü olan bir yüzük taşıyor. Piyer gözlerini dikip adama uzun uzun bakıyor ve bir süre sonra kaçınılmaz olarak konuşmaya başlıyorlar. İhtiyar, Piyer’i tanıdığını ve başından geçen talihsiz olaylardan haberdar olduğunu belirtiyor.

Piyer’in adama doğrudan “Siz mason musunuz?” diye sorması üzerine sohbet derin sulara dalıyor. İsmi Joseph Alekseyeviç Bazdeyev olan ihtiyar mason, Piyer’in yaşadığı hayatın yanlış olduğunu, dağınık ve amaçsız bir hayatın insanı çöküşe götüreceğini söylüyor. İnsanların mutsuzluğunun sebebinin Tanrı’dan ve hakikatten kopmak olduğunu, gerçekliğe yalnızca manevi bir uyanışla ulaşılabileceğini vurguluyor.

Bazdeyev’in bu sözleri Piyer’in üzerinde büyük etki uyandırıyor çünkü yaşadığı ruhsal krize dokunuyor. Mason Bazdeyev’in yaptığı, Piyer’in zihninde dağınık halde bulunan anlam sorularını manevi bir çerçeve içine oturtmak oluyor.

Piyer ilk defa anlaşıldığını hissediyor. Sahte ve yüzeysel ilişkilerle dolu aristokrat dünya gözüne giderek daha küçük görünüyor. İnsanlara iyilik yapmak, işe yaramak isteyen Piyer, Bazdeyev’in masonluk teklifine sıcak bakıyor. İlk kez bir amaca kendini yakın hissediyor.

Devamı gelecek…

Savaş ve Barış kolay ilerleyen bir roman değil, daha doğrusu savaş sahneleri zor ilerliyor. Eğer Napolyon’a, Napolyon’un Rusya Seferi’ne ve genel olarak savaş romanlarına meraklıysanız başka. Aslında ben de kuşatma, savaş sahnelerini severim ancak Tolstoy çok ayrıntılı yazıyor ve bir süre sonra cephelerin, subayların isimleri birbirine karışıyor.

Savaş ve Barış’ın birinci cildinin ilk beşyüz sayfası Rus aristokrasisinin şaşalı hayatını anlatıyor. Balolardan, davetlerden, dedikodulardan geçilmeyen bu sayfalarda, roman boyunca var olacak karakterler sırasıyla sahneye çıkıyor. Elbette söz konusu bir Rus romanıysa, kimin kim olduğunu ve birbirleriyle ilişkilerini anlamanız hemen mümkün olmuyor, önce epeyce bir bölümü hatmetmeniz gerekiyor.

Romanın Açıldığı Yer

Umarım yalnızca bir savaş romanı değildir diyerek ilk beş yüz sayfasını sabırla okuduğum kitap, benim için İkinci Bölüm İkinci Kısım’da beklediğim felsefi derinliğe kavuşuyor. Baştan beri yakın hissettiğim ve “bu adamda bir şeyler var” dediğim Piyer artık kendini ele vermeye başlıyor.

Piyer, daha ilk sayfalardan başlayarak yaşam acemisi bir karakter çiziyor. Durgunluğu, sessizliği, ne derlerse onaylanan haliyle davetlerde konu mankeni gibi duruyor. Bu kadar silik bir resim veren karakter bende hem şüphe uyandırıyor hem de içten içe kaynayan bir potansiyelin varlığını hissettiriyor. Nitekim aradığım kanın Piyer olduğu ilerleyen sayfalarda net bir şekilde ortaya çıkıyor.

Piyer, Rusya’nın zenginlerinden olan ve ölüm döşeğinde son günlerini geçiren Kont Vladimir Bezuhova’nın gayri meşru oğlu. Kont, ölmeden önce değiştirdiği vasiyetiyle bütün varlığını Piyer’e bırakıyor. Bir anda büyük bir servetin sahibi olan Piyer bu servetle ne yapacağını bilemiyor. Moskova’da, babasından uzakta yaşadığı hayattan çok farklı olan bu yeni hayatın kurallarını içselleştiremiyor.

Piyer’in Savruluşu

Kimlik belirsizliği içinde salınan Piyer, duygusal olarak da yönlendirilmeye açık bir karakter. İnsanlardan ve fikirlerden çok çabuk etkileniyor. Bunu en bariz biçimde Elen ile ilişkisinde görüyoruz.

Elen, Kont Bezuhova’nın sadık dostlarından Prens Vasili Kuragin’in kızı. Prens Kuragin, Piyer’in büyük mirasa sahip olacağını anladığı andan itibaren kızı Elen ile Piyer’in evliliğini bizzat kurguluyor. Kızını neredeyse elleriyle Piyer’e itiyor. Evliliğin gerçekleşmesinde etkili olan biri daha var: Anna Pavlovna. Petersburg sosyetesinin merkezinde duran, ilişkileri ustaca yöneten Anna Pavlovna romanın başındaki davetinde Piyer ile Elen’i yakınlaştırıyor. Böylece evlilik için adeta zemin oluşturuyor.

Piyer sonunda Elen ile evleniyor. Ancak bu evlilik Piyer için bir seçim değil bir sürüklenme. Piyer elbette Elen’in güzelliğinden etkileniyor ancak bu güzelliğin altında bir kötülük olduğunu da içten içe seziyor.

Çiftin evlilikleri beklendiği üzere iyi gitmiyor. Piyer ne kadar derin, anlam arayan bir karakterse, Elen de o kadar güzelliğe ve gösterişe düşkün biri. Aralarında ne duygusal ne de entelektüel bir bağ bulunuyor. Evlilikleri aşktan ve uyumdan çok, aristokrat çevrede statü ve görünüş üzerine kurulu. Dolayısıyla baştan yıkılmaya mahkum bir yapı.

Nitekim çift giderek birbirinden uzaklaşıyor. Piyer kendi dünyasında pişmanlıklar yaşar ve kendi kendini yerken, Elen evde verdiği davetlerde flörtöz ilişkiler yaşıyor.

Çok geçmeden Elen’in Piyer’e karşı sadakatsiz olduğuna dair dedikodular tüm sosyeteyi sarıyor. Bir akşam düzenlenen yemek davetinde Fyodor Dolohov’un Elen’e kadeh kaldırması Piyer’i öfkeden delirtiyor. Öyle hırslanıyor ki Dolohov’u düelloya davet ediyor. Dolohov da düello teklifini kabul ediyor.

Peki ama karısını sevmeyen Piyer neden bu kadar çileden çıkıyor? Aslında Piyer bu sahnede evliliği hakkında bastırdığı hayal kırıklığı, suçluluk, mutsuzluk gibi duygularını dışa vuruyor. Düello daveti bu dışa vurumun sonucu oluyor.

Kırılma Noktası

Düello günü gelip çatıyor. Piyer bu gibi durumlarda tecrübesiz olsa da Dolohov’u yaralıyor ve yaptığı şeyden duyduğu şok ile düellonun sonlanmasını istiyor. Yaralı Dolohov ve iki şahit düellonun sonlanmasını kabul ediyor ve ayrılıyorlar.

Düellodan sonra Piyer iç dünyasında derin bir kırılma yaşıyor. Kendine “Ben ne yaptım? Bir insanı öldürebilecek noktaya nasıl geldim?” diye soruyor. Piyer’de romanın başından beri sezdiğim varoluşsal bunalım işte burada kendini açık ediyor. Ahlaki bir kırılma anı olan düello Piyer’de anlam arayışına dönüşüyor.

Ahlaki sorgulamalardan uzak, yüzeysel bir yaşam süren Elen ile arasındaki mesafenin giderek açıldığını fark eden Piyer, düello sonrası Elen ile yüzleşmeye karar veriyor. Yaşadıkları sert tartışma sonrası Piyer artık birlikte yaşayamayacaklarını söylüyor. Evlilikleri hukuken olmasa da pratikte son buluyor.

Piyer Moskova’dan uzaklaşmaya karar vererek Petersburg’a doğru yola çıkıyor. Bu noktadan sonra hayatının yönü tamamen değişiyor. Anlam, ahlak, iyi yaşam üzerine düşünmeye başladığı süreç onu Masonluğa kadar götürüyor.

Devamı gelecek…

Eski havası olmasa da kocaman bir kitabevi gezmek gibi düşünerek ve sahafların da varlığını hesaba katarak fuara gitmeye karar veriyorum. En azından almak istediğim birkaç kitabı oradan alırım diyerek yola koyuluyorum.

Ankara Kitap Fuarı Söğütözü’nde, Ato Congresium’da. Giriş öğrencilere ücretsiz, yetişkinlere elli lira. Girişin ücretli olmasına anlam veremiyorum. İçeride illaki alışveriş olacak bir de neden bu ücreti veriyoruz bilmiyorum.

Fuar alanı oldukça sakin görünüyor. Hafta içi olduğundan okul grupları çoğunlukta. Öğrenciler manga, çizgi roman, futbolcu kitapları-maskeleri ve test kitabı standlarına hücum ediyor. Çoğunun yüzünde Arda Güler maskesi var.

Hızlıca nerede ne var diye bakınmaya, standlar arasında turlamaya başlıyorum. Metis’i göremiyorum, sanırım katılmamış. Onun dışında büyük yayınevlerinin tamamı burada gibi görünüyor. Takip ettiğim bağımsız, küçük yayınevlerine rastlayamıyorum. Bu ilk turda biraz hayal kırıklığına uğruyorum. Fuar düşündüğümden daha küçük geliyor. Üstelik indirim oranları da yüzde yirmiyi aşmıyor. Dolayısıyla biraz canım sıkılıyor ama yine de umudumu yitirmeden sahaf bölümüne doğru ilerliyorum.

Ne varsa sahaflarda var. Ne alırsan 100 lira teknesini epeyce karıştırıyorum. İngilizce tiyatro dergileri, Türkçe şiir dergileri, kitaplar hepsi keyfimi yerine getiriyor. İçinde haritaların ve gezi rehberlerinin bulunduğu ne alırsan 50 lira sandığından ilk ganimetimi elde ediyorum. Bu bir Avrupa karayolları haritası. Dillendirmesem de içten içe uzun zamandır istediğim haritayı bulmanın heyecanını duyuyorum.

Sahaflara ne kadar methiye düzsem az. Zira dünya klasiklerinin neredeyse hepsinin nadide baskılarıyla yer aldığı bir tezgaha rastlıyorum. Ve bu yaz Christopher Nolan’ın Odyssey filmi gelmeden önce tekrar okumak istediğim İlyada ile Odysseia’nın Sander Yayınları baskılarını buluyorum. Azra Erhat ile A. Kadir çevirisi kitapların kapaklarını Said Maden yapmış. Fuar gezim iyiden iyiye şenleniyor.

Sahafların verdiği neşeyle yayınevlerinin standları arasında ikinci tura çıkıyorum. Bu defa bilinçli olarak birkaçına uğramaya karar veriyorum. Önce ne zamandır listemde olan Yasmin Zaher’in Bozuk Para romanını almak üzere April’e gidiyorum. Bozuk Para, New York’ta yaşayan ve kitabın kapağında da yer alan Hermés Birkin çantaya sahip olan Filistinli genç bir kadının yaşamını anlatıyor. Birkin çantaya sahip olduğuna göre oldukça varlıklı olduğunu zannettiğimiz kadın aslında vasat bir ortaokulda ders veren, zar zor geçinen, Amerika’da kök salmaya çalışan bir göçmen. Ayrıca temizlik hastalığından muzdarip. Sınıf, aidiyet, tüketim gibi konuları sorgulayan ve Slavoj Zizek’in başyapıt olarak nitelendirdiği romanı bir an önce okumak için can atıyorum.

April’den sonra Hakan Kaynar’ın yakın zamanda çıkan Ankara’nın Duygusal Tarihi’ni almak için Sel’in standına uğruyorum. Ankara üzerine okumaya biraz ara vermiştim. Şimdi yeniden başlamak için bu kitap güzel bir seçim diye düşünüyorum. Kaynar, bir şehri anlamanın en güzel yolunun edebiyattan geçtiğini söylüyor. Şehrin uyandırdığı duyguları Ankara’yı mekan edinmiş romanları, öyküleri ve şiirleri takip ederek keşfetmeye girişiyor. Okuyucusunu da Yakup Kadri, Nahid Sırrı, Sevgi Soysal, Adalet Ağaoğlu eşliğindeki bir yolculuğa davet ediyor. Bu yolculuğun bazı duraklarını bilsem de daha uğrayacak çok durak var ve ben uzun zamandır gönüllüyüm.

Sel’den tam uzaklaşacakken eski baskıların yüzer liraya satıldığı bölümü fark ediyorum. Biraz göz gezdirdiğimde çoğu bende olan Enis Batur’ların, Salah Birsel’lerin yanında daha önce görmediğim bir kitap dikkatimi çekiyor. Ferit Burak Aydar’ın Hamlet ve Sürünceme alt başlığıyla yayımlanan Hamlet’in Bağlanan Basireti Üzerine kitabı. Hamlet’i henüz okuduğum ve yorumlamaya çalıştığım bugünlerde bir Hamlet incelemesine denk gelmemden daha güzel ne olabilir. Aydar, kitabında bir kahraman olarak Hamlet’in sürüncemesini ve Ophelia’nın erkek egemen toplum tarafından delirtilmesini mercek altına alıyor. Hamlet karakteri üzerine yüzlerce yorum varken ihmal edilmiş Ophelia’yı incelemesi ayrıca ilgimi çekiyor. İştah açıcı bir kitap daha.

Yavaş yavaş yorulmaya başladığım sırada hiç bilmediğim bir yayınevinin standında üzerinde Langa yazan bir kitap görüyorum. Gayri ihtiyari kitaba uzanıyorum. Zira Langa babamın doğduğu ve çocukluğunun geçtiği İstanbul semti. İçimden “semtin tarihini anlatan bir kitap herhalde” derken kitabın yazarı yanıma geliyor ve kitaptan bahsetmeye başlıyor. Aynı zamanda yayınevinin -Meteor Yayınevi- kurucusu da olan Nermin Karahan Langa’da 1970-1980 yılları arasında geçen çocukluğunu anlatıyor. Kitap hem semtin hem de Türkiye’nin tarihi olarak okunuyor. Komşuluk, gayrimüslimler, yoksulluk, aile gibi temalar ekseninde yazılan bu anı kitabı samimi bir okuma deneyimi vaat ediyor. Nermin Hanım kitabımı elbette imzalıyor.

Ve Murakami. Geçen hafta sosyal medyada çevirmen Ali Volkan Erdemir’in paylaşımında kitabın duyurusunu gördüm. Hazır fuar başlayacakken oradan alırım diye düşündüm. İşte şimdi o an gelmişti. Usulca Doğan Kitap’ın standına yaklaştım ve Murakamilerin olduğu bölümü buldum. Ancak orada yoktu. Görevliye sorduğumda kitabın henüz gelmediğini, dağıtıma çıkmadığını söyledi. Üzülerek oradan tam ayrılacaktım ki diğer görevli kitabın yeni gelen kolilerde olabileceğini, biraz oyalanırsam açıp bulacaklarını söyledi. Elbette oyalanırdım, yeter ki Murakami’ye kavuşayım. Biraz sağa sola bakındıktan sonra geri döndüm ve görevli kitabı bana uzattı. Muhtemelen tüm ülkede kitabı alan ilk kişi olduğumu söyledi. Çok mutluydum.

Tanrı’nın Bütün Çocukları Dans Eder Murakami’nin 1995-2000 yılları arasında yazdığı öykülerden oluşuyor. Japonya’nın yaşadığı iki büyük olaydan ( 1995 Kobe depremi ile aynı yıl Tokyo metrosuna yapılan Sarin gazı saldırısı) sonra yazdığı öyküler bunlar. İnsanın iç dünyasındaki yalnızlığı, kırılmaları, inanç ve kimlik arayışı temaları öne çıkıyor. Kitap, Murakami’nin toplumsal olanın birey üzerindeki etkisini işlemesi bakımından ilgi çekici görünüyor. Yıllar önce yazılmış olsa da Türkçede yeni bir Murakami okumak beni her zaman heyecanlandırıyor.

“Gün hiçbir zaman bir irade eylemi olarak başlamaz; tereddüde yer bırakmayan bir kesinlikle doğar. Sabah yürümek, doğal başlangıçların gücünü anlamaktır.”

Frederic Gros

Serin, temiz bir sabah. İşe gidenler ve birkaç turistten başka etrafta kimseler yok. Kahvaltını otelde yapmadıysan fırın ararsın, içeride oturup kahveyle bir şeyler yiyebileceğin türden. Müzeler de, dükkanlar da genelde saat onda açılır. Kahvaltını etrafını seyrederek, aheste aheste yaparsın. Oturanların çoğu turist, yerliler alıp gidiyor.

Çıtır bir kruvasanı mis gibi kahveyle yedikten sonra çıkarsın. Saat on, sabahın en güzel zamanı. Caddedeki kitabevinin ilk müşterisi olursun, gururlusun. Bak, şimdi burası çok güzel: Yeni açılmış kapıdan girer, hâlâ sabah serinliğini taşıyan kitapların arasına karışırsın.

Önce yeni çıkanların bulunduğu orta masayı tavaf edersin. Yabancı baskıların kitap kapaklarına kim bilir kaçıncı kez iç geçirirsin. Bazılarını çaktırmadan koklarsın. Sonra dergiler, fanzinler, bağımsız yayınlar bölümü. İşte burası mabettir.

Bekleyenin yoksa saatlerce ayakta kalır, hepsini tek tek incelersin. Şanslıysan koltuk ya da sandalye vardır, kucağında koca bir yığınla oturursun. Bak babam bak, doy babam doy. Millet ne konular üstüne neler yazmış, ne süreli yayınlar çıkarmış diye cık cık eder durursun. Euro kuru nedeniyle eleye eleye iki, bilemedin üçünü almaya karar verirsin.

Şimdi klasiklere ve çağdaş edebiyata bakabilirsin. Mrs Dalloway’in birbirinden harika on ayrı baskısını görür, hayran kalırsın. Bildiğin yazarların Türkçede hiç karşılaşmadığın kitaplarına şaşırırsın. Yeterince yorulduysan biraz da üst katta yorulmak için merdivenleri ağır ağır çıkarsın. Üst kat sanki bir lunapark. Çocuk kitaplarının, oyuncaklı dergilerin renk cümbüşünden başın döner, çocukluğuna göz kırparsın.

Artık gitme vakti. Ama çıkmadan önce son bir tur: Bez çantalar, kalemler, kartpostallar. Fiyatlar uygunsa küçük bir hatıra alırsın. Kasada kısa bir teşekkür ve o tanıdık cümle:

“Thank you, have a nice day.”

Ve yeniden sokağa çıkarsın.

Çantanda aldığın kitaplar, zamansızlığın içinde yüzersin. Nedir bu zamansızlık? Yaşamının olağan bağlamını bir süreliğine askıya almak. Yani memlekette ve dünyada neler oluyor, kimsin, ne iş yaparsın, sorumlulukların nelerdir diye aklına hiç getirmeden yürümek, bakmak, duymak. Salt şimdide var olmak.

Birazdan güzel bir cafeye gireceksin. Sıcak, nefis bir americano eşliğinde Marc Fischer’in “Why Self-Publish Under Fascism” metnine dalacaksın. Ara sıra sağdan soldan gelen Felemenkçe sözcüklerin tınısına kulak verecek, okuduğun satırların güzelliği karşısında içini dolduran neşeye teslim olacaksın. Başını kitaptan usulca kaldırıp gülümseyeceksin.

Dünyanın bir anında, Avrupa kıtasında, taze bir sabahın içindesin…

“Ocak ayında neler okudum, izledim, dinledim?” sorusu benim için küçük bir envanter çıkarma vesilesi. Dergiler, kitaplar, belgeseller ve bağımsız kitabevleri arasında geçen bu ay, kültürel anlamda oldukça besleyiciydi.

Bu yazıda Netflix’te izlediğim The New Yorker’ın 100. yılı belgeselinden Dag Solstad’ın Bjørn Hansen üçlemesine, bağımsız kitabevlerinden Apaçık Radyo’daki Eksik Mecaz programına uzanan bir okuma–izleme–dinleme günlüğü bulacaksınız.

1. Bu ay Netflix’te The New Yorker dergisinin 100. yılını anmak için çekilmiş belgeseli izledim. New Yorker’ın 100 Yılı, dergiye hem tarihsel bir retrospektiften bakıyor hem de modern üretim sürecini içeriden anlatıyor.

   Derginin mizah odaklı bir yayın olarak doğuşundan, dünyaca ünlü ve saygın bir gazete-dergi kurumuna dönüşmesine kadar geçen süreç; önemli dönüm noktaları, ünlü yazarlar ve yazılar etrafında ele alınıyor. Editörlerin, yazarların, çizerlerin ve kapak tasarımcılarının gözünden, derginin gündelik hayatta nasıl üretildiğine dair sahneler izliyoruz. Belgesel özellikle 100. yıl özel sayısının hazırlanma sürecini ve bu dönemde yaşanan yoğunluğu görünür kılıyor.

   New Yorker’ın 100 Yılı, bir derginin nasıl çıkarıldığı ve yüzyıl boyunca nasıl sürdürülebildiği üzerine adeta ders niteliğinde bir belgesel. Ben en çok yayın yönetmeninin ekibine karşı dostane ama disiplinli tavrına ve çalışanların dergiye duyduğu güçlü aidiyete hayran kaldım. Müzmin bir dergikolik olarak bu ikonik yayının tarihini ve bugününü izlemek benim için büyük bir keyifti.

2. Çağdaş Norveç edebiyatının geçen sene aramızdan ayrılan önemli yazarı Dag Solstad’ın Bjørn Hansen üçlemesi, bu ayın en büyük armağanıydı. Karlı bir Ankara gününde Kızılay’daki Yapı Kredi Yayınları Kitabevi’ne koşa koşa gidip aldığım bu üçleme, kışın bu en uzun ayının eşlikçisi oldu.

   Bjørn Hansen, başka bir yazının konusu olacak kadar tuhaf bir adam ve ben bu adamı çok sevdim. Üçlemenin temelinde Kierkegaard felsefesi yer alıyor. Varoluşunu sorgulayan ve bu sorgulamanın bir aşamasında “büyük ret” dediği projesine girişen Bjørn Hansen’in neredeyse tüm yaşamını okuduğumuz bu roman dizisi hakkında konuşulacak çok şey var.

3. Bu ay bolca youtube izledim. En sevdiklerimden biri de Datça’daki bağımsız kitabevi Bunko Bookshop’un videoları oldu. Kitabevinin sahibi olan tatlı çift, bazen dükkânda bazen evlerinde çektikleri videolarda o sıralar okudukları ve yakında okuyacakları kitapları anlatıyor. Hem üslupları hem de kitapları ele alış biçimleriyle insanda neredeyse bağımlılık yaratan bir etki bırakıyorlar. Yeni video ne zaman gelecek diye dört gözle bekliyorum.

4. Bunko Bookshop son videosunda Datça’da yaptıkları bir söyleşi etkinliğine yer veriyordu. Söyleşi, çizer Hugo Pratt’ın yarattığı çizgi roman kahramanı Corto Maltese üzerineydi. Maltese sevdalısı iki kişinin sohbetinden dinlediğim kısa bir kesit, bu anti-kahramana ilgimi uyandırmaya yetti.

   Çizgi romanla çok içli dışlı olmadığım için Corto Maltese’yi ilk kez bu vesileyle duydum; önce ismine, sonra karakterine vuruldum. Bunko Dost Yayınları baskısını önerse de ben ilk elde bulabildiğim Yapı Kredi Yayınları baskısını aldım.

   Corto Maltese, Hugo Pratt tarafından 1967 yılında yaratılıyor. Seri hâlinde yayımlanan kitaplar birçok dile çevriliyor ve dünya çapında üne kavuşuyor. Maceraperest bir denizci olan Maltese, 1904–1925 yılları arasında Pasifik Adaları’ndan Afrika’ya, Anadolu’dan Latin Amerika’ya uzanan yolculuklarında çeşitli maceralar yaşıyor. Pratt, hikâyelerinde gerçek tarih ile mitolojiyi, ezoterizm ile edebiyatı iç içe geçiriyor. Bu nedenle Corto Maltese, çizgi roman dünyasında edebi ve felsefi derinliği olan sembol karakterlerden biri hâline geliyor.

   Otoriteye mesafeli, özgür ruhlu, melankoli ile ironiyi aynı potada eriten Corto Maltese’nin tüm maceralarını okumak için sabırsızlanıyorum.

   

5. Bağımsız kitabevleri demişken, ocak ayında İstanbul’da birkaçını gezme fırsatı buldum. En sevdiklerimden biri Frankeştayn Kitabevi oldu. Az ama öz seçkisi, küçük kafesi ve samimi atmosferiyle güzel bir mekân. Özellikle bağımsız yayınlara, kuir yazına ve fanzinlere ayırdığı rafları uzun uzun inceledim. Kendi tasarımları olan defterlerden ve ayraçlardan aldım.

   Frankeştayn oldukça aktif bir kitabevi. Ay boyunca birçok yazarla söyleşiler, imza günleri gerçekleştiriyorlar. Ajandalarını instagram sayfalarından takip edebiliyoruz. Bir de Yapı kredi Loca ile işbirliği içinde küçük bir bölme-köşe yapmışlar, burada bir video işi sergiliyorlar. Bu türden kitabevlerinin Ankara’da da açılmasını diliyorum.

6. Apaçık Radyo’da uzun zamandır dinlediğim Eksik Mecaz programından da bahsetmek isterim. Her pazartesi öğleden sonra yayınlanan program, temelde bir edebiyat programı olsa da diğer sanat dalları ve gündelik yaşamla kavramsal düzeyde bağlar kuruyor. Programcılar Zeynep Uysal ve Murat Gülsoy, her bölümde belirli bir tema, kavram ya da karakter üzerinden ilerleyerek bunların anlatılarla ve kültürel bağlamla ilişkisini inceliyor.

   Goethe’nin Faust karakteri ve bunun modern literatürdeki yansımaları, Bilge Karasu, Oğuz Atay metinleri üzerinden “yoldaşlık” kavramı gibi bir hayli derin konuları ele alan ve zihin açıcı tartışmalar yaratan programdan çok şey öğreniyorum. Gününde dinleyemeyenler için program kayıtları Apaçık Radyo’nun kendi sitesinden dinlenebildiği gibi podcast olarak spotify'dan da takip edilebilir.

7. Junk Journal furyası beni de sardı. Aslında ben 17 yaşımdan beri junkçıyım da şimdi moda olduğu gibi bir deftere yapıştırmıyordum. Bir kutuda, daha doğrusu kutularda ve zarflarda saklıyordum. Tiyatro biletleri, sinema biletleri, peçeteler, fişler, dergi küpürleri, sakız kağıtları gibi birçok junk yıllardır saklandıkları yerde bekliyor.

   Bundan sonra ben de topladığım bütün ıvır zıvırı Flying Tiger’dan aldığım bu deftere yapıştırmaya karar veriyorum. Bir tür anı defteri yaratmak ve ara sıra bakabilmek istiyorum. Bu defterin özelliği sayfalarının kalın olması, ıvır zıvırları prit ile yapıştırmaya uygun olması. Vaktim olursa belki kutulardaki eski junkları da çıkarır yapıştırırım.

Pazar günleri şehirler cumartesiye kıyasla daha sakindir; en azından öğleye kadar. Ankara ise bu sakinliği bir adım ileri taşır. Neredeyse saat üçe dek sokaklarda tek tük insan görürsünüz. Memur şehri olmasının etkisiyle pazar sabahları herkes evinde, uzun kahvaltı sofralarındadır.

Ankara’da pazar günü ne yapılır sorusu sakinliği sevenler için oldukça net bir cevap sunar. Sergi gezmek, kitapçı dolaşmak, kahve içmek… Ankara, pazar günleri yavaşlamayı isteyenlere kendini açar. Biz de kahvaltıyı uzatıp öğlene doğru sokağa çıkıyor, şehrin bu sessiz ritmine karışıyoruz.

Fikret Otyam Kültür Merkezi

İlk durağımız Fikret Otyam Kültür Merkezi. Ankara’daki güncel sergiler arasında dikkat çeken bu sergi T. Melis Golar küratörlüğünde gerçekleşiyor. İsmi Günlerin Köpüğü ve Kilerdeki Zift. Sergi, Z kuşağının görsel kültürünü ve duygu dünyasını şekillendiren estetik kodlara odaklanıyor.

Z kuşağı, internet çağında büyüyen ilk kuşak. Dolayısıyla bu dünyada parlak, oyunlu imgelerle bastırılmış duygular iç içe geçmiş durumda. Sergi, dijital dünyanın hızlı tüketilen estetiğini “köpük” imgesiyle; bu parlak yüzeyin altında biriken tekinsizliği ise “zift” ile kurguluyor.

İki kata yayılan sergi, mekânların karşıt karakterlerini içerikle oldukça başarılı biçimde birleştiriyor. Üst kat dijital dünyanın renkli, cazip yüzünü yansıtırken; alt kat bu dünyanın karanlık, rahatsız edici tarafına açılıyor. Böylece köpük ve zift, aynı gerçekliğin her an birbirine dönüşebilen iki veçhesi olarak karşımıza çıkıyor.

Daha önce Akın Ayaz’ın sergisi vesilesiyle geldiğim alt kat hakkında şurada yazmıştım. Mekânın eskiliği ve tekinsiz atmosferi, zift imgesini son derece güçlü biçimde destekliyor. Odalara ve koridorlara yayılan enstalasyonlar, heykeller ve resimler dijital dünyanın ürkütücü yüzünü neredeyse bedensel olarak hissettiriyor.

Zülfü Livaneli Kültür Merkezi

Buradan çıktıktan sonra ikinci durağımıza, Zülfü Livaneli Kültür Merkezi’ne geçiyoruz. Daha isminden başlayarak felsefi bir sergi ile karşı karşıya olduğumuzu anlıyoruz. Ceren Selmanpakoğlu’nun Kendiliğinden Kendi sergisi, günümüzün sürekli tanımlanmaya ve görünür kılınmaya zorlanan “ben” kavramı üzerine düşündürüyor. Sanatçı bunu doğanın sessiz, çabasız ve kendiliğinden varoluşunu örnek göstererek yapıyor.

Eserlerde doğanın oluş hâli ve tamamlanmamışlığı, öznenin sürekli çözülen ve yeniden kurulan benliğine karşılık geliyor. Özellikle video işlerini izlerken, eksik yanlarımıza doğanın bu kendiliğindenliği üzerinden daha şefkatle bakmaya başlıyoruz. Binlerce yıldır devinen doğa neyse o olmaya devam ediyor. Biz ise çoğu zaman olmadığımız bir şeye dönüşmek için kendimizi zorluyor, durmadan koşturuyoruz. Çabalamaktan kaçınmayacağız elbette; fakat kendimize mesafelenip ne olduğumuzu görmek de az şey değil.

Kült’te Thrift Shop Deneyimi

Üçüncü durağımız ise Kült. Ankara’da son dönemde artan thrift shop etkinliklerine bu defa Kült mekan oluyor. Aslında ben de tezgah açmak isterdim ama başvuru sürecini kaçırdım. Dolayısıyla biz de gezmeye, neler var neler yok bakmaya gidiyoruz.

Kapıdan girer girmez bizi sıcak hava ve kalabalık karşılıyor. İçeride samimi, güler yüzlü bir ortam var. İlk olarak Kafa Vintage’ı ve Fatoş Hanım’ı görüyorum. Ayaküstü kısa bir sohbetin ardından tezgâhtaki parçalara bakmaya başlıyorum. Topuklu bir çizme hemen dikkatimi çekiyor. Takılar, ceketler, goblen çantalar… Her şey Kafa Vintage’ın alışık olduğumuz kalitesini yansıtıyor.

Kahve saatimiz çoktan gelmiş. Kült cafeden bir americano alıp diğer tezgahları gezmeye koyuluyorum. Bazı tezgâhlar Ankara’da hâlihazırda dükkânı olan markalara ait: Kafa, Hera Vintage gibi. Ancak çoğunluk kişilerin artık giymedikleri kıyafetlerden, takılardan oluşuyor. Açıkçası pek çoğu sıradan eşyalar; maalesef hayal kırıklığına uğruyorum.

Bir süredir Youtube’da Avrupa’daki thrift shop videolarını izliyorum. Oradaki kaliteyi biraz da olsa görememek üzücü. Ürünlerin niteliğinin yanı sıra tezgâh düzeninin de önemli bir sorun olduğunu düşünüyorum. Dağınık, üst üste yığılmış ürünler insanda bakma isteği uyandırmıyor. Styling’i olmayan sunumlar estetik deneyimden oldukça uzak. Elbette birkaç güzel tezgah var, hiç yok diyemem ama çoğunluk karmaşık görünüyor.

Cinnah’ta Kahve Molası: Unite

Kült’te epeyce vakit geçirdikten sonra Tunalı’da biraz turluyoruz. Birkaç kitap ve dergi alışverişinin ardından kahve molası için Cinnah’taki Unite’e geçiyoruz. Unite’te neredeyse her hafta yeni bir şeyler oluyor: Sergiler, tasarım pazarları, film günleri… Bu defa yalnızca soluklanmak için buradayız. Kahvelerimizi ve çöreklerimizi alıp oturuyoruz.

Buraya gelenler çoğunlukla sanat ve tasarım dünyasından. Öğrenciler, sanatçılar, hocalar… Unite, Cinnah’taki birkaç yaratıcı alandan biri. Tam karşısında Mini Music Library var. Orası da plak dinleyebileceğiniz, sessizce kitap okuyabileceğiniz güzel bir mekan. Bir başka sefere oraya da uğrarız diyerek bu ilham dolu pazar gününü kapatıyoruz.

Vintage giyim kaliteli ve zamansız oluşuyla benim için bir tutku. Özellikle yün ceketlere, kaşmir paltolara ve karakterli aksesuarlara bayılıyorum. Türkiye’nin farklı şehirlerinde hem online hem de fiziksel olarak alışveriş yaptığım birkaç vintage mağaza var. Bunların başında ise Küf Vintage geliyor. Yaklaşık iki yıldır Küf Vintage’ın müdavimiyim. Neredeyse her gün Instagram sayfalarında anlık ürün paylaşıyorlar; çoğu o kadar güzel ki saniyeler içinde satılıyor. Benim de hızlı davranıp alabildiğim birkaç ceketim ve paltom oldu.

Küf Vintage geçen hafta, Paris’ten getirdiği bazıları damgalı ve imzalı özel kolyeleri satışa sunduğunu duyurdu. Ben de o sırada çevrimiçiydim ve kolyeleri incelemeye başladım. Hepsi çok güzeldi ama içlerinden birine vuruldum. Üzerinde yazı bulunan yuvarlak bir kolyeydi. Aslında Instagram postunda kolyenin üzerinde ne yazdığını tam olarak okuyamamıştım. Yine de yazılı olması, harflerin fontunun cool duruşu, günlük takmaya uygun görünmesi karar vermem için yeterli oldu ve hemen sipariş ettim.

Kargom ertesi gün elimdeydi. Heyecanla paketi açtım, kolyeyi yumuşak bez çantasından çıkardım ve üzerinde ne yazdığına baktım: omnia vincit amor. İnanamadım; bu söz Romalı şair Vergilius’a aitti.

Vergilius’un ilk eserlerinden olan ve MÖ 37 yılında yayımlanan Bucolica’da karşımıza çıkan dizenin tamamı şöyledir:

“Omnia vincit amor: et nos cedamus amori”

(Bucolica, X, 69)

Türkçesiyle:

“Aşk her şeyin üstesinden gelir; biz de aşka teslim olalım.”

Bu dize şiirde aşk acısıyla tükenmekte olan Gallus tarafından söylenir. Gallus, sevgilisi Lycoris’e çok aşıktır. Tanrı Apollon bile bu çılgınca aşkı anlayamaz ve nedenini sorgular. Fakat Lycoris Gallus’u terk eder, Gallus ise aşk yüzünden aklını yitirir. Bu delilik öylesine derindir ki yalnızca Apollon değil, Silvanus ve Pan da Gallus’a müdahale etmeye çalışır ancak hiçbiri başarılı olamaz.

Aşka teslim olan Gallus’un durumu romantik bir kabulleniş değildir, çaresiz bir boyun eğiştir. Gallus’un iradesi, aklı ve doğayla kurduğu denge aşk karşısında tamamen yiter.

Vergilius’un insanın aşk karşısındaki kaçınılmaz yenilgisini dile getiren bu dizesi Orta Çağ’dan itibaren edebiyatta, sanatta ve felsefede sıkça alıntılanır, adeta bir sembol haline gelir. Dizenin sanattaki en bilinen örneği İtalyan Barok ressam Caravaggio’nun Amor Vincit Omnia adlı tablosu.

Caravaggio bu eserinde, Romalı aşk tanrısı Amor’u koyu kartal kanatları takmış, bir masanın üzerinden iner vaziyette resmeder. Amor oldukça genç yaştadır ve yüzünde hınzır bir gülümseme vardır. Etrafındaki dağılmış nesneler dikkat çeker.

Caravaggio her ne kadar Vergilius’un kelimelerinin yerini değiştirmiş olsa da anlam benzerdir. Tanrı Amor’un idealize edilmekten uzak varlığı, yüzündeki neredeyse alaycı gülümseme, ayaklarının altındaki sanatı, gücü, bilimi temsil eden nesneler çok şey söyler. Aşkın soylu ve masum olmaktan uzak, yıkıcı ve dağıtıcı gücü Vergilius’un Gallus’unun aşk karşısındaki bedbahtlığının görsel tezahürüdür. Aşkın ahlaki normları, toplumsal hiyerarşiyi ve aklı hiçe sayan gücü karşısında insan asla güvende değildir. Direnmek ya da kaçış yolu aramak nafiledir.

Tarihin farklı çağlarında, farklı ifade biçimleriyle üreten iki sanatçı — Vergilius ve Caravaggio — kelimelerin ve imgelerin dizilişi değişse de aynı hakikate işaret ederler. Aşk, insanın iradesini aşan bir kuvvettir. Bu düşüncenin yüzyıllar sonra, bambaşka bir bağlamda, gündelik bir nesnenin üzerinde karşıma çıkması ise metnin değil hayatın kurduğu bir bağlantıya benzer.

Vintage bir kolyenin estetiğine kapılıp, farkında olmadan Antik Roma’ya, oradan Barok resme uzanan bu yolculuk bana nesnelerin yalnızca geçmişe ait olmadığını yeniden hatırlatıyor. Bazı nesneler üzerlerinde taşıdıkları kelimeler aracılığıyla zamanı aşar; bir cümleyi, bir düşünceyi, bir insanlık hâlini bugüne taşır. Vintage olan da tam olarak budur.: Yalnızca eskimiş bir eşya değil, hâlâ konuşabilen, hâlâ düşündüren bir hafıza parçası.

İlk durağım Arjantin Caddesi’ndeki Penguen Kitabevi oluyor. Yeni çıkanlara göz gezdirmek, defter ve kalemlere bakmak için içeri giriyorum. Hafta içi olduğundan kitabevi de cafesi de bomboş. Rahat rahat dolaşıyorum. Yeni çıkanlara ayrılan raflarda birkaç kitabı elime alıyor, arka kapaklarını okuyorum. Bir tanesi çok ilgimi çekiyor. Kitabın ismi Sabun, yazarı Francis Ponge.

Ponge, Fransız edebiyatının en özgün şair ve denemecilerinden biri. Dili adeta deneysel bir laboratuvar gibi kullanıyor. Sabun, istiridye, ekmek gibi gündelik nesneler üzerine yazdığı metinlerle tanınıyor. Roland Barthes ve Georges Perec üzerinde de ciddi bir etkisi var. Bu kitapta da bir sabun etrafında düşünmenin ve ifade etmenin sınırlarını yokluyor. “Bir sabun hakkında ne kadar derinleşilebilir?” sorusu aklımda, kitabı alıyorum.

Kırtasiye bölümüne geçiyorum. Binbir renkte defterler, kalemler göz kırpıyor. Ajandalarımı önceden almış olsam da gözden kaçırdığım yeni bir ajanda var mı diye bakmadan edemiyorum. Bir de takvimler… Masa takvimleri ve kadim Büyük Saatli Maarif Takvimi raflarda çoktan yerini almış.

Gözüm doyunca kafe bölümüne geçip bir kahve ve zencefilli kurabiye alıyorum. Kah aldığım kitabı karıştırıyor, kah dışarıyı ve insanları izliyorum. Her şey şiir gibi geliyor.

Kahve bittikten sonra Tunalı’ya doğru yürüyorum. Birden aklıma oğlumun Stranger Things’li sürpriz yumurta isteği geliyor. Karum’a girmeye karar veriyorum. Zira burada yurtdışı yiyecek-içecek ürünleri satan bir dükkan var: Boff. “Bulsam bulsam burada bulurum,” diyorum. Satıcıya sorduğumda ellerinde kalmadığını, hatta bütün Avrupa’da tükendiğini, yılbaşından sonra geleceğini söylüyor. Teenager’lar kapış kapış almışlar, üç bin adet satmış adam. “Peki, teşekkürler,” deyip çıkıyorum. Ocak ayında bir daha yoklarız.

Karum’un mimarisine bir kez daha hayran kalıyorum. Paris’teki La Fayette’i hatırlatıyor bana. Zincir mağazaların olmadığı, çoğunlukla abiye mağazalarının yer aldığı, karakteristik bir yapı. Biraz vitrin gezip çıkıyorum.

Uzun zamandır Kuğulu Park’a uğramamıştım; “yılbaşı için süslenmiştir,” diyorum. Gerçekten de çok güzel süslenmiş. Birkaç fotoğraf çekiyorum. Sözcü TV’den gelen muhabir ve kameramandan son anda kurtuluyorum. “2025 yılınız nasıl geçti?” sorusuna cevap vermek istemiyorum. Çankaya Belediyesi’nin mobil kahve aracının önünde ise uzun kuyruklar var. Herkes çayını kahvesini alıp banklarda oturmak istiyor.

Kuğulu’dan sonra caddeyi turlamaya başlıyorum. Takı–tokacılar vitrinlerini en kırmızı küpelerle, kolyelerle donatmış. Yılbaşı çorapları, kırmızı iç çamaşırları her yerde. Kokinalar sahiplerini bekliyor. Gözüme güzel bir çikolatacı çarpıyor: Oğuz Uzun. Hem vitrini çok özenli hem de dışarıya bir sıcak çikolata tezgâhı kurmuş. Şimdilik boş. “Sonra denerim,” deyip yoluma devam ediyorum.

İlk göz ağrım Tunalı Pasajı’nın girişinde, sandıklar içinde yılbaşı süsleri satılıyor. Plastik toplar, yün çoraplar, kart oyunları… Fiyatlar yüz–iki yüz lira civarında. İçeride kışlık kazaklar da var; fiyatlar uygun ama genellikle büyük bedenler kalmış. Olsun, bakmak da güzel.

Kült’de bu hafta yılbaşı filmleri gösterimde. Liva’nın vitrini bir harika. YKY’nin vitrini de fena değil. Yeni çıkanlara bakmak için giriyorum. Harry Potter’ın Hogwarts’ta Yeni Yıl baskısını geçen sene almıştım, yine öne çıkanlarda görüyorum. Bugünlerde favori yazarım olan Dag Solstad’nın henüz okumadığım Profesör Andersen’in Gecesi romanı da öne çıkanlarda. Çünkü roman elli beş yaşındaki saygın edebiyat profesörü Pal Andersen, evinde yalnız başına geçirdiği bir Noel akşamında geçiyor. Andersen evinin penceresinden dışarıyı seyrederken karşı binada işlenen bir cinayete tanık oluyor. Cinayeti polise ihbar etme konusunda yaşadığı ve nedenini bir türlü açıklayamadığı kararsızlık Profesör Andersen’i inandığını sandığı birçok şeyi sorgulamaya itiyor. Kitap, varoluşçu bir cinayet romanı. Okumak için sabırsızlanıyorum.

Ömür’e uzun zamandır istediği Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti’nin birinci cildini hediye olarak alıyorum. Güzelce paketletiyorum. İkinci cildin baskısı tükenmiş, ona da Nadir Kitap’tan bakacağım artık.

Yavaş yavaş yorgunluk çöküyor. Birkaç vitrin daha gezdikten sonra Kızılırmak Caddesi’ne doğru yürüyorum. Uzun zamandır gitmek istediğim Kaküle Kahve’de biraz dinlenme niyetindeyim. Hem kendim hem de ailem için birkaç hediye aldığım, Ankara’da kışın tadını çıkardığım bir gün oldu. Umarım yeni yılda da Ankara sokaklarını arşınlayacağım böyle güzel günler olur. Herkese sağlıklı ve mutlu yıllar dilerim.

Zencefilli kurabiye adam tutkum yaklaşık on dört sene önce başladı. İlk defa nerede yediğimi hatırlamıyorum ama hem tadına hem de masaldan fırlamış gibi görünen şekline bayıldığımı hiç unutmuyorum.

Oğlum olduktan sonra sevdama o da dahil oldu. Yıllarca her aralık ayında birlikte onlarca zencefilli kurabiye adam pişirdik. Hamura türlü türlü kalıplarla şekil veriyor ama en çok adam yapıyorduk. Gözlerini, bazen gülen bazen kızan ağzını, düğmelerini renkli glazürlerle ve bonibonlarla süslüyorduk. Hızımızı alamayıp okul kermesleri için yaptığımız da oldu. O zaman her birini ayrı ayrı paketleyip kurdeleyle bağlıyorduk.

Kurabiyeleri bir yandan pişirirken diğer yandan da masalı merak etmeye başladık. Masalı ilk defa youtube'da Azerice izlediğimizi söylesem şaşırırsınız. O zamanlar internette gezinirken Azeri Türkçesiyle seslendirilmiş versiyona denk geldik ve videoyu kıkır kıkır gülerek izledik. Zira kurabiye adamın Azericesi köke adamdı ve bu bize hem çok komik hem de çok tatlı gelmişti. O günden sonra kurabiye adamı biz de köke adam diye anmaya başladık.

Zamanla kurabiye merakım evin dışına taştı. Yaşadığım ya da seyahat ettiğim şehirlerde zencefilli kurabiye adam pişiren pastaneleri, cafeleri dolaşmayı adet edindim; her birinin tezgahında bulunan kurabiyeleri tatmaya başladım. Bu deneyim benim için bir çeşit oyuna dönüştü.

Bu sene oyunu Ankara’da oynuyorum, zencefilli kurabiye adam avına çıkıyorum. İlk durağım Liva Tunalı oluyor. Liva harika bir pastane. Ne yapsa çok lezzetli yapıyor. Dolayısıyla kurabiye adamlarından da beklentim yüksek.

Liva’da tezgahın alt sırasında dizili, içinde on adet kurabiye bulunan kutudan bir adet alıyorum. Kutunun tasarımını da kurabiye adamların süslerini de çok beğeniyorum. Pastanenin dört masadan oluşan küçük bir oturma alanı var. Şanslıyım ki oturacak yer buluyorum. Bir kahve söyleyip kutuyu açıyorum. Kurabiyeyi ısırmamla tereyağın lezzetini almam bir oluyor. Baharatı da tam kararında. İkinciyi de yedikten sonra keyfim iyiden iyiye yerine geliyor. Liva beni yine yanıltmıyor.

Ama merakım henüz dinmedi. İkinci durağım Penguen Kitabevi Cafe. İtiraf edeyim burada zencefilli kurabiye adamlara rastlamayı beklemiyordum. Yeni çıkan kitaplara baktıktan sonra bir americano almak için kasaya yöneldiğimde görüyorum onları; cici kutular içinde önlü arkalı dizilmişler. Kısa bir kararsızlık yaşadıktan sonra elfli kutuyu seçiyorum ve kahvemi alıp bir masaya oturuyorum. Heyecanla kutuyu açıyorum. Süssüz ve sadeler. Bir ısırık alıyorum. Bisküvi kıvamında, şekeri az, baharatı nötr. Tadı diyet kurabiyelere benziyor. Olsun, kurabiye adam kurabiye adamdır sonuçta.

Şimdi sıra daha tanıdık bir karşılaşmada. Üçüncü durağımda kadim dostum Mr. Giovanni ile buluşmak üzere Cafe Nero’dayım. Mr. Giovanni genelde kasanın önündeki vitrinden bize gülümser; yine orada olduğunu görüyorum. Geçen seneden beri hiç değişmemiş. Boyu posu, kaşı gözü, papyonu yerli yerinde. Bakalım tadı da aynı mı diye merakla siparişimi veriyorum. Flat white ile Mr. Giovanni’yi alıp boş bir masaya geçiyorum. Kollarından kıtlatıyorum ve aromayı hemen tanıyorum. Yoğun zencefiliyle Mr. Giovanni yine bildiğimiz gibi.

Bazı şeylerin aynı kalması, hatta ritüelleşmesi çok iyi geliyor, Mr. Giovanni gibi. İnsana her şey tamamen dağılmamış hissini veriyor. Ritüellerin güven veren bir yanı var. Ne yapacağımızı bildiğimiz, sonucunu tahmin edebildiğimiz küçük alışkanlıklar bunlar. Üstelik kimseyi ikna etmek zorunda olmadığımız, sadece kendimize ait şeyler; belki de bu yüzden bırakamıyoruz onları. Benim için her yıl, aralık ayında zencefilli kurabiye pişirmek tam olarak böyle bir ritüel. O koku evi ve pastaneleri doldurduğunda, her şey kısa bir süreliğine yerli yerine oturuyor. Yeni yıla hazırlanmak için küçük bir durak gibi.

Okumaya yazmaya meraklı herkes gibi defterlere, ajandalara bayılıyorum. Her sene yeni ajandaların çıkmasını dört gözle bekliyor, çıkar çıkmaz birkaç tane alıyorum. Bazılarını hediye ediyor bazılarını da kullanıyorum. Aşağıda her sene çıkmasını iple çektiğim, en beğendiğim ajandalardan bahsedeceğim.

Ancak bu sene beni oldukça üzen bir eksik var. Anason İşleri’nin Bant Mag ile işbirliği yaparak hazırladığı Rakılı Ajanda ne yazık ki bu yıl çıkmıyor. Gerek çizimleri gerek içindeki yazılarıyla son derece ilham verici olan Rakılı Ajanda’yı umarım gelecek sene yeniden raflarda görürüz.

🟨 Metis Ajanda 2026

Metis Yayınları’nın her yıl farklı bir tema etrafında hazırladığı Metis Ajanda fanları tarafından merakla beklenir. Cep boyutu ile çantada taşınmaya elverişli olan bu ajanda, klasik bir planlayıcıdan çok düşünsel bir eşlikçidir. İçeriğindeki kısa metinler, alıntılar, çizimler kullanıcıyı durup düşünmeye ve not tutmaya davet eder.

Bu yılın teması diyalog ve karşılıklı anlayış. Selçuk Demirel’in çizimlerinin eşlik ettiği kapak hem renkli hem de oldukça çekici. Yalnız itiraf edeyim ki ben bu ajandayı yazmaktan çok okumak için alıyorum.

Kimler için:

Ajandayı üretim alanı olarak görenler, edebiyatla bağı kuvvetli olanlar ve boş sayfalardan ziyade dolu sayfalarla motive olanlar için.

🟪 Kelimeli Ajanda 2026

Mahir Ünsal Eriş’in hazırladığı ajandanın merkezinde kelimeler var. Tasarımı sade ama karakterli; her sayfada bir kelime ve kısa açıklaması yer alıyor. Bizi dil ile hemhal olmaya davet eden ajanda, günlerin getireceği yeni kelimeleri sabırla bekliyor.

Kimler için:

Sözlüklere tutkun olanlar, her gününü kelimelere adayanlar, ajandasını bir tür yazı masası gibi görenler için.

🟦 Elektrikli Düşler Ajandası 2026

İthaki Yayınları tematik ajandalarına bu yıl da devam ediyor. Amerikalı bilim kurgu yazarı Philip K. Dick’in Android’ler Elektrikli Koyun Düşler mi? kitabından ilhamını alan 2026 ajandası, gelecek ile teknoloji ekseninde konumlanıyor. Kapağındaki retro-fütüristik görseliyle güçlü bir estetik kuruyor. Günlük planlamanın yanı sıra hayal gücünden doğacak notlara da alan açan bu ajanda, günlerimize görsel bir eşlikçi olmaya talip.

Kimler için:

Bilimkurgu okurları, yaratıcı alanlarda üretenler, ajandada estetikle birlikte güçlü bir tema arayanlar için.

🟥 Ece Ajandası, Aşiyan 2026

Ece’nin bordo kapaklı, yaldızlı, klasik 2026 ajandası tüm bu tematik arayışların biraz dışında duruyor. Gösterişsiz, sade ve güvenilir olan ajanda sürpriz yapmıyor, yönlendirmiyor; sadece eşlik ediyor.

Düzen, sadelik ve alışkanlık arayanlar için hâlâ en sağlam seçeneklerden biri olan Ece Ajandaları’nın pek çok modelini kullandım. Aşiyan modeli ise günlük tutmak için biçilmiş kaftan. Her güne geniş bir sayfa ayırması, Galeano’nun yürüyen günler fikrinden ilhamla her güne küçük bir hikâye ya da anı bırakmak isteyenler için çok uygun.

Kimler için:

Sadeliği sevenler, klasik alışkanlıklarından vazgeçmeyenler ve günlerini ciddiye alanlar için.

🟩 Moleskine 2026 Günlük Ajanda

Her daim vazgeçilmez not defterim Moleskine’nin bu yeşil, günlük ajandası, yaşamla yazı arasında kurulan düzenli ilişkinin somut bir kanıtı. Her gün için ayrılmış tek bir sayfa, zamanı parçalamadan ve aceleye getirmeden kaydetmeyi mümkün kılıyor. Yönlendirmiyor, herhangi bir tema sunmuyor. Moleskine’nin gücü sürekliliğin ve sadeliğin sağladığı yazma motivasyonunda yatıyor.

Sayfaların 180 derece açılabilmesi ajandayla ilişkimizi daha da yakınlaştırıyor. Zamanla ajanda düşüncelerin, küçük notların ve gündelik hayatın izlerini taşıyan fiziksel bir arşive dönüşüyor.

Kimler için:

Günlük tutanlar ve ajandayı bir tür kişisel ritüel olarak kullananlar için.

Uzun yıllar evimden uzak semtlerde çalıştım. Bu da günde ortalama iki saatimin trafikte geçmesi anlamına geliyordu. Topluma taşıma araçlarını ya da personel servisini kullandığım o günlerde vakit geçirmek için genellikle radyo dinlerdim. Kablolu kulaklığımı takar ve çalan şarkılarla günün stresini atmaya çalışırdım.

Aslında yolda kitap okumak istiyordum. Çalışma yaşamının yoğunluğu nedeniyle yeterince okuyamamak beni çok üzüyordu. Her hafta yeni çıkan kitaplara bakıyor, iç geçiriyor; vakitsizlikten okuyamayacağımı bilsem de yine de bazılarını satın alıyordum. Bir de henüz okumadığım ve bu gidişle asla okuyamayacakmışım gibi hissettiren, tuğla kalınlığındaki dünya klasikleri vardı ki üzerimde büyük bir baskı yaratıyordu.

Derken bir gün, metrodaki reklamlardan birinde Storytel’i gördüm. Anladığım kadarıyla bu bir sesli kitap uygulamasıydı. O güne dek yalnızca Açık Radyo’da kitap dinlemiştim ve doğrusu bayılmıştım. Elbette bunda seslendirenlerin payı büyüktü. Tilbe Saran’ın sesinden dinlediğim Oğuz Atay’ın Tehlikeli Oyunlar’ı ile Cervantes’in Don Quijote’si hâlâ kulaklarımdadır.

Birkaç gün içinde Storytel’i indirdim ve merakla arşivini kurcalamaya başladım. Seçki fena sayılmazdı. Benim asıl ilgi alanım, içimde bir yara olan klasiklerdi. Okumak istediğim pek çok klasik uygulamada mevcuttu; kitapları dinlemek eksikleri kapatmak için iyi bir fırsat olabilirdi. Bir süre arşive göz gezdirdikten sonra kararımı verdim. İlk olarak Oscar Wilde’ın Dorian Gray’in Portresi’ni dinleyecektim.

Kışın bastırıp havaların erken karardığı bir iş çıkışı, Zincirlikuyu’dan bindiğim metrobüste kulaklığımı taktım ve romanı dinlemeye başladım. Daha ilk satırlardan itibaren Dorian’ın büyüsüne kapıldım. Dakikalar ilerledikçe, geçip gittiğim duraklardan ve metrobüsteki insan kalabalığından tamamen koptum; kendimi Lord Henry ile Dorian’ın estetik üzerine yaptıkları tartışmaların içinde buldum. O an fark ettim ki ben bu kitap dinleme işini çok sevmiştim.

Dorian’dan sonra pek çok kitap dinledim ve neredeyse hepsini arkası yarınlar gibi büyük bir heyecanla bekler oldum. Bazen kitabın en heyecanlı yerinde ineceğim durağa yaklaşıyorduk ve ben, “Keşke trafik biraz sıkışsa da şu bölümü bitirebilsem” diye içimden dua ediyordum. İndiğimde romanın evreninden çıkıp gerçek dünyaya karışmam ise her seferinde biraz zaman alıyordu.

Şimdi burada, Storytel’de dinlediğim enfes kitaplardan oluşan listeyi sizlerle paylaşacağım. Bu liste, rastgele bir “sevilen kitaplar” derlemesi değil; ortak bir duyguda buluşan metinlerden oluşan bir bütün. Hepsinin merkezinde bireyin toplumla, inançla, otoriteyle ya da kendi iç sesiyle kurduğu problemli ilişki var. Kitapları dinlerken insana olaylardan çok düşünceler, sonuçlardan çok sorular eşlik ediyor. Sesli kitap formatı metinlerdeki iç monologları ve ahlaki gerilimi daha da görünür kılıyor. Yolda, kalabalıkların içinde ya da karanlık bir kış akşamında dinlenen bu kitaplar, insanı bulunduğu yerden koparıp kendi iç dünyasına yaklaştırıyor. Umarım siz de dinlerken, kitapların büyülü dünyasında unutulmaz yolculuklara çıkarsınız.

1. Oscar Wilde - Dorian Gray’in Portresi 🪞🌑

Bu macera benim için Dorian’la başladı. İlk kez dinlerken yolun neresinde olduğumu hatırlamıyorum ama Dorian’ın dünyasına çok çabuk girdiğimi hatırlıyorum. Güzellik, gençlik ve ahlak üzerine zamansız sorular soran bu klasik, sesli kitap formatında etkisini daha da artırıyor.

Benim için bu kitabı dinlemek yalnızca bir hikâyeye kulak vermek değil, insanın kendisiyle, arzularıyla ve zaaflarıyla yüzleşmesi anlamına geliyor. Bazı bölümleri bitirdiğimde kulaklığı çıkarmaya elim gitmedi. Roman, yol bittikten sonra da zihnimde konuşmaya devam etti.

2. Fyodor Dostoyevski - Karamazov Kardeşler ⛓️✝️

İnanç, suç, vicdan ve özgür irade üzerine kurulu bu büyük roman, sesli kitap olarak dinlendiğinde felsefi ağırlığını iyice artırıyor. Dostoyevski’nin karakterleri, özellikle uzun monologlarda ve diyaloglarda, seslendirme sayesinde neredeyse sahneye çıkıyor.

Benim için kitabın en çarpıcı bölümü kuşkusuz Büyük Engizisyoncu oldu. Bu bölümde Dostoyevski Tanrı, özgürlük ve insan doğası üzerine sarsıcı bir sorgulamaya girişiyor. Dinlerken birkaç kez durdurup geri sardığımı, bazı cümleleri yeniden duymak istediğimi hatırlıyorum. Büyük Engizisyoncu yalnızca romanın değil, edebiyat tarihinin de en derin metinlerinden biri.

3. Ivan Turgenyev - Gereksiz Bir Adamın Güncesi 📓🪑

Turgenyev’in “gereksiz insan” tipini merkezine alan bu kısa ama yoğun metni, sessiz bir iç döküş gibi ilerliyor. Anlatıcının geçmişine, pişmanlıklarına ve yarım kalmış duygularına dönüp baktığı metin bir tür itirafa dönüşüyor.

Bu kitabı dinlerken en çok hissettiğim şey geç kalmışlık duygusuydu. Kahramanın hayatla kuramadığı bağ, kulağımdaki sakin sesle giderek melankolik bir tona bürünüyor. Kitap büyük olaylar anlatmıyor belki ama bittikten sonra insanın kendi hayatındaki “keşke”lere dokunan sessiz bir iz bırakıyor.

4. Oğuz Atay - Tutunamayanlar 🧥📝

Modern Türk edebiyatının en sarsıcı metinlerinden biri olan Tutunamayanlar, parçalı yapısı, iç monologları ve ironik dili ile inanılmaz zengin bir okuma/dinleme deneyimi sunuyor. Öyle ki bazı bölümlerde kahkaha atmamak için bazılarında da dilin zekası karşısında duyduğum zevkten ağlamamak için kendimi zor tuttum. Selim Işık’ın yalnızlığını ve Turgut Özben’in arayışını yolculuklarım boyunca en derinimde hissettim.

5. Sabahattin Ali - İçimizdeki Şeytan 👤🌫️

Sabahattin Ali bu romanda insanın kendisiyle kurduğu gel-gitli ilişkiyi, zaaflarını ve sorumluluktan kaçışını incelikle ortaya koyuyor. Sesli kitapta anlatıcının tonu, Ömer’in iç çatışmalarını ve tereddütlerini daha görünür kılıyor. Roman suçlamıyor, bağırmıyor; sadece ayna tutuyor. Karakterlerin sürekli erteleyen, susan hâlleri bana çok tanıdık geliyor. Roman galiba fark etmeden kendi iç bahanelerimle yüzleşmeme vesile oluyor.

6. Yuval Noah Harari – Sapiens: Hayvanlardan Tanrılara 🧠🌍

Listenin tek kurgu dışı kitabında Harari, insanlık tarihini alışıldık kronolojilerin dışına çıkararak biyoloji, antropoloji ve felsefeyi iç içe geçiriyor. Sesli kitap formatı, özellikle kavramsal sıçramalarda metni daha takip edilebilir kılıyor. Anlatı ansiklopedik bir ağırlık taşımadan akıyor.

Kitabın en çarpıcı noktalarından biri, insanı merkeze alan birçok inancın birer kurgu olarak ele alınması. Harari’nin ekonomi, ulus, din üzerine söyledikleri gündelik koşturmacanın ortasında insanın zihnine mıh gibi çakılıyor.

İnsanlık tarihini dinlemek bireysel dertleri küçültmüyor; aksine onları daha da anlaşılır kılıyor. İnsan, türüne dair hikâyenin ne kadar eski ve ortak olduğuna bir daha şaşırıyor.

Her yıl Aralık ayı geldiğinde şehirler ışıklarla süslenir, mağazaların vitrinleri değişir, etrafı tatlı bir heyecan sarar. Bu heyecanın sebebi yaklaşan yeni yıldır. Yeni yıl başlangıçlara, tazelenmeye, umutlara gebe oluşu nedeniyle dört gözle beklenir. Herkes eski yılın defterini kapatıp yeni ve boş bir defter açma telaşındadır. Zira her yeni sayfa yeni bir gündür, ilk sayfası sabaha benzer; taze bir nefes, yeniden başlama imkânıdır.

Bu tazelenme isteği, yılbaşı yaklaşırken armağan seçme telaşında kendini gösterir. İnsanlar hem kendileri hem sevdikleri için yeni yılın ruhunu taşıyan, yeni adımlara eşlik edecek hediyeler aramaya koyulur. Telaşa mahal vermemek için erkenden işe başlamak, armağan işini son dakikaya bırakmamak gerekir. Çünkü doğru hediye yalnızca bir eşya değil, yeni yılın umut ve heyecanını somutlaştıran, elden geldiğince özel bir hatıradır.

Eğer yılbaşı armağanı deyince aklınıza ilk gelen şey kitaplar oluyorsa, sizin için yeni yıl ruhunu en iyi taşıdığını düşündüğüm ve yıllardır severek hediye ettiğim kitaplardan oluşan bir liste hazırladım. Bu kitapların ortak yanı sadece sıcak, ilham verici hikayeler olmaları değil, aynı zamanda yaratıcı tasarımları ve mütevazi boyutlarıyla armağan olarak muhteşem olmaları. Bazılarının baskısı tükenmiş olsa da sahaflardan bulabileceğinize inanıyor ve sizi kitaplarla baş başa bırakıyorum.

* Paul Auster, Auggie Wren’in Noel Hikayesi 📷

Listeye samimi ve küçük bir hikâyeyle başlamak istiyorum. Paul Auster’ın bu küçük, kare boyutundaki resimli kitabı her şeyden çok mutlu eder beni. 2007 yılında Fatih Özgüven çevirisiyle çıkan kitabı ilk olarak Can Yayınları’nın Meşrutiyet Caddesi’ndeki kitabevinden aldığımı hatırlıyorum. Daha sonra yakınlarıma hediye etmek için birçok defa sahaflardan da almışlığım oldu.

Kitabın konusu şöyle: Bir gazeteci, ondan istenen Noel hikayesini bir türlü yazamaz, adeta tıkanmıştır. Ne aklında bir konu ne de yazmak için isteği vardır. Sık sık gittiği tütün dükkânının sahibi Auggie Wren’e dert yanar. Auggie Wren biraz alaycı bir tavırla, “Sana bir Noel hikâyesi lazım diyorsun ha? Tamam, anlatayım ama doğru mu değil mi onu karıştırma” der ve başlar. Böylece gazeteci çok iyi bir Noel hikayesine sahip olur.

Hayatın ortasındaki küçük ama anlamlı iyiliklerin, bir Noel mucizesi kadar güçlü olabildiğini anlatan bu hikaye içimizi ısıtır. Yalnız itiraf etmeliyim ki kitapta beni en az hikaye kadar etkileyen bir başka şey daha vardır: Auggie Wren’in fotoğraf tutkusu. Auggie her gün aynı saatte dükkânın karşısındaki köşeyi fotoğraflamaktadır. Bu, onun hayatta “küçük şeylerdeki değişimi” yakalama çabasıdır. Auggie’nin tutkusu bana Perec’in, hiçbir şey olmadığını sandığımız zamanlarda olanları kayıt altına almak için, her gün aynı cafede oturup gözlemlerini yazmasını hatırlatır. Zaten değişim dediğimiz de sıradan anların toplamından ibaret değil midir?

* Tim Burton, Noel Gecesi Kabusu 🎄💀

Auggie Wren’in hikâyesinin sıcacık dünyasından sonra, biraz daha fantastik ve hayal gücü yüksek bir yolculuğa çıkalım. Tim Burton’ın sinema evreni çoğumuz için keskin çizgiler, çarpık perspektifler ve karanlıkla mizahın iç içe geçtiği güçlü bir hayal gücü demek. Onun yarattığı evreni en iyi temsil eden işlerden biri de Noel Gecesi Kabusu. Birçok insan bunu film olarak bilir ama aslında hikâye önce bir kitap olarak ortaya çıkmıştır.

Hikâyenin merkezinde, Halloween Kasabası’nın karizmatik ama bunalımlı kralı Jack Skellington vardır. Yıllardır yaptığı aynı korkutma törenlerinden bıkan Jack, kendini yenilemenin yollarını ararken tesadüfen Noel Kasabası’na rastlar. Bu renkli, sıcak ve neşeli dünyanın büyüsüne kapılır ve “Noel’i ben düzenlemeliyim” diye düşünür. Ancak Halloween havasında tasarladığı bir Noel’in nereye varacağını tahmin etmek zor değildir.

Burton’ın şiirsel dili, benzersiz çizimleri ve fantastik atmosferiyle hem çocuklara hem yetişkinlere hitap eden kitap, yılbaşı akşamında sıcacık bir kahve ya da kakao eşliğinde ailece okunmayı bekliyor.

* Georges Perec, Her Durumda Yapmam Gereken Şeylerden Bazıları 📮

Burton’un fantastik dünyasından, gerçek hayatın oyunbaz hayallerine geçiyoruz. Yıllar önce Beşiktaş’ta çalışırken bunaldığım bazı günler çarşıya inerdim. Burada kendime bir kahve ısmarlamak, yeni çıkan kitaplara-dergilere göz gezdirmek çok iyi gelirdi. İşte Perec’in kartpostal kitabını da öyle bir günde, Mephisto’da gördüm ve vuruldum. Bütün o tekdüzelik ve sığlık içinde kitap bana ilaç gibi gelmişti.

Oulipo’nun ustası Perec, alışılmışın dışında bir yapılacaklar listesi yazıyor ve listeyi Bruno Gibert’in tasarladığı kartpostalların arkasına iliştiriyor. Yirmi iki maddeden oluşan listede neler yok ki. Bateri çalmayı öğrenmekten Paris’te otelde yaşamaya, 52 günde Fas’tan Timbuktu’ya deve sırtında gitmekten giyim kuşam tarzını hepten değiştirmeye hem sıradan hem de uçuk kaçık istekler birbiri ardınca sıralanıyor. Perec bu listeye “Her durumda yapmam gerekenler” demiş ama ben listeyi yeni yıl için “ilham veren bir kararlar ve hayaller manifestosu” olarak görüyorum. Yeni yıl için bundan daha motive edici bir armağan düşünemiyorum.

* Eduardo Galeano, Ve Günler Yürümeye Başladı 📅✨

Perec’in hayaller listesinden, biraz daha derin ve zamansal bir yolculuğa çıkıyoruz. Kadim dostum Eduardo Galeano, Ve Günler Yürümeye Başladı kitabında her güne birer hikaye bırakıyor. Hem de ne hikayeler… İnsanlık tarihinden, yerlilerden, kadınlardan satırlar günlerimizi sarıyor, sarmalıyor. İnsan tecrübesinin hem faili hem de tanığı olan zaman bu kısa metinlerde yürüyor, konuşuyor, anlatıyor. Hikayelerin karanlık taraflarına rağmen, Galeano’nun şiirsel ve politik tonu her daim umudu aşılıyor.

Eskilerde duvarlarımıza astığımız takvimlerden her gün bir yaprak koparır ve arkasında yazanları okurduk ya bu kitap da günlerimize eşlik eden bir takvim-kitaba benziyor. Fakat bu defa takvim günün mönüsünü değil de “büyük insanlığın” hikayelerini yazıyor.

* Clemency Burton-Hill, Year of Wonder 🎼

Şimdi de edebiyatın büyüsünden müziğin ritmine geçiyoruz. Year of Wonder bir yılın her günü için tek bir klasik müzik parçası öneren bir rehber-kitap. Okuru düzenli bir müzikal keşfe davet eden kitabın müzik seçkisi yalnızca Batı klasik geleneğine bağlı değil; çağdaş besteciler, kadın besteciler, az bilinen coğrafyalar ve çeşitli dönemler kitapta dengeli bir şekilde yer alıyor.

365 günün her biri eserin bestecisine, dönemin bağlamına ve neden dinlemeye değer olduğuna ilişkin bilgiler içeriyor. Kitap klasik müziğe başlamak isteyenler ya da günlük bir dinleme pratiği oluşturmak isteyenler için biçilmiş kaftan. Bu arada parçaları tek tek bulmak istemezseniz Spotify için hazırlanmış Year of Wonder listesi mevcut.

“Kasım takvim yapraklarındaki illüstrasyonlara benzer: Bulvarlara düşen yapraklar, ayak altında çiğnenen parçacıkların sesi, yılın ilk soğuğundan korunmak için teni saran ağır paltolar…”

Marco Lupo, Hamburg

😇 1) Patti Smith’in Yeni Kitabı: Bread of Angels

Kasım ayında Paris’e yaptığım kısa seyahatin bana verdiği en büyük armağan, Patti Smith’in yeni kitabı Bread of Angels: A Memoir oldu. Kitabın çıktığını Instagram’da görür görmez içim içime sığmadı. Smith&Son Kitabevi’ne giderken bile kalbim hızla atıyordu. Önce vitrinin önünde uzun süre durdum, sonra içeri girdim ve kitaba kavuşmanın o tanıdık, çocukça sevincini yaşadım.

Bread of Angels, Patti Smith’in II. Dünya Savaşı sonrası çocukluğuna açılan bir kapı. Zorbaları alt ettiği hayal gücü dolu çocukluk dünyasından, Rimbaud ve Dylan’ın gölgesinde kendi sesini bulan gençlik yıllarına uzanıyor. Şiirle başlayan bu yolculuk şarkı sözlerine, oradan da Horses, Easter ve Wave gibi ikonik albümlere doğru büyüyor.

Sonra tek gerçek aşkı Fred Sonic Smith ile tanışıp her şeyi geride bırakarak Michigan’da kendi “küçük odasını” kuruyor: alçak bir masa, bir Fars kupası, mürekkep hokkası ve kalem… Gücü tam da burada ortaya çıkıyor: Sıradanı büyülü olana, acıyı umuda dönüştürme gücü.

Patti Smith bizi yine esinle dolduruyor.

📖 2) Ofr’de Bulduğum Hazine: Julian Barnes’lı 2026 Ajandası

Paris’te en sevdiğim kitabevi Ofr. Sanat, tasarım ve fotoğraf kitaplarıyla dolu rafları, arka taraftaki küçük galeri, içerideki hafif müzik… Hepsi her zamanki gibi harikaydı.

Geçen yıl Ofr’nin kendi baskıları olan ajandalarından almıştım. Bu yıl yine 2026 baskısı raflardaydı ama hemen yanında başka bir ajanda dikkatimi çekti. Kapağı, dokusu, sayfalarının düzeni… Biraz inceleyince ajandaya giriş metnini Julian Barnes’ın yazdığını ve içerideki metinleri, görselleri onun seçtiğini fark ettim.

Giriş yazısı, hayalperestler, sanatçılar ve yaratıcılar için sanki sessiz bir “harekete geç” çağrısı gibiydi. Sayfalar arasında William Blake’in melekleri, John Lennon’ın şarkı sözleri, her hafta gündelik hayatın sınırlarından taşmayı teşvik eden minicik notlar vardı. Bir de bonus: El-Cezeri’nin Dahice Mekanik Cihazların Bilgi Kitabı’ndan özel bir görsel ek.

Bu ajanda 2026’ya dair yaratıcı bir umut taşıyan çok özel bir parça.

🎧 3) Ayın Radyo Programı: Dünyayı Çevirenler

Bu ay en çok etkilendiğim keşiflerden biri de Didem Bayındır’ın radyo programı Dünyayı Çevirenler oldu. Bayındır, dünya edebiyatının büyük yazarlarını eserlerini Türkçeye kazandıran çevirmenlerle konuşuyor. Yazarların hayatları, eserlerinin alt metinleri, çeviri sürecinin incelikleri… Dinledikçe hem zenginleşiyorum hem de okuma listem uzuyor.

Özellikle Ömer Madra ile yapılan Salinger bölümü beni derinden sarsıyor. O kadar ki dinledikten sonra Franny ve Zooey’i yeniden okumaya başlıyorum.
Programı bütün edebiyat severlere tavsiye ediyorum.

👩‍👧 4) Bir Kitap Kulübü: dişi.beden.yol

Dördüncü armağanım bir kitap kulübü: dişi.beden.yol Bu kulüpte İrem Çağıl’ın rehberliğinde anneliği odağına alan okumalar yapıyoruz. Anneliği sadece biyolojik bir deneyim olarak değil, kadınlık hâllerine, ilişkilenme biçimlerimize, dönüşüm kapasitemize uzanan geniş bir çerçevede ele alıyoruz.

Her ay okuduğumuz kitap ekseninde zoom ortamında üç defa buluşuyoruz. Dileyen katılımcılar okunan kitaptan yola çıkarak yazı ya da çizim üretiyor. Bu üretimler kulübün Substack sayfasında yayımlanıyor. Ayın son buluşması ise yazılanların konuşulduğu daha derinlikli bir alana ayrılıyor.

Kasım’da başlayan bu yolculuk bana şimdiden çok şey kattı.

🎸 5) 25. Yılını Kutlayan Bir Kült: Nana

Kült manga serisi Nana’nın yayımlanışının üzerinden yirmi beş yıl geçmiş. Bir manga için çeyrek asırı devirmek eserin başarısının yanı sıra bir kuşağın duygusal hafızasını korumak anlamına da geliyor. Yayıncılar yıl dönümü vesilesiyle özel baskılar hazırlıyor, Vivienne Westwood ise serinin ikonikleşmiş estetiğine selam veren bir kapsül koleksiyon çıkarıyor.

Benim için asıl ilginç olan ise ilk defa bir Manga serisini okuyacak olmam. Tokyo sokaklarından punk sahnesine, iki Nana’nın kesişen kaderlerine uzanan bu evrenin bana ne hissettireceğini merak ediyorum. Belki geç kalmış bir okuma olacak ama bazen hikâyelerle tam doğru zamanda buluşuruz.
Bu seri de benim için böyle bir buluşma olacak gibi hissediyorum.

🧶 6) Kışa Küçük Bir Hazırlık: Küf Vintage’ın Fransız Beresi

Her ne kadar Kasım bu yıl alışılmadık derecede ılık geçse de kış kapıda. Bu yüzden Küf Vintage’ın geçen yıl çıkardığı bu triko Fransız beresinin indirime girdiğini görünce çok sevindim. Yumuşacık dokusu, hafifliği ve şıklığıyla hem albenili hem de işlevsel bir parça. Ayrıca söylemeden geçmeyeyim: Küf Vintage’ın giyim bölümünde epeydir neredeyse her şey %80 indirimde.

🍳 7) Doğumgünü Armağanım: Gilmore Girls Yemek Kitabı

Kasım’ın en iç ısıtan hediyesi, kardeşimin doğum günümde aldığı Gilmore Girls Yemek Kitabı oldu. Dizinin sıcaklığı, yemeklerinin neşesi ve o anne-kız dünyasının samimiyeti kitabın her sayfasına sinmiş. Gilmore Girls’ün Stars Hollow atmosferi, Luke’un kahvesi, kış sahneleri, kasabanın tuhaf ama sevilesi insanları diziyi izlediğimden beri içimi yumuşatan bir sıcaklık taşır. Bu yemek kitabı tam da o sıcaklığın mutfaktaki karşılığı gibi.

Kitabın en hoşuma giden tarafı, her tarifin dizideki bir anıya, bir bölüme veya bir karakter özelliğine bağlı olması. “Friday Night Dinner” sofraları, Sookie’nin yetenekli ama kaotik mutfak anları, Lorelai ve Rory’nin kahvaltı kaçamakları… Hepsi bir şekilde yemeklerin içine sinmiş. Hâlâ İlk denemek istediğim tarif konusunda kararsızım. Luke’un meşhur burgerinden mi yoksa Sookie’nin tatlılarından mı başlasam karar veremiyorum.

Arjantinli yazar, çevirmen ve yayıncı Alberto Manguel, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın hakkında yazdığı beş şehre -Ankara, İstanbul, Erzurum, Konya, Bursa- ondan seksen yıl sonra seyahat ediyor ve izlenimlerini kaleme alıyor. Yapı Kredi Yayınları’ndan Şubat 2016’da basılan kitabın adı Tanpınar’ın İzinde Beş Şehir.

Manguel ilginç kitapları ve lezzetli diliyle sevdiğim bir yazar. Okumanın Tarihi’nden Efsanevi Yaratıklar’a, Hayali Yerlerden Yemek Tarifleri’nden Kütüphanemi Toplarken’e hem zevk veren hem de zenginleştiren bir yazın dünyası var. Bu nedenle Tanpınar’ın İzinde Beş Şehir’i gördüğümde çok heyecanlandım. Üstelik bu sefer mevzu bahis Türk edebiyatının efsane ismi Tanpınardı; dolayısıyla merakım ve heyecanım katlanarak arttı.

Tanpınar’ın hayatı boyunca yaşadığı beş şehir hakkında yazdığı yazılar, henüz yaşarken kitap haline getirilmişti. Manguel de Tanpınar’ın şehirlerinde bir yolculuğa çıkıyor ve her bir şehir için birer deneme kaleme alıyor.

Burada daha önce Tanpınar’ın Ankara’sından bahsetmiştim. Ankara Kalesi’ne hayranlığını, Kurtuluş Savaşı’nın şehir üzerindeki etkisine yaptığı vurguyu, Hacı Bayram Camii ile Augustus Tapınağının kol kolalığı karşısındaki şaşkınlığını yazmıştım. Şimdi de Manguel’in Tanpınar’dan esinle yaptığı Ankara seyahatini irdelemek istiyorum.

Bir özürle başlayan yolculuk

Manguel kitaba Türk okurlardan özür dileyerek başlıyor. Türk tarihini, kültürünü ve edebiyatını pek bilmediğini, dolayısıyla yapacağı yorumların dışarıdan olacağını açık yüreklilikle itiraf ediyor ve soruyor: “Öyleyse bana, sezgisel olarak bütün bu şeyleri yapmış olan, bilgisini ışık saçan ve akılda kalan kelimelere dökmüş birinin adımlarından gitme hakkını veren ne?”

Bu dürüst başlangıç, yazarın olası eleştirileri önden sezdiğini ve saygılı bir mesafeyle yazıya yaklaştığını gösteriyor. Kitabı okudukça anlıyoruz ki bu özür olmasaydı Manguel’e sert eleştiriler yöneltmek mümkün olabilirdi. Zira izlenimleri gerçekten de dışarıdan; kimi zaman “bu işe kalkışmasına gerek var mıydı?” dedirtecek kadar mesafeli.

Manguel özründen sonra kendisine sorduğu soruya cevap vermeye girişiyor. Türkiye’ye gelmeden önce tasavvurunda ülkeye dair çeşitli görüntülerin, hislerin olduğunu söylüyor. Ancak bu deneyime girişmesini teşvik eden asıl etken Tanpınar ile duygudaşlık hissetmesi oluyor. Tanpınar’ın hocası olan ve sık sık anacağı Yahya Kemal’den ilhamla şöyle yazıyor: “Burada Boğaz’ın kıyısında hissettiğim, kederde bir zevk olarak anıdır, tarifsiz bir şeyin anısı, yaşanmamış bir geçmişte bir yerlerde var olduğu için tanımlanmamış bir şey, girmeye hiç cesaret edemediğim bir geçmiş, hiç görmediğim bir ülkede kavşakta sapılmamış olan yol gibi, ya da bir yarı rüyada görülmüş ya da artık hatırlamadığım bir kitabın sayfasında”.

Bu satırlar bizi kalbimizden vuruyor ve özrü kabul ediyoruz. Hepimizin edebiyat aracılığıyla duygudaşlık kurduğu şehirler var: Hemingway’in ya da Viktor Hugo’nun Paris’i gibi. Fransız olmasak da, Paris’te yaşamasak da Notre Dame yangınına göz yaşı dökebiliriz. Çünkü burada söz konusu olan insanın ürettiği mirasa duyulan yastır. Dolayısıyla Manguel’i anlıyor ve Ankara’ya dair yazdıklarını önyargısız okumaya başlıyoruz

Manguel’in Ankara’sı Tanpınar’ın Ankara’sıyla nasıl konuşuyor?

Manguel’e göre Ankara şehirlerin en ketumudur. İlk bakışta kendini asla açmaz, açmaya da gönüllü değildir. İstanbul ya da Venedik gibi efsanevi hikayelere sahip olmadığından, hakkında yazılmış bir “ön hissediş” de elimizde yoktur. Bu nedenle Ankara’ya nüfuz etmek istiyorsak onunla ilgilenmeli, onu tanımaya çalışmalıyız. Zira şehir mahallelerinde dolaştığımızda, bir kafede oturup etrafı gözlemlediğinizde, insanlarıyla iletişim kurmaya başladığımızda kendini ele vermeye başlar. Başta bir kusur gibi görünen bu kapalılık, Ankara’nın ayırt edici özelliğine dönüşür.

“Benim Ankara’da kaldığım otel şehrin kendisi kadar anonimdi, dünyanın her yerinde, doğuda ya da batıda olabilirdi. Ama birkaç saat sonra, cumaları komşu barda caz akşamları yapıldığını ve Charlie Mingus’un buraya dinlemeye ve belki de çalmaya geldiğini öğreniyorum”.

Manguel’e göre Ankara’da Tanpınar’a çekici gelen şehrin ikili yapısı ve bu yapıda mevcut olan katmanların ağır ağır açılmasıdır. Şehrin mimarisinde, müzelerinde sergilenen eserlerde ve yaşayışta etkisini hissettiren zaman katmanlarının vücut bulduğu şehir dokusu bizden ona temas etmemizi bekler.

Şehre adım attığında onu karşılayan manzara Tanpınar’ın anlattığı Cumhuriyet’in genç başkentinden oldukça farklıdır. Tanpınar için Ankara henüz bitmemiş bir eserdir; geçmişle geleceğin, taşla harcın, idealin ve gerçekliğin iç içe geçtiği bir sahne. Manguel içinse Ankara, tamamlanmış ama ruhunu saklamış bir şehirdir.

Tanpınar Ankara’yı inşa eden iradeyi, modernleşme arzusunu, insanın kendini dönüştürme çabasını sever. Onun Ankara’sında bir umut, bir başlangıç duygusu vardır. Manguel ise bu başlangıcın izlerini ararken, karşısında artık bitmiş bir hikâyenin sessiz kahramanlarını bulur. Şehrin binalarına, meydanlarına, müzelerine baktığında Tanpınar’ın tarif ettiği dinamizmi değil, sanki zamanla taşlaşmış bir ideali görür.

Ancak iki yazarın Ankara’ya bakışında ortak bir damar vardır: yitik zaman duygusu. Tanpınar için bu duygu geçmişin bugüne karışan sesiyle ilgilidir; Manguel içinse hiç yaşamadığı bir geçmişin özlemidir. Biri kaybolanı hatırlamak ister, diğeri hiç sahip olamadığı bir zamanı anlamaya çalışır. Böylece Ankara iki yazarın da zihninde aynı anda hem kanlı canlı, yaşayan bir şehir hem de zamanın içindeki bir idealdir.

Manguel’e göre Tanpınar’ın tarif ettiği tarih katmanları bugün artık bütünüyle mevcut değildir. Belki yalnızca Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nin salonlarında, Hitit ve Frig eserlerinde, Roma heykellerinde yankısı duyulabilir. Tanpınar’ın Beş Şehir’de şiir gibi yazdığı Hacı Bayram Camii ile Augustus Tapınağı’nın koyun koyunalığı günümüz Ankara’sında zevksiz müzikli fıskiyeler ile ihanete uğramışa benzer. Oysa bu yan yana geliş zaman katmanlarının iç içeliğinin en güzel örneğidir.

Ulus’un mütevazi büyüsü

Manguel’in ilk bakışta anonim bir şehir dediği Ankara onunla hemhal oldukça farkedeceğimiz gizlere sahiptir. Örneğin; Ankara Kalesi’nin altında başka bir Ankara uzanır. Benim eski bir yazıda Ulus bir şenliktir deyişim gibi, Manguel de kalenin eteklerindeki mahalleleri, At Pazarı’nı, Ulus Caddesi’ni tüm mütevaziliği ve renkleriyle tasvir etmeye girişir.

“…Hala cazibesi olan eski püskü evler, çıkıntı yapan balkonlarıyla konaklar, dünyaya kapanmış görünen, panjurları indirilmiş meskenler. Çatıların bazılarında, temizlendikten sonra havalansın diye halılar asılmış; kimi pencerelerden kurumaya bırakılmış kırmızı biber demetleri sarkıyor. Aşağıda ve dar yollardaki dükkanlarda bakırcılar kahve fincanları ve kap kacak, kabaca süslenmiş kaseler ve biber değirmenleri yapıyor… Biraz daha yokuş yukarı, her tür hayvanın satıldığı At Pazarı var. Karanlık, serin kahvelerde yaşlı adamlar iskambil ve okey oynuyor, Marko Polo’nun Çin’de gördüğünü söylediği gibi, çok eski bir oyun…”

Ankara nihayet Manguel’e kendini açmaya başlar. Zaten Ankara onunla ilgilenen, ona olumlu duygularla yaklaşan herkese önünde sonunda gülümser. Hele bir de insanlarıyla bağ kurmaya başlarsanız yuvanız olur. Manguel’in dediği gibi “Ankara, birbirine rengarenk ipliklerin karmaşık sonsuzluğu ile bağlanmış olan bir çağlar ve tarzlar düğümüdür”. Bu şehirde geçmişin şimdi ile bir aradalığı omuzlarınıza yük değil; sırtınıza güvenle yaslanabileceğiniz bir dayanak olur.

“…yılın hep son döneminin yaşandığı ülke. Tepelerin sisli, derelerin puslu olduğu; öğlenin çabucak geçtiği, gündoğumuyla günbatımının uzadığı ve gece yarılarının sürüp gittiği; büyük ölçüde güneşe bakmayan bodrumlardan, bodrum altlarından, kömürlüklerden, dolaplardan, tavan aralarından ve kilerlerden oluşan; halkı sonbahar halkı olan, yalnızca sonbahar düşüncelerine sahip olan; geceleri boş kaldırımlarda dolaşan insanlarının yağmur sesine benzediği…”

1. Ekim ayının gelmesiyle serin havalar yerini yavaş yavaş soğuklara bırakıyor. Ağaçlar yapraklarını döküyor, parklar-bahçeler sarının binbir tonuna bürünüyor. Mevsimle özdeşleşen bal kabağı tezgahları süslemeye başlıyor. İnsan evine, kabuğuna çekiliyor. Tam da bu vakitler elime Ray Bradbury’nin Sonbahar Ülkesi geçiyor. Kitabın orijinal adı The October Country ancak dilimize Sonbahar Ülkesi olarak çevrilmiş. İlk kez 1955’te yayımlanan kitap gotik, fantastik ve psikolojik bir derleme. Bradbury’nin karanlık insan ruhuna dönük hikayeleri ölüm, yalnızlık, delilik gibi temalar etrafında dönüyor. Klasik korku edebiyatından farklı olarak Bradbury, olağanüstü olanı gündeliğin içinden çıkarıyor. Hikayeler yalnızlığı ve yabancılaşmayı dibine kadar yaşayan insanların hikayeleri. Bir adam kendi iskeletinden tiksiniyor, bir anne yeni doğan bebeğinin onu öldürmeye çalıştığına inanıyor. Aslında bütün bu tuhaflıklar, insanın içindeki gizli karanlığı yansıtıyor.

   Sonbahar Ülkesi, havaların erkenden kararmaya başladığı bu günlerde hafif bir ürperti yaratmasının yanında bizi derin düşüncelere sevk ediyor.

2. Bu ay sergi ayı, ilk durak ise 18. İstanbul Bienali. Başlığı “Üç Ayaklı Kedi”. Beyrutlu küratör Christine Tohmé kavramsal çerçeveyi kedi metaforu üzerinden açıklıyor. Üç ayaklı kedi eksik, dengesiz, alışılmışın dışında ama inatla yaşayan bir canlı; tıpkı İstanbul ve dünya gibi. Günümüzde “tam” olmaktan epeyce uzak olduğumuza göre asıl mesele eksiklerle yaşamayı öğrenmek. Bieanal bu esastan yola çıkarak üç ayaklı estetiğin peşine düşüyor. Bu bağlamda üç kavramı öne çıkarıyor: Kendini koruma, onarma ve gelecek olasılıkları. Tohmé’nin söylediği gibi sanat artık bir “kurtarma” çabası değil, “birlikte yaşama” biçimi. Dolayısıyla sanatçılar da bu çabayla göçmenlikten ırkçılığa, cinsiyet meselelerinden yoksulluğa uzanan işler ortaya koymuşlar.

   Benim için en etkileyici işlerden biri, Gazzeli sanatçı Sohail Salem’in 2023’te, devam eden soykırım sırasında yerleşmek zorunda kaldığı Deyr el-Belah’ta, BM tarafından dağıtılan okul defterlerine çizdiği görsel günlükler oluyor. Gazze Günlükleri’nde Salem, kuşatma altındaki günlük yaşamını dolaysız bir çizgiyle resmediyor. Bu sayfalar birer sanat eseri olmanın ötesinde birer tanıklık ve görsel arşiv. Etkilendiğim ikinci iş ise Karimah Ashadu’nun Makine Çocuklar isimli sekiz dakikalık filmi. Nijerya’da kayıt dışı kullanılan okada adlı motosiklet taksilerin bir portresini çizen film, güvenlik gerekçesiyle yasaklanmasına rağmen hala yaygın olarak kullanılmasını sürücülerin hayatta kalma mücadelesi, yoksulluk, eğitimsizlik ve güvencesizlik üzerinden anlatıyor. Videodan bence Bienal’in özeti sayılabilecek bir kesiti aşağıya bırakıyorum.

3. Tam da İstanbul Bienali başlamışken Instagram’da karşıma Enver Basravi’nin kitabı çıkıyor: Hakikat Hasreti. Kitap, İstanbul Bienali çevresinde örülen sansür mekanizmasını merkeze alıyor. 18. İstanbul Bienali normalde geçen sene yapılacaktı ancak çıkan küratöryel kriz ve erteleleme sonucu bu sene gerçekleşiyor. Basravi de 2023 yılında başlayan ve bu yıla kadar süren krizi, farklı mecralarda yayımlanmış yazı, söyleşi ve belgeler ile bu kitapta kayıt altına alıyor. Zira Basravi’ye göre yaşanan kriz bir sansür krizi ve İKSV’nin süreçteki tutumu Türkiye’de kültür-sanat alanında kurumsal sansürü en iyi ortaya seren örneklerden biri. Kitapta bir araya getirilen metinler, İstanbul Bienali’ndeki sansür sürecini doğrudan ve dolaylı biçimde ifşa ediyor. İçerikler kronolojik bir sırayla yer alıyor. Basravi bu kitabı tamamen kendi çabasıyla bastırmış ve ücretsiz dağıtıyor (ben de Ankara’da Bardacık Sokak’ta yer alan 37B sanat yerinden edindim). Amacı, sansürün yalnızca bireysel sanat üretiminde değil, sanatın dolaşımında da etkili olduğunu, üstelik bunun kelli felli kurumlar tarafından yapıldığını ortaya koymak olan Hakikat Hasreti, herkesi konu üzerinde düşünmeye çağırıyor. Kimi zaman hakikatin kendisinden çok, ona duyulan özlemi konuşmak gerekiyor. Bir dönemin, bir ülkenin ruh halini bu kadar kısa ve doğru anlatan kaç kelime vardır ki?

4. Bu ayın ilham veren sanatçı keşfi yazar, müzisyen ve görsel sanatçı Monika Bulanda oluyor. Monika’nın “Şimdinin Parçaları” isimli sergisini Tunalı’daki Belm’art Space’de geziyorum ve kendisiyle bizzat tanışıyorum. Sergi üzerine yaptığı söyleşi vesilesiyle bir araya geldiğimiz Monika çok yönlülüğü, yaşamın içinden beslenişi ve temelleri post-komünist dönem Polonyasında atılmış çalışma disipliniyle beni kendine hayran bırakıyor. Sergide yer alan işleri hem bütünüyle hem detaylarıyla şaşırtıyor. Yan yana getirdiği küçük mozaikleri ve mozaiklerin içinde saklanan pop-art imgeleri izleyiciyi hemen içine çekiyor. Onun sergisine dair hislerim ayrı bir yazının konusu olmalı. Şimdilik sadece şunu diyebilirim: Bulanda’nın işlerine baktığınızda önce formları görüyorsunuz, sonra yavaş yavaş altındaki sesleri duymaya başlıyorsunuz.

   Monika Bulanda’nın bir de kitabı var. Yaşamını, sanatını ve kültürler arası yolculuklarını anlattığı Düşler ve Ritimler Ange Yayınları’ndan çıkmış. İmzalı bir baskısını edinip hemen okumaya başlıyorum.

5. Sanat turumuzun bir diğer durağı Fikret Otyam Sanat Merkezi’ndeki “2A Sınıfından Akın Ayaz” sergisi oluyor. Güvenlik görevlisinin eşliğinde sanat merkezinin farklı bir girişi olan alt katına iniyoruz. Anahtarla kapıyı açan görevlinin arkasından içeriye giriyoruz. Akın Ayaz’ın işleri, oldukça bakımsız bir okulu andıran dairenin koridoruna ve odalarına yayılmış. Uzun zamandır mekanla bu kadar uyumlu bir sergi gezmemiştim. Zira sergi bir çocuğun büyüme sancıları, yetişkinliğe adım atarken yaşadığı örselenmeler, kırılmalar gibi temaları ele alan işlerden oluşuyor. Boyası dökülmüş, isli, kirli duvarları, kırılmış kapıları, çatlamış fayanslarıyla mekan işlerle adeta bir olmuş. Sanatı soluyor, sanatla nefes alıyor, sıkışmış, daralmış ama bir o kadar da ayık hissediyorsunuz. Akın Ayaz resimleri, video, ses ve yerleştirmeleriyle 2A sınıfından bugüne bakıyor, hem geçmişi hem de şimdiyi sorguluyor. Mecburen siz de, aynı coğrafyanın ve kültürün insanı olarak, kendi çocukluğunuzu, toplumun bütün çocuklarını düşünüyorsunuz. 2A Sınıfından Akın Ayaz, üzerinde uzun uzun durulacak, birçok başlıkta okunabilecek müthiş bir sergi. Tam bir armağan.

6. Madem yaralar derin gelin biz de küçük mutluluklar peşinde koşalım. Twin Peaks’i izlediğimden beri donut aşkım tekrar alevlendi. Aslında bu şekerli ve Amerikalı yiyeceğin tadından çok imajını seviyorum galiba. Ajan Cooper’ın şerif Harry ile yaptığı toplantılarda, sekreter Lucy’nin masaya boydan boya dizdiği donutlar harika görünüyor. Cooper, kahve ve donut olmadan kafasını toplayamayacak gibi. Türkiye’de donut deyince akla iki Amerikan markası geliyor. Bunlardan biri Krispy Kreme. Geçen hafta Kızılay’dan geçerken Krispy Kreme’nin vitrininde cadılar bayramına özel çıkardığı donutları görünce çocuklar gibi sevindim. Hafta sonu ailecek her birini denedik. Tatları benzer olsa da tasarımları çok güzeldi. Basit, tatlı, gündelik bir mutluluk. Karanlık Ekim günlerinin içinden sızan küçük bir ışık.

   

   ---

7. Sonbahar akşamlarının en güzel eşlikçisi film izlemek değil mi? Geçenlerde elime bu bordo kaplı film günlüğü geçti. Favori filmlerimi takip edebileceğim, sinema deneyimlerimi kaydedebileceğim bir günlük. Her izlediğin film için küçük notlar, yıldızlar, belki de hislerimden ibaret birkaç cümle bırakabileceğim sade bir defter.
   Artık her filmi yalnızca izlemeye değil, hatırlamaya da niyetliyim. Çünkü bazen bir filmi değil, o filmi izlerken kim olduğumuzu kaydediyoruz. Tıpkı tuttuğumuz diğer günlükler gibi, dönüp baktığımızda kim olduğumuzu görmek için denemeye değer farklı bir yol.

   

   ---