Hiermee doel ik niet op situaties waarin sprake is van seksueel geweld, mishandeling, dwang of machtsmisbruik. Ook kinderen en mensen die vanwege een verstandelijke beperking niet dezelfde verantwoordelijkheid kunnen dragen, laat ik hierbij buiten beschouwing.

Wanneer we de schuld telkens bij de ander neerleggen, leggen we daarmee doorgaans ook de verantwoordelijkheid en de mogelijke oplossing neer. De ander moet beter luisteren, meer begrip tonen, excuses aanbieden, zwijgen, afstand houden, zich aanpassen, en noem maar op. Hoewel het gemakkelijk is om zo te denken, ontneemt het je elke kans om inzichten te vergaren en jezelf verder te ontwikkelen.

Uiteraard wil ik niet stellen dat het gedrag van de ander niet kwetsend, pijnlijk of verkeerd kan zijn. Wat ik wél wil zeggen, is dat onze reactie nooit enkel en alleen bepaald wordt door de ander; jouw reactie wordt namelijk net zo goed gevormd door jouw eigen gevoelens, overtuigingen, verwachtingen, patronen, blinde vlekken en herinneringen.

Als ervaringsdeskundige door jarenlange zelfstudie, observatie en reflectie, probeer ik deze soms ingewikkelde dynamieken te vertalen naar begrijpelijke inzichten. Omdat menselijk gedrag te complex is om in één artikel volledig uit te diepen, anders zou het een compleet boekwerk worden 🤓, beperk ik me hier tot de basis.

Roepen bepaalde passages vragen op of wil je ergens meer over weten? Voel je vrij om me te contacteren via mail, een DM, of stel je vraag hieronder.

Je eigen aandeel erkennen

Met je eigen aandeel erkennen bedoel ik dat je bereid bent te kijken naar wat je zelf binnen een interactie inbrengt. Hoe heb je de situatie geïnterpreteerd? Wat heb je gezegd, of juist verzwegen? Op welke toon reageerde je? Heb je echt geluisterd en vragen gesteld, of vulde je vooral in wat de ander dacht? En werd er iets in jou geraakt waardoor je feller, afstandelijker of defensiever reageerde dan de situatie vroeg?

Waarom is dit zo belangrijk? Heel simpel; omdat je alleen kunt veranderen wat je bij jezelf herkent. Je eigen aandeel zien geeft nieuwe inzichten en die inzichten kunnen je weer helpen om een volgende keer anders te reageren.

Leg je de oorzaak volledig bij de ander? Dan leg je ook alle verantwoordelijkheid én de oplossing bij die persoon neer. Dat is niet alleen kort door de bocht, je geeft er ook je eigen regie mee uit handen.

Het betekent ook niet dat je voortaan niets meer mag zeggen of doen, maar wel dat je bewust leert nadenken over hoe je reageert.

Blinde vlekken vertroebelen je waarneming

De reden waarom je je eigen aandeel in conflicten vaak niet ziet, is omdat jouw reactie voor jou logisch en gerechtvaardigd voelt. Je ervaart vooral wat de ander zegt, doet of nalaat, en ziet je eigen gedrag als een rechtstreeks gevolg daarvan. Je wordt boos, trekt je terug, klapt dicht of gaat jezelf verdedigen. Voor jouw gevoel reageer je enkel op wat de ander heeft veroorzaakt. Niemand denkt op zo’n moment bewust; ‘goh, laat ik dit conflict eens lekker laten escaleren’.

Juist daar zit de blinde vlek; je ziet wel wat de ander doet, maar verliest uit het oog wat er in jezelf gebeurt. Je ervaart je eigen gedrag als een logische reactie, maar merkt niet dat jouw reactie tegelijkertijd een nieuwe oorzaak wordt.

Hoe sterker de emoties oplopen, hoe moeilijker het wordt om onderscheid te maken tussen wat er daadwerkelijk gebeurt en hoe je dat zelf beleeft. Wat aanvankelijk jouw interpretatie van de situatie was, gaat steeds meer voelen als een vaststaand feit.

Hoe je een situatie interpreteert, wordt mede bepaald door wat je eerder hebt meegemaakt. Eerdere ervaringen beïnvloeden hoe je het gedrag van anderen opvat, welke betekenis je eraan geeft en waarop je sterk reageert; je triggers.

Vanaf het moment dat die oude pijn wordt geraakt, reageer je niet meer uitsluitend op de situatie zelf, je reageert ook op de betekenis die je eraan geeft en op wat je vreest dat deze gebeurtenis aankondigt.

Dat betekent niet dat de ander niets verkeerd doet of dat jouw gevoelens onterecht zijn. Iemand kan je daadwerkelijk negeren, beledigen of over je grenzen gaan. Je eigen aandeel onderzoeken betekent ook zeker niet dat je je eigen pijn moet ontkennen of jezelf de schuld moet geven. Het betekent alleen dat je óók kijkt naar waarom iets je zo diep raakt en wat dat doet met jouw manier van reageren.

Omdat copingmechanismen bedoeld zijn om jezelf te beschermen, herken je ze meestal niet als onderdeel van het probleem. De blinde vlek maakt dat je jouw reactie blijft zien als iets waartoe de ander je heeft gedwongen. Je merkt niet meer dat de manier waarop jij jezelf probeert te beschermen, het conflict juist verder kan aanwakkeren.

Zolang je je niet bewust bent van deze wisselwerking, blijven onderliggende triggers onbegrepen en blijven dezelfde blinde vlekken en reactiepatronen zich herhalen.

Wat de interpersoonlijke spiegel zichtbaar kan maken

De wisselwerking die binnen een conflict ontstaat, kan als een interpersoonlijke spiegel functioneren.

Dat betekent overigens niet dat alles wat een ander over je zegt waar is, of dat iedere ergernis over de ander wijst op een verborgen eigenschap van jezelf. De ander kijkt immers ook vanuit een eigen perspectief, gekleurd door blinde vlekken, triggers, belangen en eerdere ervaringen. Wat iemand je binnen die wisselwerking teruggeeft, is dus geen objectief beeld van wie jij bent.

De spiegelende werking van interacties kan zich op verschillende manieren laten zien. Dat betekent niet dat reactie automatisch iets over jou onthult; een sterke reactie kan wel aanleiding geven om te onderzoeken waarom bepaald gedrag je raakt of aantrekt.

• Herkenning; soms irriteert bepaald gedrag je omdat je een vergelijkbare neiging bij jezelf herkent, maar die liever niet onder ogen ziet. Maar; irritatie is op zichzelf géén bewijs dat jij dezelfde eigenschap bezit.

• Contrast: gedrag kan je ook raken omdat de ander zichzelf iets toestaat wat jij jezelf juist verbiedt. Je kunt je bijvoorbeeld ergeren aan iemand die weinig uitvoert, omdat jij van jezelf vindt dat je altijd hard moet werken. Jouw reactie kan daarmee de strenge eisen die je aan jezelf stelt zichtbaar maken.

• Bewondering; wat je in een ander bewondert, kan iets laten zien over de eigenschappen, waarden of mogelijkheden die jij belangrijk vindt. Misschien herken je een kwaliteit of eigenschap die je zelf al bezit, maar nog te weinig ruimte geeft, of misschien wijst je bewondering op iets wat je graag verder zou willen ontwikkelen. Bewondering bewijst echter niet automatisch dat die eigenschap in jou aanwezig is.

• Interpersoonlijke feedback; de manier waarop iemand op jou reageert, kan mede worden beïnvloed door je eigen woorden, de manier waarop je iets zegt, je gezichtsuitdrukking, lichaamshouding, de afstand of zichtbare spanning. Die reactie kan je iets laten zien over hoe jouw gedrag overkomt. Tegelijkertijd wordt ook de reactie van de ander gekleurd door diens eigen interpretaties, gevoeligheden en eerdere ervaringen en is die dus geen objectieve weerspiegeling van jou.

De interpersoonlijke spiegel geeft in geen van deze gevallen een vaststaand antwoord en vertelt je ook niet wie er gelijk heeft. Hij biedt vooral aanknopingspunten om te onderzoeken wat de reactie zegt over de ander, wat zij mogelijk over jou vertelt en welk deel in de wisselwerking tussen jullie ontstaat.

De spiegel kan dus niet alleen je zichtbare gedrag zichtbaar maken, maar ook wat daaronder ligt; je verwachtingen, overtuigingen, angsten, behoeften en copingmechanismen.

En ook hier geldt; wat de spiegel zichtbaar kan maken, bewijst niet dat het probleem uitsluitend bij jou ligt. De ander kan daadwerkelijk niet luisteren, afstandelijk zijn of over jouw grenzen gaan.

Wanneer je niet in de spiegel kijkt; projectie

Wanneer datgene wat de spiegel zichtbaar maakt te pijnlijk, bedreigend of moeilijk te verdragen is, kun je geneigd zijn het probleem buiten jezelf te leggen. Je schrijft dan gevoelens, eigenschappen, bedoelingen of gedrag die je bij jezelf niet herkent, of niet wilt erkennen, toe aan de ander. Dit noemen we projectie.

Ook hier geldt dat niet alles wat je bij de ander ziet een projectie van jezelf is; de ander kan werkelijk afstandelijk, boos, oneerlijk of controlerend handelen. Een feitelijke waarneming en een projectie kunnen bovendien prima naast elkaar bestaan. Iemand kan je daadwerkelijk afwijzen, terwijl de intensiteit van jouw reactie mede voortkomt uit eerdere ervaringen met afwijzing; het één sluit het ander dus niet uit.

Zelfonderzoek maakt op dat moment plaats voor een beschuldiging; in plaats van te onderzoeken wat er in jou wordt geraakt en hoe je daarmee omgaat, komt de volledige verantwoordelijkheid bij de ander te liggen. Zolang de ander niet verandert, lijkt jouw gevoel niet te kunnen veranderen en blijft een oplossing buiten bereik.

Projectie beschermt je op korte termijn tegen schaamte, schuld, onzekerheid of aantasting van je zelfbeeld. Je hoeft dan immers niet te erkennen dat je interpretatie misschien niet volledig klopt of dat jouw gedrag ook een rol speelt.

Op langere termijn houdt projectie echter dezelfde patronen in stand. Zolang je alles wat moeilijk of pijnlijk is bij de ander neerlegt, blijft jouw eigen aandeel buiten beeld, zal er weinig veranderen en blijf je het patroon herhalen.

Wanneer slechts één van beiden in de spiegel kijkt

Wanneer jij je eigen aandeel wel ziet en de ander niet, ontstaat er een scheve verhouding. Jij denkt na over je gedrag, erkent fouten, biedt excuses aan en probeert je aan te passen. De ander kan dat vervolgens opvatten als bevestiging dat het probleem inderdaad volledig bij jou lag. Het eigen gedrag van de ander blijft daardoor buiten beeld.

Op den duur kun je steeds meer verantwoordelijkheid naar je toe trekken. Je gaat nog beter uitleggen, nog meer begrip tonen en je verder aanpassen, terwijl er van de andere kant niets verandert. Je probeert niet alleen je eigen aandeel te herstellen, maar neemt geleidelijk ook de verantwoordelijkheid over voor het gedrag, de emoties en de reacties van de ander.

Dit kan op den duur leiden tot frustratie, machteloosheid en twijfel aan je eigen waarneming. Je gaat je afvragen of je misschien nóg duidelijker moet communiceren, geduldiger moet zijn of meer rekening moet houden met de ander. Iedere mislukte poging wordt een reden om nog harder aan jezelf te werken, terwijl de ander buiten schot blijft.

Een conflict tussen twee mensen kan niet duurzaam worden opgelost door de zelfreflectie van één persoon. Je kunt je eigen gedrag onderzoeken, je excuses aanbieden en bewust andere keuzes maken, maar je kunt de ander niet dwingen hetzelfde te doen.

Wederzijds begrip en echt herstel zijn alleen mogelijk wanneer beide partijen bereid zijn in de spiegel te kijken.

Wat je kunt doen als de ander niet wil kijken

Je kunt iemand vragen om naar het eigen aandeel te kijken, maar je kunt die bereidheid niet afdwingen. Nog meer uitleg geven, jezelf steeds opnieuw verdedigen of blijven proberen de juiste woorden te vinden, leidt niet vanzelf tot inzicht. Als de ander elke uitleg uitsluitend gebruikt om de schuld opnieuw bij jou neer te leggen, kan juist jouw behoefte om begrepen te worden je gevangen houden in dezelfde vicieuze cirkel.

Je bent verantwoordelijk voor je eigen woorden, keuzes, gedrag en grenzen. Je bent níét verantwoordelijk voor de interpretaties die de ander blijft vasthouden, voor diens weigering om te reflecteren, of voor de emoties die de ander volledig bij jou neerlegt.

Wanneer een gesprek steeds in dezelfde cirkel blijft ronddraaien, is het beter om te stoppen met uitleggen. Niet omdat je daarmee de ander gelijk geeft, maar omdat een gesprek zonder wederzijdse openheid geen gesprek meer is, en omdat je niet langer hoeft deel te nemen aan een dynamiek waarin alleen jij wordt geacht verantwoordelijkheid te nemen en te veranderen.

Soms betekent je eigen aandeel erkennen daarom dat je inziet waar jouw verantwoordelijkheid ophoudt, een grens stelt en niet langer probeert te dragen wat bij de ander hoort.

Wat de interpersoonlijke spiegel je uiteindelijk kan brengen

De interpersoonlijke spiegel, zoals ik die hier beschrijf, kan in twee richtingen werken; aan de ene kant kan het gedrag van de ander iets in jou zichtbaar maken, aan de andere kant kan de reactie van de ander jou weer iets laten zien over het effect van je eigen gedrag.

Binnen die wisselwerking kunnen je blinde vlekken, gevoeligheden, verwachtingen, (reactie-)patronen, behoeften en grenzen duidelijker worden, omdat de interactie waardevolle informatie en inzichten geeft over wat er tussen jullie gebeurt.

De waarde van de spiegel ontstaat wanneer je bereid bent te onderzoeken wat hij zichtbaar maakt. Zo leer je beter onderscheid maken tussen wat er daadwerkelijk gebeurt en hoe je dat zelf beleeft, tussen wat er uit het huidige moment voortkomt en wat er door eerdere ervaringen wordt geraakt. Tot slot leer je inzien wat van jou is, wat bij de ander hoort en welk deel ontstaat in de wisselwerking tussen jullie.

Pas wanneer je die spiegelende werking herkent, en ziet hoe jouw eigen interpretaties, triggers en reacties de dynamiek mede voeden, verandert de betekenis van het conflict; je kijkt niet langer alleen vanuit je emotie, maar leert kijken náár het patroon.

Dit geeft je enorm veel autonomie; je kunt maar zelden het gedrag van de ander bepalen, noch welke emoties dat bij je oproept, maar je kunt wel leren herkennen wat het gedrag met je doet, hoe het je beïnvloedt en hoe je bewuster kunt kiezen hoe je ermee omgaat.

Zelfreflectie gaat niet over schuld, maar over verantwoordelijkheid nemen voor je eigen gedrag. Je kunt erkennen waar je verkeerd hebt gehandeld, excuses aanbieden en je gedrag aanpassen, zonder het aandeel van de ander op je te nemen. Tegelijkertijd kun je jouw gevoelens en pijn serieus nemen zonder jouw interpretatie automatisch als vaststaand feit te behandelen. En je kunt een grens stellen zonder te ontkennen dat je zelf ook iets aan de dynamiek hebt bijgedragen.

Wanneer beide mensen bereid zijn te onderzoeken wat de wisselwerking over hun eigen aandeel zichtbaar maakt, ontstaat er ruimte voor werkelijk wederzijds begrip. Vervolgens kun je eventueel samen onderzoeken wat er gebeurde, wat jullie in elkaar opriepen en wat ieder van jullie anders kan doen om hetzelfde patroon niet opnieuw te herhalen.

Zelfs wanneer de ander verantwoordelijkheid afwijst, blijft vasthouden aan het eigen gelijk, of alles bij jou neerlegt, heeft de spiegel nog steeds waarde. Hij helpt je herkennen wanneer je te veel verantwoordelijkheid draagt, waar jouw grenzen worden overschreden en wanneer je moet stoppen met proberen iets op te lossen wat je niet alleen kunt veranderen.

Ik zou hier nog uren over kunnen uitweiden, want er valt nog zo ongelooflijk veel te vertellen over dit onderwerp 😬. Met dit artikel heb ik slechts het topje van de ijsberg aangeraakt. Maar ik heb inmiddels ook wel geleerd dat ik niet alles wat ik weet, zie en met elkaar link in één kort artikel kan overbrengen.

Toch hoop ik dat ik deze, voor mij uitermate fascinerende, materie rondom je eigen aandeel en de interpersoonlijke spiegel wat meer heb mogen verduidelijken en dat het je inspiratie geeft voor jouw eigen relaties en interacties 🙏

Dit is een lang artikel en ik begrijp dat niet alles voor iedereen even gemakkelijk te volgen zal zijn. Wie vragen heeft of ergens verduidelijking over wil, mag die uiteraard stellen. Toch voelde ik nu de noodzaak om mijn kant van het verhaal zorgvuldig uiteen te zetten, juist omdat beschuldigingen die jarenlang blijven terugkomen uiteindelijk een eigen leven kunnen gaan leiden.

Voor het standpunt en de reactie van Marc Veldhoen op de aanhoudende beschuldigingen van Vivienne Groenewoud verwijs ik graag naar zijn eigen Substack, waar hij zijn kant van het verhaal uiteenzet.

Ik hoop bovendien dat dit artikel ook iets kan betekenen voor mensen die zelf langdurig te maken krijgen met beschuldigingen, smaad of laster en niet goed weten hoe zij zich daartegen kunnen verweren.

Je hoeft zulke aantijgingen niet stilzwijgend te accepteren, ook niet wanneer ze afkomstig zijn van iemand die journalist is.

Ook jij hebt het recht om je te verdedigen, feiten recht te zetten en jouw kant van het verhaal te vertellen, en wanneer grenzen worden overschreden, kan het bovendien mogelijk zijn om uitlatingen juridisch aan te vechten.

Het verhaal

Freelance journalist Vivienne Groenewoud publiceerde op 8 augustus 2026 een artikel waarin ze collega-journalist Chris Klomp beschuldigt van onder andere het hanteren van dubbele standaarden, insinuaties en intimidatie. In datzelfde artikel beschrijft Vivienne echter ook een conflict op Twitter dat dateert uit 2023 en betrekking heeft op onder andere mijzelf.

Als journalist mag je naar oude gebeurtenissen verwijzen, maar wanneer je iemand jaren later opnieuw herkenbaar verbindt aan zeer belastende beschuldigingen in een artikel dat gaat over een actueel conflict met iemand anders, mag worden gevraagd welk journalistiek belang daarmee wordt gediend en of de omvang en detaillering van die publicatie in verhouding staan tot dat doel.

Mijn bezwaar is niet dat Vivienne haar eigen perspectief geeft, maar dat ze haar narratief al jaren als vrijwel ‘de volledige werkelijkheid’ presenteert, daarin gedragingen van verschillende mensen samenvoegt en op mij projecteert, zware kwalificaties gebruikt die nooit juridisch zijn vastgesteld, privé-informatie en privécommunicatie inzet en relevante context weglaat en tegelijkertijd haar eigen rol in het conflict grotendeels buiten beeld laat.

Juist wanneer een journalist zelf onderdeel is van het conflict waarover zij schrijft, is dat een essentieel gegeven. Dat Vivienne steevast haar eigen rol buiten beeld houdt, ze beschuldigingen blijft uiten en belangrijke context weglaat, is voor mij de reden om dit artikel te doen.

Vivienne Groenewoud presenteert zich nadrukkelijk als journalist, beschikt over een perskaart en is lid van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Daarom mag van haar worden verwacht dat journalistieke zorgvuldigheid een belangrijke rol speelt in haar werk.

Als journalist hoef je niet neutraal te zijn, maar persoonlijke betrokkenheid verandert wel de positie waaruit wordt geschreven. Wanneer je zelf partij bent in een conflict, kunnen waarnemingen niet zonder meer als neutraal en onpartijdig worden gezien.

In haar artikel, en op social media, wordt mijn gedrag in verhouding uitvoerig uitgelicht, terwijl Vivienne’s eigen rol en gedrag, en die van haar anonieme accounts en het vaste groepje mensen die zich met het conflict bemoeien, vrijwel volledig buiten beeld blijven.

Journalistieke vertekening ontstaat niet enkel door feitelijke onwaarheden, ook selectie en het weglaten van relevante context kunnen een vertekend beeld opleveren.

• Wanneer uitsluitend belastende gebeurtenissen worden uitgelicht en relevante tegencontext wordt weggelaten, ontstaat er een onjuist of sterk vertekend totaalbeeld.

• Wanneer je iemand publiekelijk en herhaaldelijk in verband brengt met strafbare feiten zoals stalking, afdreiging, titel-/identiteitsfraude of oplichting, moet daarvoor een deugdelijke en controleerbare feitelijke grondslag bestaan, anders kan de grens naar smaadschrift en, bij bewust onware beschuldigingen, laster in beeld komen.

Dit komt rechtstreeks uit haar online publicatie;

En dit is afkomstig van haar Twitteraccount, waar ze een heel rijtje aan beschuldigingen over mij uit waaronder;

Als een journalist beschuldigingen van ‘afdreiging’, ‘titelfraude’ en ‘identiteitsfraude’ als vaststaand presenteert zonder voldoende concrete en controleerbare feitelijke grondslag, kan die publicatie onrechtmatig zijn en onder omstandigheden de grens naar smaadschrift en, bij bewust onware beschuldigingen, laster overschrijden.

Welke feitelijke grondslag Vivienne zelf ook meent te hebben, die heeft nooit geleid tot een strafrechtelijke vaststelling dat ik mij aan deze feiten schuldig heb gemaakt.

Zelfs als iemand zich op Twitter ten onrechte een titel heeft toegeëigend, mag de journalist die persoon in een publicatie niet zomaar een ‘titelfraudeur’ noemen. Dit heeft te maken met de specifieke juridische betekenis van titelfraude en de zware eisen die aan journalistieke beschuldigingen worden gesteld.

Een onjuiste vermelding van een titel in een profielbiografie of op social media betekent niet zonder meer dat daarmee juridisch vaststaat dat iemand zich aan strafbare titelfraude heeft schuldig gemaakt.

Iemand als pleger van afdreiging presenteren terwijl daarvoor geen rechterlijke veroordeling bestaat en de beschuldiging bovendien zonder voldoende feitelijke grondslag en relevante context als vaststaand wordt gebracht, kan onder omstandigheden smaadschrift en, bij bewust onware beschuldigingen, laster opleveren. In de journalistieke beroepsethiek kan dit als tendentieuze of misleidende berichtgeving worden aangemerkt

Ook voor de beschuldiging van identiteitsfraude geldt hetzelfde principe; een journalist mag iemand niet zonder voldoende concrete en controleerbare grondslag als pleger van ‘identiteitsfraude’ presenteren, zeker niet wanneer die kwalificatie als vaststaand feit wordt gebracht terwijl geen rechter schuld heeft vastgesteld.

Door dit wel te doen, kan de vraag rijzen of deze uitlatingen juridisch toelaatbaar zijn en of zij voldoen aan de eisen van journalistieke zorgvuldigheid. Een journalist is geen rechter en behoort een betwiste strafrechtelijke beschuldiging niet zonder voldoende grondslag als vaststaande schuld te presenteren. Een journalist die iemand online een ‘identiteitsfraudeur’ noemt, presenteert een juridische beschuldiging als een vaststaand feit. Daarmee kan de grens naar smaadschrift en, bij bewust onware beschuldigingen, laster worden genaderd.

Vivienne heeft hierover aangiftes en meldingen gedaan; belangrijk is dat ik naar aanleiding daarvan niet ben aangehouden, verhoord, vervolgd of veroordeeld. Geen rechter heeft vastgesteld dat ik strafbare feiten heb gepleegd waarmee Vivienne mij in haar publicatie en op sociale media herhaaldelijk in verband brengt.

De Raad voor de Journalistiek oordeelde in februari 2026 dat het onzorgvuldig was om beschuldigingen van ‘agressie’, ‘bedreiging’ en ‘intimidatie’ als vaststaande feiten te presenteren wanneer daarvoor onvoldoende grondslag bestond en de betrokkene niet om wederhoor was gevraagd.

Vivienne verwijst in haar artikel en op social media ook regelmatig naar de stopgesprekken die met mij hebben plaatsgevonden. Het betreft twee stopgesprekken en één telefonisch contact, waarbij mij werd gevraagd om een tweet te verwijderen. Ik ben daarbij verder niet opgepakt, niet verhoord en niet vervolgd.

Tijdens het tweede stopgesprek, begin 2024, kreeg de betreffende agent inzage in het dossier dat ik zelf over de gebeurtenissen had opgebouwd. Tegelijkertijd zag hij hoe zwaar de gevolgen van de doxxing in maart 2023, de aanhoudende online pesterijen, vernederingen, provocaties en beschuldigingen inmiddels op mij drukten. Naar aanleiding daarvan vroeg de agent of hij hulp voor mij mocht inschakelen en daar heb ik mee ingestemd.

Omdat ik dit sindsdien altijd consequent zo heb aangegeven, verbaast het mij dat anno 2026 ineens wordt gesuggereerd dat deze hulp tot stand kwam op aandringen van Vivienne zelf? Die bewering strookt niet met de gang van zaken zoals die tijdens het betreffende politiecontact hebben plaatsgevonden.

Op Twitter wordt inmiddels gesteld dat ik enkel hulp zou hebben gekregen ‘omdat degenen die gelasterd werden erom hadden verzocht’, waarop Vivienne bevestigend reageert; ‘Ja, blijkbaar snapt ze nog steeds niet dat ik bij de politie heb aangedrongen op die hulp’.

Relevant is dat de politie aanvankelijk contact met mij opnam naar aanleiding van meldingen van Vivienne, maar tijdens het tweede stopgesprek zelf aanleiding zag om mij hulp aan te bieden vanwege van het feit dat ik net gescheiden was, daarna gedoxxed werd, de aanhoudende online escalaties en mijn autisme.

Vivienne heeft mijn naam uit de publicatie verwijderd, maar dat betekent niet automatisch dat ik daarmee ook daadwerkelijk anoniem ben. Een lezer koppelde de beschrijving uit haar artikel aan mij en gaf vervolgens expliciet aan dat de publicatie zijn of haar beeld van mij had veranderd.

Dat is relevant, omdat herkenbaarheid niet alleen wordt bepaald door het wel of niet noemen van een naam. Ook een combinatie van specifieke details, gebeurtenissen, persoonlijke omstandigheden en verwijzingen naar eerdere online conflicten kan ervoor zorgen dat iemand voor een bepaalde kring zonder moeite identificeerbaar is.

Vivienne bevestigde die reactie vervolgens met de woorden; ‘Zo erg was het’. Daarmee bekrachtigt zij niet alleen het negatieve beeld dat bij deze lezer is ontstaan, maar ook haar eigen reconstructie van de gebeurtenissen als maatstaf voor wat er daadwerkelijk zou zijn gebeurd.

Dat terwijl die reconstructie juist hele belangrijke context weglaat, haar eigen rol, die van haar eigen anonieme accounts en die van de vaste groep om haar heen, in de escalatie buiten beeld houdt en gebeurtenissen vanuit één perspectief presenteert.

Hoe makkelijk beschuldigingen vervolgens feiten worden, blijkt ook uit reacties op social media. Zo schrijft iemand over mij; ‘Dus die […] Fabiënne is niet gestraft voor haar stalkingpraktijken en titelfraude? Ongelooflijk’. Vivienne reageert daarop; ‘Ja, ik vind het ook onbegrijpelijk, maar mijn vertrouwen in het rechtssysteem was al niet zo geweldig’.

Hiermee wordt veronderstel dat ik mij daadwerkelijk schuldig heb gemaakt. Vivienne neemt in haar reactie geen afstand van die veronderstelling, waardoor bij lezers de indruk kan ontstaan dat deze beschuldigingen vaststaan en dat het rechtssysteem heeft gefaald door mij niet te bestraffen. Dat is uiteraard onzin; iets van mijn gedrag vinden of er een kwalificatie aan verbinden, maakt die kwalificatie nog niet tot een feit.

Maar wanneer dergelijke beschuldigingen vervolgens wél als vaststaand worden gepresenteerd en publiekelijk bevestigd, kan daarmee de grens naar smaad(schrift) en, bij bewust onware beweringen, laster in beeld komen.

Ook na het tweede stopgesprek stopten de online conflicten niet. In die periode werden delen van mijn privécommunicatie openbaar gemaakt, ondanks mijn verzoek om dat niet te doen vanwege een lopende rechtszaak.

Twitter heeft uiteindelijk deels kunnen ingrijpen, maar de stress en de machteloosheid die deze voortdurende situatie veroorzaakte, kwamen bovenop de maandenlange spanningen. De agent, die nog meerdere malen hiervoor bij mij thuis is geweest, heeft deze extra belasting niet alleen zelf waargenomen, maar ook in het politiedossier vastgelegd.

Nadat ik aankondigde Twitter te verlaten, werd publiekelijk opgemerkt dat men mij ook op Bluesky zou blijven volgen en zo nodig opnieuw zou ‘exposen’. Voor mij bevestigde dit dat het conflict niet vanzelf stopte zodra ik afstand probeerde te nemen, iets waar de politie mij ook al voor had gewaarschuwd.

Interessant is verder dat Vivienne in dit bericht zelf journalistieke uitgangspunten formuleert die nauw aansluiten bij de kern van mijn artikel.

Op Twitter verwijt zij collega journalist Chris Klomp dat hij mensen door zijn taalgebruik verdacht maakt, de waarheid in zijn eigen richting probeert te buigen en niet transparant te werk gaat. In een andere reactie gaat zij nog verder.

Vivienne bekritiseert het ‘twijfel zaaien zonder bewijs’, insinueren, spelen met associaties, dubbele betekenissen en ‘halve waarheden’ waardoor er iets blijft hangen ‘ook als er niets van klopt’.

Hier ben ik het mee eens, het raakt precies de kern van mijn bezwaar tegen haar eigen publicatie en uitlatingen op social media.

Journalistieke principes krijgen pas betekenis wanneer we bereid zijn ze niet alleen op het werk van anderen, maar ook op ons eigen handelen toe te passen.

• Wie van anderen bewijs verlangt voor verdachtmakingen, moet zelf ook

  onderscheid maken tussen vastgestelde feiten, beschuldigingen en

  interpretaties.

• Wie waarschuwt voor halve waarheden en suggestieve associaties, moet

  erkennen dat ook selectie en afwezigheid van context een vertekend beeld

  kunnen creëren.

• Wie transparantie in de journalistiek verlangt, behoort zelf ook transparant te

  zijn over de eigen positie en betrokkenheid bij het conflict waarover wordt

  gepubliceerd.

Vivienne benadrukt ook het belang van context. Zij schrijft dat juridisch ‘vooral de context van belang is’ en dat wie slechts naar één screenshot kijkt een ruzie op X ziet, terwijl pas uit ‘de volledige chronologie’ de werkelijke geschiedenis zou blijken.

Context is inderdaad heel belangrijk, in alle opzichten. Er was sprake van een langdurige escalatie waarbij meerdere personen betrokken waren. Er werd over en weer gepubliceerd, gereageerd en geprovoceerd, terwijl ook mijn privéleven onderwerp werd van publieke discussie en vernederingen.

Wanneer je vervolgens uitsluitend mijn meest belastende uitingen en gedragingen selecteert, terwijl de bredere chronologie, context en eigen aandeel van jezelf buiten beeld blijven, krijgt de lezer niet die ‘volledige geschiedenis’ waar Vivienne zelf het belang van benadrukt.

Ook schrijft ze dat het problematisch wordt wanneer concrete beschuldigingen als feiten worden gepresenteerd zonder voldoende feitelijke basis en dat dit iemands eer, goede naam of reputatie kan aantasten. Daarom roept des te meer haar eigen taalgebruik dus vragen op; zij gebruikt herhaaldelijk zware en soms zelfs strafrechtelijk beladen uitingen en beschuldigingen.

Vivienne benadrukt ook (geheel terecht) dat het opnieuw verspreiden van oude uitingen eigen verantwoordelijkheid met zich kan brengen. Maar dat geldt uiteraard ook voor degene die zelf oude screenshots, beschuldigingen en privécommunicatie opnieuw blijft publiceren en op social media delen.

In haar artikel, en online, bekritiseert Vivienne collega journalist Klomp omdat hij een ‘psychisch kwetsbare vrouw’ in het openbaar fel bestrijdt en stukken over ‘terreur’ en laster publiceert. Daarmee suggereert ze dat psychische kwetsbaarheid reden is voor extra terughoudendheid en dat publiek hard optreden daar moeilijk mee te verenigen is.

Vervolgens gebruikt ze zelf zeer belastende en strafrechtelijk beladen kwalificaties richting mij, terwijl ze bekend is met mijn autisme en psychische voorgeschiedenis. Ze omschrijft mij in haar artikel dan ook als een ‘afgekeurde vrouw met diverse diagnoses’.

Dit laat wederom die dubbele standaard zien; bij Klomp stelt ze publieke hardheid tegenover een kwetsbare vrouw als problematisch, in haar eigen handelen hanteert ze dezelfde harde, stigmatiserende en publiek beschadigende benadering.

De dubbele standaard zien we vervolgens ook terug in het gebruik van haar alternatieve accounts, daar beroept Vivienne zich op ‘noodzaak en politieadvies’, maar voor anonieme accounts van anderen gebruikt ze termen als ‘intimidatie, stalking en online terreur’ en wordt het ingezet als ‘bewijs van grensoverschrijdend of zelfs strafbaar gedrag’.

Door haar eigen handelen te rechtvaardigen en vergelijkbaar gedrag van anderen te verbinden aan kwalificaties als ‘intimidatie’, ‘stalking’, ‘scam’ en ‘online terreur’, blijft haar eigen actieve aandeel grotendeels buiten beeld en wordt haar eenzijdige narratief als de enige werkelijkheid gepresenteerd.

Journalisten genieten vanwege hun maatschappelijke rol een ruime vrijheid van meningsuiting en moeten misstanden kunnen onderzoeken, blootleggen en bekritiseren. Die bijzondere positie maakt een journalist echter niet onschendbaar. Vrijheid van meningsuiting brengt ook verantwoordelijkheden met zich mee, zeker wanneer publicaties de eer en goede naam van anderen raken. Journalistieke zorgvuldigheid houdt bovendien niet op zodra een artikel is gepubliceerd; goede journalistiek laat zich toetsen en behoort ook open te staan voor kritiek, wederwoord en correctie.

Dat betekent ook dat mensen over wie wordt gepubliceerd het recht hebben om zich publiekelijk te verdedigen, feiten recht te zetten en hun eigen perspectief te geven. Wanneer een journalist jarenlang een eenzijdig narratief blijft herhalen en iemand opnieuw met ernstige beschuldigingen in verband brengt, kan niet tegelijkertijd worden verwacht dat diegene daarover blijft zwijgen. Wederwoord is geen aanval op de persvrijheid, maar onderdeel van hetzelfde recht op vrije meningsuiting waarop de journalist zich zelf beroept.

Dat Vivienne naar eigen zeggen veel leed heeft ervaren en mogelijk het gevoel heeft dat haar onvoldoende recht is gedaan, kan ik begrijpen. Maar ook dat geeft niemand een vrijbrief om jarenlang zware, niet juridisch vastgestelde beschuldigingen als feiten over anderen te blijven verspreiden.

Wie meent dat iemand daadwerkelijk strafbare feiten heeft gepleegd, kan daarvan aangifte doen en het uiteindelijk aan politie, Openbaar Ministerie en rechter overlaten om daarover te oordelen. Het publieke debat kan die rechtsgang niet vervangen, en sociale media zijn geen rechtbank.

Voor mij begon verwerking en herstel op het moment dat ik bereid was naar mijn eigen aandeel te kijken en de aangeboden hulp te accepteren om alles een plek te kunnen geven. Het conflict was voor mij traumatisch en bracht bovendien oude trauma’s en littekens opnieuw naar de oppervlakte.

Ik ben oprecht dankbaar dat de politie destijds heeft gezien hoe zwaar ik erdoorheen zat en hulp voor mij heeft ingeschakeld. Die hulp heeft mij geholpen om weer grip te krijgen en verder te kunnen.

Dat doet echter niets af aan wat mij in die periode is overkomen, aan de impact daarvan, of aan de verantwoordelijkheid van anderen voor hun eigen aandeel daarin.

Maar verwerking begint wel bij het erkennen van je eigen pijn, zonder daarin te blijven vastzitten en bij de bereidheid ook naar je eigen aandeel te kijken en het verleden langzaam een plaats te geven.

Update 14/08/2026

Een dag na publicatie van dit artikel volgde opnieuw een reactie van Vivienne. Daarin spreekt zij wederom over mijn ‘strafbare gedragingen’. Daarmee illustreert haar reactie eigenlijk precies een van de punten die ik in dit artikel maak; het verschil tussen een eigen kwalificatie van iemands gedrag en iets wat juridisch als feit is vastgesteld.

Nergens schrijf ik dat gebeurtenissen uit het verleden niet besproken mogen worden. Uiteraard mag iemand kritiek hebben op mijn gedrag en daar een mening over geven. Waar ik bezwaar tegen maak, is dat betwiste kwalificaties als vaststaande feiten worden gepresenteerd. Ik ben voor de gedragingen waarop zij doelt niet veroordeeld en er is geen rechter geweest die heeft vastgesteld dat ik deze vermeende strafbare feiten heb gepleegd.

Iets van mijn gedrag vinden, is niet hetzelfde als dat mijn gedrag daarmee ook daadwerkelijk strafbaar was. Iedereen mag daar een mening over hebben, maar een persoonlijke interpretatie heeft geen juridische status. Of gedrag strafbaar is, wordt bepaald aan de hand van de wet, de feiten en uiteindelijk, wanneer het tot vervolging komt, door de rechter, niet door een freelance journalist.

En ook nu weer laat Vivienne opnieuw belangrijke context weg. In het screenshot dat zij als zogenaamd bewijs van ‘afdreiging’ presenteert, ontbreken de omstandigheden waarbinnen die woorden zijn gezegd volledig. De woorden ‘als jullie niet stoppen’ stonden daar niet voor niets.

In die periode had ik herhaaldelijk gevraagd om mij met rust te laten, maar aan die verzoeken werd geen gehoor gegeven. Ik was kort daarvoor gedoxxed en werd vanuit verschillende kanten online benaderd, gevolgd en publiekelijk besproken. Dat maakt de context waarin die uitlating werd gedaan wezenlijk anders dan wanneer één losse screenshot wordt gepresenteerd alsof die op zichzelf het hele verhaal vertelt.

Opvallend is bovendien dat Vivienne haar eerste bericht heeft verwijderd en vervolgens een nieuw bericht plaatste? In de eerste versie stond naast mijn oude tweet ook een screenshot van een Bluesky account waarmee ik eerder contact had. Dat account presenteerde zich aanvankelijk als iemand die meer wilde weten over het oude Twitterconflict, maar begon mij later zelf publiekelijk zwart te maken en verdween vervolgens van Bluesky.

Hoe Vivienne aan precies dat screenshot komt, weet ik niet. Was het haar eigen account? Was het iemand uit haar (online) omgeving? Of is het screenshot simpelweg aan haar doorgestuurd? Dat kan ik niet vaststellen en daar trek ik dus ook geen conclusie over. Het roept wél vragen op, temeer omdat ze haar eerste bericht mét dat screenshot korte tijd later verwijderde en opnieuw het bericht plaatste maar dan zónder dat extra screenshot.

Wat uiteindelijk overblijft, is dat nadat ik een uitgebreid artikel schrijf waarin ik juist vraag om onderscheid te maken tussen feiten, interpretaties en beschuldigingen, er wederom geen inhoudelijke weerlegging daarvan komt, maar opnieuw een publieke kwalificatie van mij als iemand met ‘strafbare gedragingen’.

Dit stuk uit haar eigen artikel over collega-journalist Chris Klomp en mij zegt eigenlijk alles. Ze beschrijft hier het mechanisme waarvan ze Klomp beschuldigt, maar past het vervolgens zelf niet toe zodra het over mij gaat.

Vooral haar slotzin is veelzeggend; ‘Juist daarom is zelfreflectie onmisbaar’. Daar ben ik het uiteraard volledig mee eens. Zelfreflectie betekent immers ook dat je je eigen aandeel onder ogen durft te zien en bereid bent je eigen handelen langs dezelfde meetlat te leggen als die waarmee je een ander beoordeelt.

Toch heb ik mijn verleden nooit enkel als een last of iets negatiefs gezien. Door steeds weer opnieuw situaties, patronen, mechanismen en reacties te onderzoeken en te trachten te begrijpen, heb ik een diep traumabewustzijn ontwikkeld; het fundamentele besef dat ingrijpende ervaringen diepe sporen achterlaten in zowel je lichaam als je geest.

En waar traumabewustzijn de fundering legt, vormen posttraumatische wijsheden de uiteindelijke oogst; menselijk gedrag niet alleen beoordelen op wat zichtbaar is aan de buitenkant, maar het ook begrijpen vanuit onderliggende geschiedenis, angsten, pijn, patronen en overlevingsreacties. Het helpt me tevens om meerdere perspectieven tegelijk te kunnen zien.

Dit betekent overigens niet dat ik schadelijk gedrag goedpraat; gedrag begrijpen is niet hetzelfde als gedrag goedkeuren. Maar zonder dieper inzicht en begrip, zonder het besef dat menselijk gedrag enorm complex en contextafhankelijk is, blijven we al snel hangen in oppervlakkige, vaak onterechte, (voor-)oordelen en zwart-witdenken.

Het betekent ook niet dat ik perfect ben, dat ik nooit fouten maak, dat ik geen blinde vlekken heb, dat ik geen cognitieve biases en eigen overtuigingen heb of dat ik alle wijsheden in pacht heb. Het betekent wél dat ik de tools en inzichten heb om menselijk gedrag dieper te analyseren en te begrijpen.

Ook betekent het meemaken van trauma niet dat je automatisch traumabewust wordt en geeft het je ook niet automatisch posttraumatische wijsheden. Trauma kan je inzichten enorm verdiepen, maar het kan je ook verharden en het kan leiden tot starheid, wantrouwen, verbittering, projectie en herhaling.

Traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden ontstaan wanneer je bereid bent te onderzoeken, tot diep in je kern, wat trauma en pijn met je hebben gedaan en leert begrijpen hoe dit doorwerkt in je huidige waarnemingen, overtuigingen, reacties, relaties, grenzen en oordelen.

Trauma hebben is niet hetzelfde als traumabewustzijn en posttraumatische inzichten

Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen trauma hebben en traumabewustzijn en posttraumatische inzichten. Dit wordt soms, vind ik, te makkelijk aan elkaar gekoppeld, alsof het meemaken van trauma automatisch leidt tot dieper inzicht, meer empathie of een beter begrip van menselijk gedrag, maar zo eenvoudig is het echt niet.

De transformatie van trauma naar bewustzijn en wijsheid is geen automatisch proces. Ze vraagt om de bereidheid en moed om jezelf en je pijn onder ogen te komen, vaak opnieuw en opnieuw, waarbij bepaalde factoren dit proces mogelijk kunnen maken en ondersteunen.

1. Psychologische en fysieke veiligheid (dit is de basis); je kunt pas reflecteren op trauma en pijn als je er niet meer middenin staat. Zolang je voortdurend in een toestand van dreiging en overleving verkeert, kan diepgaande reflectie en verwerking sterk worden bemoeilijkt. Een voldoende stabiele en veilige basis, zowel in de directe omgeving als in het eigen lichaam, kan helpen om meer ruimte te creëren voor reflectie, verwerking en integratie.

2. De bereidheid tot radicale zelfreflectie (zonder oordeel); traumabewustzijn ontstaat wanneer de blik intern wordt gericht. Dit vraagt om de moed om niet alleen te kijken naar wat jou is aangedaan, maar ook naar hoe jij daarop hebt gereageerd en nog steeds reageert. Het vraagt om het vermogen om je eigen triggers, schaduwkanten, defensieve mechanismen en projecties onder de loep te nemen. Belangrijk hierbij is dat dit gebeurt met zelfcompassie in plaats van zelfverwijt; zonder die mildheid kan zelfreflectie omslaan in destructieve schuldgevoelens.

3. Educatie en ‘de juiste woorden’ vinden (psycho-educatie); begrijpen wat trauma met je doet, is een belangrijk onderdeel van herstel. Het helpt enorm om te leren hoe het zenuwstelsel en het brein op trauma reageren. Zodra je begrijpt dat terugkerende angsten, mechanismen of emotionele verdoving geen fouten zijn, maar biologische overlevingsreacties, kun je de juiste woorden leren vinden om de interne chaos te structureren. Deze kennis haalt gelijk ook de angel van de schaamte eruit.

4. Actieve emotionele verwerking (yep, door de pijn heen); inzichten zijn niet alleen cognitief, ze moeten ook worden doorvoeld en doorleefd. Posttraumatische wijsheid kan zich verdiepen wanneer de opgeslagen emoties en lichamelijke spanning de ruimte krijgen om er te mogen zijn, in plaats van dat ze worden weggemoffeld, verdoofd of gerationaliseerd. Dit is, wat mij betreft, het zwaarste deel van het proces; de bereidheid om de pijn (deels) opnieuw toe te laten en de wond te laten helen.

5. Het hervinden van regie (zonder het slachtofferschap te ontkennen); er is een belangrijk verschil tussen erkennen dat je slachtoffer bent geworden van een situatie, en je hele identiteit daaraan ophangen. Een belangrijk onderdeel van posttraumatische wijsheid is dat je geleidelijk weer de regie over je eigen levensverhaal terugpakt. Het is de overgang van ‘dit is wie ik ben door wat mij is overkomen’ naar ‘dit is wat mij is overkomen en dit is hoe ik mijn leven vanaf nu vormgeef’.

6. Een ondersteunend netwerk of professionele begeleiding; dit proces hoef en kan je vaak niet alleen te doen. Het hebben van ten minste één persoon die jou onvoorwaardelijk steunt, valideert en spiegelt zonder oordeel (een therapeut, partner of vriend) is vaak de katalysator voor groei. De veilige verbinding met de ander helpt je om het beschadigde vertrouwen in de wereld te herstellen.

Kort samengevat; trauma overkomt je, maar traumabewustzijn en wijsheid ontstaan doorgaans door een langdurig proces van onderzoeken, verwerken en integreren. De genoemde factoren kunnen dat proces mogelijk maken en ondersteunen. Wanneer verwerking uitblijft, kan trauma zich blijven uiten in overlevingsreacties zoals vermijding, wantrouwen, verharding, projectie of herhaling.

Meerwaarde van traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden

Het bezitten van traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden heeft voor mij echt een diepgaande meerwaarde. Het verandert niet alleen hoe je naar jezelf kijkt, maar het transformeert ook hoe je in de wereld staat, hoe je naar de wereld kijkt, hoe je naar anderen kijkt en hoe je met anderen omgaat.

De meest directe bevrijding die dit proces brengt is emotionele navigatie en regie, waardoor je minder reactief wordt. Wanneer je traumabewust bent, herken je je eigen triggers op het moment dat ze ontstaan. Je voelt de (fysieke) spanning stijgen en begrijpt waar die vandaan komt en hierdoor ontstaat er een belangrijke ruimte tussen de trigger en jouw reactie.

Je wordt niet langer blindelings meegesleurd door je emoties, maar je krijgt de regie terug over hoe je reageert.

Posttraumatische wijsheid stelt je ook in staat om door de ‘buitenkant’ van menselijk gedrag heen te kijken. Je ziet bijvoorbeeld de pijn, angst, frustratie en onmacht achter de boosheid of de muur van een ander. Dit maakt niet alleen dat je meer begrip kunt opbrengen en geduldiger in het contact met anderen kunt zijn, maar het helpt je ook om meerdere perspectieven tegelijkertijd te begrijpen.

Omdat je tegelijkertijd je eigen grenzen beter kent, kun je empathie bieden zonder jezelf erin te verliezen.

Posttraumatische wijsheid kan bijdragen aan een diepere, authentiekere levensfilosofie, een diepe innerlijke veerkracht en een groter vertrouwen in het eigen vermogen om met tegenslag om te gaan.

Voor mezelf geldt dat veel oppervlakkigheden voor mij naar de achtergrond zijn verdwenen en heb ik een intense dankbaarheid ontwikkeld voor de kleine, simpele en wezenlijke dingen in het leven juist omdat ik de diepste dalen van het bestaan heb gezien. Er is ook een krachtig, existentieel vertrouwen in mijn eigen kracht ontstaan; ik heb ervaren dat ik meer kan dragen en overleven dan ik ooit voor mogelijk had gehouden.

De ultieme meerwaarde is, daar waar trauma je wereld klein, angstig en star kan maken, kunnen traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden de wereld weer openen. Ze kunnen een pijnlijk verleden transformeren van een ‘levenslang vonnis’ naar een kompas voor een betekenisvol leven ♥️

Het vermogen om meerdere perspectieven tegelijkertijd te kunnen dragen (cognitieve en emotionele complexiteit)

Dit is voor mij denk ik wel een van de meest verfijnde en positieve gevolgen van posttraumatische wijsheid. Wanneer je door diepe dalen bent gegaan en je eigen gevoelens, gedrag en gelaagdheid hebt moeten ontwarren, verlies je de behoefte aan simplistische zwart-witverhalen.

En in een wereld die steeds meer polariseert en dwingt tot het kiezen van een ‘kamp’, stelt deze vaardigheid je in staat om buiten de dynamiek van ‘goed versus fout’ te stappen. Daardoor kun je de complexiteit van situaties zien zonder direct in de verdediging of de aanval te schieten.

Wanneer je meerdere perspectieven kunt zien en dragen, kun je het gedrag van een ander ook beter begrijpen vanuit hun pijn en geschiedenis, terwijl je tegelijkertijd je eigen grenzen bewaakt. En zoals ik eerder al schreef; gedrag begrijpen is niet hetzelfde als gedrag goedkeuren. Je kunt de pijn van de ander zien en erkennen én trouw blijven aan jezelf.

Meerdere perspectieven zien en dragen werkt overigens niet alleen naar de buitenwereld toe, maar ook naar binnen. Trauma zorgt vaak voor innerlijke versnippering; een deel van jou wil vooruit, een ander deel is huiverig en bang. Meerdere perspectieven kunnen dragen betekent dat je naar jezelf kunt kijken en kunt voelen ‘ik ben intens verdrietig om wat er is gebeurd maar ik voel ook een diepe dankbaarheid voor het leven nu’, of ‘ik ben bang voor de toekomst maar ik weet dat ik krachtig genoeg ben om het aan te kunnen’.

In relaties kan dit vermogen ook een positieve bijdrage leveren. Tijdens een meningsverschil of conflict ben je niet alleen bezig met het verdedigen van je eigen gelijk, maar kun je (beter) invoelen en begrijpen waar de pijn of de reactie van de ander vandaan komt en dit kan escalatie voorkomen. Daardoor kunnen relaties dieper en veiliger worden.

Trauma kan leiden tot starheid en dogma’s als overlevingsstrategie (omdat de wereld nu eenmaal overzichtelijk moet blijven). Het kunnen dragen van meerdere perspectieven staat tegenover de starheid en dogmatiek die als overlevingsstrategie kunnen ontstaan; het is een vorm van psychologische flexibiliteit.

De meerwaarde hiervan is dat je kunt blijven leren, open kunt blijven staan voor nieuwe inzichten, je eigen blinde vlekken en patronen kunt onderzoeken en niet in paniek hoeft te raken wanneer je wereldbeeld wordt uitgedaagd. Dit maakt je intellectueel en emotioneel vrij en dát is voor mij een enorm gewin, zeker in de huidige wereld!

De keerzijde van traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden (ja, die is er uiteraard ook)

Hoewel traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden veel moois brengen, kent deze diepe staat van bewustzijn en wijsheid helaas ook een onmiskenbare, vaak eenzame keerzijde.

Het is een zware paradox; hoe meer je begrijpt van de menselijke psychologie en onderliggende trauma’s, hoe groter de afstand tot de rest van de wereld (soms) kan aanvoelen.

Je bevindt je immers in een realiteit waarin je de oppervlakkige oordelen, de blinde vlekken, de patronen en het zwart-witdenken van anderen pijnlijk scherp registreert. Dit kan leiden tot een diep gevoel van eenzaamheid; je spreekt als het ware een taal van psychologische nuance die veel mensen om je heen niet begrijpen, of simpelweg niet willen horen.

Daarnaast ligt het gevaar van constante mentale overprikkeling op de loer. Je zenuwstelsel, dat vroeger alert was op fysiek gevaar, kan nu hyperalert worden op psychologische patronen (consider me guilty on this one). Het wordt ontzettend moeilijk om situaties of mensen nog ‘gewoon’ te ervaren zonder direct alles te ontleden en te analyseren door die ‘traumabril’, wat mentaal uitputtend kan zijn.

Wanneer je beschikt over posttraumatische wijsheid, ben je ook vaak degene die in conflictsituaties de rust probeert te bewaren, de nuance ziet en het gedrag van de ander relativeert. Dit kan een enorme emotionele last worden, het voelt soms alsof jij altijd degene moet zijn die emotioneel volwassen reageert, die de eerste stap zet tot verzoening, of die het eigen ego opzij zet.

Het ontneemt je soms de ruimte om gewoon eens boos, onredelijk of gekwetst te mogen zijn, omdat je eigen ratio je direct corrigeert.

Hoeveel waarde wijsheid ook heeft, het dwingt je ook om afscheid te nemen van een bepaalde vorm van naïviteit en onbezorgdheid. Je kunt de wereld en menselijke relaties nooit meer met een ‘blinde’, zorgeloze eenvoud bekijken. Je weet te goed hoe fragiel mentaal welzijn is en hoe diep mensen elkaar kunnen kwetsen. Dat besef kan een milde, chronische rouw met zich meebrengen om de persoon die je mogelijk was geworden als die trauma’s er niet waren geweest.

Soms kan traumabewustzijn een nieuwe overlevingsstrategie op zich worden (yep, been there, done that as well). In plaats van de rauwe, fysieke pijn van een trigger daadwerkelijk te voelen, ga je het direct beredeneren; ‘ah, ik voel nu dit, want dat triggert mijn angst uit 2018’. Hoewel dit cognitief klopt, gebruik je de theorie en de ‘wijsheid’ dan onbewust als een schild om de daadwerkelijke pijn niet te hoeven doorvoelen.

Je verklaart de pijn weg met psychologische termen, waardoor de werkelijke emotionele integratie juist stagneert.

Tot slot brengt het dragen van diep begrip ook een verantwoordelijkheid met zich mee. Omdat je de pijn en overlevingsmechanismen achter het (soms destructieve) gedrag van een ander inziet, kost het bewaken van je eigen grenzen nog meer bewuste energie. De verleiding is groot om te veel te tolereren of goed te willen praten onder het mom van ‘ik begrijp waar het vandaan komt’.

Traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden kunnen je gevoeliger maken voor de pijn en kwetsbaarheid in de buitenwereld, juist omdat je minder sterk terugvalt op emotionele verdoving als beschermingsmechanisme.

Let dus altijd goed op je eigen grenzen, neem voldoende rust (in solitude) en laat los wat niet van jou is.

Van oordeel naar begrip

Wanneer je bij jezelf de diepere lagen van je eigen gevoelens, patronen en gedrag hebt leren ontwarren, verandert de manier waarop je naar de wereld kijkt fundamenteel. Je herkent dat wat mensen aan de buitenkant laten zien, vaak slechts het topje van de ijsberg is.

Traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden hebben betekent niet dat morele grenzen vervagen of dat elk gedrag zomaar getolereerd en geaccepteerd moet worden en het vraagt ook nooit van ons dat we wegkijken of onrecht goedpraten.

Wat het wél inhoudt, is het vermogen om te erkennen en te begrijpen dat iemands daden, hoe pijnlijk of onacceptabel ook, vrijwel nooit uit het niets ontstaan, maar meestal een achtergrond, geschiedenis en context hebben.

Ook zijn traumabewustzijn en posttraumatische wijsheden geen eindbestemmingen waar ‘de lucht altijd blauw is en de stormen voorbij zijn’. Ze vormen de overgang van overleven naar leven, met alle ups en downs die daarbij horen.

En die reis verloopt allesbehalve lineair; sommige dagen navigeer ik moeiteloos door mijn triggers, andere dagen betrap ik mezelf er weer op dat ik mijn pijn probeer weg te analyseren om het maar niet te hoeven voelen, en dat is okay; het is bewustzijn waar ik naar streef, niet perfectie 😉

De Henry Nowak zaak leidde tot, terechte, woede over een gruwelijke moord en ernstig falend politieoptreden, maar werd tegelijkertijd door sommigen weer gebruikt voor ideologische narratieven over religie, afkomst en zogenoemde ‘ongelijke behandeling’.

In Belfast sloeg de woede na een geweldsincident om in anti-immigratierellen, waarbij online ophitsing op twitter, circulerende geruchten en extreemrechtse netwerken een significante rol speelden.

En nee, deze zaken zijn uiteraard niet hetzelfde, maar ze wijzen wel op eenzelfde maatschappelijk mechanisme; zodra een dader als ‘anders’ of ‘vijand’ wordt gezien, verschuift de aandacht van de daad zelf naar de groep waartoe de dader zou behoren. Dan gaat het niet meer zozeer over misbruik, moord, geweld, slachtoffers of falende instanties, maar wordt de dader het symbool voor een hele gemeenschap.

Dit noemen we etnisering van criminaliteit; de daad en het leed worden niet zozeer benoemd omdat slachtoffers bescherming, erkenning en rechtvaardigheid verdienen, maar vooral omdat hun leed bruikbaar wordt in een politiek narratief over migratie, islam, cultuur of nationale identiteit.

Dit patroon is de laatste jaren vooral zichtbaar geworden binnen radicaal-rechtse, extreemrechtse en rechts-populistische bewegingen, opiniemakers en online netwerken. Zij presenteren zichzelf als ‘verdedigers van en stem voor de slachtoffers’, terwijl de verontwaardiging selectief wordt gericht op daders die passen binnen een bestaand vijandbeeld.

Daarmee is niet gezegd dat het leed verzonnen is of dat culturele en sociale factoren nooit een rol spelen, integendeel; seksueel geweld, kindermisbruik, vrouwenhaat, gesloten gemeenschappen, falende instituties en wegkijkende autoriteiten moeten zonder terughoudendheid worden benoemd.

Maar het probleem ontstaat wanneer die aandacht ongelijk wordt verdeeld. Wanneer geweld door de ene dader wordt gezien als individuele ontsporing, terwijl geweld door andere daders wordt gebruikt als bewijs voor het vermeende gevaar van hun afkomst, religie of cultuur.

Social media en internet versterken dit proces, zelfs wanneer slachtoffers en familieleden dringend verzoeken om een voorval niet te gebruiken voor oproepen tot geweld en haat, wordt daar lang niet altijd respect voor getoond.

Eigen belang geldt; mensen gaan dan alsnog door met het doorduwen van hun eigen standpunt, zoeken zelfs complotten achter redenen waarom slachtoffers en familieleden de wens uiten om het voorval niet voor persoonlijke of politieke doeleinden te gebruiken. En zo verdwijnen de slachtoffers uiteindelijk naar de achtergrond, terwijl hun leed wordt ingezet als argument tegen ‘de ander’.

Dit artikel gaat niet over het ontkennen van criminaliteit, het bagatelliseren van geweld of het wegkijken van maatschappelijke problemen. Het gaat wel over de vraag waarom dezelfde misdaad anders wordt gezien afhankelijk van wie de dader is.

De etnisering van criminaliteit

Wanneer we spreken over de etnisering van criminaliteit, bedoelen we het moment waarop een misdaad niet langer puur wordt gezien als de daad van een individu, maar als het directe resultaat van de groep waartoe die dader behoort. De daad wordt losgetrokken van de juridische, menselijke en maatschappelijke realiteit en krijgt een zware symbolische lading en wordt een representatief verhaal over een complete gemeenschap, meestal immigranten en moslims.

Het begint ermee dat de afkomst van de dader telkens opnieuw hardop wordt herhaald.

Vervolgens wordt zijn religie erbij gehaald, zelfs als er geen enkel bewijs is dat dit geloof iets te maken had met het motief.

Zijn culturele achtergrond wordt alvast als de grote verklaring gepresenteerd, nog voordat de politie de feiten fatsoenlijk heeft kunnen onderzoeken.

Door deze constante herhaling verschuift de maatschappelijke aandacht over wat er zich concreet heeft afgespeeld op de plaats delict, naar wat de daad bewijst over migratie, integratie, de islam, de nationale identiteit of de algemene veiligheid op straat.

Het slachtoffer krijgt daarmee de rol toegediend van ‘tastbaar bewijs’ binnen een grotere politieke strijd. Het leed wordt niet meer puur benoemd om gerechtigheid, erkenning of betere bescherming te eisen, maar krijgt de functie om een reeds bestaand vijandbeeld te bevestigen. De dader treedt zo ongewild op als vertegenwoordiger van zijn cultuur, terwijl het slachtoffer wordt gereduceerd tot een politiek argument.

Dit is een uiterst risicovolle dynamiek omdat het aan twee kanten schade aanricht; aan de ene kant ontmenselijkt het de groep waartoe de dader wordt gerekend, en aan de andere kant misbruikt het de positie van het slachtoffer.

Het slachtoffer wordt dan vooral omarmd voor zover het leed de politieke agenda dient. Op het moment dat de feiten complexer blijken te liggen, wanneer de nabestaanden vragen om rust, of zodra het incident niet meer binnen het gewenste politieke narratief past, ebt de zogenaamde betrokkenheid vaak weer net zo snel weg als ze opkwam.

Dit alles betekent niet dat zaken als afkomst, religie, cultuur of groepsdynamiek nooit een rol spelen bij het ontstaan van criminaliteit. Natuurlijk kunnen specifieke sociale normen, de geslotenheid van een gemeenschap, scheve machtsverhoudingen, eergevoel, vrouwenhaat, een cultuur van schaamte of een diep wantrouwen richting de overheid relevante factoren zijn in een rechercheonderzoek.

Maar er zit een wezenlijk verschil tussen het analyseren van een achterliggende factor en het toewijzen van collectieve schuld. Het onderzoeken van een omstandigheid is iets heel anders dan een hele groep verantwoordelijk houden voor het gedrag van een persoon.

Wie echt wil begrijpen hoe misbruik, geweld en intimidatie ontstaan, moet juist veel nauwkeuriger en gedetailleerder kijken in plaats van alles op een grote hoop te gooien.

De etnisering van criminaliteit doet echter precies het tegenovergestelde; ze veegt individuele daden, falende instanties, slechte sociale leefomstandigheden en politieke angsten samen tot één overzichtelijke conclusie, namelijk dat het simpelweg door ‘hen’ komt.

We verliezen zo niet alleen het echte verhaal van de slachtoffers uit het oog, maar ook de specifieke motieven van de dader, de rol van systemen, de reactie van omstanders, het falen van de overheid en de bredere maatschappelijke context waarin dit alles kon gebeuren. Het uiteindelijke resultaat is dat criminaliteit niet langer consistent en objectief wordt beoordeeld op basis van de ernst van het feit, het harde bewijs, de specifieke context en de individuele verantwoordelijkheid.

De dubbele standaard in framing

Wanneer een dader autochtoon is of maatschappelijk wordt gezien als ‘een van ons’, beschouwen we zijn daad meestal als een individuele ontsporing. Er wordt gesproken over een verwarde man, een persoonlijk motief, psychische problemen of een falend gezin.

Hoe gruwelijk het misdrijf ook is, de schuld blijft verbonden aan de persoon zelf, waardoor de groep waartoe hij behoort meestal veilig buiten schot blijft.

Maar zodra een dader een migratieachtergrond of een islamitische achtergrond heeft, kantelt de benadering direct.

Zijn daad wordt dan razendsnel gekoppeld aan cultuur, religie of immigratie. De vraag is dan niet wat deze specifieke persoon heeft gedaan, maar wat dit misdrijf zegt over zijn hele gemeenschap.

Dit verschil creëert een ongelijk moreel systeem waarin de ene dader wordt berecht als individu, terwijl de andere dader wordt gebruikt om een hele bevolkingsgroep verdacht te maken.

Deze dubbele standaard tekent zich pijnlijk scherp af bij geweld tegen vrouwen en kinderen. Komt de dader uit de dominante meerderheidsgroep, dan vatten we de zaak samen onder termen als huiselijk geweld, misbruik of partnerdoding. Dat zijn zware kaders, maar ze blijven wel gericht op de concrete dader en het concrete slachtoffer.

Wordt de dader echter als ‘anders’ gezien, dan verandert de misdaad plotseling in een beschuldiging tegen ‘hun cultuur’, ‘hun geloof’ en ‘hun waarden’. Het slachtoffer verandert zo in een politiek bewijsstuk in een verhaal over nationale dreiging. Haar leed krijgt in het publieke debat dan prioriteit omdat de dader in een bestaand vijandbeeld past.

Dat is diep onrechtvaardig voor de groep die collectief wordt gecriminaliseerd, maar het is net zo oneerlijk tegenover de slachtoffers zelf.

Een slachtoffer verdient bescherming en gerechtigheid omdat haar leed ertoe doet, niet omdat de dader ervan politiek gunstig uitkomt.

De ernst van misbruik of moord mag nooit afhangen van de demografie van de dader; een slachtoffer van een allochtone, blanke buurman verdient exact dezelfde maatschappelijke verontwaardiging als het slachtoffer van een immigrant of moslim.

Daarom moeten we het cruciale verschil blijven zien tussen benoemen en framen; benoemen betekent dat je feiten serieus onderzoekt, framen betekent dat je feiten selectief misbruikt om een vooraf bepaald politiek verhaal te bewijzen, en dat is gevaarlijk.

Wie écht begaan is met de veiligheid van vrouwen en kinderen, moet álle vormen van geweld onder ogen zien, ook wanneer het probleem dichter bij huis ligt. Vrouwenhaat, misbruik en seksueel geweld zijn immers geen exclusiviteit van één specifieke cultuur of religie, maar komen overal in de samenleving voor.

De dubbele standaard vertroebelt deze realiteit; het vergroot bepaalde misdrijven uit, terwijl het andere zaken reduceert. Zo verandert oprechte verontwaardiging in selectieve verontwaardiging, waarbij niet het slachtoffer centraal staat, maar het politieke verhaal dat men met haar leed wil vertellen.

Sociale media, desinformatie en algoritmes

Social media versterkt de etnisering van criminaliteit omdat ze complexe gebeurtenissen reduceert tot versimpelde en vaak emotioneel geladen verklaringen. Een misdrijf, dat in werkelijkheid bestaat uit een wirwar van feiten, procedures en menselijk leed, wordt online platgeslagen tot één simpele conclusie; zie je wel, zij zijn het probleem.

Dit mechanisme werkt effectief omdat online platforms zijn gebouwd op het trekken en vasthouden van aandacht. Berichten die woede, angst of verontwaardiging opwekken, verspreiden zich dankzij algoritmes veel sneller dan berichten die context en nuance aanbrengen.

Wie woede of verontwaardiging aanwakkert krijgt bereik; het draait vaak om de clicks, de likes, het geld dat daarmee verdiend kan worden, de bevestiging van het extreemrechtse narratief, en natuurlijk de eigen afkeer en haat die wordt geprojecteerd op hele groepen.

De informatie hoeft hierbij niet eens (volledig) verzonnen te zijn, vaak is de tactiek subtieler; een bepaald detail of de afkomst van een verdachte wordt eindeloos herhaald, terwijl de bredere context bewust wordt weggelaten.

Door een zaak uit te vergroten en duizenden keren te delen met dezelfde emotionele lading, ontstaat de indruk dat het hier niet gaat om een incident, maar om het bewijs van een groter gevaar, zoals migratie of de islam.

De leugen zit dus niet altijd in de feiten zelf, maar in de selectieve manier waarop ze worden gepresenteerd.

Dit is extra gevaarlijk bij misdrijven rond geweld en misbruik, omdat deze onderwerpen ons terecht diep raken. Juist die oprechte afschuw kan online gemakkelijk worden gekaapt en omgevormd tot collectieve haat tegen een hele bevolkingsgroep.

Zelfs wanneer de slachtoffers of nabestaanden verzoeken om rust en respect, wordt daar online vaak niet naar geluisterd.

Dat legt pijnlijk bloot hoe weinig het op zo’n moment nog werkelijk om het slachtoffer draait.

Social media maakt van menselijk leed een heus strijdtoneel, er ontstaat een echoput waarin mensen vooral zien wat hun bestaande angsten, narratief en vooroordelen al bevestigt en waarin elke nuance of correctie van autoriteiten of andere mensen het bewijs wordt van een doofpot. Feiten worden ondergeschikt gemaakt aan het onderbuikgevoel.

Uiteindelijk is deze dynamiek niet alleen schadelijk voor de groepen die collectief worden gecriminaliseerd, maar juist ook voor de slachtoffers zelf; hun trauma wordt online misbruikt als brandstof voor haat, verdeeldheid en geweld.

De hypocrisie van de ‘beschermer’

Echte bescherming vraagt om dezelfde politieke aandacht, ongeacht of de dader nu een immigrant, een moslim, of iemand uit de eigen cultuur is.

Dit raakt aan wat ook femonationalisme wordt genoemd; het inzetten van vrouwenrechten en vrouwenveiligheid om nationalistische, anti-immigratie- of anti-islamstandpunten kracht bij te zetten.

Zodra hun leed bruikbaar is tegen een bepaalde groep, wordt het politiek inzetbaar.

Maar vrouwenhaat, seksueel geweld, kindermisbruik en andere vormen van geweld zijn géén eigendom van één specifieke cultuur of religie; ze ontstaan overal, in alle culturen, alle religies en alle lagen van de bevolking.

Juist op dit punt wordt de hypocrisie van de selectieve beschermer pijnlijk zichtbaar. Veel mensen die zich luidruchtig profileren als ‘verdedigers van slachtoffers’, komen pas in beweging als de dader in hun politieke vijandbeeld past. Dan is het leed ineens groot nieuws en wordt elk falen van de overheid aangegrepen.

Die dubbele standaard wordt pijnlijk zichtbaar wanneer slachtoffers buiten het gewenste narratief ineens niet meer als slachtoffers worden behandeld, maar worden gezien als dom, naïef of zelfs medeplichtig.

Dan klinken er opmerkingen als (en ik citeer letterlijk);

…“niet al te intellectuele/nogal naïeve modelletjes die tegen Epstein aanschurkten omdat ie ze een al dan niet symbolische worst voorhield” … 😐

Nee, elk slachtoffer is een slachtoffer, ongeacht de omstandigheden en elk slachtoffer heeft recht op dezelfde verontwaardiging, zorg en rechtsbescherming. Wie alleen woedend is wanneer de dader in het gewenste narratief past, beschermt geen kwetsbare mensen, maar zijn eigen wereldbeeld.

Door leed te gebruiken om haat tegen hele groepen te voeden, maak je slachtoffers ondergeschikt aan je ideologisch doel.

Gevaarlijke blinde vlek

Het selectief inzetten van menselijk leed lost geen enkel maatschappelijk probleem op, sterker nog, het maakt de samenleving alleen maar onveiliger.

Wanneer we criminaliteit misbruiken om politieke rekeningen te vereffenen, politieke narratieven door te duwen of persoonlijke afkeer en haat te projecteren, creëren we een gevaarlijke blinde vlek.

We staren ons blind op de afkomst van de één, terwijl we het geweld van de ander minimaliseren of negeren.

Daarmee laten we talloze slachtoffers in de kou staan, omdat hun dader niet de ‘juiste’ achtergrond had om politieke ophef te genereren.

Als we de veiligheid en waardigheid van mensen werkelijk serieus nemen, moeten we breken met deze dubbele standaard. Dat vraagt om de moed om misbruik, geweld en institutioneel falen altijd en overal te benoemen, zonder terughoudendheid, maar ook zonder politieke bijbedoelingen.

Het recht op bescherming en gerechtigheid is universeel; het mag nooit afhangen van wie de dader is, hoe hij heet of waar hij vandaan komt. Wie slachtoffers alleen ziet wanneer hun dader in het juiste vijandbeeld past, strijdt niet voor rechtvaardigheid, maar voor bevestiging van eigen narratief, oftewel een hypocriete opportunist.

Onder die politieke verschuivingen ligt ook een psychologische laag; wat gebeurt er met mensen wanneer een samenleving langdurig onder druk staat door onzekerheid, inflatie, migratiedebatten, geopolitieke spanningen, statusverlies en het gevoel dat de wereld te snel verandert?

Onderzoek en recente verkiezingsuitslagen laten zien dat radicaal- en extreemrechtse partijen in Europa op meerdere plekken dichter bij de macht zijn gekomen en meer institutionele invloed krijgen.

Na de Europese verkiezingen van 2024 kregen rechts-radicale en extreemrechtse partijen een veel sterkere positie in het Europees Parlement. De nieuwe fractie Patriots for Europe werd zelfs de derde grootste groep. Dat maakt het meer dan een tijdelijke politieke uitschieter en vraagt om een diepere verklaring.

Het vraagt ook om inzicht in psychologische mechanismen zoals cognitieve dissonantie en het projecteren van frustratie op een zondebok. Juist die mechanismen maken de retoriek van radicaal- en extreemrechts voor veel mensen zo aantrekkelijk en geven haar politieke kracht.

Geschiedenis herhaalt zich wellicht niet letterlijk, maar de herkenbare menselijke reacties op angst, macht en groepsdruk keren steeds weer terug.

Waarom populisme en extreemrechts zo makkelijk vat krijgen op onze psyche

Wanneer de wereld om ons heen wankelt door crises, inflatie of geopolitieke spanningen, werkt dat vaak door in onze psyche. Ons brein is er in grote mate op gericht om bij dreiging veiligheid en controle te zoeken.

Het probleem is echter dat complexe, moderne problemen zoals economische onzekerheid of migratie geen eenvoudige oorzaak hebben. Omdat veel mensen langdurige onzekerheid moeilijk verdragen, kan er een sterke behoefte ontstaan aan een snelle, eenduidige verklaring en oplossing.

Juist op zulke momenten krijgen populistische en extreemrechtse bewegingen vaak meer ruimte. Zij bieden vaak een simpel verhaal met een duidelijke zondebok of vijandbeeld. En zodra er een schuldige is aangewezen, verandert het gevoel van machteloosheid in boosheid, en boosheid geeft mensen het psychologische gevoel dat ze weer grip op de situatie hebben.

Dit mechanisme is niet nieuw, maar het wordt in onze tijd wel veel sneller aangejaagd. Onderzoek naar online morele verontwaardiging laat zien dat mensen op social media leren welke emoties aandacht krijgen.

Als angst en het gevoel van bedreiging eenmaal gekoppeld raken aan een vijandbeeld, kan er een psychologisch beschermingsmechanisme meespelen dat we projectie noemen.

In plaats van de eigen pijnlijke onzekerheid, het gevoel van controle verlies of statusverlies volledig onder ogen te zien, kunnen mensen een deel van die negatieve emoties onbewust naar een ander verplaatsen. De boodschap is dan niet ‘ik ben bang dat ik niet meer mee kan in deze snel veranderende wereld’, maar ‘zij pakken onze cultuur en onze banen af’. De ander wordt het canvas waarop de eigen innerlijke frustratie wordt geschilderd.

We zien dit vandaag de dag sterk online, waar maatschappelijke groepen elkaar over en weer demoniseren en hun frustratie vaak op elkaar richten. Ook het eigen verlangen naar controle, zekerheid of moreel gelijk kan op de tegenstander worden geprojecteerd, waardoor de eigen verharding makkelijker te rechtvaardigen voelt.

Het gevaarlijke is dat wanneer mensen zich eenmaal in zo’n verhaal hebben genesteld, feiten en logica minder makkelijk doordringen. Als een gekozen leider aantoonbaar liegt of democratische spelregels overtreedt, zorgt dat voor een enorme innerlijke spanning bij de volger.

Om die psychologische stress te verminderen, kunnen mensen de realiteit gaan verdraaien in plaats van hun mening bij te stellen. Dit noemen we de reductie van cognitieve dissonantie.

Toegeven dat je misleid bent is pijnlijk voor het ego; het voelt psychologisch veel comfortabeler om te geloven dat de feiten gelogen zijn, dat de media corrupt zijn of dat de rechtszaak tegen de leider een politieke heksenjacht is.

Hierdoor ontstaat een vicieuze cirkel waarin waarschuwingen uit het verleden niet meer aankomen. Burgers zien zichzelf in dit proces meestal niet als haatdragend, maar eerder als bezorgd en realistisch. Hun behoefte aan psychologische veiligheid en controle is zo groot geworden, dat ze de uitholling van de democratie en de uitsluiting van anderen gaan accepteren als noodzakelijke bescherming.

Dit verklaart waarom populisme en extreemrechts zo makkelijk vat krijgen op onze psyche. Dat is niet omdat kiezers fundamenteel slechte bedoelingen hebben, maar omdat deze bewegingen vaak scherp in weten te spelen op diepe psychologische kwetsbaarheden.

Waar een democratische rechtsstaat vraagt om geduld, context, twijfel, nuance en het accepteren van een complexe werkelijkheid, bieden radicaal-rechtse bewegingen vaak een emotionele uitweg.

Ze geven angst een gezicht, vertalen machteloosheid in een strijdbaar ‘wij-tegen-zij-gevoel’ en beschermen het ego tegen de pijn van desillusie.

De ware aantrekkingskracht van dit soort politiek is dat het een psychologisch schild biedt tegen de chaos van de moderne wereld. Wie die emotionele grip eenmaal heeft ervaren, laat die meestal niet zomaar los door alleen feitelijke correcties.

Een samenleving komt in de gevarenzone wanneer de behoefte aan psychologisch comfort groter wordt dan de bereidheid om feiten, gedeelde werkelijkheid en de vrijheid van de ander te blijven erkennen.

Hoe machtsmisbruik onze morele grens verlegt

Wanneer een autoritaire beweging eenmaal emotionele en politieke invloed heeft gekregen op een grote groep mensen, verschuift de dynamiek van het individu naar het systeem.

Een dictatuur of een autoritaire staat vestigt zich nagenoeg nooit van de ene op de andere dag; het is een proces van opeenvolgende, kleine stappen. Leiders spreken zelden over het afpakken van vrijheid; ze hebben het over het herstellen van de orde, het garanderen van de veiligheid en het efficiënter maken van het land.

Vanuit de psychologie weten we dat macht mensen sterk kan beïnvloeden; wie eenmaal veel macht heeft, krijgt vaak de neiging die positie te beschermen en uit te breiden. Onafhankelijke controle, zoals kritische journalisten, onpartijdige rechters en wetenschappers, wordt dan al snel ervaren als een hinderlijke blokkade.

Om deze controle te verzwakken, kan een proces van ondermijning ontstaan waarin onafhankelijke instituties, experts en media steeds vaker verdacht worden gemaakt.

Ze worden in media en toespraken geregeld neergezet als ‘vijanden van het volk’ of als corrupte machten die de wil van de gewone burger zouden dwarsbomen.

We zien dit mechanisme vandaag de dag vooral heel openlijk in de Amerikaanse retoriek, waar het rechtssysteem en de vrije pers worden weggezet als politieke instrumenten zodra ze president Trump controleren. Het gevaar hiervan is dat politiek steeds minder draait om inhoudelijk debat over goed bestuur en steeds meer om loyaliteit; wie Trump controleert of bekritiseert, kan al snel als verrader worden weggezet.

Dit proces kan slagen omdat de afbraak van vrijheden en rechten meestal niet iedereen tegelijk treft. Het begint altijd aan de randen van de samenleving; bij gemarginaliseerde groepen, migranten, of een handvol kritische journalisten. De grote meerderheid van de bevolking merkt er in het dagelijks leven nog weinig van en sust het eigen geweten met de bekende gedachte; wie niets verkeerd doet, heeft niets te vrezen.

Maar dit is een psychologische valkuil; rechten in een democratie zijn geen privileges die je moet verdienen door braaf te zijn, het zijn universele rechten die iedereen beschermen tegen de willekeur van de macht. Wie toestaat dat het recht van een ander wordt weggenomen, verzwakt direct zijn eigen bescherming voor de toekomst.

Machtsmisbruik heeft niet altijd een fanatieke meerderheid nodig om te slagen; passiviteit van een grote groep die wegkijkt kan al genoeg zijn. Leiders testen voortdurend de grenzen van de wet en het fatsoen. Als er geen massale maatschappelijke reactie volgt, wordt de grensoverschrijding de nieuwe norm en volgt de volgende stap.

Een democratie kan op papier nog blijven bestaan, met verkiezingen en rechtbanken, terwijl de democratische geest door intimidatie en angst van binnenuit al wordt uitgehold. De echte test voor een vrije samenleving ligt dan ook in het vasthouden aan waarden, normen en principes op het moment dat angst en boosheid de overhand hebben.

Leren van het verleden betekent dat we de richting van de macht scherp moeten beoordelen; probeert zij de onafhankelijke controle te versterken, of probeert ze die te onderwerpen?

Collectieve zelfblindheid

Een gevaarlijke fout die een samenleving kan maken, is geloven dat zij immuun is voor de fouten uit het verleden. Dit noemen we collectieve zelfblindheid; het psychologische onvermogen om met dezelfde kritische blik naar de eigen groep te kijken als naar de ander.

Wanneer we naar de geschiedenis kijken, lijken de waarschuwingssignalen achteraf vaak helder. Maar zodra het over ons eigen land, onze eigen politieke partij of het heden gaat, veranderen we plotseling de definities.

Angst wordt dan ‘realisme’ genoemd, verharding heet ‘noodzaak’ en het inperken van rechten geldt als een ‘daad van daadkracht’.

Vaak praten mensen het gedrag van hun eigen kant goed met context en emotie, terwijl ze vergelijkbaar gedrag bij de (politieke) tegenstander veel harder veroordelen.

Deze zelfblindheid zie je vandaag de dag heel sterk opspelen wanneer een dominante groep in de samenleving zich bedreigd voelt door maatschappelijke veranderingen. Voor een deel van zo’n dominante groep kan meer gelijkheid, of het moeten delen van ruimte met minderheden, voelen als achteruitgang of zelfs als onderdrukking. Politieke leiders kunnen hier heel effectief op inspelen door verhalen te vertellen over een ‘afgepakt land’ of een ‘verraden cultuur’.

Dit kan een krachtig psychologisch mechanisme activeren; de neiging om de eigen groep vooral als slachtoffer te zien. Door onszelf (en onze groep) als het slachtoffer te zien, creëren we een morele blinde vlek.

Vanuit de positie van het gekrenkte slachtoffer kunnen hardheid, leugens en uitsluiting ineens gaan voelen als legitieme vormen van zelfverdediging.

Dit is de ongemakkelijke waarheid die de psychologie ons leert over historische verschrikkingen; maatschappelijke ontsporing begint vaak niet bij mensen die zichzelf als kwaadaardig zien. Het begint bij mensen die er heilig van overtuigd zijn dat zij aan de goede kant staan. Zij geloven dat ze hun cultuur, hun gezin of hun land beschermen. Dit morele zelfbeeld is zo krampachtig dat waarschuwingen voor autoritair gedrag of harde retoriek niet worden gezien als een spiegel, maar worden weggezet als landverraad of gevaarlijke verdeeldheid.

Daarom blijft herdenken met monumenten en plechtige beloftes zoals ‘nooit meer’ beperkt, als we de mechanismen achter ontsporing niet in het heden durven herkennen. Het is makkelijk om het kwaad van tachtig jaar geleden te veroordelen, omdat wij van mening zijn dat wij niet lijken op die daders van toen.

Echt historisch bewustzijn dwingt ons om te kijken naar de subtiele aanloopfase in het hier en nu.

Het vraagt dat we reflecteren op onze eigen blinde vlekken vandaag; welke harde taal in talkshows of op social media zijn we normaal gaan vinden? Waar sussen we ons eigen geweten met de gedachte dat het wel meevalt?

Beschaving is geen permanente status die een land bezit, maar een dagelijkse praktijk. Een samenleving toont haar ware, psychologische gezicht pas op het moment dat ze bang, bedreigd of boos wordt.

Digitale echokamers

Hoewel de technologische vooruitgang onze wereld ingrijpend heeft veranderd, zijn de psychologische patronen achter maatschappelijke ontsporing eeuwenoud. Angst, groepsdenken, het aanwijzen van zondebokken en vijanden en het verdacht maken van democratische instituten zijn van alle tijden.

Wat wél nieuw is, is de snelheid en schaal waarmee deze dynamieken zich vandaag de dag via digitale platforms verspreiden. Misleidende berichten, desinformatie en woedende of gewelddadige video’s kunnen nu in no time tijd door miljoenen gebruikers worden gedeeld.

Social media is niet neutraal; veel platforms zijn ontworpen om onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. Omdat algoritmes berichten met heftige emoties vaak meer zichtbaarheid geven, kunnen woede, angst, vijandigheid en conflict makkelijker meer bereik krijgen. En wat mensen dagelijks zien, gaan ze onbewust normaliseren.

Daarnaast is ons menselijk brein kwetsbaar voor een permanente stroom van crisis- en emotionele prikkels. Deze constante digitale spanning kan ons gevoel voor verhoudingen aantasten en creëert een voedingsbodem voor manipulatie, vaak zonder dat we het zelf merken. Digitale netwerken kunnen dit versterken omdat ze ons vaker in omgevingen brengen waarin onze eigen angsten, overtuigingen en vijandbeelden worden bevestigd en uitvergroot.

Dit proces kan online radicalisering versterken; mensen wennen stapsgewijs aan hardere taal en extremere standpunten, terwijl ze zelf oprecht kunnen geloven dat ze realistischer, kritischer of ‘wakkerder’ zijn geworden dan de rest.

Sommige politieke figuren gebruiken deze dynamiek bewust, het gevolg is niet alleen dat één specifieke leugen wordt verspreid, maar dat het algemene vertrouwen in feiten, journalistiek en onafhankelijke instituties steeds verder wordt uitgehold. Wanneer burgers via hun tijdlijn steeds vaker gaan geloven dat media, rechtspraak, wetenschap en democratische instituties in wezen corrupt of onbetrouwbaar zijn, dan kan de autoritaire leider voor de aanhang steeds meer gaan voelen als de enige betrouwbare bron van waarheid.

Dit wantrouwen kan zo, paradoxaal genoeg, omslaan in sterke loyaliteit aan de eigen leider of groep, waarbij feiten steeds vaker ondergeschikt worden gemaakt aan groepsgevoel. Omdat nieuws, satire, meningen en pure manipulatie in dezelfde tijdlijn door elkaar lopen, vervaagt de grens tussen weten en voelen.

Zonder een gedeelde feitelijke basis verandert democratisch meningsverschil steeds makkelijker in een existentiële strijd tussen groepen die elkaar nauwelijks nog kunnen bereiken.

In dit digitale tijdperk spelen ook eenzaamheid en de diepe menselijke behoefte aan verbondenheid een grote rol. Vanuit de psychologie weten we hoe sterk de menselijke behoefte is om ergens bij te horen.

Psychologisch gezien kan een online gemeenschap die onze boosheid en angst erkent aantrekkelijker voelen dan een nuchtere, feitelijke waarheid die ons geïsoleerd achterlaat. Daarom helpt het ook niet om geradicaliseerde mensen louter uit te lachen of te bestoken met feitelijke correcties. Hun onderliggende sociale en psychologische kwetsbaarheid moet eerst worden begrepen om de destructieve mechanismen van het internet te kunnen doorbreken.

Moderne mediawijsheid is dan ook geen luxe, maar een cruciaal onderdeel van ons historisch bewustzijn.

Werkelijk leren van het verleden

Jaarlijks herdenken en plechtig ‘nooit meer’ roepen blijft beperkt als we uitsluitend de eindfase van historische ontsporing veroordelen. De werkelijke, veel moeilijkere les zit in de aanloopfase.

Echt historisch bewustzijn vereist dat we analyseren hoe gruwelijke daden mogelijk worden gemaakt door subtiele grensverschuivingen, manipulatieve angstverhalen, de normalisering van harde taal en het stapsgewijs afpellen van democratische tegenmacht.

Dit maakt geschiedenis zowel ongemakkelijk als actueel, omdat het ons dwingt te erkennen dat dezelfde menselijke kwetsbaarheden van vroeger nog altijd in ons allemaal aanwezig zijn. Enkel kennis over het verleden biedt helaas geen automatische bescherming tegen morele misstappen in het heden.

Weten dat groepshaat of dictatuur gevaarlijk is, betekent niet automatisch dat mensen weerstand bieden wanneer dezelfde mechanismen in een nieuwe vorm terugkeren.

Retoriek speelt ook een cruciale rol in dit proces, omdat het de maatschappelijke norm ongemerkt verschuift. Ontmenselijking begint niet pas bij openlijk geweld, het begint bij de dagelijkse herhaling in talkshows, zogenaamde grappen of de online reacties waarin een specifieke groep structureel als een ‘plaag’, ‘vijand’ of ‘last’ wordt beschreven.

Wanneer vervolgens ook het maatschappelijke vertrouwen in onafhankelijke journalistiek, wetenschap en rechtspraak stelselmatig wordt ondermijnd, verdwijnt de gedeelde feitelijke basis steeds verder.

Om dit te voorkomen moeten we de psychologische mechanismen achter deze verschuivingen durven en kunnen begrijpen zonder ze goed te praten. Een deel van de verantwoordelijkheid ligt ook bij de miljoenen kleine keuzes die we samen dagelijks maken.

Universele waarden zoals mensenrechten en de rechtsstaat krijgen pas echt betekenis wanneer ze onder druk staan en ook gelden voor de mensen die we níét sympathiek vinden. Zodra waarden alleen voor de eigen groep gelden, transformeren ze in privileges.

Werkelijk leren van het verleden is geen passieve herinnering, maar een actieve manier van kijken naar het heden terwijl processen in volle gang zijn. Het vraagt om een volwassen waakzaamheid die signaleert wanneer angstpolitiek wordt opgepompt en wanneer de macht de controle probeert te ontwijken.

Leren betekent niet simpelweg weten wat er ooit is gebeurd, maar jezelf durven herkennen in de menselijke omstandigheden die het destijds mogelijk maakten.

Toch wringt daar de schoen, want menselijke lichamen houden zich niet altijd aan dat ‘statistische gemiddelde’. Iedereen verwerkt stoffen op een eigen manier en in een eigen tempo en als jouw lichaam afwijkt van de norm, kunnen je klachten ontzettend verwarrend worden. Iets wat op het eerste gezicht lijkt op een tekort, kan in werkelijkheid juist betekenen dat een stof zich ophoopt of dat je lichaam overprikkeld raakt door een overschot.

Dat maakt de zoektocht naar de juiste behandeling heel ingewikkeld, vooral als er niemand is die de situatie vanuit die specifieke biologische hoek bekijkt. De snelheid waarmee we stoffen verwerken, wordt namelijk bepaald door ons persoonlijke stofwisselingsprofiel, wat weer grote invloed heeft op hoe we reageren op stoffen zoals hormonen en medicatie, maar ook alcohol, drug, koffie en supplementen; eigenlijk dus alles wat we innemen.

• Mensen met een super snelle stofwisseling (ultra rapid metabolizer) breken stoffen extreem snel af. Daardoor kunnen medicijnen of hormonen soms minder lang werkzaam zijn of sneller uitgewerkt raken. Deze mensen hebben soms hogere doseringen nodig om hetzelfde effect te bereiken.

• De grootste groep mensen heeft een gemiddelde stofwisseling (normal of extensive metabolizer) en verwerken stoffen volgens het gemiddelde waarop de meeste standaarddoseringen gebaseerd zijn. De meeste behandelingsprotocollen in de geneeskunde vertrekken impliciet dan ook vanuit dit profiel.

• Daarnaast is er een groep die hier net tussenin zit en stoffen iets langzamer afbreekt (intermediate metabolizer). Omdat stoffen iets langzamer verwerkt worden, kan iemand gevoeliger reageren op standaarddoseringen of sneller bijwerkingen ervaren.

• Tot slot zijn er mensen met een trage stofwisseling (poor metabolizer). Deze mensen verwerken bepaalde stoffen aanzienlijk trager dan gemiddeld, waardoor hormonen, medicijnen, supplementen enz. zich gemakkelijker opstapelen in het lichaam. Dat kan leiden tot sterkere reacties, langdurigere effecten of klachten van over-stimulatie, zelfs bij doseringen die voor anderen volledig normaal en veilig zijn.

Als je als patiënt niet weet welk stofwisselingsprofiel je hebt, kun je volledig vastlopen in het medische systeem. Dat ligt niet aan een foute behandeling en zeker niet aan een gebrek aan kennis bij de arts, maar puur aan het feit dat het standaardsysteem te weinig ruimte biedt voor lichamen die biologisch anders in elkaar zitten.

Ik ben daar zelf een duidelijk voorbeeld van, door specifieke genetische variaties in belangrijke enzymen en omzettingsprocessen (CYP1, CYP2, COMT en MTHFR) verwerkt en elimineert mijn lichaam aantoonbaar veel trager dan gemiddeld. Ik ben dus een poor metabolizer en mijn eigen, moeizame ervaringen met mijn hormoontherapie en supplementen hebben dit in de praktijk helaas al bevestigd.

Het moeilijke aan atypische reacties

Het grote struikelblok bij ongewone lichamelijke reacties is dat ze vaak niet als zodanig worden herkend. Ze worden meestal beoordeeld volgens de standaardregels van een behandeling. Dat is op zich heel begrijpelijk, want artsen varen nu eenmaal op de patronen die ze bij de overgrote meerderheid van de mensen zien.

Wanneer iemand klachten blijft houden tijdens een behandeling, wordt er vaak eerst gedacht aan een onvoldoende dosering, een lichaam dat nog tijd nodig heeft om zich aan te passen, of een tekort dat nog niet voldoende gecorrigeerd is. In veel gevallen klopt dat ook, maar dus niet altijd.

Sommige mensen reageren niet volgens die verwachte lijn en daardoor ontstaat verwarring, omdat klachten van een overschot of over-stimulatie verrassend veel kunnen lijken op klachten van een tekort. Dat maakt het ingewikkeld, zowel voor patiënten als voor artsen.

Wanneer iemand meer pijn krijgt, neurologische klachten ontwikkelt, zich lichamelijk slechter begint te voelen of juist steeds gejaagder en onrustiger wordt, wordt niet meteen de link gelegd met een mogelijk overschot; het lichaam kan namelijk gaan protesteren omdat het overbelast raakt.

Klachten als spierpijn, zenuwpijn, brain fog, uitputting, stijfheid, innerlijke onrust, slapeloosheid, hoofdpijn, misselijkheid, branderigheid, tintelingen kunnen zowel thuishoren bij een tekort aan een stof, maar ook bij een overschot aan een stof.

Het lichaam werkt bovendien niet altijd lineair; meer van een stof betekent niet automatisch meer verbetering. Sommige stoffen kunnen zich opstapelen, sommige mensen breken stoffen trager af en sommige biologische systemen reageren veel gevoeliger op veranderingen dan gemiddeld.

Dat maakt atypische reacties moeilijk zichtbaar, omdat de standaard bloedonderzoeken of routinecontroles lang niet altijd laten zien hoe een lichaam op celniveau reageert. Je kunt op papier ‘perfect’ binnen de normale waarden vallen, terwijl je lichaam biologisch gezien schreeuwt dat het overbelast is.

Misschien is dat ook waarom atypische reacties vaak sneller psychologisch worden geïnterpreteerd dan fysiologisch, zeker wanneer klachten niet passen binnen het verwachte patroon.

Zodra een reactie afwijkt van wat theoretisch zou moeten gebeuren, verschuift de aandacht al snel richting stress, angst, spanning of overgevoeligheid, terwijl er mogelijk sprake kan zijn van een lichaam dat stoffen anders verwerkt of op een andere manier reageert.

Dat maakt het heel verwarrend, want je begint als patiënt uiteindelijk ook aan jezelf te twijfelen. Zeker wanneer je klachten niet overeenkomen met wat volgens de theorie verwacht zou worden, terwijl je tegelijkertijd duidelijk voelt dat je lichaam sterk (averechts) reageert.

Mijn ervaringen met hormoonvervangende therapie (HRT)

Mijn eigen ervaring met hormoonvervangende therapie verloopt helaas dus ook anders dan het bekende plaatje dat je meestal hoort of leest. Dat ligt niet aan de behandeling zelf, maar aan het feit dat mijn lichaam onverwacht reageert op de stappen die volgens de normale medische richtlijnen worden gezet.

In het begin werd er, zoals eigenlijk altijd gebeurt, gekeken of mijn aanhoudende klachten misschien kwamen door een te lage dosering. Dat is een heel logische gedachte, want hormoontherapie is er in de basis op gericht om hormonen aan te vullen die schommelen of dalen. Als je dan klachten houdt, is het dan ook heel begrijpelijk dat een arts denkt aan het verhogen van de dosis of het verder bijschaven van de behandeling.

Omdat ik op het toenmalige schema klachten bleef houden, werd er besloten om de progesteron te verlagen en de oestrogeen juist te verhogen. Op papier was dat een volstrekt logische beslissing, want alles wees erop dat mijn lichaam waarschijnlijk meer oestrogeen nodig had om weer stabiel te worden.

De eerste weken op die hogere dosering leken dat vermoeden zelfs te bevestigen, en dat is precies wat dit soort processen zo ontzettend misleidend maakt.

Een lichaam reageert na een verhoging namelijk niet altijd meteen negatief. Soms merk je in het begin juist een verbetering, waardoor je er als patiënt én als arts alleen maar meer van overtuigd raakt dat je op de goede weg bent.

Maar na verloop van tijd begon mijn lichaam steeds heftiger te protesteren. Dat merkte ik niet alleen aan mijn emoties, maar vooral heel sterk in mijn zenuwen en de rest van mijn lijf. Naast een hevige toename van mijn myalgische en neuropathische pijnklachten, werd ik ook extreem gejaagd, mijn brain fog verergerde aanzienlijk en ik kreeg last van slapeloosheid; mijn lichaam stond voor mijn gevoel non-stop in de hoogste versnelling.

Het verwarrende was dat veel van deze klachten ook heel goed zouden kunnen passen bij een hormoontekort of een beginverergering, want als je puur vanuit de standaardboeken kijkt, zou je zulke signalen heel gemakkelijk kunnen opvatten als een teken dat het lichaam nog niet stabiel genoeg is en misschien dus nóg meer ondersteuning nodig heeft.

Maar voor mijn eigen gevoel leek het steeds minder op een tekort en begon het er meer en meer op te lijken dat mijn hele systeem zwaar overprikkeld en overbelast was geraakt.

Uiteindelijk hebben we de dosis oestrogeen toen weer verlaagd, eerst van vier naar drie pompjes. De eerste dagen bracht dat een merkbare opluchting met zich mee; de extreme gejaagdheid nam wat af en mijn lichaam voelde minder explosief. Toch verdwenen de klachten niet en na een tijdje begonnen veel symptomen zelfs weer erger te worden. Daarom ben ik uiteindelijk teruggegaan naar twee pompjes.

Maar ook die stap is niet meteen de gouden greep. Omdat oestrogeen niet alleen invloed heeft op de voortplantingsorganen, maar ook heel krachtig inwerkt op je zenuwen, je spieren en de manier waarop je pijn ervaart (oestrogeen is immers een pijnregulator), kan een lange periode van overprikkeling je lichaam als het ware in een constante staat van alarm brengen.

Wanneer je de dosering daarna verlaagt, zijn die effecten helaas ook niet zomaar van de ene op de andere dag verdwenen. Je zenuwstelsel en de cel receptoren in je lichaam hebben de tijd nodig om zich weer aan te passen aan de nieuwe situatie. Daardoor kun je tijdelijk in een fase terechtkomen waarin je juist last krijgt van spierpijn, zenuwpijn, stijfheid, een beurs gevoel en een algeheel ontregeld lijf, zeker als je, zoals ik, al last hebt van myalgie en neuropathie. Je lichaam moet weer herstellen van een periode waarin het constant te veel overspoeld is met prikkels.

Wat deze periode voor mij zo ontzettend lastig maakt, is dat ik nergens een duidelijke verklaring heb kunnen vinden voor dit soort heftige reacties. De meeste informatie over hormoontherapie gaat het bijna altijd over tekorten, over opbouwen en over verhogen, maar niet over hoe je stofwisseling van invloed is op de dosering van je hormoontherapie. Ik heb dit dus (weer) zelf moeten uitzoeken door linken te leggen, die spijtig genoeg door de huisarts en gynaecoloog niet gelegd werden.

Hetzelfde patroon bij vitamine B6

Wat mijn twijfels en vermoedens over de doseringen nog sterker maakte, was dat ik precies zo’n zelfde situatie al eens eerder had meegemaakt, namelijk in 2017, met een vitaminesupplement en dan met name vitamine B6.

De meeste mensen nemen supplementen vanuit het idee dat vitamines het lichaam ondersteunen, tekorten aanvullen en bijdragen aan een betere gezondheid. Ook bij zenuwklachten wordt in de medische wereld vaak gekeken naar mogelijke tekorten aan vitamines zoals B12, B1 en B6, omdat die belangrijk zijn voor een goed functionerend zenuwstelsel. Het is daarom logisch, doch onverstandig, dat mensen bij aanhoudende klachten extra supplementen gaan nemen of hun dosering verhogen in de hoop hun lichaam verder te ondersteunen.

Bij mij sloeg het nemen van een vitamine supplement om in het complete nachtmerrie; ik nam dagelijks een multivitamine vanwege mijn vegetarische leefstijl en zonder dat ik erg in had, en binnen een tijdsbestek van meerdere jaren, begon de hoeveelheid B6 (in die multivitamine) in mijn bloed op te lopen tot een extreem hoge waarde van ruim 2200 nmol/l.

Het uiteindelijke resultaat; een chronische B6 vergiftiging met (perifere) neuropathie en Posturaal Orthostatisch Tachycardie Syndroom (POTS).

Omdat ik een te trage stofwisseling heb, is mijn lichaam door de jaren heen vitamine B6 gaan stapelen, waardoor het schade heeft aangebracht aan zenuwen en weefsels, vitamine B6 in de vorm van pyridoxine is namelijk neurotoxisch.

Mijn ervaring met vitamine B6 was om die reden een belangrijk punt voor mij, vooral omdat het hele verloop zo bizar veel leek op de klachten die ik later weer begon te herkennen tijdens mijn hormoontherapie.

In beide gevallen was er sprake van een vreemde tegenstrijdigheid; klachten die ogenschijnlijk leken te duiden op een tekort, bleken uiteindelijk alles te maken te met overprikkeling, opstapeling en een lichaam dat zijn natuurlijke homeostase volledig kwijt was.

Dat betekent natuurlijk absoluut niet dat iedereen met dit soort klachten meteen ergens een overschot van heeft!

Als je twijfelt over je klachten kun je dat bespreekbaar maken met je arts of behandelaar en kan er een bloedonderzoek gedaan worden. Dat recht heb je als patiënt.

Het grote probleem is gewoon dat de reacties aan de buitenkant zo ontzettend veel op elkaar lijken, en precies daarom kunnen mensen, wiens lichaam biologisch gezien afwijkt van de norm, heel gemakkelijk klem komen te zitten in het medische systeem.

Het achterliggende mechanisme, de metabole stofwisseling, wordt naar mijn idee nog veel te weinig besproken. Dat geldt al helemaal voor stoffen die een directe invloed hebben op je zenuwstelsel, je hersenen of je zenuwprocessen. Er is onvoldoende aandacht voor de reële optie dat een lichaam een stof misschien trager afbreekt, gevoeliger verwerkt of biologisch gezien simpelweg niet goed kan doseren.

De vraag naar metabolisme en genetische variatie

Zoals gezegd; veel medische behandelingen gaan er impliciet vanuit dat iedereen, biologisch gezien, min of meer hetzelfde reageert. Een standaarddosering wordt berekend op basis van wat voor de grootste groep mensen goed werkt en veilig is. Maar, dat betekent dus niet dat ieder afzonderlijk lichaam die stoffen ook op dezelfde manier verwerkt.

Als een lichaam stoffen langzamer verwerkt of extra gevoelig reageert op de restproducten die daarbij ontstaan, kan een normale standaarddosering in het lichaam een compleet ander effect hebben dan de bedoeling is.

Twee personen kunnen dus precies dezelfde hoeveelheid hormonen, medicijnen of supplementen innemen, terwijl hun zenuwstelsel, hun hersenstoffen en hun cellen in het lichaam daar totaal verschillend op reageren.

Dit is een heel belangrijk inzicht, omdat de medische begeleiding in de praktijk vaak erg gefocust is op de hoeveelheid die je slikt en op de uitslagen van je bloedonderzoek.

Het werkelijke effect in je lichaam is echter veel ingewikkelder dan dat. Een bloedwaarde laat immers niet zien hoe heftig jouw zenuwstelsel op een stof reageert, hoeveel er daadwerkelijk door je lichaamscellen wordt opgenomen of hoeveel last je hebt van de stoffen die na de omzetting in je lichaam achterblijven.

Bepaalde genetische variaties staan er om bekend dat ze ervoor zorgen dat je sommige stoffen veel minder snel afbreekt.

Dat betekent absoluut niet dat je meteen ziek wordt of dat je DNA je lot bezegelt, maar het betekent wel dat sommige lichamen een veel kleinere buffer hebben voordat het hele systeem biologisch gezien overbelast raakt.

Hierdoor kunnen mensen, die biologisch gezien afwijken van de norm, heel makkelijk vastlopen in een medische molen die steeds binnen dezelfde cirkel blijft denken.

Dat betekent overigens niet dat iedereen met klachten direct een genetisch probleem heeft, of dat DNA testen nu dé oplossing zijn voor de complete medische zorg, daar wil ik heel bewust voorzichtig in blijven.

Op internet wordt genetica soms gepresenteerd alsof één simpele test plotseling al je lichamelijke klachten kan verklaren, maar de werkelijkheid is natuurlijk veel complexer dan dat. Heel veel van deze biologische verbanden zijn op dit moment nog helemaal niet volledig onderzocht, en het hebben van een bepaalde genetische variatie betekent bovendien lang niet altijd dat je daar in het dagelijks leven ook echt klachten door krijgt.

Tegelijkertijd denk ik dus wel dat het een grote fout zou zijn om deze biologische verschillen tussen mensen te negeren. Juist wanneer iemand telkens weer heel ongewoon reageert, kan het ontzettend waardevol zijn om eens breder te kijken dan het standaard medische model waar de meeste behandelingen op zijn gebaseerd.

Geen definitief antwoord, maar een open vraag

Ik schrijf dit hele verhaal niet omdat ik alle wijsheid in pacht denk te hebben of alle antwoorden heb gevonden. Integendeel, ik heb me al vaak verdiept in farmacologische interacties en het menselijke metabolisme tijdens mijn onderzoek naar vitamine B6 vergiftiging. Ik weet dus hoe onvoorstelbaar ingewikkeld en complex ons menselijk lichaam is.

Maar juist om die reden ben ik er heilig van overtuigd dat we ongewone lichamelijke reacties altijd serieus moeten nemen en ook zeker moeten aangeven bij de specialist of behandelaar, ook als die reacties op het eerste gezicht niet in het ‘standaardplaatje’ passen.

Want wat mij na al mijn zoektochten het meest is bijgebleven, is niet alleen hoe ontzettend lastig het is om de signalen van je eigen lijf goed te begrijpen, het is ook het besef hoe snel je als patiënt volledig kunt vastlopen. Ik heb dus ook het vermoeden dat veel mensen ergens in dat schemergebied vastzitten; ze zijn weliswaar onder behandeling, maar ze voelen zich allesbehalve stabiel.

Voor mijzelf heeft deze hele periode vooral weer bewezen hoe belangrijk het is om verder te kijken dan alleen naar de vaste protocollen, de uitslag van een laboratoriumtest of een lichamelijk onderzoek.

Je moet juist kijken naar de grotere patronen, het grotere geheel; naar hoe je lijf reageert en hoe je klachten over een langere periode stabiliseren of juist verergeren.

Een lichaam vertelt namelijk een heel eigen verhaal dat je niet direct terugziet in de standaardmetingen van een arts.

Dit alles betekent natuurlijk niet dat we nu massaal zelf voor dokter moeten gaan spelen, of dat we de medische wereld niet meer moeten vertrouwen. Maar het betekent hopelijk wel dat er meer ruimte mag komen voor een betere samenwerking tussen de wetenschappelijke kennis van de arts en de praktische lijfelijke ervaring van de patiënt.

Wat dat betreft is de belangrijkste vraag die ik overhoud eigenlijk heel simpel; hoeveel mensen lopen er op dit moment vast binnen de standaard medische richtlijnen, niet omdat de gekozen behandeling op zichzelf fout is, maar puur omdat hun eigen lichaam biologisch gezien heel anders in elkaar steekt? 🤔

Tot slot; jouw metabolisch profiel achterhalen

Een onderzoek naar de manier waarop jouw lichaam medicijnen en andere stoffen verwerkt, heet een farmacogenetisch onderzoek. Dit DNA-onderzoek brengt de werking van je leverenzymen in kaart en resulteert in een persoonlijk DNA medicatiepaspoort.

Je kunt dit het beste via je eigen huisarts of medisch specialist aanvragen bij een ziekenhuislaboratorium. Als er een duidelijke medische reden voor is, vergoedt de basisverzekering deze kosten, al telt het wel mee voor je eigen risico.

Daarnaast kun je zo’n test ook zonder tussenkomst van een arts zelf online of via sommige apotheken inkopen. In dat geval betaal je de kosten, die variëren van ruim honderd tot enkele honderden euro’s, volledig zelf.

Zelf worstel ik al jaren met brain fog. Ik merk dat het met fases erg moeilijk voor me is om bijvoorbeeld een artikel te schrijven, dan kom ik in een impasse. Maar ik merk ook hoe moeilijk het is om uit te leggen wat brain fog daadwerkelijk met je doet. Zeker wanneer je normaal gesproken, zoals ik, heel erg leeft vanuit denken, analyseren, schrijven en het leggen van verbanden.

Wat is brain fog

Brain fog is een toestand waarin denken, concentreren, praten en informatie verwerken (plotseling) heel stroperig of traag aanvoelen, het is alsof je brein minder toegankelijk wordt.

Ik leg het meestal uit alsof er een dikke glazen muur staat tussen jou en je kennis en gedachten, waardoor je ze dus wel kunt ‘zien’, maar vanwege de muur niet bij kunt komen.

Brain fog uit zich bij iedereen op een eigen specifieke manier, maar de meest voorkomende symptomen zijn; problemen met het geheugen en/of de concentratie, mentale uitputting, moeite hebben om de juiste woorden te vinden, snel overprikkeld raken of het gevoel hebben dat je constant achterloopt op de wereld om je heen.

De medische wetenschap wijst verschillende oorzaken aan voor het ontstaan van brain fog, zoals langdurige stress, slaapgebrek, tekorten aan vitamines (oa. B12), LongCovid, Multiple Sclerose en Fibromyalgie.

In mijn geval is brain fog een direct gevolg van een chronische vergiftiging met zenuwschade, Fibromyalgie en hormonale schommelingen. Dit zorgt ervoor dat mijn brein de ene dag redelijk functioneert en de andere dag volledig op slot lijkt te slaan.

Je ziet het niet aan de buitenkant

Het pijnlijke aan brain fog is dat je vaak donders goed weet dat je helder kunt denken, maar dat het op sommige momenten gewoon niet lukt. Dat maakt het ook zo frustrerend. Je voelt dat de woorden er nog zijn en dat gedachten bestaan, maar je krijgt er geen, of niet makkelijk, toegang toe. Het is alsof alles achter een muur van glas zit, waar je niet doorheen komt.

Ik kan soms midden in een zin of gesprek ineens de draad kwijt zijn waar ik naartoe wilde, dan klap ik als het ware dicht. Gesprekken worden op die momenten moeilijk, mensen praten door en verwachten een (snelle) reactie, ondertussen probeer ik op datzelfde moment mijn eigen gedachten bij elkaar te rapen terwijl alles als een blur aanvoelt.

Het rotte is dat je er van buitenaf vaak gewoon ‘normaal’ uitziet. Mensen zien niet hoeveel moeite het kost om een gesprek te volgen, iets te onthouden of met je aandacht ergens bij te blijven.

Aantasting van je gevoel van zekerheid

Wat mensen vaak ook niet begrijpen, is dat brain fog je gevoel van zekerheid aantast. Wanneer je normaal gesproken vertrouwt op je intelligentie, je vermogen om te denken, te analyseren en verbanden te leggen, voelt brain fog niet als een klein ongemak, het voelt vooral alsof je in het donker tast naar de juiste woorden en zinsconstructies.

Het moeilijke is ook dat je jezelf blijft vergelijken met hoe je normaal functioneert. Je weet hoe snel je gedachten normaliter komen en hoe scherp je kunt observeren en formuleren. Juist daarom voel je het onmiddellijk wanneer dat wegvalt.

Wat ik zelf in het begin heb onderschat toen ik brain fog kreeg, is hoeveel energie het kost om dit voortdurend te proberen te compenseren. Mensen zien meestal alleen het eindresultaat; iemand die een antwoord geeft of een zin op papier schrijft. Wat ze niet zien, is hoeveel mentale kracht het kost om een simpele draad vast te houden terwijl je brein steeds lijkt weg te glijden.

Het voelt soms alsof ik tijdens een gesprek tegelijkertijd moet praten én mijn eigen bewustzijn moet bijsturen. Misschien is dat ook waarom brain fog zo lastig uit te leggen is aan anderen. Mensen begrijpen zichtbare vermoeidheid meestal wel, maar mentale uitputting is lastiger omdat je er niet ‘ziek’ uit hoeft te zien.

De impact op mijn schrijven

Eén van de dingen waar ik het meest tegenaan loop, is het schrijven. Schrijven is voor mij nooit zomaar een hobby geweest; het is de manier waarop ik de binnenwereld en de buitenwereld orden en begrijp. Het is een manier om mijn spanning en emoties kwijt te raken en gedachten uit mijn hoofd te halen zodat ze niet blijven rondspoken.

Vroeger kon ik uren schrijven zonder erbij na te denken; gedachten stroomden vanzelf over in woorden. Nu voelt het soms alsof ik elke zin uit dikke modder moet trekken. Tegen de tijd dat ik een gedachte eindelijk op papier heb, ben ik vaak alweer kwijt waar ik eigenlijk naartoe wilde.

Het frustrerende is ook dat de behoefte om te schrijven niet verdwijnt wanneer ik brain fog heb, integendeel, soms voel ik juist heel sterk dat er van alles vastzit dat eruit moet, terwijl mijn brein niet meewerkt om het vorm en uiting te geven. Dat conflict is uitputtend, de drang om mezelf uit te drukken blijft, maar de weg daarnaartoe is onstabiel.

Wat mensen vaak onderschatten, is dat je daardoor (tijdelijk) ook een manier verliest om jezelf te uiten. Wanneer schrijven jarenlang je belangrijkste uitlaatklep is geweest, voelt dit alsof de deur naar je eigen binnenwereld gedeeltelijk op slot zit.

Het grillige patroon

Wat het ook verwarrend maakt, is dat brain fog niet altijd aanwezig is. Soms heb ik heldere en goede dagen waarop alles weer normaal lijkt, mijn gedachten stromen volop en ik kan ze uiten en opschrijven. Juist door die goede momenten ga je aan jezelf twijfelen wanneer de brain fog weer terugkomt.

Brain fog haalt ook een stuk spontaniteit weg. Normaal gesproken reageer je vanzelf met humor of gevatte opmerkingen, maar als je brein troebel is, ga je veel langzamer functioneren. Alles moet eerst door een extra filter voordat het naar buiten komt, het zorgt ervoor dat ik stiller word dan ik eigenlijk ben.

Dit maakt brain fog emotioneel zwaar, niet alleen omdat denken moeilijker is, maar ook omdat je steeds ervaart wat het verschil is tussen wie je vanbinnen bent en wat er op dat moment uitkomt.

Misschien is dat wel het moeilijkste; niet dat er niets meer in mij zit, maar juist dat er nog zoveel aanwezig is waar ik niet bij kan. Er zijn nog steeds gedachten, inzichten en gevoelens die ik vanbinnen voel, maar het lukt niet om ze helder naar buiten te brengen. Dat voelt machteloos, zeker als communiceren en analyseren altijd je belangrijkste gereedschap waren.

Het is vreemd om te voelen dat er nog zoveel in je leeft, terwijl je merkt dat je brein moeite heeft om het om te zetten in woorden. Soms voel ik letterlijk dat er iets naar buiten wil, maar tegen de tijd dat ik het wil opschrijven, valt het uit elkaar.

Een stukje rouw

Ik denk dat er ook een stukje rouw bij komt kijken, geen rouw om je intelligentie, maar om de toegankelijkheid daarvan. Ik merk dat brain fog me soms sociaal onzeker maakt, onzeker over hoe ik overkom op anderen, omdat ik merk dat mijn gedachten chaotischer naar buiten komen dan ze vanbinnen voelen. Zinnen lopen vast en woorden kloppen net niet en soms raak ik de draad kwijt of lukt het niet om precies te zeggen wat ik bedoel.

Voor mensen die mij niet kennen, kan dat een heel vertekend beeld geven. Dat is confronterend; je weet hoeveel er vanbinnen zit, terwijl je communicatie soms het tegenovergestelde uitstraalt. Ik ga daardoor ook aan mezelf twijfelen tijdens gesprekken omdat mijn formuleringen rommeliger zijn dan vroeger.

Hierdoor trek ik me ook sneller terug uit gesprekken of stop ik met schrijven. Het kost me simpelweg te veel energie om tegen die muur van mist te vechten. Mensen onderschatten denk ik ook hoeveel van je identiteit verbonden is met hoe je communiceert.

En zo worden helder kunnen nadenken en goed kunnen functioneren ineens twee verschillende dingen; vanbinnen kun je nog steeds complexe gedachten hebben en nuances begrijpen, maar dat betekent niet dat je het nog vloeiend kunt vertellen. Brain fog los je niet op door even uit te rusten of beter je best te doen, juist dat maakt het zo zwaar; je wilt wel, maar wilskracht alleen neemt de brain fog niet weg.

Het is OK

Ik heb dit artikel nu afgekregen, vandaag wonnen de woorden het van de modder, morgen staat er misschien weer die ‘glazen muur’, en ja, dat is frustrerend, pijnlijk en soms ook eenzaam.

Maar door het te benoemen, breek ik de muur een klein beetje af, want hoewel brain fog mijn tempo bepaalt, bepaalt het niet mijn waarde. De gedachten zijn er nog en zolang ze er zijn, zal ik blijven zoeken naar de momenten waarop ‘de mist even optrekt, om ze de wereld in te sturen’.

En mocht je dit lezen en die ‘glazen muur’ herkennen, weet dan; je bent niet alleen. Het is OK om moe te worden van het vechten tegen brain fog, het is OK dat je woorden soms haperen en stagneren, ook al is je binnenwereld nog zo rijk.

Misschien is de grootste uitdaging van brain fog niet eens zozeer het herwinnen van onze helderheid, maar het leren mild te zijn voor onszelf op de dagen dat ‘het zicht beperkt is’. We zijn nog steeds wie we zijn, ook als we de weg naar buiten even niet kunnen vinden ❤️

Ik merkte hoe sterk ik (vaak onbewust) bezig was met de meningen van anderen, het streven naar een ‘perfect plaatje’ en het voortdurend aanpassen aan wat de wereld van mij verwachtte.

De inzichten die ik hieronder deel zijn niet bedoeld als waarheid, maar als iets wat mij persoonlijk heeft geholpen om terug te keren tot mijn eigen kern. Ik deel ze omdat er misschien voor anderen ook iets waardevols in zit, iets wat raakt of helpt.

De inzichten zijn ontstaan tijdens mijn proces, ik heb ze niet alleen begrepen, ik heb ze ook doorleefd. Voor mij zijn het inmiddels fundamenten geworden waarop ik verder wil bouwen, ze zijn een min of meer een persoonlijke handleiding geworden, om te leven vanuit mijn eigen kompas, in plaats van te blijven navigeren op de GPS van anderen.

1. Je hoeft niet zichtbaar of succesvol te zijn om waardevol te zijn

Waarde zit niet alleen in bereik, status, applaus of erkenning, want status en erkenning zijn slechts versieringen aan de buitenkant, ze zeggen niets over de kwaliteit van jouw innerlijke kern. Echte waarde is een innerlijke staat van zijn, die losstaat van functietitel, status, drukke agenda of zichtbare successen.

Succes en waarde zitten namelijk ook in dingen die niemand ziet, zoals de manier waarop je voor jezelf zorgt, de integriteit die je toont als er niemand kijkt, de innerlijke groei die je doormaakt of de kleine gebaren van vriendelijkheid en behulpzaamheid die je dagelijks maakt.

Het is de kunst om vrede te vinden met je eigen ‘stille groei’. Als je dat doet, hoef je niet langer te bedelen om erkenning van buitenaf, omdat je weet dat jijzelf de belangrijkste getuige bent van je waarde.

Je bent niet waardevol om wat je bereikt, hoe druk je het hebt of hoeveel je hebt, maar om wie je bent in de kern van je eigen leven.

2. Jouw waarde hangt niet af van de mening van anderen

Dit inzicht sluit mooi aan op het bovenstaande inzicht. Afwijzing, onbegrip of kritiek bepalen niet wie jij bent; jouw waarde is geen stemmingmakerij of groepsbesluit.

Het is een menselijke reflex om je eigen waarde te spiegelen aan de reacties van de mensen om je heen. Wanneer iemand je kritiek geeft, je vernederd of je afwijst, voelt dat vaak als een directe daling van je ‘marktwaarde’ als mens. Maar als je jouw eigenwaarde laat afhangen van de mening van anderen, bouw je je huis op drijfzand.

De mening van een ander is (bijna) altijd een reflectie van hun eigen wereldbeeld, hun eigen humeur, hun eigen onzekerheden en hun eigen beperkingen. Het zegt vaak alles over de bril waardoor zij kijken en heel weinig over de persoon naar wie ze kijken.

Jouw waarde is geen aandelenkoers die schommelt op basis van het sentiment van de dag; het is een onveranderlijk feit. Zelfs als niemand kijkt, of als de hele wereld de andere kant op kijkt, blijft jouw kernwaarde precies even groot. Door dit los te koppelen van de buitenwereld, word je immuun voor de grilligheid van kritiek, groepsdruk of onbegrip.

3. Vergelijking met anderen verstoort je innerlijke kompas

Hoe meer je naar anderen kijkt, hoe moeilijker het wordt om te voelen wat voor jou zelf klopt.

Jezelf vergelijken met anderen is als navigeren op de GPS van iemand anders, terwijl je zelf op een geheel andere bestemming probeert aan te komen. Kijken naar de mijlpalen van een ander, naar hun stijl van leven en hun keuzes leidt enkel af van je eigen verlangens, doelen, wensen en keuzes.

Wanneer je de focus verlegt van de buitenwereld naar je eigen binnenwereld, begin je te voelen wat voor jou klopt, los van of het er voor de buitenwereld logisch of indrukwekkend uitziet.

Jouw innerlijke kompas werkt alleen op basis van jouw eigen waarden en verlangens. Jouw route hoeft niet begrepen te worden door anderen om de juiste te zijn voor jou.

4. Laat mensen ongelijk over je hebben

Leer accepteren dat niet iedereen jou volledig ziet of begrijpt en dat het niet jouw verantwoordelijkheid is om dat te corrigeren. Je hoeft niet elk misverstand recht te zetten om bevestigd te blijven in wie je bent.

Het is een enorme bevrijding als je stopt met de rol van ‘advocaat van jezelf’. We voelen vaak de brandende behoefte om onszelf uit te leggen, te verdedigen, wanneer iemand ons verkeerd beoordeelt, alsof hun ongelijk een vlek op ons karakter is die we moeten wegpoetsen, quod non.

Onthoud; elke keer als je probeert iemand te overtuigen van wie je écht bent, geef je die persoon de macht over jouw waarheid, waardigheid en jouw innerlijke (emotionele) wereld. Je maakt jouw welzijn en jouw waarde daarmee afhankelijk van hun mening, toestemming en oordeel.

In werkelijkheid is het beeld dat een ander van jou heeft een optelsom van hun eigen filters, (voor-)oordelen en beperkingen. Als iemand jou ‘te veel’, ‘te weinig’, ‘moeilijk’ of wat dan ook vindt, zegt dat meer over hun eigen comfortzone dan over jouw persoonlijkheid.

Door die mensen ongelijk te laten hebben, bespaar je jezelf een eindeloze strijd. Je hoeft niet elk misverstand recht te zetten om je eigen waarde te voelen. Jouw waarheid heeft hun bevestiging niet nodig om waar te zijn.

Het laten rusten van andermans oordeel is de ultieme vorm van zelfvertrouwen; jij weet wie je bent en dat is voor jou genoeg.

5. Liefde hoef je niet te verdienen

Als je voortdurend moet bewijzen dat je liefde waard bent, opereer je (onbewust) vanuit angst, controle of aanpassing; liefde die bij je past vraagt niet om zelfverlies.

Liefde die je moet ‘verdienen’ door jezelf aan te passen, is geen liefde voor wie jij als persoon bent, maar een beloning voor de rol die je speelt. Het houdt je gevangen in een voortdurende jacht naar goedkeuring, waarbij je steeds verder van je eigen kern verwijderd raakt.

Echte liefde, of dat nu van een ander komt of van jezelf, is een veilige haven, geen wedstrijd en vraagt niet om een perfecte versie van jou, maar om je oprechte aanwezigheid.

Je hoeft je niet in bochten te wringen om waardevol gevonden te worden; je bent het.

Liefde die echt bij je past, zal je nooit vragen om delen van jezelf weg te cijferen om in het plaatje van de ander te passen, maar zal je juist aanmoedigen om in je volle, authentieke, omvang te verschijnen.

6. Wat van de ander is, hoef je niet van jezelf te maken

Niet alles wat je voelt of oppikt, hoort bij jou; je hoeft andermans gedrag, stilte of verwarring niet automatisch te vertalen naar jouw waarde of jouw rol.

Wanneer je gevoelig bent voor nuance en sfeer, is het bijna vanzelfsprekend dat je ook de binnenwereld van anderen aanvoelt. Je voelt spanning, emoties, afstand of verandering vaak eerder op dan de ander het zelf kan benoemen. De valkuil is dat je die signalen naar jezelf toetrekt en er betekenis aan geeft in termen van ‘wat zegt dit over mij, wat heb ik verkeerd gedaan?’

Maar het gedrag van een ander ontstaat meestal vanuit hun eigen draagkracht, hun eigen geschiedenis en hun eigen grenzen. Het is geen spiegel die objectief jouw waarde reflecteert, maar een uitdrukking van hun binnenwereld.

Door dit onderscheid te maken, voorkom je dat je verantwoordelijk wordt voor iets wat niet van jou is. Je mag voelen wat er gebeurt, zonder dat je het jouw taak maakt om op te lossen of te verklaren; wat van de ander is, mag bij de ander blijven.

7. Begrijpen betekent niet dat je moet blijven

Dat je iemand begrijpt, betekent niet dat je moet accepteren wat het met je doet; inzicht verplicht je niet tot verdragen.

Als je het vermogen hebt om gedrag van mensen te doorzien, te zien waar het vandaan komt, welke pijn eronder zit, waarom iemand reageert zoals hij/zij reageert dan is dat is een kracht, maar het kan er ook voor zorgen dat je langer in een situatie of relatie blijft dan eigenlijk gezond en verantwoord voor je is.

Begrijpen en blijven zijn twee verschillende keuzes. Je mag iemand volledig begrijpen en toch besluiten dat het niet goed is voor jou. Je hoeft geen afstand te nemen vanuit boosheid om het gerechtvaardigd te laten zijn; helderheid is genoeg.

8. Loslaten is niet kil maar beschermend

Loslaten wordt vaak verward met kil of afstandelijk zijn, of de ander de rug toekeren, maar onthechting is juist een diepe vorm van zelfzorg.

Loslaten betekent niet dat je nergens meer om geeft, maar dat je stopt met het proberen te controleren en veranderen van dingen waar je geen invloed op hebt.

Als je met alle macht probeert vast te houden aan een situatie of een persoon, dan ben je niet loyaal aan de ander, maar ontrouw aan jezelf. Loslaten is in dat geval niet kil, ook geen teken van zwakte, maar de erkenning dat jouw energie ergens anders beter besteed is.

Door die innerlijke afstand te nemen, creëer je een veilige buffer tussen jouw welzijn en de chaos van de buitenwereld. Je stopt met het dragen van lasten die niet van jou zijn en je weigert om je eigen geluk te laten bepalen door de acties van een ander.

Loslaten geeft je de rust om te observeren zonder direct te hoeven reageren, waardoor je de regie over je eigen innerlijke wereld weer volledig terugpakt.

9. Je bent niet egoïstisch als je voor jezelf en je eigen geluk kiest

Door voor jezelf te kiezen erken je dat jouw leven niet bedoeld is om voortdurend aangepast te worden aan wat anderen willen, wensen en verwachten, maar om geleefd te worden vanuit jouw hart, jouw innerlijke kompas, jouw behoeften.

We zijn vaak opgevoed met het idee dat ‘goed zijn’ gelijkstaat aan ‘jezelf wegcijferen en opofferen’, waardoor we een schuldgevoel ervaren zodra we onze eigen behoeften en verlangens serieus willen nemen.

Maar kiezen voor je eigen geluk is geen egoïsme, het gaat over het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen bestaan. Niemand anders kan immers voelen wat jij voelt en niemand anders kan de regie over jouw leven met dezelfde zorgvuldigheid voeren als jijzelf.

Door te kiezen voor wat voor jouw innerlijke kompas klopt, word je uiteindelijk ook een prettiger en relaxer mens voor de mensen om je heen. Je geeft hen dan immers de meest oprechte versie van jezelf, in plaats van een uitgeputte, aangepaste versie.

Kiezen voor jezelf is dus geen afwijzing van de ander, maar een diepe JA tegen het leven zoals dat voor jou goed voelt.

10. De versie van jou die evenwichtig is, is krachtiger dan de versie die voortdurend streeft

Wie evenwichtig in zichzelf staat, straalt meer rust en aantrekkingskracht uit dan iemand die constant achter bevestiging, kansen of mensen aanrent.

Wanneer je continue aan het streven bent, verplaats je jouw zwaartepunt naar de toekomst of naar de mening en wensen van anderen. In die modus ben je reactief en gehaast, waardoor je keuzes maakt vanuit een gevoel van tekort of angst.

Dat is niet alleen vermoeiend voor jezelf, anderen pikken die onrust ook op, wat vaak averechts werkt voor je impact.

In plaats daarvan is de evenwichtige versie van jezelf als een vuurtoren; die staat stevig op zijn plek, ongeacht hoe hard de golven tegen de rotsen aanslaan. Je weet wie je bent, wat je waard bent en waar je grenzen liggen en juist omdat je niet meer wanhopig achter alles aanrent, ontstaat er een natuurlijke autoriteit en kalmte.

11. Een sterk mens is niet iemand die alles perfect voor elkaar heeft, maar iemand die zichzelf trouw blijft

Veel mensen koppelen kracht aan controle en stabiliteit, denk aan status, een vaste baan, duidelijk overzicht, heldere richting. Dit beeld wordt mede gevoed door hoe ‘succes’ en ‘het goede leven’ worden getoond in opvoeding, social media en (werk-)cultuur. Wat we dan zien, is voornamelijk de buitenkant; iemand die het voor elkaar lijkt te hebben. Maar als je iets dieper kijkt, zie je dat dat beeld vrij oppervlakkig is.

In persoonlijke gesprekken, of bij mensen die zelf moeilijke periodes hebben doorgemaakt, verschuift dat beeld vaak. Dan wordt kracht eerder gezien als veerkracht; omgaan met tegenslag, blijven functioneren ondanks onzekerheid, jezelf niet volledig kwijtraken als het tegenzit.

Innerlijke kracht betekent dat je stopt met het zoeken naar zekerheid in de omstandigheden buiten je en die zekerheid in jezelf probeert te vinden. Je accepteert dat het leven een aaneenschakeling is van open einden en onvoltooide projecten. Je hoeft niet perfect te zijn om waardevol te zijn en je hoeft niet alles opgelost te hebben om rust te vinden.

12. Veiligheid zit niet in controle, maar in jezelf

Je hoeft de buitenwereld niet stabiel te maken om je veilig te voelen, veiligheid ontstaat wanneer je jezelf kunt opvangen, ook als situaties veranderen of tegenzitten.

Het is een natuurlijke neiging om rust te zoeken in voorspelbaarheid, zoals duidelijke communicatie, consistente aanwezigheid, geen onverwachte wendingen. Als dat er is, voelt je systeem zich kalmer, maar zodra die stabiliteit wegvalt, kan ook je gevoel van veiligheid beginnen te wankelen.

Tegelijk bestaat er een andere vorm van veiligheid; het vertrouwen dat je met jezelf om kunt gaan, ook als dingen veranderen of tegenzitten, je weet dan dat je jezelf kunt opvangen, ongeacht hoe een situatie ook loopt.

Dat betekent niet dat je nergens meer last van hebt, het betekent wel dat je minder snel uit balans raakt en jezelf sneller terugvindt. Veiligheid wordt dan niet iets dat afhankelijk is van anderen of van omstandigheden, maar onderdeel van je innerlijke weten.

13. Je bent niet wispelturig als je van richting verandert

We hebben vaak het idee dat ‘doorzetten’ de hoogste deugd is, waardoor we onszelf soms opsluiten in keuzes die niet meer goed voelen. We zijn dan bang dat een koerswijziging door de buitenwereld wordt gezien als een teken van zwakte of een gebrek aan ruggengraat.

Maar blijven lopen op een doodlopende weg, puur omdat je er ooit aan begonnen bent, is geen doorzettingsvermogen; het is koppigheid die je kostbare tijd en energie verslindt.

Van richting veranderen vraagt de moed om toe te geven dat een pad dat vroeger perfect leek, nu niet meer bij de persoon past die je bent geworden. Dat is geen gebrek aan focus, maar een daad van integriteit naar jezelf toe.

Door je koers te veranderen wanneer je voelt dat de oude weg doodloopt, voorkom je dat je kostbare energie verspilt aan een bestemming waar je eigenlijk niet meer wilt aankomen.

Bijsturen, herbeginnen of een andere keuze maken is vaak een teken van volwassenheid en zelfrespect, niet van mislukking.

14. Je mag zacht én strategisch zijn tegelijk

Zachtheid, gevoeligheid en vriendelijkheid maken je niet zwak; je kunt helder, slim en doelgericht zijn zonder hard of dominant te worden. We denken soms dat we onze gevoeligheid en vriendelijkheid moeten inleveren zodra we een doel willen bereiken of onszelf moeten beschermen.

Maar zachtheid is geen gebrek aan ruggengraat; het is juist een vorm van beheersing. Iemand die krachtig is, hoeft niet te schreeuwen of te domineren om gehoord te worden. Door kalm en vriendelijk te blijven, behoud je het overzicht dat je verliest wanneer je handelt vanuit agressie, dominantie of hardheid.

Strategisch zijn betekent dat je weet waar je naartoe wilt en dat je slim omgaat met je energie en dat gaat prima samen met een zachte houding.

Sterker nog, gevoeligheid is een strategisch voordeel; het stelt je in staat om nuances op te pikken, mensen echt te begrijpen en situaties aan te voelen voordat ze uit de hand lopen.

Je kunt heel helder ‘nee’ zeggen en je grenzen bewaken met een glimlach en een rustige stem. Die combinatie van een warm hart en een koel hoofd maakt je niet alleen effectiever, maar ook veel krachtiger dan iemand die alleen maar kan varen op macht of hardheid.

15. Je gevoeligheid is geen probleem dat opgelost moet worden

Aansluitend op mijn vorige inzicht over gevoeligheid; je hoeft jezelf niet minder te maken om beter te functioneren. Je gevoeligheid is een eigenschap die vraagt om afstemming, niet om onderdrukking.

Gevoelige mensen krijgen vaak te horen dat ze te veel voelen, te diep nadenken of te intens reageren, waardoor het idee ontstaat dat het beter zou zijn om minder te voelen, minder te reageren, minder aanwezig te zijn.

Maar gevoeligheid verdwijnt niet en hoeft ook niet te verdwijnen, het is geen fout, maar een manier waarop iemand de wereld waarneemt en ervaart. De focus dient te verschuiven van ‘willen veranderen’ naar ‘beter mee leren omgaan’.

De kern is eigenlijk; de weg weer terug vinden naar jezelf

Als mens worden we geboren in een wereld die ons handleidingen geeft vol met regels over hoe we moeten zijn, hoe we ons moeten gedragen, hoe we moeten presteren, hoe we moeten beminnen, hoe we succesvol moeten zijn, and so on.

Die externe druk voelt op een gegeven moment dusdanig vertrouwd dat we het verwarren met onze eigen, innerlijke, stem.

Door al die lagen van ‘moeten’ en ‘bewijzen’ af te pellen, ontdek je dat jouw waarde niet iets is dat je moet verdienen, het was er al op het moment dat je geboren werd.

Terugkeren naar innerlijke afstemming is het besef dat je eigen rust en waardigheid de belangrijkste graadmeters zijn voor een geslaagd leven, niet je status, inkomen of druk bestaan.

Wanneer je die innerlijke stevigheid en kracht eenmaal voelt, verdwijnen de meningen, de haast en de verwachtingen van anderen als ruis op de achtergrond. Je leeft dan niet langer als een reactie op de buitenwereld, maar als je authentieke IK.

Het is een simpel, maar diepgaand proces van thuiskomen bij jezelf 🙏🌺

En het is absoluut niet zo is dat mannen geen emoties of kwetsbare kanten hebben, integendeel! Het zit vooral in de voorzichtigheid en terughoudendheid waarmee ze die gevoelens bewaken alvorens ze te laten zien. Daarin verschillen mannen overigens niet zoveel van vrouwen; voor iedereen geldt dat er een fundament van veiligheid moet zijn voordat je jezelf durft bloot te geven.

De gedachte dat mannen geen kwetsbare kant hebben of die niet zouden mogen laten zien, zegt dus vrij weinig over de mannen zelf en meer over de beperkte en oppervlakkige manier waarop wij naar mannen kijken.

Je zou het zelfs een vorm van morele luiheid kunnen noemen; het is immers gemakkelijker om vast te houden aan een (voor-)oordeel of een bekend stereotype, dan de moeite nemen om te begrijpen wat er diep vanbinnen bij mannen speelt.

In een omgeving zonder oordeel, zonder druk en zonder verwachtingen, wordt zichtbaar dat ook mannen een complexe en vaak emotioneel rijke binnenwereld hebben.

Waarom kwetsbaarheid voor mannen geen automatisme is

Wat we bij mannen vaak bestempelen als een afstandelijke houding of gesloten gedrag, heeft in de praktijk bijna nooit te maken met een gebrek aan emoties. In de meeste gevallen is het juist een manier om zichzelf te beschermen tegen de buitenwereld.

Het is niet zo dat mannen geen emoties hebben, of te lui zijn om ze te voelen, maar ze hebben door de jaren heen geleerd dat het laten zien van die gevoelens risico’s met zich mee kan brengen.

Mannen ervaren vaak een hoge drempel om zich uit te spreken omdat ze vrezen dat dit hun imago of hun positie in een relatie zal schaden. Ze zijn bijvoorbeeld bang voor afwijzing of ridiculisering, of maken zich zorgen dat ze door hun openheid direct als zwak of ‘onmannelijk’ bestempeld worden.

Wat ik ook vaker bij mannen merk is een diepere angst; de vrees dat als ze die ‘sluisdeuren van hun gevoel’ eenmaal openzetten, ze de controle volledig verliezen en niet meer weten hoe ze die emoties weer moeten indammen. Ze raken dan volledig overweldigd door alles wat ze voelen, dat ze dichtklappen.

Daarnaast willen veel mannen ook geen last zijn voor hun omgeving; ze hebben geleerd dat zij de rots in de branding moeten zijn en willen hun partner niet belasten met hun eigen zorgen.

Een ander belangrijk punt is dat waar veel vrouwen vanuit hun opvoeding en sociale omgeving vaak meer zijn gestimuleerd om hun gevoelens expliciet te benoemen, veel mannen simpelweg de woordenschat niet hebben meegekregen om diezelfde binnenwereld te duiden. Dat maakt praten extra frustrerend, en als ze dan wel een poging wagen, stuiten ze soms op de ongemakkelijke reactie van de ander, die niet goed weet hoe hij met die plotselinge kwetsbaarheid om moet gaan.

Dat alles, in combinatie met de gegronde angst dat hun kwetsbaarheid en eerlijkheid op een later moment, bijvoorbeeld tijdens een ruzie, als munitie tegen hen gebruikt zal worden, zorgt ervoor dat zwijgen vaak als de veiligste optie voelt.

Hierdoor is het tonen van kwetsbaarheid voor hen geen aangeleerd automatisme, maar eerder iets wat ze heel bewust en voorzichtig afwegen voordat ze die stap zetten.

Voorwaarden

De omstandigheden waaronder iemand zich durft open te stellen zijn voor iedereen anders, en net zoals bij vrouwen verschilt dit ook bij mannen enorm van persoon tot persoon. Toch er is één aspect dat vaak terugkomt en dat is de noodzaak van een (diep) gevoel van vertrouwen en het krijgen van de juiste ruimte.

Hiermee bedoel ik de vrijheid voor een man om te vertellen wat hij kwijt wil, in de wetenschap dat zijn verhaal niet halverwege wordt onderbroken of uit koers wordt gehaald. Het vraagt geduld om hem de kans te geven dit in zijn eigen tempo te doen en de woorden te vinden die voor hem kloppen, ook als die niet direct voorhanden zijn.

Echte kwetsbaarheid ontstaat maar zelden in één keer, het komt meestal in kleine stukjes en beetjes naar buiten, waarbij iemand soms nog zoekende is en zich zelfs ongemakkelijk voelt. Juist op die momenten is het de kunst om aanwezig te blijven en te luisteren, zonder de neiging te voelen om het gesprek over te nemen of de richting van het verhaal bij te sturen naar eigen ideeën.

Een andere onmisbare basis is dat we de man in zijn beleving serieus nemen. Dat betekent dat we de emotionele lading van zijn verhaal erkennen, zonder het kleiner te maken of af te doen als een overdrijving. Wat in jouw ogen misschien een onbeduidend detail lijkt, kan voor hem een enorme betekenis of emotionele lading hebben.

Dat vraagt om een oprecht inlevingsvermogen en een oprechte instelling; dus altijd even jezelf afvragen hoe jij behandeld zou willen worden op het moment dat jij je meest kwetsbare kant laat zien.

Daarnaast is het vertrouwen dat wat er besproken wordt ook tussen jullie blijft, van belang, ook voor een man. Hij moet de zekerheid hebben dat zijn woorden niet op een later moment tegen hem worden gebruikt, bijvoorbeeld tijdens een irritatie of een hoogoplopende ruzie.

Vooral wanneer het gaat over persoonlijke worstelingen moet een man kunnen voelen en vertrouwen dat hij zich veilig kan uitspreken zonder dat hij bang hoeft te zijn om zijn waardigheid te verliezen.

En misschien wel het allerbelangrijkste in dit hele proces is dat je het verhaal bij hem laat liggen. Je moet niet de neiging hebben om hem voortdurend te corrigeren, zijn gedrag te gaan analyseren of zelf alvast in te vullen wat hij volgens jou bedoelt met zijn woorden. Het blijven immers zijn uitspraken, zijn persoonlijke gevoelens en gedachten en zijn verhaal.

Daarbij komt nog een cruciaal punt; het is essentieel dat je niet van zijn probleem of zijn emoties jouw eigen probleem of jouw eigen emoties gaat maken.

Hoe betrokken je ook bent, het is de kunst om de grens te bewaken waarbij zijn proces niet jouw last wordt om te dragen. Je bent er om te luisteren, en natuurlijk kun je advies en troost geven of je eigen mening delen als daar behoefte aan is, maar precies daar ligt ook de grens waar het stopt.

Door die afstand te bewaren, geef je hem de kracht om zelf met zijn gevoelens om te gaan, in plaats van dat hij zich ook nog eens verantwoordelijk moet voelen voor hoe jij op zijn kwetsbaarheid reageert.

De balans tussen openheid en terugtrekken

Het tonen van kwetsbaarheid bij mannen verloopt in het algemeen ook anders dan bij vrouwen en nagenoeg nooit via een rechte en voorspelbare lijn. Het kan zomaar gebeuren dat er een moment is van diepe en oprechte openheid, waarna iemand zich vervolgens weer helemaal terugtrekt in zijn schulp.

Dat doet een man niet omdat die eerdere openheid niet meent, maar omdat het behoorlijk intens kan zijn om jezelf zo bloot te geven als je dat eigenlijk niet gewend bent om te doen.

Soms zie je dat een man in een opwelling veel meer van zichzelf laat zien dan hij van tevoren had ingeschat of gepland. Het gevolg daarvan is vaak dat hij daarna weer meer afstand neemt, niet omdat hij niet meer wil praten, maar omdat hij de tijd nodig heeft om voor zichzelf te verwerken wat hij allemaal heeft gedeeld.

Voor de persoon aan de andere kant kan dat gedrag best verwarrend overkomen als je deze dynamiek niet herkent, zeker wanneer er na zo’n moment van openheid plotseling weer een stilte valt. Daarom is het goed om te weten dat deze schommeling er vaak gewoon bij hoort en een natuurlijk onderdeel is van het proces.

Wanneer een man zich afsluit na openheid en kwetsbaarheid is het belangrijk dat je hem niet gaat overvragen of onder druk zet om nog meer te delen. Het respecteren van zijn behoefte aan afstand, hoe moeilijk dat vaak ook voelt, is op dat moment de beste manier om die deur op een kier te laten staan.

Zeker binnen relaties is dit een cruciaal punt waar het vaak misgaat, want als partner voel je na zo’n moment van openheid en kwetsbaarheid juist de neiging om het gat van de stilte en terugtrekking weer te dichten en meer nabijheid te zoeken.

But trust me; door er bovenop te zitten of hem te dwingen tot nog meer openheid, bereik je vaak precies het tegenovergestelde van wat je wilt.

De man ervaart dit dan niet als interesse, maar als een druk en inbreuk op zijn gevoel van veiligheid, waardoor hij zich nog meer zal afsluiten om de controle terug te krijgen, je duwt hem dan onbedoeld alleen maar verder weg. De kunst is om er te ‘zijn’ zonder iets te eisen, zodat hij ervaart dat zijn kwetsbaarheid veilig bij jou is en hij op zijn eigen tempo weer een stapje naar buiten kan doen.

Geen zwakte, maar een teken van karakter

Samenvattend; om al deze redenen is het dus te gemakkelijk om te denken of te stellen dat kwetsbaarheid bij mannen iets is wat zomaar vanzelf gaat of wat altijd aanwezig zou moeten zijn.

Het vraagt namelijk iets van hen wat vaak lijnrecht staat tegenover alles wat ze van jongs af aan hebben geleerd, zoals het vinden van de juiste woorden voor hun diepste gevoelens of het durven laten zien van hun ware ik zonder dat ze weten hoe de ander daarop zal reageren.

We moeten ook ophouden om kwetsbaarheid bij mannen te zien als een teken van zwakte of ‘onmannelijk’, want in werkelijkheid is het iets waar ontzettend veel lef voor nodig is.

Het is de oprechte bereidheid om iets intiems of pijnlijks te delen dat je normaal gesproken liever voor jezelf zou houden om jezelf te beschermen. Misschien is dit wel het aspect dat in onze maatschappij het meest wordt onderschat.

Dat betekent overigens niet dat we mannen voortaan met fluwelen handschoenen moeten aanpakken. Waar het om gaat, is dat wanneer we de wens uitspreken dat mannen zich opener en kwetsbaarder opstellen, we ze daar ook de ruimte en de juiste gelegenheid voor moeten bieden. Je kunt niet om openheid vragen en vervolgens de deur dichtslaan of diezelfde kwetsbaarheid later als munitie tegen hen gebruiken.

De gouden regel in elke relatie, met wie dan ook, blijft simpel; behandel de ander zoals je zelf ook graag behandeld wilt worden.

De mannen die bij mij over die (virtuele) drempel durven te stappen, koester ik dan ook enorm. Ik heb een diepe waardering en oprechte bewondering voor hen, want ik beschouw het absoluut niet als een vanzelfsprekendheid dat zij hun meest persoonlijke verhalen met mij delen. Ik weet hoe lastig die stap vaak voor hen is.

Elke keer als een man zich zo openstelt, leer ik ontzettend veel over hoe hun binnenwereld in elkaar steekt, en ik kan dit soort gesprekken dan ook enkel enorm waarderen. Heb er zelf een paar fijne vriendschappen aan overgehouden.

Ik voel me dus zeker vereerd dat ze mij dit vertrouwen schenken 🙏 en ik hoop oprecht dat de gesprekken die ze met mij voeren voor hen net zoveel waarde en betekenis hebben als dat ze voor mij hebben.

Tot slot; het hardnekkige idee dat een man op de een of andere manier minder mannelijk zou zijn wanneer hij zijn kwetsbare kant toont, zegt uiteindelijk niets over zijn karakter.

Het zegt daarentegen alles over de verwachtingen en de ouderwetse ideeën die wij nog steeds op mannen projecteren, in plaats van te kijken naar wie ze als mens zijn; uniek, complex en ja, ook kwetsbaar.

Dit geeft me ruimte om na te denken, te reflecteren, dingen een plekje te geven, de balans op te maken en eerlijk te kijken naar wat ik zelf nodig heb en belangrijk vind in het leven. Alleen zijn is voor mij niets nieuws, ik heb in het verleden immers twaalf jaar alleen gewoond en terugkijkend, moet ik bekennen dat dit de periode was waarin ik persoonlijk het hardst ben gegroeid.

Ik had in die tijd wel een relatie, vrienden en sociale contacten, maar mijn thuisbasis was solitude, waarbij mijn focus sterk lag op verwerking, schrijven (journaling), nadenken en op het begrijpen van de dingen die in mijn leven hadden plaatsgevonden. Het waren geen makkelijke jaren, maar doordat ik alleen was, kon ik alles voor mezelf op een rij zetten zonder de voortdurende ruis van buitenaf.

Daarna volgde een relatie van zeventien jaar, waarvan we er dertien jaar van hebben samengewoond. Mijn aandacht verschoof toen automatisch naar het leven van alledag, naar verantwoordelijkheden en naar de relatie zelf. Nu ik erop terugkijk, zie ik dat mijn innerlijke groei in die periode grotendeels stil is komen te staan. Dat was geen bewuste keuze, maar er was veel minder ruimte, letterlijk en figuurlijk, om te reflecteren en integreren zoals ik dat voorheen deed.

Sinds ik weer alleen leef merk ik pas hoe groot dat verschil is; reflectie en bezinning zijn voor mij geen luxe, maar een noodzaak. Mijn geest wil begrijpen, verwerken en blijven groeien, en die groei kan voor mij niet plaatsvinden zonder (kwalitatieve) tijd alleen door te brengen.

Maar voordat ik verder ga, is het misschien goed om eerst stil te staan bij wat ik eigenlijk bedoel met ‘alleen zijn’.

Alleen zijn is niet hetzelfde als eenzaam zijn

Wanneer ik tegen mensen zeg dat ik graag alleen ben, merk ik vaak dat mensen dat soms moeilijk kunnen plaatsen. Alsof het niet helemaal past binnen het gebruikelijke beeld van hoe een leven eruit zou moeten zien. Alsof de keuze om alleen te zijn wordt opgevat dat je egoïstisch bent, of als een gebrek aan sociale vaardigheden, of als een teken dat je anderen niet waardeert, wat dan weer als vreemd gedrag wordt bestempeld.

Dit komt grotendeels omdat onze maatschappij voortdurend de nadruk legt op het samenzijn met anderen als norm; een druk sociaal leven en constant contact met mensen worden gezien als het ‘ideale plaatje’ van een gelukkig, vervuld en nuttig leven.

Als je daar niet in mee gaat en liever de rust opzoekt, voldoe je niet aan die ongeschreven regel.

Toch is het cruciaal om te begrijpen dat op jezelf zijn totaal iets anders is dan je eenzaam voelen. Eenzaamheid is een pijnlijk gevoel van leegte dat ontstaat op het moment dat je behoefte hebt aan een diepere connectie met iemand, maar die nergens kunt vinden. Het kan zelfs midden in een relatie of in een groep mensen voorkomen. Aan de andere kant heb je de bewuste keuze voor afzondering, dit voelt niet als een tekort of gemis, maar juist als prettig, gewenst en vaak noodzakelijk.

Dat onderscheid maakt uit voor hoe we in het leven staan. Als we onterecht blijven geloven dat alleen zijn iets slechts of afwijkends is, gaan we afzondering zien als iets waar we voor moeten vluchten.

Om die reden proppen veel mensen vaak hun leven vol met constante afleidingen zoals sociale interacties, social media en eindeloze lijstjes met activiteiten. Ze doen dat meestal niet eens omdat ze daar echt gelukkiger van worden, maar puur omdat de stilte hen (onbewust) onrustig maakt.

Toch is tijd doorbrengen in je eentje niet alleen een manier om op te laden, maar ook een krachtige methode om jezelf beter te leren kennen en begrijpen. Want zodra de constante stroom van gesprekken en prikkels wegvalt, verandert ook de manier waarop je denkt en voelt.

De jaren waarin solitude mijn basis was

Wanneer ik terugkijk op de twaalf jaar waarin ik alleen heb gewoond, herken ik dat proces van reflectie heel duidelijk. Hoewel ik in die tijd gewoon een relatie had en er genoeg vrienden en sociale afspraken waren, vormde het alleen zijn toch de vaste kern van mijn dagelijks bestaan.

Ik bracht veel uren in mijn eigen gezelschap, samen met mijn vele dieren om me heen, door. Die diepe rust zorgde ervoor dat ik de geestelijke, maar ook emotionele ruimte kreeg om ook echt diep over dingen na te denken, om te schrijven en om gebeurtenissen uit mijn verleden een plekje te geven.

Het was echter geen periode waarin alles vanzelf ging, of waarin ik alleen maar zorgeloos genoot, er was veel innerlijk werk te verzetten en ik was vaak serieus bezig met grote levensvragen, de manier waarop mensen zich gedragen en de patronen waar ik zelf steeds in verstrikt raakte.

Juist omdat ik alleen woonde, kreeg dat hele proces de kans om te groeien zonder dat ik steeds werd afgeleid door de aanwezigheid of de behoeften van andere mensen. Er was alle ruimte en tijd om een gedachte helemaal tot het einde toe te volgen, om gevoelens te laten indalen en om alles wat ik had meegemaakt langzaam in de juiste hokjes proberen te plaatsen.

Terugkijkend zie ik dat juist in die periode een groot deel van mijn persoonlijke, innerlijke, groei heeft plaatsgevonden, niet omdat het leven toen makkelijker was dan nu, maar vooral omdat er toen de ruimte was om echt tot de kern van de dingen door te dringen.

De onzichtbare impact van samenwonen op je eigen ruimte

Na die jaren van alleen wonen, veranderde mijn leven toen ik een nieuwe relatie kreeg waarin we gingen samenwonen en uiteindelijk trouwen. Dit zorgde ervoor dat er een heel andere sfeer en ritme in mijn dagelijks bestaan kwam.

Samenwonen betekent dat de aandacht vanzelf meer op de buitenwereld wordt gericht in plaats van je eigen binnenwereld. Je deelt immers een huis, smeedt samen plannen voor de toekomst en houdt rekening met elkaar en alle praktische zaken die bij het samenleven horen.

Dat is op zich een heel logische en gezonde ontwikkeling, een relatie brengt immers ook weer eigen vormen van persoonlijke groei en nieuwe ervaringen met zich mee. Je leert hoe je moet omgaan met elkaars verschillen, hoe je samen verantwoordelijkheid draagt en hoe je samen aan een toekomst bouwt.

Tegelijkertijd merkte ik achteraf dat de ruimte voor die lange periodes van rustige zelfreflectie in mijn leven steeds kleiner werd. Dat was niet omdat ik die momenten bewust uit de weg ging, maar omdat het dagelijkse leven met z’n tweeën veel meer actie en onderling contact met zich meebracht.

De focus verplaatst zich op zo’n moment bijna zonder dat je het doorhebt. Waar ik vroeger uren de tijd had om mijn gedachten te laten varen of mijn gevoelens op een rijtje te zetten, werd mijn leven nu veel meer ingevuld door de dingen die we deelden, de gesprekken die we voerden en de praktische beslissingen die we samen moesten nemen.

Als ik daar nu op terugkijk, zie ik dat mijn leven in die jaren vooral heel erg gefocused was op de buitenwereld, externe dingen. Ik heb in die periode veel geleerd, volgde verschillende cursussen, deed vrijwilligerswerk in onze dierenkliniek en deed allerlei nieuwe indrukken op. Maar die specifieke vorm van diepe en langdurige reflectie die ik van vroeger kende, was niet meer vanzelfsprekend aanwezig.

Wat misschien nog wel het belangrijkste is, is dat ik later besefte dat ik mezelf in die periode langzaam was kwijtgeraakt. Dat gebeurde heel subtiel en onopgemerkt.

Mijn aandacht was zo sterk gericht op de relatie, op ons leven samen en op de buitenwereld, dat ik veel minder vaak stilstond bij wat er zich in mijn eigen binnenwereld afspeelde. Ik vroeg me niet meer af wat nu echt goed voelde voor mij persoonlijk, of wat er nog klopte bij mijn eigen innerlijke kompas.

Pas toen mijn huwelijk eindigde en ik weer alleen ging wonen, begon ik te begrijpen waarom ik mezelf was kwijtgeraakt.

Het lag niet alleen aan het feit dat ik simpelweg te weinig tijd had om rustig na te reflecteren, maar ook aan de manier waarop ik (onbewust) reageer op de gevoelens en de stress van de mensen in mijn omgeving, iets wat men emotionele besmetting noemt.

Emotionele besmetting

Emotionele besmetting betekent dat je emoties en spanningen van anderen onbewust overneemt en spiegelt in je eigen systeem. Dit is een normaal onderdeel van menselijk contact; ons zenuwstelsel is er op gericht om signalen van anderen voortdurend waar te nemen en erop te reageren.

Bij sommige mensen werkt dat mechanisme sterker. Vooral wanneer je een gevoeliger zenuwstelsel hebt, wat bijvoorbeeld vaker voorkomt bij mensen met kenmerken van hoogsensitiviteit of autisme, worden signalen sneller en intenser opgepikt. De grens tussen wat je zelf voelt en wat van een ander komt, kan daardoor minder duidelijk worden.

Omdat ik nooit eerder had samengewoond, wist ik niet wat er gebeurt als je jarenlang zo intensief en dicht op iemand leeft. Ik had een partner die het moeilijk vond om zich kwetsbaar en open op te stellen en over zijn gevoelens te communiceren, en die zijn emoties en frustraties daardoor onbewust op mij projecteerde. Zonder dat ik het doorhad, werd ik de drager en verwerker van niet alleen mijn eigen emoties, maar ook die van hem.

Dit was extra zwaar vanwege mijn aangeboren gevoeligheid; door mijn HSP voel ik namelijk feilloos aan wanneer er iets onder de oppervlakte speelt, zeker als het niet wordt uitgesproken.

Tegelijkertijd heb ik door mijn autisme juist een grote behoefte aan duidelijkheid. Wanneer die duidelijkheid ontbreekt terwijl de spanning wel voelbaar is, legt dat een enorme druk op mijn systeem.

In mijn kinder- en jeugdtijd trok ik me daarom al vaak terug op mijn kamer om mijn systeem tot rust te laten komen, maar in mijn relatie lukte dat niet meer; ik was constant aan het anticiperen op de sfeer, te ontcijferen wat de projecties en gedrag inhielden en probeerde de spanningen te verzachten.

Het heeft me geleerd dat eerlijke communicatie en emotionele volwassenheid voor mij absolute voorwaarden zijn in een gezonde verbinding.

De gevolgen

Op de lange termijn heeft de situatie waarin ik heb geleefd, veel diepere gevolgen gehad, dan ik op dat moment zelf in de gaten had. Wanneer ik constant de emoties en spanningen van de mensen om mij heen oppik en probeer te verwerken, beginnen de grenzen tussen mezelf en de ander langzaam te vervagen.

De sfeer in huis is merendeels de bepalende factor voor mijn eigen innerlijke staat; een gespannen, negatieve sfeer activeert in mijn geval direct mijn overlevingsmechanisme, waardoor de drang ontstaat om die onrust te sussen.

Zonder dat er een bewuste keuze aan voorafgaat, begin ik mijn eigen gedrag en behoeften aan te passen om de harmonie te bewaren, een proces waarin ik mezelf uiteindelijk stukje bij beetje wegcijfer.

Dat voortdurende afstemmen op een ander heeft bovendien een flinke fysieke en mentale prijs die ik uiteindelijk moet betalen. Ik kan last krijgen van een chronisch verhoogd stressniveau, een vermoeidheid die maar niet overgaat en allerlei lichamelijke kwaaltjes waar ik niet direct een duidelijke verklaring voor heb.

Wat ik van dit alles heb geleerd, is dat de mensen met wie ik mijn leven deel, een enorme invloed hebben op hoe stabiel ik me vanbinnen voel, zeker omdat ik van nature erg gevoelig ben voor sfeer en emoties.

Ik zie nu in dat mijn eigen gevoeligheid, gecombineerd met het feit dat ik geen duidelijke grenzen trok om mezelf te beschermen, ervoor heeft gezorgd dat ik heel lang veel meer bagage heb gedragen dan eigenlijk bij mij hoorde. Wanneer die balans er niet is en ik te lang in een omgeving ben waar emotioneel veel onrust heerst, raak ik mezelf onvermijdelijk kwijt.

Dat is overigens geen oordeel over de situatie, mijn ex of het samenwonen, maar een belangrijk inzicht dat me nu helpt om te bepalen hoe ik mijn leven en mijn relaties in de toekomst wil vormgeven.

Samengevat

Dit hele proces heeft me laten inzien dat alleen zijn voor mij de basis is van waaruit alles vertrekt. Het is de plek waar ik mijn eigen gedachten weer van die van een ander kan onderscheiden.

Door die rust en ruimte nu bewust in te plannen, bescherm ik niet alleen mezelf, maar zorg ik er ook voor dat ik in contacten met anderen echt aanwezig kan zijn. Ik hoef niet langer de emotionele gaten voor een ander op te vullen of onuitgesproken spanningen weg te masseren.

Uiteindelijk is de belangrijkste les dat ik mijn eigen gevoeligheid niet langer als een last zie, maar als een kompas dat me precies vertelt wat ik nodig heb. Ik kies nu voor relaties en omgevingen die mijn gevoeligheid respecteren en waarin eerlijkheid, respect, kwetsbaarheid en communicatie de standaard zijn.

Dat geeft me de vrijheid om relaties aan te gaan zonder de angst om mezelf onderweg te verliezen. Het is een manier van leven die misschien niet voor iedereen logisch is, maar die voor mij de enige manier is om emotioneel en geestelijk gezond te blijven.

Met de opkomst van kunstmatige intelligentie (KI/AI) zijn we tegenwoordig in staat om foto’s, video’s en stemmen op een verbazingwekkende, zeer realistische manier na te maken. Deze digitale vervalsingen noemen we deepfakes, en ze zien er inmiddels zo levensecht uit dat je als leek bijna niet meer ziet of je naar de realiteit kijkt of naar iets dat via AI is gegenereerd.

Deze ontwikkeling brengt grote risico’s met zich mee voor hoe we naar de wereld kijken. Het probleem is namelijk dubbelop; aan de ene kant kunnen mensen worden opgelicht door beelden die nooit hebben plaatsgevonden, maar aan de andere kant gaan mensen ook twijfelen aan opnames die wél echt zijn.

Als fake beelden niet meer van echt te onderscheiden zijn, ontstaat er een verwarrende situatie waarin leugens heel geloofwaardig overkomen en de feitelijke waarheid juist heel makkelijk als nep kan worden weggezet.

Daarom wordt het belangrijker om te begrijpen wat deepfakes zijn, hoe ze gemaakt worden en waar je op kunt letten om ze beter te herkennen.

Wat zijn deepfakes?

In de basis zijn deepfakes foto’s, filmpjes of geluidsfragmenten die met behulp van KI/AI dusdanig zijn aangepast, of zelf zijn bedacht, dat ze sprekend lijken op de werkelijkheid, terwijl ze dat dus eigenlijk niet zijn.

De techniek die hiervoor wordt gebruikt draait om geavanceerde algoritmes die grote hoeveelheden beeld- of geluidsmateriaal analyseren en bestuderen. Door die grote hoeveelheid informatie leert een computer precies hoe het gezicht van een specifiek persoon beweegt, hoe diegene praat en op welke manier iemand zich gedraagt voor de camera.

Met al die kennis kan de computer vervolgens compleet nieuw materiaal maken waarin het lijkt alsof die persoon bepaalde dingen doet of zegt, terwijl dat in het echte leven nooit is gebeurd.

Dit kan er op verschillende manieren uitzien;

• In video’s kan bijvoorbeeld het gezicht van een persoon digitaal op het lichaam van iemand anders worden geplaatst.

• Bij audio kan een stem zo nauwkeurig worden nagebootst dat het lijkt alsof iemand iets heeft gezegd wat hij of zij nooit heeft uitgesproken.

• Soms worden ook volledig nieuwe beelden gegenereerd van situaties die nooit hebben plaatsgevonden.

Het is goed om te weten dat niet elke digitale aanpassing direct een deepfake is. We kennen natuurlijk al heel lang fotobewerking, filters of simpele montage van beelden, en meestal zie je daar wel aan dat er iets is veranderd.

Deepfakes zijn echter heel anders omdat ze proberen de realiteit zo perfect mogelijk te kopiëren, vaak met de bedoeling om jou te laten geloven dat wat je ziet of hoort ook echt zo is gebeurd.

Waarom deepfakes een probleem zijn

Deepfakes zijn veel meer dan alleen een nieuwe technische uitvinding; ze hebben namelijk een grote invloed op de manier waarop wij informatie beoordelen en hoe ons vertrouwen in wat we zien en horen aan het veranderen is.

Lange tijd hadden foto’s, filmpjes en geluidsopnames een enorme bewijskracht, omdat we ze ervaarden als een rechtstreeks verslag van de werkelijkheid. Maar de komst van deepfake technologie maakt het nu mogelijk om dusdanig overtuigende vervalsingen te maken, dat die vertrouwde zekerheid behoorlijk onder druk is komen te staan.

Dat brengt op verschillende vlakken problemen met zich mee;

• Deepfakes kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om mensen doelbewust te misleiden door iemand in een video dingen te laten doen of zeggen die in het echt nooit zijn gebeurd.

• Ook kunnen iemands goede naam en reputatie ernstig worden beschadigd wanneer nagemaakte beelden of stemopnames expres worden ingezet om die persoon in een kwaad daglicht te stellen bij het grote publiek.

• Daarnaast zien we dat deepfakes een rol spelen bij digitale oplichting, manipulatie of het beïnvloeden van de politiek. Een nagemaakte video of een vervalst stemgeluid kan heel effectief worden gebruikt om onjuiste informatie te verspreiden of om mensen te verleiden tot het nemen van beslissingen waar ze later spijt van krijgen.

• Misschien wel het meest ingrijpende gevolg is dat we door al die realistische vervalsingen ook aan echte beelden kunnen gaan twijfelen. Als we eenmaal weten dat beelden tegenwoordig gemanipuleerd kunnen worden, ontstaat het gevaar dat we zelfs opnames die wél puur natuur en authentiek zijn, veel sneller als onbetrouwbaar aan de kant schuiven.

Op die manier tasten deepfakes niet alleen de geloofwaardigheid van één specifiek filmpje aan, maar beschadigen ze het algemene vertrouwen in alles wat we online voorbij zien komen en horen.

Kun je een deepfake altijd herkennen?

Het korte antwoord is; nee, helaas niet altijd.

Sommige deepfakes bevatten duidelijke fouten; denk aan bewegingen die er raar of onnatuurlijk uitzien, schaduwen die niet lijken te kloppen met de lichtinval of kleine, vreemde vervormingen in de trekken van iemands gezicht. In dat soort gevallen kan iemand die alert is soms zelf al zien dat er iets niet klopt.

De techniek achter deze beelden staat echter niet stil en ontwikkelt zich razendsnel. De nieuwste systemen zijn namelijk steeds beter in staat om beelden en stemmen op een zeer realistische manier na te bootsen. Inmiddels zijn sommige deepfakes zelfs zo vakkundig in elkaar gezet dat het voor een normale kijker bijna onmogelijk is geworden om ze nog van echt filmmateriaal te onderscheiden.

Juist daarom is het essentieel om te beseffen dat je niet alles meer met het blote oog kunt herkennen.

Zelfs deskundigen, die hier dagelijks mee bezig zijn, hebben tegenwoordig vaak speciale hulpmiddelen of technische analyses nodig om met honderd procent zekerheid vast te stellen of er met een opname is geknoeid.

Dat wil overigens niet zeggen dat we helemaal machteloos zijn tegenover deze technologie. In veel gevallen zijn er nog steeds subtiele aanwijzingen te vinden die je aan het twijfelen kunnen brengen.

Door heel aandachtig te kijken naar de kleinste details in het beeld, goed te luisteren naar het geluid en ook te letten op de omgeving of de context van het verhaal, kun je vaak signalen oppikken dat er mogelijk iets niet in de haak is.

Het uiteindelijke doel is dan ook niet dat je elke vervalsing perfect moet kunnen ontmaskeren, maar dat je vooral leert om een stuk kritischer te kijken naar alle informatie die je online dagelijks voorgeschoteld krijgt.

Waar kun je op letten bij mogelijke deepfakes?

Hoewel deepfakes tegenwoordig steeds vaker nauwelijks van echt te onderscheiden zijn, bevatten ze nog regelmatig kleine fouten die een oplettende kijker kunnen alarmeren. Door heel specifiek te letten op de kleinste details in zowel het beeld als het geluid, kun je soms aanwijzingen ontdekken die erop duiden dat er iets niet helemaal in de haak is.

Let op bewegingen in het gezicht; bij nagemaakte video’s zie je vaker dat de bewegingen van de mond niet precies synchroon lopen met de woorden die je hoort. Ook andere natuurlijke handelingen, zoals het knipperen met de ogen of de hele kleine bewegingen van de gezichtsspieren, kunnen bij een computergestuurde vervalsing net even te houterig of onnatuurlijk aanvoelen voor het menselijk oog.

Kijk naar randen van het gezicht en haar; omdat de overgangen daar vaak het lastigst na te maken zijn. Je ziet dan bijvoorbeeld lichte vervormingen, vreemde vage vlekken of onlogische lijnen bij de haargrens, de kaak of de oren, zeker op het moment dat de persoon in het filmpje zijn of haar hoofd draait.

Controleer licht en schaduw; licht(-inval) is in de echte wereld logisch verdeeld over het gezicht, de kleding en de achtergrond, maar bij een gemanipuleerd beeld kan het gebeuren dat de lichtinval op de persoon totaal niet overeenkomt met de rest van de omgeving in de scène.

Let op details zoals tanden, handen en accessoires; omdat deze vormen erg complex zijn om perfect te kopiëren, zie je bij deepfakes soms tanden die in elkaar overvloeien, teveel vingers of vingers met een vreemde vorm, of reflecties in brillenglazen en sieraden die simpelweg niet kloppen met de werkelijkheid.

Luister kritisch naar stemmen; hoewel een nagemaakte stem technisch gezien heel echt kan klinken, voelt de manier van praten vaak toch een beetje mechanisch aan. Dit merk je dan aan een stem die heel eentonig blijft, aan stiltes die op onlogische momenten vallen of aan een ritme en klemtonen die net niet helemaal menselijk overkomen.

Let op kleine beeldfouten; zoals korte trillingen of vage vlekken die opspelen wanneer iemand beweegt of als de camera van positie verandert. Dit soort beeldruis kan een duidelijk teken zijn dat er verschillende lagen beeld over elkaar heen zijn geplakt door een computerprogramma.

Het is belangrijk om te onthouden dat deze signalen niet altijd aanwezig zijn, omdat de beste vervalsingen bijna perfect zijn en echte beelden soms ook gewoon van slechte kwaliteit kunnen zijn.

Daarom is het verstandig om niet blind te varen op alleen het beeldmateriaal, maar ook altijd goed na te denken over de context en de bron van het bericht dat je bekijkt.

Kijk niet alleen naar het beeld, maar ook naar de context

Wanneer we proberen vast te stellen of een beeld echt is, maken we vaak de fout om alleen maar naar het plaatje of het filmpje zelf te kijken. Toch ligt de belangrijkste aanwijzing vaak niet in het beeld, maar in de context waarin het verschijnt.

Een van de eerste dingen die je jezelf moet afvragen, is waar het materiaal oorspronkelijk vandaan komt. Het maakt namelijk nogal een verschil of een video wordt geplaatst door een officiële en betrouwbare media of dat het rondgaat via anonieme profielen op social media en besloten chatgroepen zonder dat iemand weet wie de maker is. Beelden die vanuit het niets opduiken en razendsnel viraal gaan zonder een duidelijke herkomst, zijn de gevallen waarbij je extra op je hoede moet zijn.

Daarnaast is het heel verstandig om te controleren of andere geloofwaardige bronnen ditzelfde materiaal ook laten zien of bevestigen. Wanneer een video een belangrijke gebeurtenis toont, is de kans groot dat meerdere media of onafhankelijke bronnen erover berichten. Als dat niet het geval is, kan dat een reden zijn om het materiaal kritischer te bekijken.

Verder kan het helpen om alert te zijn naar de manier waarop een beeld aan je wordt gepresenteerd, welk gevoel het probeert op te roepen. Vaak worden dit soort beelden gedeeld met een flinke portie emotie of grote verontwaardiging, waarbij je ook nog eens wordt aangespoord om het vooral zo snel mogelijk met al je vrienden te delen. Dat soort begeleidende teksten zijn vaak een bewuste tactiek om bij jou een emotionele reactie uit te lokken, waardoor je het bericht al hebt verspreid nog voordat je de kans hebt genomen om na te denken of het eigenlijk wel klopt wat je ziet.

Door dus niet alleen naar het beeld zelf te kijken, maar ook naar de bron, de verspreiding en de context, ontstaat vaak een beter beeld van de betrouwbaarheid van wat je ziet.

Wat je beter niet doet bij twijfelachtig beeldmateriaal

Wanneer we op internet een filmpje of een foto tegenkomen die direct de aandacht trekt, hebben we vaak de neiging om daar meteen op te reageren. Dat is begrijpelijk, maar juist die snelheid maakt het gemakkelijker voor misleidend materiaal om zich verder te verspreiden. Daarom is het verstandig om een paar dingen bewust niet te doen.

Een eerste reflex die vaak problemen veroorzaakt, is onmiddellijk delen. Veel misleidende beelden gaan viraal omdat mensen ze uit verontwaardiging of verbazing doorsturen, zonder eerst te controleren waar ze vandaan komen. Daardoor kan een onbetrouwbaar beeld zich in korte tijd verspreiden naar een groot publiek.

Daarnaast is het verstandig om niet meteen conclusies te trekken op basis van slechts één filmpje of een enkele afbeelding. Een filmpje van een paar seconden of een screenshot kan namelijk makkelijk uit zijn oorspronkelijke verband worden gerukt of expres op zo’n manier worden getoond dat je een totaal verkeerd beeld krijgt van wat er echt aan de hand is.

Een andere valkuil is het tegenovergestelde; alles automatisch als nep bestempelen. De aanwezigheid van deepfakes betekent niet dat elk ongewoon of schokkend beeld per definitie vervalst is. Als je te snel alles als fake wegzet, loop je het risico dat je ook beelden die wél echt en belangrijk zijn onterecht afdoet als een digitale vervalsing.

Het beste uitgangspunt is een gezonde dosis alertheid en voorzichtigheid. Neem even afstand, controleer waar het materiaal vandaan komt en wacht indien nodig op bevestiging van betrouwbare bronnen voordat je conclusies trekt of iets verder verspreidt.

Waarom dit onderwerp ons allemaal aangaat

Het probleem met deepfakes is veel groter dan alleen de techniek die erachter zit, het raakt aan iets dat de basis van ons dagelijks leven vormt, namelijk ons vermogen om het verschil te zien tussen wat echt is en wat is verzonnen.

Wanneer beelden, stemmen en documenten zo perfect nagemaakt kunnen worden dat ze net echt lijken, ontstaat er een situatie waarin het steeds lastiger wordt om informatie nog zomaar te vertrouwen, en dat heeft gevolgen op allerlei verschillende niveaus in onze maatschappij.

In het openbare debat kunnen gemanipuleerde beelden worden gebruikt om mensen te misleiden of om verwarring te zaaien rond gebeurtenissen, uitspraken of politieke beslissingen. In extreme gevallen kan dit zelfs democratische processen ondermijnen, bijvoorbeeld wanneer vervalste video’s of audio-opnames worden ingezet om publieke opinie te beïnvloeden.

Daarnaast dreigt er nog een ander gevaar, namelijk dat ons algemene vertrouwen in alles wat we zien en horen langzaam afbrokkelt. Op het moment dat iedereen weet dat beelden heel simpel te manipuleren zijn, loop je het risico dat mensen ook opnames die wél echt zijn veel sneller in twijfel gaan trekken. Dat maakt het ontzettend ingewikkeld om met zekerheid vast te stellen wat er nou werkelijk heeft plaatsgevonden, waardoor de grens tussen feiten en verzinsels steeds vager wordt.

Dit heeft uiteindelijk invloed op hoe wij als samenleving naar de werkelijkheid kijken, want zaken als journalistiek, rechtspraak en publieke discussies kunnen alleen goed functioneren als we uitgaan van betrouwbare informatie. Als die betrouwbaarheid steeds moeilijker in te schatten is, maakt dat burgers, officiële instanties en de hele maatschappij een stuk kwetsbaarder voor manipulatie.

Juist om die redenen is het tegenwoordig zo belangrijk om voorzichtig om te gaan met alles wat we online voorbij zien komen en horen. Dat betekent niet dat je voortaan alles direct als verdacht moet bestempelen, maar wel dat gevoelens van twijfel een goede reden kunnen zijn om eerst even op onderzoek uit te gaan voordat je iets zomaar gelooft of naar anderen doorstuurt.

Je kunt jezelf daarbij een simpele, maar effectieve gewoonte aanleren; op het moment dat iets erg opvallend, schokkend of bijna ongelooflijk overkomt, neem dan even de tijd om te kijken waar het vandaan komt en of bekende, betrouwbare bronnen, het verhaal ook bevestigen.

In een tijd waarin technologie het ons steeds gemakkelijker maakt om levensechte vervalsingen te produceren, is kritisch blijven kijken een van de belangrijkste manieren om onszelf digitaal weerbaar te maken.

Tot slot; een snelle checklist

Wanneer je een opvallende foto, video of geluidsopname online tegenkomt, kunnen deze vragen helpen bij de beoordeling of validiteit;

1. Waar komt het materiaal vandaan?
Is er een duidelijke bron? Wordt het gedeeld door betrouwbare media of alleen door onbekende accounts?

2. Wordt het bevestigd door andere bronnen?
Bij belangrijke gebeurtenissen verschijnen meestal meerdere onafhankelijke berichten of opnames.

3. Kloppen bewegingen en gezichtsuitdrukkingen?
Let op mondbewegingen, knipperen met de ogen en subtiele gezichtsuitdrukkingen. Soms voelen die onnatuurlijk aan.

4. Zijn licht en schaduw logisch?
Controleer of lichtval op gezicht, kleding en achtergrond overeenkomt.

5. Let op details
Kijk naar tanden, handen, brillen, sieraden en haarlijnen. Kleine vervormingen komen daar vaak voor.

6. Luister kritisch naar stemmen
Klinkt de stem vlak, mechanisch of heeft ze onnatuurlijke pauzes of klemtonen?

7. Neem tijd voordat je iets deelt
Veel misleidende beelden verspreiden zich omdat mensen ze snel doorsturen. Even controleren kan veel verwarring voorkomen.

De meest voor de hand liggende gedachte is; als de ander verandert, als de omstandigheden anders worden, dan verdwijnt mijn gevoel en daarmee het probleem. Dat is een menselijke en logische conclusie, want als je ervan uitgaat dat het probleem buiten jezelf ligt, dan ligt de oplossing ook buiten jezelf, toch?

Voor een deel klopt dat ja, mensen beïnvloeden elkaar. Situaties kunnen spanning en emoties oproepen. Je kunt dan gesprekken voeren, uitleggen wat je nodig hebt, grenzen stellen of proberen het gedrag van de ander bij te sturen. Toch merk je vaak dat de dynamiek terugkomt, misschien dat de vorm verandert of persoon verandert, maar de kern blijft.

Zolang verandering uitsluitend buiten jezelf wordt gezocht, blijft een essentieel deel buiten beeld. Verandering begint namelijk niet bij de ander; ze begint bij jezelf.

En dat vraagt bewustwording; het leren zien van je eigen reacties, patronen, blinde vlekken, triggers, valkuilen en automatische copingmechanismen.

Dat is het punt waarop je dus een andere vraag dient te stellen. Niet; wat moet de ander anders doen, maar; wat doe ik zelf in en met deze dynamiek?

Waarom verandering bij de ander zoeken logisch voelt

Wanneer iets of iemand je raakt voel je irritatie, frustratie, teleurstelling, boosheid, afwijzing, onbegrip. Die eerste reacties zijn automatisch, menselijk en overkomen ons allemaal.

Omdat die reacties samenvallen met wat de ander deed of zei, lijkt het verband helder; hij onderbrak me - ik voel irritatie, of zij reageerde afstandelijk - ik voel afwijzing. De conclusie voelt vanzelfsprekend; wat ik voel, komt door wat de ander doet. Dat is niet irrationeel want er is vaak ook daadwerkelijk een aanleiding. Mensen kunnen ons raken, teleurstellen of kwetsen.

Het punt is niet dat de ander geen invloed heeft, het punt is dat de invloed nooit alleen van buiten komt.

Toch voelt het makkelijker om de oorzaak buiten jezelf te plaatsen. Als het probleem bij de ander ligt, hoef je niet naar binnen te kijken. Je hoeft je eigen kwetsbaarheden niet te onderzoeken. Je hoeft je eigen gevoeligheden niet onder ogen te zien. De oplossing lijkt daarom ook simpel; als de ander verandert, verdwijnt mijn ongemak.

Er zit ook een gevoel van rechtvaardigheid in, immers ‘hij deed het toch’, ‘zij zei dat toch’. Daarom voelt het logisch om verantwoordelijkheid te leggen daar waar het gedrag zichtbaar is. We zien wat de ander doet, we voelen wat het met ons doet. Echter, de stap daartussen, bestaande uit onze eigen interpretatie, onze eigen geschiedenis, onze eigen verwachtingen, onze eigen kwetsbaarheden, blijft meestal onzichtbaar.

Feit versus betekenis

Echter, de stap daartussen, bestaande uit onze eigen interpretatie, onze eigen geschiedenis, onze eigen verwachtingen, onze eigen kwetsbaarheden, blijft meestal onzichtbaar. Wat we vaak verwarren is feit met betekenis.

Een voorbeeld; iemand onderbreekt je, dat is een feit. De betekenis die jij er dan op dat moment zelf aan geeft; hij neemt me niet serieus. Maar die betekenis wordt gekleurd door eerdere ervaringen, overtuigingen en gevoeligheden. En omdat die laag niet direct zichtbaar is, voelt ze als onderdeel van de werkelijkheid.

Daarom blijven mensen proberen de ander te veranderen. Het lijkt de meest directe en logische weg naar rust. Als de ander stopt met dit gedrag, voel ik mij beter; als de ander anders reageert, hoef ik dit niet te voelen. Het probleem is niet dat dit verlangen onbegrijpelijk is, het probleem is dat het je afhankelijk maakt van iets wat je niet (volledig) kunt en mag sturen.

Zolang je denkt dat jouw innerlijke rust afhankelijk is van het gedrag van de ander, blijft verandering buiten jezelf gezocht en zolang dat zo is, blijft je invloed beperkt.

De grens van invloed

Zolang je denkt dat jouw innerlijke rust afhankelijk is van het gedrag van de ander, blijft verandering buiten jezelf gezocht en zolang dat zo is, blijft je invloed beperkt. Je kunt blijven uitleggen wat je stoort, je kunt blijven aangeven wat je nodig hebt, je kunt gesprekken herhalen, voorbeelden geven, emoties benoemen en toch merk je dat bepaalde patronen blijven terugkeren.

Dat is geen bewijs dat de ander niet luistert, het is ook geen bewijs dat jij niet duidelijk genoeg bent; het is een botsing met de grens van je invloed.

Je hebt invloed op wat je zegt, hoe je het zegt en of je iets begrenst, maar je hebt geen controle over hoe de ander het ontvangt, verwerkt of vertaalt naar gedrag. Je kunt vragen, maar niet afdwingen. Je kunt aangeven wat je nodig hebt, maar je kunt niet bepalen of de ander dat kan of wil geven.

Toch proberen mensen vaak (indirect) controle uit te oefenen, dat kan heel subtiel gebeuren door;

• herhaling

• emotionele druk

• teleurstelling zichtbaar te maken in de hoop dat de ander zich aanpast

• het gesprek net zo lang te voeren tot de ander toegeeft

• zich terug te trekken zodat de ander zich schuldig voelt

• bevestiging blijven vragen totdat het ongemak afneemt

Soms werkt dat en volgt er aanpassing, er komt geruststelling, tijdelijk rust, maar aanpassing uit druk is niet hetzelfde als verandering uit overtuiging. Wanneer iemand zich structureel moet aanpassen om jouw innerlijke spanningen te dempen, ontstaat er vroeg of laat weerstand, of afstand of een verschuiving in de machtsbalans.

Duurzame verandering kan niet worden afgedwongen zonder dat er ergens een prijs wordt betaald. Hier wordt het verschil zichtbaar tussen invloed en controle. Invloed betekent dat jouw gedrag effect heeft op een dynamiek, controle betekent dat je probeert het gedrag van de ander te sturen om je eigen ongemak te verminderen. Invloed is wederkerig, controle is eenrichtingsverkeer.

Zolang je verandering blijft zoeken in het aanpassen van de ander, blijft je eigen stabiliteit afhankelijk van iets wat extern, dus buiten jezelf, ligt. Dat maakt je kwetsbaar voor herhaling, want zodra de ander terugvalt in oud gedrag, of simpelweg anders reageert dan jij hoopt, komen dezelfde spanningen en emoties weer terug.

De grens van invloed wordt pas helder wanneer je erkent dat je niet verantwoordelijk bent voor het gedrag van de ander, maar wel voor je eigen reactie daarop.

Dat onderscheid is essentieel, want je kunt en mag iemand niet dwingen anders te worden; je kunt wel beslissen hoe jij reageert wanneer iemand niet verandert. Je kunt iemand niet verplichten jouw behoefte te vervullen, je kunt wel onderzoeken waarom die behoefte zo sterk geactiveerd wordt en wat je ermee doet.

Projectie; hoe onbewuste dynamiek zichzelf herhaalt

Projectie ontstaat wanneer emoties en spanningen in jou die worden geactiveerd toegeschreven worden aan de ander of aan de situatie. Dit betekent niet dat de ander of de situatie geen rol speelt; het betekent dat jouw reacties niet uitsluitend door het huidige moment worden bepaald.

• Projectie wordt vaak zichtbaar wanneer reacties buitenproportioneel sterk zijn. Een opmerking blijft dagen hangen, afstand voelt als afwijzing, een neutrale vraag klinkt als kritiek. De situatie zelf kan beperkt zijn, maar de emotionele lading is groot.

• Projectie wordt ook zichtbaar in herhaling, wanneer vergelijkbare spanningen, emoties en reacties zich steeds opnieuw voordoen, ook met verschillende mensen, ook in verschillende situaties.

• Projectie wordt vooral zichtbaar in de drang om de ander te corrigeren. Wanneer de innerlijke spanning zo groot wordt dat je voelt; dit moet stoppen. De ander moet zich aanpassen, je moet geruststelling ervaren, er moet erkenning komen. Op dat moment is jouw evenwicht dus geheel afhankelijk van het gedrag van de ander.

Dit gedrag is ongezond en uitputtend, want hoe groot de wens ook is, hoe valide het ook voor je voelt, je kunt (en mag) een ander niet veranderen. Projectie terugnemen betekent niet dat je de ander vrijpleit of dat gedrag geen gevolgen mag hebben, het betekent dat je gaat onderzoeken wat er in jou wordt geactiveerd; welke verwachtingen heb je, welke angst of onzekerheid wordt bevestigd, welke oude overtuiging wordt opnieuw zichtbaar?

Die verschuiving in leren kijken naar jezelf en de situatie lijkt misschien heel moeilijk, maar is wel fundamenteel. Want zonder die verschuiving ontstaat er geen bewustwording en zonder bewustwording blijf je projecteren en zolang projectie onbewust blijft, herhalen conflicten en situaties zich.

De weg naar binnen

Wanneer je erkent dat je de ander niet kunt beheersen, blijft er maar één plek over waar verandering kan beginnen; bij jezelf. Niet in de zin van schuld of zelfverwijt, maar in de zin van invloed.

Bewustwording betekent dat je leert zien wat je doet op het moment dat iets gebeurt, het betekent dat je niet alleen kijkt naar wat de ander doet, maar ook naar wat er in jou wordt geactiveerd.

Iedereen heeft patronen, blinde vlekken, triggers, copingmechanismen en valkuilen. Ze zijn gevormd door eerdere ervaringen, overtuigingen, teleurstellingen, verwachtingen en hebben ooit een functie gehad. Ze helpen je overeind te blijven, beschermen je, zorgen ervoor dat je je staande houdt in lastige situaties. Maar zonder bewustwording reageren we automatisch vanuit die patronen, niet omdat we dat bewust kiezen, maar omdat ze vertrouwd zijn, ze voelen logisch, ze voelen veilig.

Bewustwording begint bij het herkennen van je triggers; denk aan welke situaties je opvallend sterk raken, waar en wanneer voel je (disproportioneel) veel irritatie, spanning, angst of onzekerheid, waar en wanneer reageer je sneller dan je eigenlijk zou willen?

Het gaat ook om het zien van je automatische strategieën; trek je je terug zodra het ongemakkelijk wordt, ga je harder praten wanneer je je niet gehoord voelt, ga je pleasen om conflict te vermijden, ga je controleren wanneer je onzeker wordt? Dat zijn je copingmechanismen, maar zolang je ze niet herkent, blijven ze je gedrag sturen.

Er is een fundamenteel en belangrijk onderscheid tussen reactie en actie (gedrag); de eerste, vaak emotionele, reactie is niet gekozen, ze ontstaat automatisch, maar wat je daarna doet, is minder automatisch dan het lijkt. Zonder bewustwording vallen reactie en gedrag samen; je voelt je aangevallen en je valt terug aan, je voelt je genegeerd en je trekt je terug, je voelt je onzeker en je zoekt bevestiging.

Met bewustwording ontstaat er een pauze, een tussenruimte, een fractie van tijd waarin je kunt opmerken; hey, dit raakt mij, dit is mijn patroon, dit is mijn trigger, dit is een automatische reactie. En in die tussenruimte ligt de mogelijkheid tot verandering. Bewustwording vraagt dat je jezelf serieus neemt zonder jezelf centraal te stellen. Dat je erkent dat jouw ervaring en gevoel echt is, maar dat je ook bereid bent te onderzoeken welke laag en deel daarin van jou is.

Het is gemakkelijker om te denken dat je steeds pech hebt met dezelfde types mensen of situaties, maar wanneer patronen zich herhalen, is het eerlijk, en zelfs wenselijk, om te onderzoeken wat daarin een constante factor is, and guess what; vaak ben jij dat 😉 .

Ik herken dit proces uit mijn eigen ervaring; het is een eerlijke, en vaak pijnlijke, weg naar inzicht. Maar inzicht ontstaat niet vanzelf en is niet vanzelfsprekend, veel mensen zeggen dat ze willen veranderen, maar deinzen terug zodra ze naar zichzelf moeten kijken. Dat is ergens begrijpelijk; naar jezelf kijken betekent dat je geconfronteerd wordt met dingen die minder comfortabel zijn, met patronen die je liever niet ziet, met kwetsbaarheden die je liever niet onder ogen komt, met je eigen gedrag. Bovendien zit er ook angst onder, want als je erkent dat je reactie ook een deel van jezelf is, dan moet je daar iets mee, dan kun je niet meer volledig wijzen naar de ander, dan wordt verandering je eigen verantwoordelijkheid. En voor velen voelt verantwoordelijkheid zwaarder en moeilijker dan verwijt.

Daarom ontstaat er vaak die innerlijke weerstand, meestal in de vorm van rationaliseren, verklaren waarom juist de ander fout zit, of blijven herhalen dat de situatie ‘nu eenmaal zo is’. Soms ook in de gedachte van ‘ik weet dat ik patronen heb, dus ik ben me ervan bewust’ terwijl het werkelijke onderzoek in het moment zelf uitblijft.

Bottom line is; zolang je je eigen aandeel niet ziet of wilt zien, blijft de dynamiek zich herhalen, niet omdat de ander niet verandert, maar omdat jij je automatische reacties blijft herhalen. Bewustwording is het moment waarop je dat begint te herkennen en dat herkennen is geen eindpunt; het is het begin van emotionele volwassenheid.

Emotionele verantwoordelijkheid

Emotionele verantwoordelijkheid betekent niet dat je geen emoties meer hebt, ook niet dat je alles bij jezelf neerlegt of gedrag van anderen goedpraat. Het betekent dat je erkent dat jouw reactie van jou is, zelfs wanneer de aanleiding buiten je ligt.

De reactie is wat er in jou gebeurt, het gedrag is wat jij vervolgens kiest te doen en zonder bewustwording vallen die twee samen. Je voelt je aangevallen en je reageert direct fel, je voelt je genegeerd en je trekt je terug, je voelt je onzeker en je zoekt bevestiging of controle. Met bewustwording ontstaat er een tussenruimte en in die tussenruimte ligt verantwoordelijkheid.

Concreet betekent het dat je erkent dat jouw innerlijke spanningen en emoties niet volledig door de ander ontstaan en daarom ook niet volledig door de ander kunnen worden opgelost.

Je verwacht dus ook niet dat de ander jouw onzekerheid sust, jouw angst wegneemt, jouw frustratie oplost, jouw woede dempt of jouw behoefte aan bevestiging invult. Je onderzoekt eerst wat in jou wordt geraakt en welke betekenis jij eraan geeft. Dat maakt je niet passief en betekent ook zeker niet dat je geen grenzen stelt of geen gesprekken voert. Het betekent dat je dat doet vanuit inzicht, niet vanuit rauwe emoties of impuls.

Er is hier een belangrijk evenwicht; wie alles buiten zichzelf legt (externaliseert), blijft afhankelijk van verandering buiten zichzelf. Wie alles in zichzelf zoekt (internaliseert), maakt zichzelf verantwoordelijk voor alles wat misgaat. Beide posities missen onderscheid.

Emotionele verantwoordelijkheid ligt in het vermogen om te onderscheiden; wat is daadwerkelijk gedrag van de ander dat je moet begrenzen en wat is een interne reactie die voortkomt uit jouw eigen geschiedenis, verwachtingen, patronen of gevoeligheden? Dit vermogen groeit met zelfkennis, en naarmate je beter leert zien wat van jou is, wordt het ook duidelijker wat niet van jou is.

De kern

Veel mensen blijven wachten op verandering buiten zichzelf. Ze hopen dat gesprekken eindelijk effect hebben, dat de ander meer begrip toont, dat patronen vanzelf verschuiven. Maar zolang verandering wordt gezocht in het aanpassen van de ander, blijft ze afhankelijk van iets wat je niet volledig kunt sturen.

De kern is simpel; je hebt invloed, maar geen controle, je kunt vragen, begrenzen en benoemen, maar je kunt niet afdwingen dat iemand zich maar steeds aanpast of verandert zodat jij je goed kunt voelen.

De ander verantwoordelijk houden voor jouw binnenwereld en de ander willen veranderen is emotionele luiheid. Zelf verantwoordelijkheid nemen voor je binnenwereld en verandering van binnenuit teweegbrengen is emotionele intelligentie.

Kijk naar de dingen die je zelf kunt beïnvloeden; hoe je reageert, welke betekenis je geeft aan wat er gebeurt en of je je automatische patronen blijft volgen of bereid bent jezelf te onderzoeken. Verandering begint bij bewustwording, bij het herkennen van je triggers, het zien van je patronen, het onderscheiden van reactie en gedrag, het terugnemen van projectie en dragen van verantwoordelijkheid voor je eigen binnenwereld, zonder die automatisch bij de ander neer te leggen.

Dit proces is een never ending proces, het is niet altijd comfortabel en vraagt eerlijkheid, consistentie en verantwoordelijkheid, maar vanuit persoonlijke ervaring kan ik je vertellen dat het ook de enige manier is waarop duurzame verandering echt kan plaatsvinden.

Ik zie mezelf weer zitten tegenover de politie, maanden na de verkrachting, mijn verhaal chaotisch en hakkelend vertellend, omdat ik het zelf nog niet eens fatsoenlijk had kunnen bevatten en begrijpen wat me was overkomen. En terwijl ik dit schrijf hoor ik de echo’s van de woorden nog steeds; ‘geen fysiek bewijs, tijd verstreken, alcohol in het spel, jullie kenden elkaar’. Het was ‘hun woord tegen mijn woord’ en uiteindelijk trok ik aan het kortste eind.

Ik merk met de Epstein zaak dat die pijn van toen nu weer naar boven komt, en begrijpelijk, want wat voor mij een enorm ingrijpende en ontwrichtende ervaring was, werd in de aangifte een vraagstuk van ‘waar is het tastbare bewijs’.

En ja, ik snap de logica dat vraagt om tastbaar bewijs, maar de logica van trauma kent vooral slachtoffers die niet meteen hun verhaal doen.

Slachtoffers die zichzelf eerst wanhopig proberen te begrijpen, die weten dat ze waarschijnlijk niet geloofd worden wanneer fysiek bewijs ontbreekt, die weten hoe hard en vernederend de oordelen van de buitenwereld kunnen zijn en daarom vaak liever zwijgen. En wanneer ze uiteindelijk tóch spreken, volgt niet zelden de vraag waarom ze niet eerder kwamen, alsof ontwrichting zich volgens een bepaald schema zou moeten gedragen?

Dit verhaal is mijn poging om zichtbaar te maken wat er gebeurt wanneer geloof en gerechtigheid uitblijven. Want wanneer erkenning ontbreekt, blijft er meer achter dan een gesloten dossier; er blijft een zeer emotionele vraag open in het brein van het slachtoffer.

Waarom aangifte doen niet vanzelfsprekend is

Er zijn nog altijd mensen die zich afvragen waarom een slachtoffer niet meteen aangifte doet, want dat is toch het meeste logische? Ja, in de ogen van een buitenstaander wellicht, maar geloof me, zo logisch is dat in de praktijk niet, echt niet. Wat vaak in die denkvisie ontbreekt, is wat er in de weken en maanden na een ingrijpende en ontwrichtende gebeurtenis met een slachtoffer gebeurt.

Toen het mij overkwam, stond mijn wereld stil, ik kon niet meer helder denken, sterker nog, ik koppelde mezelf los van hetgeen er was gebeurd. En nee, dat was geen bewuste keuze, dat is hoe een brein reageert op overweldiging.

Ik ‘functioneerde’ wel, maar het voelde alsof ik buiten mezelf stond, alsof het iemand anders was overkomen, het drong niet door wat er was gebeurd en wat het betekende.

Pas later kwam het besef, en met dat besef kwam ook de schaamte, de schuld en de vragen die je aan jezelf stelt; waarom had ik gedronken, waarom was ik alleen naar de bushalte gelopen, waar precies heb ik de aanleiding gegeven, was ik wel duidelijk genoeg geweest toen ik tegenstribbelde en nee zei, waarom heb ik dit niet kunnen voorkomen? Het is makkelijker om jezelf te beschuldigen dan te accepteren dat iemand anders bewust over je grens is gegaan.

Ik heb dagen achter elkaar onder de douche gestaan, niet alleen omdat mijn lichaam ‘bevuild’ aanvoelde, maar vooral omdat ik wanhopig probeerde controle terug te krijgen over iets wat me totaal, geheel abrupt, weer uit handen was genomen. Wassen is in dit opzicht geen reinigingsritueel, het is een poging om weer controle te ervaren, om weer eigenaarschap over je eigen lichaam te krijgen.

En ondertussen praatte ik met niemand, ten eerste omdat ik het zelf totaal niet op een rijtje had, ten tweede omdat ik me had losgekoppeld van de gebeurtenis en ten derde omdat het in mijn beleving mijn eigen schuld was.

Hoe leg je dan aan iemand, laat staan een agent, uit dat je verkracht bent, als je diep vanbinnen denkt dat je het zelf hebt uitgelokt?

Het was ook niet mijn eerste ervaring met grensoverschrijding. Exact 10 jaar eerder, op mijn 13e, was ik aangerand door vijf jongens uit mijn dorp. Ook daarover heb ik nooit meteen gesproken, deels omdat ik een diep gevoel van schaamte, schuld en ‘ik zal het wel uitgelokt hebben’ met me meedroeg, deels omdat ik me juist door die schaamte en schuld nergens veilig genoeg voelde om erover te praten. Je denkt daarom dat het beter is om het alleen te dragen, dat erover praten niets oplost.

Dus wanneer mensen zich afvragen waarom een slachtoffer niet meteen aangifte doet, hoor ik vooral dat ze niet begrijpen wat trauma met je doet; het ontneemt je alle overzicht, het ontneemt je alle woorden, het ontneemt je alle vertrouwen, het ontneemt je alle gevoel van veiligheid, je bent bezig met overleven, niet met documenteren.

Wanneer fysiek bewijs ontbreekt

Wat er daarna gebeurt, is minstens zo frustrerend; je komt terecht in een systeem dat volgens andere regels werkt dan jouw lichaam en geest werken. Een aangifte draait om bewijs, om consistentie, om details die kloppen. Dat is begrijpelijk, een aangifte moet zorgvuldig zijn, want niemand wil dat mensen veroordeeld worden zonder bewijs en onderbouwing.

Maar de realiteit is dat trauma zich niet houdt aan die logica. Herinneringen zijn fragmentarisch, tijd kan ze vervormen, sommige details zijn haarscherp, andere volledig afwezig. Schaamte zorgt ervoor dat je dingen kleiner maakt dan ze waren, zelftwijfel maakt je voorzichtig in je woordkeuze, maar juist die voorzichtigheid kan overkomen als onzekerheid en twijfel aan de feiten.

Toen mij werd gezegd dat er te weinig bewijs was, werd niet gezegd dat ik loog, ook niet dat ik onbetrouwbaar was. Het werd gebracht als een gebrek aan juridisch houvast; geen fysieke sporen, geen getuigen, alcohol in het spel, bekendheid met de daders.

Dat is de tweede verwonding, waar mensen vaak geen rekening mee houden; het feit dat de ingrijpende daad geen bevestiging en straf krijgt omdat fysiek bewijs ontbreekt.

Dat de daders wegkomen en jij met lege handen achterblijft, er werd me niet eens slachtofferhulp en -opvang aangeboden. Iets waar ik wel recht op had, volgens de hulpverleenster die ik in 2025 hierover heb gesproken.

En ja, ik begrijp dat rechtsbescherming enorm belangrijk is, ik weet ook dat er valse aangiften gedaan worden. Maar dat zijn uitzonderingen en die mogen, vind ik, geen twijfel creëren richting slachtoffers die wel de moed opbrengen om te spreken, ook al is er geen fysiek bewijs meer. Statistisch gezien zijn valse aangiften een minderheid, heel veel vrouwen doen juist géén aangifte, uit angst niet geloofd te worden.

Dit is de pijnlijke paradox; we beschermen, terecht, tegen onterechte beschuldigingen, maar we onderschatten hoe zwaar de drempel is voor echte slachtoffers om überhaupt te spreken.

Wanneer gerechtigheid uitblijft, blijft het slachtoffer niet neutraal achter, er ontstaat een gevoel van ontregeling dat dieper gaat dan enkel verdriet. Het tast je vertrouwen nog verder aan, in instanties, in mensen, in je eigen waarneming, omdat erkenning een fundament is voor verwerking en heling.

Waarom erkenning en gerechtigheid essentieel zijn voor heling

Er wordt vaak gedacht dat je voor heling geen rechtszaak nodig hebt, dat je het ‘voor jezelf’ moet afsluiten, dat innerlijke verwerking losstaat van wat er juridisch gebeurt. In theorie klopt dat, in de praktijk is dat toch een fractie ingewikkelder.

Wanneer iemand officieel erkent dat jou onrecht is aangedaan, verschuift er iets fundamenteels; de verantwoordelijkheid wordt teruggelegd daar waar ze hoort, bij de dader of daders. Het wordt een vastgestelde, erkende, realiteit. Dat geeft rust, hoe raar dat misschien mag klinken.

Want zonder die erkenning blijven er vaak open vragen in je hoofd; stel dat ze gelijk hebben, stel dat het toch grijs gebied was, stel dat ik het zelf verkeerd heb geïnterpreteerd? Dat soort vragen nestelen zich diep, zeker als je al geneigd bent om jezelf kritisch te bekijken. En dan heb ik het nog niet over oordelen vanuit de buitenwereld. Mensen die de context niet kennen of niet begrijpen en daarom, pijnlijk onterecht, slachtoffers beschuldigen van valse aangifte, aandachtzoeker, slachtoffer spelen, or whatever feel insulting enough to hurt someone.

Gerechtigheid is daarom niet alleen een juridische uitkomst, het is een correctie van het narratief, het zegt; wat jou is aangedaan, was niet jouw schuld en ook niet verantwoordelijkheid.

Wanneer gerechtigheid uitblijft, moet je die correctie zelf maken, dat kan, veel mensen doen dat uiteindelijk noodgedwongen ook, ik heb het ook gedaan. Maar het kost veel meer tijd, meer innerlijk werk, meer herhaling. Je moet jezelf steeds opnieuw vertellen dat jouw ervaring echt was, ondanks dat er geen externe bevestiging en gerechtigheid is.

Dat vraagt kracht, maar het zou geen individuele opdracht moeten zijn. Wanneer erkenning uitblijft of wordt afgezwakt, wordt de last opnieuw bij de slachtoffers gelegd. Dan moeten zij niet alleen hun trauma dragen, maar ook de twijfels en oordelen van de buitenwereld. En dat werkt door, in relaties, in vertrouwen, in hoe veilig je je voelt in je eigen lichaam.

Het gevoel dat bescherming en gerechtigheid wel voor anderen geldt, maar voor jou niet, dat gevoel vreet aan je.

Dat is waarom gerechtigheid geen detail is, en nee, het is ook geen wraakmechanisme. Wat het wel is? Het is een fundamentele vorm van maatschappelijke erkenning. Het zegt; jouw ervaring telt, jouw grens was reëel, wat er gebeurde was niet normaal.

Een woord aan slachtoffers en aan ons allemaal

Aan iedereen die dit leest en zichzelf herkent in mijn verhaal;

Je bent niet gek, je hebt niet overdreven, het feit dat er geen veroordeling kwam, betekent niet dat er niets is gebeurd. Het feit dat je later sprak, betekent niet dat het minder ernstig was. Het feit dat je jezelf de schuld gaf, betekent niet dat je schuldig was.

Wat jou is overkomen, heeft diepe impact gehad, misschien zichtbaar voor je omgeving, misschien heb je, net als ik, vooral innerlijk geleden. Misschien heb je gefunctioneerd alsof er niets was gebeurd, misschien ben je stilgevallen. Allen zijn normale reacties op iets wat niet normaal was.

Als jij nooit erkenning hebt gekregen van het systeem, dan is dat een tekort van dat systeem, geen tekort van jou. Jij hoefde geen perfect slachtoffer te zijn om recht te hebben op bescherming, jij hoefde niet onmiddellijk alle details in volgorde op tafel te gooien, jij hoefde geen waterdicht dossier te leveren om serieus genomen te worden.

En als jij nog steeds twijfelt aan jezelf, weet dan dit; twijfel is een logisch gevolg van ontkenning van buitenaf, maar het is geen bewijs dat je verhaal niet waar is ernstig genoeg is.

En richting de samenleving; ja, we moeten kritisch blijven op beschuldigingen, dat is noodzakelijk in een eerlijke rechtsstaat. Maar we kunnen tegelijk twee dingen waarmaken; bescherming tegen valse beschuldigingen én respect voor de realiteit van trauma en afwezigheid van fysieke bewijslast.

Dat vraagt meer kennis over hoe slachtoffers reageren, meer begrip van wat schaamte, dissociatie en uitstel doen. En vooral; het besef dat gerechtigheid niet alleen een juridische uitkomst is, maar ook een morele erkenning, wat op haar beurt weer helpt in verwerking en heling.

In gedachten ben ik bij alle slachtoffers van seksueel geweld en misbruik, die niet geloofd en erkend zijn in hun verhaal, waarbij de dader of daders wegkwamen terwijl zij levenslang hebben gekregen.

En ook ben ik in gedachten bij alle slachtoffers van Epstein, want zij moeten wéér opnieuw hun afgrijselijke verleden herbeleven om gezien, gehoord en erkend te worden. Ik vind het afschuwelijk…😔

Hoewel al die methodes vaak met de beste bedoelingen worden ingezet, is de oorspronkelijke betekenis die psychiater en psycholoog Carl Gustav Jung aan de Schaduw en Schaduwwerk gaf daardoor op de achtergrond geraakt.

Voor mijzelf zijn de ideeën en inzichten van Jung al jarenlang een onmisbaar kompas. Ik zie zijn werk niet als een kant-en-klare oplossing voor problemen, maar juist als een brede manier om naar de mens te kijken.

Het gaat daarbij om de verbinding tussen onze geest, onze verborgen drijfveren en onze morele verantwoordelijkheid.

Deze brede manier van kijken heeft mij enorm geholpen om niet alleen mijn eigen binnenwereld beter te begrijpen, maar ook om te zien waarom er tussen mensen ruzies ontstaan en waarom er zoveel spanningen en conflicten in de wereld zijn.

Juist vanwege de enorme diepgang, dat schaduwwerk met zich meebrengt, vind ik dat we voorzichtig moeten omgaan met het begrip Schaduwwerk, want bij Jung is dit geen gemakkelijke of vrijblijvende vorm van zelfonderzoek.

Het is een proces dat je flink uit je evenwicht kan brengen en je dwingt om de confrontatie aan te gaan met kanten van jezelf die je altijd zorgvuldig verborgen hebt gehouden voor de buitenwereld én voor jezelf.

Omdat dit proces chaotisch en pijnlijk kan zijn, heb je een hoge mate van eerlijkheid, openheid en psychische draagkracht nodig.

Voor mensen die hier net mee beginnen, is het daarom verstandiger om dit niet (meteen) in hun eentje te doen. Het is beter om hulp te zoeken bij een therapeut die verstand heeft van de psychologie van Jung. Jung zelf waarschuwde ook al dat je niet zomaar in je eentje in je onderbewuste moet gaan graven, omdat je dan het risico loopt dat je de grip op de werkelijkheid en op jezelf verliest.

Dit artikel is daarom niet bedoeld om Schaduwwerk te promoten of te idealiseren, maar om het begrip te verhelderen; wat Jung eronder verstond, welke psychologische en morele implicaties eraan verbonden zijn, en welke betekenis het kan krijgen wanneer het met voldoende eerlijkheid en verantwoordelijkheid in het eigen leven wordt geïntegreerd.

Historische context

Carl Gustav Jung (1875–1961) begon zijn loopbaan als psychiater in het Burghölzli ziekenhuis in Zürich, waar hij mensen behandelde die last hadden van ernstige psychische problemen. De ervaringen die hij daar in de praktijk opdeed, vormden het fundament voor de theorieën die hij later zou uitwerken.

In zijn beginjaren werkte Jung heel nauw samen met Sigmund Freud, neuroloog en grondlegger van de psychoanalyse. Hun vriendschap was erg intens, maar duurde uiteindelijk niet lang. Waar Freud het onbewuste primair benaderde vanuit verdrongen seksuele en agressieve impulsen, trok Jung die grens een stuk breder.

Volgens Jung bestond het onbewuste niet alleen uit zaken die we hadden verdrongen, maar ook uit informatie en gevoelens die nog niet tot ons bewustzijn waren doorgedrongen.

Deze verdrongen inhoud was in zijn ogen niet per definitie pathologisch; het kon juist ook heel creatief zijn, ons de juiste richting wijzen of ons helpen om als persoon te groeien.

Uiteindelijk werd de theoretische discussie over wat het onbewuste nu precies inhield, het breekpunt van de vriendschap tussen Jung en Freud.

Nadat Jung en Freud definitief hun eigen weg gingen, ontwierp Jung een model van de psyche dat uit verschillende lagen bestaat. Hij maakte een onderscheid tussen het bewuste ego, het persoonlijke onbewuste en het collectieve onbewuste.

• Het ego kun je zien als de kern van wie je bewust bent; het zorgt ervoor dat je dingen waarneemt, dat je weet wie je bent en dat je een gevoel van eigenwaarde hebt.

• Het persoonlijke onbewuste is een verzamelplek voor zaken die je ooit wel wist of had kunnen weten, maar die om verschillende redenen naar de achtergrond zijn verdwenen.

• Daaronder ligt volgens Jung het collectieve onbewuste; een diepe laag die we met alle mensen delen en waarin universele patronen en (denk-)beelden zijn opgeslagen die we van generatie op generatie overerven.

De Schaduw bevindt zich voornamelijk in het persoonlijke onbewuste en ontstaat op het moment dat ons ego zich begint te vormen.

Terwijl we opgroeien en een beeld van onszelf opbouwen, zijn er altijd eigenschappen, impulsen of neigingen die niet in ons ‘ideale’ of ‘gewenste’ plaatje passen. Die kanten van onszelf drukken we daarom, onbewust, weg naar de achtergrond.

In de leer van Jung is de Schaduw dan ook geen los onderdeel, maar een logisch gevolg van het feit dat we een persoonlijkheid ontwikkelen. Het is iets dat bij iedereen voorkomt en waar niemand omheen kan, ongeacht hoe je bent opgevoed of wat je karakter is. Daarom zag Jung de Schaduw niet als een psychische afwijking of een stoornis, maar als een heel normaal menselijk verschijnsel.

Een belangrijk punt in zijn visie is dat de menselijke geest altijd in beweging is en zichzelf in evenwicht probeert te houden. Wat we bewust denken en wat er in ons onbewuste gebeurt, beïnvloedt elkaar voortdurend.

Als we bepaalde delen van onszelf te lang negeren of buitensluiten, gaan die delen op een andere manier proberen om onze aandacht te trekken.

In dat opzicht is de Schaduw geen vijand van wie we zijn, maar werkt het eerder als een alarmsignaal binnen ons innerlijke systeem. Vanuit dit perspectief is de Schaduw een onmisbaar vertrekpunt om te begrijpen hoe mensen zich volgens Jung ontwikkelen en hoe zij uiteindelijk een compleet en uniek mens kunnen worden.

De Persona; de rollen die we spelen in het dagelijks leven

De meeste mensen zijn van mening dat ze gewoon ‘zichzelf zijn’, maar als je goed oplet, zie je dat veel mensen zich de hele dag door aanpassen aan hun omgeving. Op je werk gedraag je je anders dan wanneer je thuis op de bank zit, en bij je familie neem je een andere houding aan dan wanneer je met je vrienden op pad bent. Zelfs de manier waarop je jezelf online presenteert, verschilt vaak van hoe je in het echte leven bent.

Meestal gebeurt dit zo automatisch dat we er helemaal niet bij stilstaan, maar Jung vond dit gedrag zo wezenlijk dat hij er een speciale term voor bedacht, hij noemde het; de Persona.

Met het woord Persona doelde Jung niet op je diepste kern of wie je werkelijk bent, maar op dat specifieke deel van jezelf dat je aan de rest van de wereld laat zien.

Je kunt het vergelijken met een sociaal masker dat je opzet; dat doe je meestal niet omdat je de boel wilt belazeren of een toneelstukje opvoert, maar omdat het leven in een groep vraagt om een zekere mate van aanpassing.

Iedereen heeft zo’n masker en maakt daar dagelijks gebruik van, het is logisch dat je op een andere manier tegen je leidinggevende praat dan tegen een goede vriend, en dat je je in een zakelijke bespreking anders opstelt dan wanneer je alleen bent.

Dat is ook nodig, want zonder dit aanpassingsvermogen zouden we in sociale situaties constant vastlopen of ruzie krijgen.

Volgens Jung ontstaat er pas echt een probleem op het moment dat we vergeten dat dit masker slechts één laag van onze totale persoonlijkheid is. Wanneer iemand zichzelf helemaal verliest in een bepaalde rol, zoals altijd de sterke, de zorgzame, de succesvolle of de verstandige zijn, dan kan hij het contact verliezen met andere delen van zichzelf. Alle gevoelens of karaktereigenschappen die niet binnen die gekozen rol passen, krijgen dan geen ruimte meer om te bestaan.

Het lastige is dat die weggedrukte kanten van onszelf nooit zomaar verdwijnen; ze worden alleen maar diep naar de achtergrond verschoven. Iemand die van zichzelf altijd maar sterk moet blijven, krijgt daardoor niet de kans om te ontdekken hoe het is om kwetsbaar te mogen zijn. Iemand die vindt dat hij altijd aardig moet blijven, raakt op den duur de verbinding met zijn eigen boosheid kwijt.

Alles wat op die manier geen plek krijgt in je leven, kan zich later gaan wreken in de vorm van een constant gespannen gevoel, lichamelijke en/of geestelijke klachten, een diepe leegte of een onverklaarbare innerlijke onrust.

Jung pleitte er overigens niet voor dat mensen hun sociale maskers maar moesten opgeven, hij wilde wel dat we er ons van bewust worden. Je Persona is een ‘instrument’ dat je kunt gebruiken, maar het is niet je hele identiteit. Je bent niet de rol die je speelt, je zet die rol alleen in wanneer dat nodig is.

Een gezonde persoonlijke groei begint volgens Jung dan ook bij het besef dat je veel groter en veelzijdiger bent dan wat je aan de buitenwereld laat zien. Je bestaat uit talloze verschillende kanten, inclusief de ongemakkelijke kanten, de stille momenten en de eigenschappen die soms dwars tegen elkaar in lijken te gaan.

Echte vrijheid bereik je niet door alle maskers resoluut af te danken, maar door goed te weten wanneer je een masker draagt en wanneer het veilig genoeg is om het even helemaal te laten zakken.

Wat Jung bedoelde met de Schaduw

Binnen de psychologie van Carl Jung staat de term Schaduw voor al die kanten van je karakter die niet passen in het plaatje dat je van jezelf hebt gevormd.

Het gaat om eigenschappen, verlangens, emoties en neigingen die je verstand als lastig, ongewenst of zelfs bedreigend ziet, waardoor ze buiten je eigen gezichtsveld zijn geraakt.

Dit verdringen is meestal geen bewuste keuze, maar een automatisch proces dat gebeurt terwijl je opgroeit en probeert te voldoen aan de regels en verwachtingen van de mensen om je heen.

De Schaduw ontstaat gelijktijdig met je bewuste persoonlijkheid (ego). Terwijl je een beeld opbouwt van wie je bent, of wie je zou moeten zijn om erbij te horen, wijs je (onbewust) andere kanten van jezelf af. Echter, alles wat niet in dat zelfbeeld past, verdwijnt niet zomaar; het wordt in je onbewuste opgeslagen.

De Schaduw is dan ook niet zomaar een vergaarbak van willekeurige eigenschappen, maar een samenhangend deel van je binnenwereld dat altijd verbonden blijft met wie je in het dagelijks leven bent.

Een veelvoorkomend misverstand is het idee dat de Schaduw alleen maar bestaat uit slechte of gemene eigenschappen. Jung wees er juist op dat er ook heel mooie en krachtige kwaliteiten in de Schaduw terecht kunnen komen.

Als het in jouw omgeving bijvoorbeeld niet veilig of gewenst was om voor jezelf op te komen, creatief te zijn of voluit van het leven te genieten, dan kunnen die positieve eigenschappen net zo hard worden weggestopt als gevoelens van woede of jaloezie. In dat geval zit je eigen vitaliteit en kracht dus verborgen in je Schaduw.

De Schaduw is opgebouwd uit jouw eigen unieke ervaringen en de manier waarop jij je in je leven hebt aangepast. Dit is iets anders dan de diepere lagen van de menselijke geest die we met iedereen delen.

De Schaduw is enkel geworteld in jouw eigen levensverhaal; soms kunnen die persoonlijke stukjes zich wel verbinden met grotere, algemeen menselijke thema’s, maar de basis ligt altijd in hoe jij als individu bent gevormd.

Daarnaast is het belangrijk om te weten dat de Schaduw van zichzelf niet goed of slecht is. Ze vormt geen kwaadaardige kern en is ook niet een soort ‘verborgen waarheid’ die belangrijker is dan je gewone persoonlijkheid. De Schaduw bevat psychische energie en potentieel, maar heeft zelf geen moreel kompas. Het is aan jouw ‘bewuste ik’ om te bepalen wat je met die eigenschappen doet en hoe je ze op een goede manier een plek geeft in je leven.

In die zin is de Schaduw dus ook niet iets dat je moet proberen ‘te verslaan, weg te poetsen of te overstijgen’, ze hoort onvermijdelijk bij wie je bent als mens en speelt een hoofdrol in de visie van Jung op persoonlijke groei.

Voor hem was het doel van het leven om een completer en bewuster mens te worden, en dat kan alleen als je die verborgen kanten leert kennen. Het begrijpen van je Schaduw is dus geen eindstation, maar een noodzakelijke stap om jezelf als één geheel te gaan ervaren.

Hoe schaduwwerk mij helpt

Mijn persoonlijke interesse in het werk van Carl Jung is niet enkel voortgekomen vanuit een theoretische belangstelling. Zijn werk heeft mij altijd al inzichten en richtlijnen geboden op momenten waarop mijn eigen gedachten en gevoelens zich aandienen als verwarrend, tegenstrijdig of moeilijk te plaatsen.

Waar veel psychologische stromingen geneigd zijn om innerlijke spanning en emoties direct te corrigeren of te verzachten, biedt Jung mij een kader waarin die spanning en emoties eerst begrepen en gevoeld mogen worden voordat zij worden beoordeeld of gereguleerd.

Het begrip Schaduw vormt daarin een blijvend referentiepunt, omdat het mij steeds opnieuw confronteert met mijn eigen eenzijdigheden, projecties en morele zelfbeelden.

Jung’s leringen helpen mij onderscheid te maken tussen wat ik daadwerkelijk waarneem en wat ik onbewust aan anderen toeschrijf (projecties vanuit blinde vlekken). Dat onderscheid is zelden leuk, maar het brengt helderheid en voorkomt dat ik mijn innerlijke dynamiek ongemerkt buiten mezelf blijf plaatsen.

Het terugnemen van projecties en het leren zien van blinde vlekken is geen afgeronde stap, maar een voortdurende oefening. Ik merk nog regelmatig hoe snel morele zekerheid of verontwaardiging zich aandient, en hoe noodzakelijk het is om te onderzoeken wat daarvan werkelijk over de ander gaat en wat over mij.

Schaduwwerk is voor mij geen proces van zelfacceptatie in de gangbare zin, maar een voortdurende oefening in eerlijkheid. Het vraagt dat ik innerlijke tegenstrijdigheden erken zonder ze te romantiseren of te ontkennen. Sommige inzichten brengen rust, andere vergroten tijdelijk de innerlijke onrust.

Jung’s nadruk op begrenzing en ego-verantwoordelijkheid is daarbij geen theoretische bijzaak, maar een blijvende voorwaarde om niet te verdwalen in mijn eigen binnenwereld. Het is essentieel om onderscheid te maken tussen impuls en handeling, tussen innerlijke realiteit en uiterlijke verantwoordelijkheid.

Paradoxaal genoeg brengt Schaduwwerk mij niet dichter bij grenzeloosheid, maar bij scherpere begrenzing. Het helpt mij te onderscheiden wat van mij is en wat niet, waar ik verantwoordelijkheid voor ben en waar mijn verantwoordelijkheid ophoudt. Juist deze begrenzing maakt verdere integratie mogelijk en voorkomt dat complexiteit omslaat in ontregeling.

Wat dit werk mij steeds weer opnieuw laat zien, is dat Schaduwwerk geen weg is naar morele zuiverheid of permanente innerlijke harmonie.

Het is een weg naar complexiteit; naar het verdragen van ambivalentie, het loslaten van een te eenvoudig zelfbeeld en het telkens opnieuw terugnemen van verantwoordelijkheid waar die (ongemerkt) naar buiten wordt verschoven.

Daarom beschouw ik Schaduwwerk niet als een universeel middel of een aanbeveling voor iedereen op elk moment. Het vraagt rijpheid, psychische draagkracht en vaak ook begeleiding. Maar wanneer die voorwaarden aanwezig zijn, kan het, zoals Jung het bedoelt en zoals ik het ervaar, een duurzaam en richtinggevend instrument zijn voor zelfinzicht en psychische integratie.

Hoe de Schaduw zich manifesteert

De Schaduw laat zich bijna nooit zomaar in haar ware gedaante zien. Omdat je de Schaduw buiten het bewuste zelfbeeld hebt geplaatst, komt ze meestal via een omweg tevoorschijn, vooral op momenten waarop je emotioneel geraakt wordt of wanneer je je regulerende functie verliest.

Een van de meest voorkomende manieren waarop de Schaduw zich laat zien, is via sterke emoties; denk aan heftige irritatie, morele verontwaardiging, schaamte, afkeer, woede, jaloezie of juist een bewondering voor iemand die bijna overdreven aanvoelt.

Wanneer gevoelens veel groter zijn dan wat er op dat moment feitelijk gebeurt, reageer je niet alleen op de situatie zelf, maar ook op iets in je onbewuste dat getriggerd wordt; alsof er een oude snaar wordt geraakt die nog steeds meetrilt.

Daarnaast kan de Schaduw zich verschuilen achter hele starre houdingen of overtuigingen. Sommige mensen houden zich heel krampachtig vast aan bepaalde (morele) principes of manieren van doen, terwijl ze het tegenovergestelde gedrag bij anderen fel afkeuren of zelfs ontkennen dat ze zelf zulke neigingen hebben.

Hoewel zo’n eenzijdige houding je het gevoel kan geven dat je precies weet wie je bent, zorgt het er tegelijkertijd voor dat de spanning met de weggestopte delen alleen maar groter wordt. Die verdrongen kanten blijven, ze beïnvloeden voortdurend je gedrag op de achtergrond.

Ook in relaties komt de Schaduw vaak bovendrijven, vooral in patronen die zich steeds maar weer herhalen. Als je merkt dat je telkens in dezelfde soort conflicten belandt of dat je relaties altijd op dezelfde manier stroef lopen, kan dat een teken zijn dat er delen van jezelf in het spel zijn die je nog niet (volledig) hebt erkend.

Jung zag relaties met anderen dan ook niet alleen als contact tussen twee mensen, maar ook als een spiegel waarin je onbewuste kanten en emoties van jezelf kunt tegenkomen die je normaal gesproken niet ziet.

Dromen en fantasieën zijn een andere bekende ingang; in je dromen verschijnt de Schaduw vaak in de vorm van personages die je een ongemakkelijk gevoel geven, die bedreigend zijn of die je juist op een vreemde manier fascineren. Jung zag deze droomfiguren niet als toevallige beelden, maar als symbolen voor delen van je eigen geest die nog geen plek hebben gekregen in je dagelijkse bewustzijn.

Tot slot hoeft de Schaduw zich niet altijd te uiten in uitbarstingen of impulsief gedrag; ze kan zich ook laten zien door extreme zelfbeheersing.

Bij sommige mensen uit de Schaduw zich juist in het constant onderdrukken van hun eigen emoties, mening, in heftige zelfkritiek of een enorme behoefte om alles onder controle te houden.

Ook dit zijn manieren waarop de weggestopte delen invloed op je uitoefenen, zonder dat je het doorhebt. In al deze gevallen is het niet de inhoud zelf, maar de emotionele lading die het belangrijkste signaal is. Die intense lading was voor Jung het bewijs dat de Schaduw actief is en vormt de overstap naar het proces waarbij we die eigen binnenwereld buiten onszelf plaatsen (projectie).

Projectie als kernmechanisme

Binnen Jung’s analytische psychologie is projectie het belangrijkste mechanisme waardoor schaduwmateriaal zichtbaar wordt.

Projectie is het proces waarbij je onbewuste gevoelens of eigenschappen niet herkent als iets van jezelf, maar ze in plaats daarvan volledig toeschrijft aan andere mensen, groepen of situaties buiten jezelf.

Dit proces verloopt grotendeels onbewust en is geen bewuste verdraaiing of ontkenning. Jung zag projectie niet als een psychische ziekte of een afwijking, maar als een normale en zelfs onvermijdelijke functie van onze psyche. Zolang we bepaalde kanten van ons karakter nog niet hebben geaccepteerd of begrepen, kunnen we ze ook niet in onszelf zien. Maar omdat die eigenschappen er wel zijn, moeten ze ergens naartoe, en daarom verschijnen ze voor ons in de buitenwereld.

Op die manier werkt projectie in principe als een tijdelijke ‘brug’ die ons helpt om, via een omweg, toch in contact te komen met wat er diep vanbinnen bij ons speelt.

Je merkt projecties vooral op in situaties waarin je emotioneel sterk betrokken bent. Mensen die je extreem irriteren, die je mateloos bewondert of die een enorme morele verontwaardiging in je oproepen, hebben vaak kenmerken die precies passen bij de stukjes van jezelf die je niet wilt zien.

Dat betekent overigens niet dat die andere persoon die eigenschappen niet echt heeft, maar wel dat de heftigheid van jouw emotie vooral iets zegt over jouw eigen innerlijke wereld. De ander vormt de aanleiding, maar jouw Schaduw zorgt voor de explosieve brandstof.

Een belangrijk verschil dat Jung maakte, is het onderscheid tussen gewoon waarnemen en projecteren. Het is niet zo dat elke observatie van een ander direct een projectie is; je kunt heel goed objectief zien dat iemand bijvoorbeeld ongeduldig is.

Er is pas sprake van projectie wanneer jouw persoonlijke emotionele lading de waarneming vervormt of wanneer je de ander erom veroordeelt op een manier die niet meer in verhouding staat tot wat er gebeurt. Op dat moment wordt de ander de drager van iets dat eigenlijk bij jouw eigen onbewuste hoort.

Het stoppen van dit mechanisme gebeurt niet van de ene op de andere dag. Jung zag het terugnemen van projecties als een langzaam proces waarin je stap voor stap leert begrijpen wat er gebeurt, je emoties verwerkt en eerlijk naar jezelf kijkt. Pas als je die verborgen inhoud voldoende in het licht hebt gezet, kun je die kanten van jezelf opnemen in je zelfbeeld zonder dat je het gevoel krijgt dat je de grip op jezelf verliest. Volgens Jung is het terugnemen van deze projecties een onmisbare stap om een completer mens te worden.

Het gaat er niet om dat je jezelf overal de schuld van geeft wat je bij anderen ziet, maar dat je onderzoekt welk knopje er bij jou wordt ingedrukt door die ander. Het vraagt om een grote verandering in je aandacht; je stopt met het oordelen over de buitenwereld en begint met het onderzoeken van je eigen innerlijke betrokkenheid.

Maar, en daar wringt die pijnlijke schoen, dit proces is behoorlijk confronterend. Het haalt je vaste zekerheden over wat goed en slecht is onderuit en dwingt je om het perfecte beeld van jezelf los te laten. Jung benadrukte dat we hier vaak veel weerstand tegen voelen, omdat we wie we zijn voor een groot deel hebben opgebouwd door ons juist heel hard af te zetten tegen precies die eigenschappen die nu in onze Schaduw blijken te zitten.

Een voorbeeld ter verduidelijking

Het terugnemen van projecties klinkt vaak wat technisch, maar in het dagelijks leven is het eigenlijk een heel herkenbaar proces.

Stel je voor dat je een collega hebt die je vreselijk irriteert omdat deze persoon in jouw ogen ‘extreem aanwezig’ is, altijd het hoogste woord heeft en ongegeneerd de ruimte opeist. Je voelt een fysieke afkeer en denkt; ‘wat een ontzettende uitslover, hoe kun je zo egoïstisch zijn’?

Op dat moment is de kans groot dat er een projectie aan de gang is. Het terugnemen van die projectie begint bij het moment dat je stopt met alleen maar naar de ‘irritante collega’ te kijken en je de projector omdraait naar jezelf. Je vraagt je dan af wat die heftige irritatie over jou zegt. Misschien heb jij van huis uit geleerd dat je altijd bescheiden moet zijn, dat je jezelf nooit op de voorgrond mag plaatsen en dat ‘ruimte innemen’ gelijkstaat aan onbeleefd zijn. Je hebt je eigen behoefte om gezien te worden of om je stem te laten horen dan diep in je Schaduw weggestopt.

Als je zo kunt leren kijken vormt de ander geen bron van irritatie meer, maar een spiegel. En door de projectie terug te nemen, besef je dat je niet zozeer boos bent op de collega, maar dat je een conflict hebt met je eigen weggestopte behoefte aan zichtbaarheid. Je erkent dat die ‘irritante’ eigenschap eigenlijk een stukje energie van jezelf is waar je geen toegang toe hebt.

Dit betekent niet dat die collega ineens je beste vriend wordt of dat zijn/haar gedrag niet meer irritant is. Het verschil is dat de emotionele lading ervan verandert. Je verliest die felle, oordelende reactie omdat je ziet dat het over jouw eigen grenzen en verboden gaat, je herkent je eigen Schaduw in de spiegel van de ander. In plaats van de ander te willen veranderen, krijg je nu de kans om het bij jezelf te onderzoeken.

Individuatie en de onmisbare rol van Schaduwwerk

De term individuatie staat volgens Jung voor het proces dat een heel leven lang duurt en waarin een mens uitgroeit tot een completer, bewuster en uniek persoon.

Het is belangrijk om te begrijpen dat dit niet gaat over jezelf op een voetstuk plaatsen, jezelf constant willen verbeteren of alleen maar met jezelf bezig zijn. Het draait juist om het vinden van een gezond evenwicht tussen je bewuste verstand, het ego en de enorme diepte van je onbewuste binnenwereld.

Individuatie houdt in dat je ego zich niet langer vastklampt aan slechts één klein deel van wie je bent, zoals alleen je vrolijke, zorgende of je sterke kant. In plaats daarvan leer je om een relatie aan te gaan met je eigen tekortkomingen, innerlijke tegenstrijdigheden en de krachten in jezelf waar je normaal gesproken geen grip op hebt. Dit proces vraagt erom dat je steeds bewuster in het leven gaat staan, maar het vraagt ook om eerlijkheid en het durven stellen van grenzen aan jezelf.

Schaduwwerk is in dit hele verhaal een onmisbare eerste stap, want zolang je de verborgen kanten van je karakter niet onder ogen ziet, wordt je gedrag voor een groot deel gestuurd door onbewuste patronen, zoals de schuld buiten jezelf leggen of de automatische heftige reacties.

Zonder de confrontatie met je Schaduw kan echte persoonlijke groei volgens Jung dan ook niet plaatsvinden. Je zelfbeeld blijft dan eenzijdig en veel te rooskleurig.

Jung waarschuwde zelfs dat mensen die proberen ‘spiritueel te groeien’ of ‘hogere’ inzichten te krijgen zonder hun Schaduw aan te kijken, vaak last krijgen van een opgeblazen ego. Ze identificeren zich dan volledig met mooie idealen, terwijl hun Schaduw achter de schermen juist alleen maar sterker en onbeheersbaarder wordt.

Schaduwwerk helpt om die eenzijdigheid recht te zetten; door je verborgen kanten te herkennen en ze een plek te geven in je leven, wordt je zelfbeeld realistischer en sta je steviger in je schoenen. Het vergroot je vermogen om innerlijke conflicten uit te houden zonder dat je ze meteen wegduwt of bij iemand anders neerlegt.

In de visie van Jung is individuatie dus geen weg naar perfectie of een soort ‘morele schoonmaakbeurt’. Het is juist een weg naar meer diepgang en onderlinge samenhang in jezelf. Schaduwwerk is daarbij niet het einddoel, maar wel een absolute voorwaarde. Zonder je Schaduw bewust te maken, kun je je simpelweg niet ontwikkelen tot een mens die werkelijk uit één stuk bestaat.

Wat schaduwwerk inhoudt

Carl Jung’s schaduwwerk is geen techniek, methode of stappenplan, het is een proces van bewustwording dat zich afspeelt in de verstandhouding tussen je bewuste ik (ego) en je onbewuste binnenwereld.

Het doel is niet om al je innerlijke strijd voorgoed te laten verdwijnen, maar om meer rust en eenheid in jezelf te vinden door kanten van je persoonlijkheid, die je eerder negeerde, weer een plekje te geven.

Jung waarschuwde er nadrukkelijk voor dat het accepteren van je Schaduw niet hetzelfde is als alles maar klakkeloos doen waar je zin in hebt of jezelf helemaal verliezen in je impulsen. Je verborgen kanten leren kennen betekent niet dat je ze ongefilterd de vrije loop laat of dat je je eigen koers kwijtraakt.

Integendeel, je hebt juist een stevige persoonlijkheid nodig om dit werk überhaupt aan te kunnen. Je bewuste ik blijft namelijk altijd de baas en is verantwoordelijk voor de keuzes die je maakt, de grenzen die je stelt en hoe je je moreel gedraagt.

Binnen dit hele proces kun je grofweg vier stappen herkennen die met elkaar verweven zijn, al volgen ze elkaar niet altijd in een vaste volgorde op en kun je ze ook niet forceren.

1. De eerste stap is het herkennen van je eigen patronen; dit betekent dat je leert opmerken wanneer je emotioneel geraakt wordt, wanneer je heftig op anderen reageert of wanneer je projecteert. Op dat moment ga je nog niet proberen het te verklaren of goed te praten; je bent enkel aan het observeren wat er gebeurt.

2. De tweede stap is het erkennen van wat je hebt waargenomen; hierbij ga je kijken en onderzoeken of die heftige emoties en reacties misschien iets te maken hebben met je eigen binnenwereld. Dit vraagt om de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen aandeel in een situatie, waarbij je stopt met jezelf te veroordelen of juist op een voetstuk te plaatsen.

3. Daarna volgt de stap van onderscheid maken; Jung vond het essentieel dat je het verschil leert zien tussen wat je vanbinnen voelt en wat je buiten in de echte wereld doet. Door dit onderscheid voorkom je dat je je weggestopte gevoelens op een destructieve manier uitleeft en creëer je voor jezelf de ruimte om een bewuste keuze te maken over je gedrag.

4. De laatste stap is het daadwerkelijk integreren van deze delen; dit houdt in dat de ontdekte schaduwkanten een vaste plek krijgen in hoe je naar jezelf kijkt. Ze worden niet langer weggeduwd, maar ze worden gekend en begrensd binnen jouw eigen waarden en verantwoordelijkheden. Hierdoor neemt de innerlijke spanning af omdat er meer samenhang ontstaat in wie je bent.

Schaduwwerk is geen eindstation, maar een fase die je dwingt om je eigen beperkingen, je menselijke fouten en je innerlijke tegenstrijdigheden onder ogen te zien. Het vraagt om een bescheiden houding en een voortdurende dialoog met je onbewuste.

Zodra je probeert de boel te forceren, te versnellen of naar je hand te zetten, verliest het proces zijn diepgang en loop je het risico dat je juist de grip op jezelf verliest of een veel te groot beeld van jezelf krijgt.

Grenzen, risico’s en misverstanden

Hoewel Jung ervan overtuigd was dat je de Schaduw onder ogen moet komen om als mens echt te kunnen groeien, gaf hij ook een heel duidelijke waarschuwing; ga niet zomaar ondoordacht of te snel graven in je onbewuste.

Schaduwwerk is namelijk geen onschuldig proces zonder gevaren; als iemand nog niet stevig genoeg in zijn schoenen staat, kan de confrontatie met weggestopte en verdrongen aspecten juist zorgen voor enorme verwarring, een gevoel van ontregeling of het volledig kwijtraken van de grip op jezelf.

Een groot risico waar Jung voor waarschuwde, is dat je jezelf gaat verwarren met je Schaduw; in plaats van dat je die verborgen kanten een plek geeft, laat je je er helemaal door overnemen. Je grenzen vervagen dan en je morele kompas raakt van slag.

Dat uit zich vaak in impulsief gedrag, het goedpraten van vervelende neigingen of het zelfs een soort van ‘stoer’ of romantisch vinden van je eigen duistere kant. Jung zag dit absoluut niet als een vorm van bevrijding, maar juist als een gevaarlijke situatie waarin je verstand wordt overspoeld door krachten uit het onbewuste die je (nog) niet kunt dragen.

Daarnaast wees Jung op het gevaar van overspoeling; wanneer er te veel weggestopte emoties en herinneringen tegelijkertijd naar boven komen, kan je innerlijke evenwicht volledig verstoord raken. Dit kan leiden tot angst, diepe somberheid, het gevoel dat je de verbinding met de werkelijkheid verliest of dat je totaal geen richting meer hebt in je leven. Daarom hamerde Jung erop dat dit proces heel geleidelijk moet gaan en dat er een veilige basis moet zijn, en indien nodig binnen een therapie waarin iemand met je meekijkt en helpt om de grenzen te bewaken.

Een ander misverstand dat vaak voorkomt, is het idee dat Schaduwwerk vooral bedoeld is om je emoties te ontladen of alles eruit te gooien. Hoewel gevoelens er zeker bij horen, is het doel niet om alleen maar even stoom af te blazen, maar om bewuster te worden en beter te leren onderscheiden wat er in je omgaat. Jung geloofde ook niet dat dit werk automatisch zorgt voor genezing, een zalig gevoel van harmonie of dat je er een ‘beter’ mens van wordt.

De confrontatie met de Schaduw maakt je eigenlijk niet perfecter, maar juist ingewikkelder en geeft je meer verantwoordelijkheid voor je eigen gedrag.

In de wereld van vandaag wordt schaduwwerk soms verkocht als een relatief simpele methode voor zelfverbetering of (spirituele) groei die voor iedereen geschikt is. Die aanpak negeert echter wat Jung zo belangrijk vond; dat je moet kijken naar iemands persoonlijke situatie, of diegene het mentaal wel aan kan en of er genoeg besef is van eigen verantwoordelijkheid. Zonder die voorwaarden verliest het hele begrip zijn diepgang en kan het zelfs meer kwaad dan goed doen.

Uiteindelijk zag Jung Schaduwwerk als een morele en ethische taak die veel van je vraagt. Het gaat niet alleen om (een beetje) inzicht te krijgen in jezelf, maar om het uithouden van je eigen innerlijke tegenstrijdigheden zonder dat je de schuld daarvan bij de buitenwereld neerlegt.

In die zin is schaduwwerk geen vrijblijvende hobby voor je vrije tijd, maar een serieus proces dat vraagt om volwassenheid, zelfbeheersing en de oprechte bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor alles wat er in je leeft.

De meerwaarde van schaduwwerk

Schaduwwerk moet niet gezien worden als een simpel gereedschap om je problemen even op te lossen, maar eerder als een manier om je bewustzijn te verdiepen en je innerlijke wereld meer tot één geheel te maken.

De echte winst van schaduwwerk zit dan ook niet in een snelle oplossing of een directe verbetering van je humeur, maar in een fundamentele verandering in hoe je naar jezelf en de wereld om je heen kijkt.

Een van de belangrijkste voordelen is dat je minder gaat projecteren; hoe meer je je bewust wordt van je eigen verborgen kanten, hoe minder de behoefte wordt om je eigen innerlijke ruzies en spanningen volledig bij anderen neer te leggen. Dit betekent niet dat je alles maar goedvindt, maar wel dat je een veel eerlijker onderscheid kunt maken tussen wat er echt in de buitenwereld gebeurt en wat er eigenlijk in je eigen hoofd wordt afgespeeld. Hierdoor worden je relaties met anderen en de conflicten die je meemaakt een stuk minder zwart-wit en minder vijandig.

Daarnaast helpt schaduwwerk je om psychisch veelzijdiger te worden; door te erkennen dat je innerlijke tegenstrijdigheden hebt, krijg je een minder eenzijdig beeld van wie je bent. Dit zorgt ervoor dat verschillende, soms zelfs botsende kanten van je persoonlijkheid naast elkaar kunnen bestaan zonder dat één kant de boel overneemt. Jung zag dit vermogen om met die interne verschillen om te gaan als een voorwaarde om als volwassen mens te kunnen functioneren.

Een derde groot voordeel is het groeien van je morele verantwoordelijkheid; Schaduwwerk dwingt je om oog te hebben voor je eigen minder mooie kanten, zoals agressie, machtswellust, afhankelijkheid, woede, jaloezie of kwetsbaarheid. Dat kan je oude zekerheden over hoe ‘goed’ je bent behoorlijk aan het wankelen brengen, maar uiteindelijk maakt het je sterker. Je gaat bewuster en verantwoordelijker handelen omdat je begrijpt dat jij net zo goed als ieder ander deel uitmaakt van de menselijke gebreken.

Ook zorgt schaduwwerk voor meer zelfkennis en een dieper gevoel van zin in je leven; door de weggestopte of ongebruikte kanten van jezelf te erkennen, voelt je innerlijke leven minder versnipperd aan. Je ervaart meer samenhang en richting in wat je doet, ook al betekent dat niet dat alles in je hoofd voortaan rustig of harmonieus is, het geeft je wel een steviger fundament.

Uiteindelijk benadrukte Jung dat schaduwwerk leidt tot een veel realistischer beeld van wat het betekent om mens te zijn; wie zijn eigen Schaduw durft aan te kijken, raakt de illusie kwijt dat hij/zij innerlijk volkomen puur of zuiver is, maar krijgt daar een diep begrip voor de menselijke dubbelzinnigheid voor terug. Dit kan je blik op de wereld zachter maken doordat je leert om de complexiteit van het leven te verdragen zonder er direct voor weg te lopen.

De werkelijke waarde van schaduwwerk zit dus niet in wat het je allemaal belooft aan geluk, maar in wat het mogelijk maakt; een leven dat bewuster is, minder verscheurd en waarin je meer verantwoordelijkheid neemt voor wie je bent.

Verdere verdieping

Wie zich verder wil verdiepen in het werk van Carl Gustav Jung, doet er goed aan zijn oorspronkelijke teksten zelf te raadplegen. Jung’s denken laat zich niet volledig samenvatten in secundaire interpretaties; het wint aan nuance en diepte wanneer het in zijn eigen woorden wordt gelezen of beluisterd.

Een overzicht van zijn publicaties en beschikbare edities is te vinden via;

– Open Library:
https://openlibrary.org/authors/OL17370A/Carl_Gustav_Jung

Voor wie zijn werk liever in audioformaat verkent, zijn verschillende lezingen en uitgaven beschikbaar via;

– Audible:
https://www.audible.co.uk/author/C-G-Jung/B0034OBAE4

Het rechtstreeks bestuderen van Jung’s teksten maakt zichtbaar hoe zorgvuldig, gelaagd en veeleisend zijn benadering van de menselijke psyche daadwerkelijk is.

Er verandert op dit moment veel in hoe we omgaan met macht, angst, wie we zijn en wat we als de waarheid beschouwen. Als je naar de geschiedenis kijkt, zie je dat dit soort verschuivingen allesbehalve onschuldig zijn.

Radicalere ideeën over ‘orde handhaven’, ‘normaal doen’ en de ‘eigen nationale identiteit’ worden steeds populairder. Tegelijkertijd staan zaken als diversiteit, nuance en kennis van de geschiedenis steeds meer onder druk.

Veel dingen die nu worden gepresenteerd als logisch of begrijpelijk, zouden we tien, twintig of dertig jaar geleden nog als gevaarlijk of zorgwekkend hebben bestempeld. Alleen dat feit al is een reden om goed op te letten.

Ik vind het mijn taak, als bezorgde burger, om ook op dit soort actuele onderwerpen aan te kaarten, het zit niet in mijn karakter om de andere kant op te kijken. Ik zie dat de wereld momenteel flink verschuift naar een manier van denken en besturen die fascistische trekken heeft. Als we het beestje niet bij de naam durven noemen, lopen we het risico dat dit gedrag normaal wordt gevonden. Uiteindelijk staat daarmee ook de basis van onze eigen democratie op het spel.

Ik begrijp dat dit artikel voor sommige mensen misschien (weer) te lang, te politiek geladen, te ingewikkeld of te vergezocht is. Maar ik schrijf ook niet om het met iedereen eens te worden, ik schrijf om woorden te geven aan ontwikkelingen waar ik me oprecht grote zorgen over maak.

Er zijn manieren van doen waarvan we na de oorlog zeiden ‘dit nooit meer’. Juist daarom moeten we ze herkennen én benoemen voordat het te laat is.

Wat je met deze informatie doet, laat ik aan jou als lezer.

Wat is fascisme eigenlijk

Bij het woord fascisme denken de meeste mensen meestal aan Adolf Hitler, Benito Mussolini of Francisco Franco. We denken aan hun streng bestuurde landen, aan de verschrikkelijke, onmenselijke, dingen die daar zijn gebeurd en aan de enorme verwoesting die ze hebben veroorzaakt. Zij vormen in ons geheugen de ultieme voorbeelden van wat fascisme is.

Maar wat we bij deze leiders zagen, was niet hoe het fascisme begon, het was waar het uiteindelijk eindigde.

Fascisme begint namelijk niet vanuit het niets met beperken van vrijheid, schrappen van rechterlijke regels en wetten en macht, dictators of grootschalig geweld.

Nee, fascisme groeit heel langzaam door kleine veranderingen in hoe wij als mensen denken, hoe we praten, wat we normaal gaan vinden en wat we goedpraten en accepteren omdat het ‘nodig’ zou zijn.

Juist dat prille begin zien we vaak over het hoofd, omdat het niet lijkt op het fascisme dat we vanuit de geschiedenis kennen. Maar fascisme is niet een lijstje met vaste standpunten en het is ook geen scheldwoord voor mensen met wie je het oneens bent, ook al wordt het daar tegenwoordig vaak voor gebruikt.

Fascisme is een manier van politiek denken en doen; het ontstaat op het moment dat een grote groep mensen het gevoel krijgt dat ‘hun’ maatschappij, ‘hun’ cultuur, ‘hun’ waarden en ‘hun’ identiteit langzaam uit elkaar valt en onder druk staat.

De fascistische oplossing die dan wordt geboden, is een radicale wedergeboorte van het land. Daarbij wordt vaak verwezen naar een prachtig beeld van hoe het vroeger was; een tijd waarin alles overzichtelijk, netjes en ‘normaal’ was. Het maakt daarbij niet uit of dat verleden echt zo was, het dient vooral als een verhaal waar mensen hoop en houvast uit putten.

De groep is belangrijker dan de mens

In het fascistische denken is de groep altijd belangrijker dan het individu. Het gaat er niet om wat jij als mens nodig hebt, maar om wat zogenaamd goed is voor ‘het volk’, ‘het land’ of ‘onze cultuur’.

Wie daar niet in past, wordt als een probleem gezien. Dat kunnen minderheden zijn, maar ook mensen met een andere mening, een andere levensstijl of mensen die kritiek hebben op de machthebbers.

Zo wordt de wereld verdeeld in ‘wij’ en ‘zij’. De ‘ander’ wordt neergezet als een gevaarlijke vijand die tegelijkertijd zwak en minderwaardig is. Dat maakt het veel makkelijker om die groep (of groepen) de schuld te geven van alles wat er misgaat.

Een belangrijk onderdeel is het gevoel dat de ‘wij’ groep het slachtoffer is; fascistische bewegingen doen alsof ze hun bedreigde groep beschermen. Ze roepen dat ‘wij’ worden aangevallen, vernederd of dat de ‘anderen’ ‘onze’ plek innemen, zelfs als daar geen bewijs voor is.

Dit verhaal van slachtofferschap wordt gebruikt om harde maatregelen goed te praten en door te drukken. Alles is dan immers ‘zelfverdediging’ en zaken zoals vrijheden, rechten en democratische spelregels worden dan niet langer gezien als bescherming, maar als lastige hindernissen die ‘de vijand’ alleen maar helpen.

Daarom heeft fascisme een hekel aan de democratie zoals wij die kennen; vrijheid, gelijkheid en het feit dat we met veel verschillende mensen samenleven, worden gezien als zwakte.

Er is een verlangen naar een sterke leider die ‘eindelijk eens durft in te grijpen’, zonder dat rechters, het parlement of kritische journalisten in de weg zitten. De leider die zegt dat hij precies doet wat het volk wil, waardoor iedereen die het niet met hem eens is, direct een verrader van het volk wordt.

Emoties boven feiten

Fascisme werkt niet met logische feiten en argumenten, maar vooral met emoties; angst, boosheid, frustraties, haat, verlangen naar vroeger en trots zijn veel belangrijker dan feiten of logica.

De taal wordt vereenvoudigd of zelfs verdraaid; woorden zoals ‘vrijheid’ of ‘orde’ krijgen een heel andere betekenis dan in een normale rechtsstaat. Onderwijs, wetenschap en kunst worden gewantrouwd, omdat die juist kritische vragen stellen en verschillende kanten van een verhaal laten zien.

Het is belangrijk om te beseffen dat fascisme nooit van de ene op de andere dag verschijnt. Het groeit stap voor stap, vaak in tijden van crisis, waarin mensen zich onzeker voelen over hun geld, hun cultuur of de politiek.

De meeste mensen die erin meegaan, zien zichzelf echt niet als slecht, ze hebben juist het idee dat ze goed bezig zijn en hun gezin of hun land beschermen.

Dat is precies wat fascisme zo verleidelijk en gevaarlijk maakt; het verpakt het uitsluiten van anderen, het beperken van vrijheden en rechten en het grijpen van de macht als ‘zorgzaamheid’, ‘orde’ en ‘herstel’.

Als je fascisme op deze manier bekijkt, is het niet alleen iets uit geschiedenis. Je kunt het herkennen in de manier waarop mensen denken, praten en handelen, ook als er geen uniformen of geweld aan te pas komen.

Daarom moeten we fascisme niet alleen wegzetten als ‘extreemrechts’, maar het ook durven en leren zien als een menselijk patroon dat helaas altijd weer de kop op kan steken.

Waarom fascisme juist in onrustige tijden groeit

Het is belangrijk om te begrijpen dat fascisme niet zomaar uit de lucht komt vallen, het begint vaak bij een algemeen gedeeld gevoel dat de samenleving ontregeld is. Mensen maken zich zorgen over hun geld, ze voelen zich ongemakkelijk door culturele veranderingen, of ze hebben het idee dat de politiek vastloopt en geen enkel probleem meer echt oplost. In zo’n onrustige tijd verlangen mensen naar orde, structuur, een duidelijke koers.

Wat we vandaag de dag zien, is dat veel landen tegelijkertijd met meerdere crises te maken hebben. Geldzorgen, groeiende ongelijkheid, snelle technologische veranderingen, migratie, klimaatstress en een diep wantrouwen in de politiek versterken elkaar. Dit creëert precies de omstandigheden waarin autoritaire en uitsluitende denkbeelden aantrekkelijk worden.

In deze context winnen ook verhalen over nationale identiteit, orde en ‘normaal doen’ aan kracht. Ze bieden een gevoel van stabiliteit in een wereld die als chaotisch wordt ervaren.

Tegelijkertijd worden democratische waarden zoals pluraliteit, mensenrechten en onafhankelijke instituties steeds vaker weggezet als naïef, elitair of zelfs gevaarlijk.

Fascistische bewegingen blijven meestal ook vaag over hun economische plannen. In plaats van de complexe kloof tussen arm en rijk aan te pakken, wordt de onvrede gericht op culturele kwesties en zichtbare groepen en mensen. Dit verklaart waarom fascisme in de geschiedenis vaak kon rekenen op steun van de gevestigde machthebbers en rijke conservatieven. Het vormt namelijk geen (directe) bedreiging voor hun bezit, zolang zij zich maar scharen achter het nationale plan van de leider.

Toch is dit meestal een opportunistisch verstandshuwelijk, want de leider accepteert de steun van het grote geld zolang het nuttig is, maar schroomt uiteindelijk niet om diep in de economie in te grijpen als dat de machtspositie van de beweging versterkt. Het economische belang wordt altijd ondergeschikt gemaakt aan de ideologische controle.

Fascisme biedt in onrustige tijden dus geen structurele oplossingen, maar een gevoel van orde, betekenis en bescherming. Juist omdat dat gevoel begrijpelijk is, kan het zich zo makkelijk verspreiden.

Het gevaar zit niet alleen in extreme uitwassen, maar in het normaliseren van simplistische verklaringen en autoritaire reflexen als antwoord op complexe problemen.

De macht van ‘normaal’ en de verborgen taal van fascisme

Fascisme leunt zwaar op het claimen van wat ‘normaal’ zou zijn. Zaken zoals traditionele gezinsstructuren, man-vrouwverhoudingen, heteroseksualiteit en nationale trots worden niet gekoesterd als persoonlijke waarde, maar als de enige natuurlijke en gezonde manier van leven.

Het verschil met conservatisme is hier cruciaal, want waar conservatisme tradities wil behouden binnen de spelregels van de democratie, gebruikt fascisme ze als een politiek wapen om anderen buiten te sluiten. Alles wat afwijkt van het ‘normalen’ wordt direct gezien als iets dat de orde verstoort of zelfs bedreigt.

Dit verklaart de obsessie met thema’s als gender en seksualiteit; het doel is niet het beschermen van de traditie, maar het creëren van een vijandbeeld waar de achterban zich tegen kan verenigen.

Een belangrijk kenmerk is dat fascisme zichzelf (bijna) nooit fascisme noemt. Het gebruikt termen zoals orde, veiligheid, het aanpakken van corruptie, de bescherming van kinderen, vrijheid van meningsuiting of trots op je land. Deze termen worden heel bewust gekozen, maar ze hebben een eigen, afwijkende betekenis.

Vrijheid betekent in deze context vooral de vrijheid voor de machtigste groep, orde betekent het buitensluiten van iedereen die anders is en corruptie aanpakken gaat dan over het zuiveren van de cultuur in plaats van over machtsmisbruik of geld. Op die manier worden de waarden van de democratie misbruikt om diezelfde democratie van binnenuit kapot te maken.

Veel mensen die meegaan in dit fascistische denken zien zichzelf als redelijke, goede en zelfs zorgzame mensen. Ze geloven oprecht dat ze handelen uit liefde en zorg voor hun eigen omgeving en gemeenschap.

Juist daarom is fascisme geen ‘monster’ dat plotseling van buitenaf komt aanvallen; het is iets dat kan groeien vanuit reële en gewone zorgen, verlangens en angsten.

Het gevaar zit hem niet alleen in de extremen, maar juist in het feit dat we uitsluiting normaal gaan vinden, dat we gaan twijfelen aan het nut van verschillende meningen en dat we gaan verlangen naar een sterke macht die ‘eindelijk eens de bezem erdoor haalt’.

Wanneer je al deze lagen bij elkaar optelt, zie je dat fascisme meer is dan een politieke stroming of een moment uit de geschiedenis. Het is een proces dat draait om wie we zijn, waar we bang voor zijn, het versimpelen van de wereld en wie de macht heeft. Dat maakt het lastiger om te zien, maar tegelijkertijd veel belangrijker om het tijdig te herkennen.

De wereld van nu; een vruchtbare bodem

Overal ter wereld zien we een opkomende, sterke focus op nationalisme en het ‘eigen volk eerst’ denken.

Minderheden, migranten en de zogenaamde ‘linkse elite’ krijgen vaak als eerste de schuld. Maar de aanval gaat dieper, fascisme keert zich tegen elke elite die niet loyaal is aan de beweging.

Of het nu gaat om onafhankelijke rechters, kritische journalisten, de wetenschap of internationale instituties; zodra zij de macht van de leider controleren of nuanceren, worden ze weggezet als vijanden van het volk.

Het is belangrijk om te begrijpen dat dit niet betekent dat de wereld nu vol zit met dictators zoals we die van vroeger kennen. Maar het betekent wel dat veel landen wel op die weg zitten. We zien wereldwijd de eerste bouwstenen van fascisme; het normaal vinden van harde, agressieve en polariserende taal en een verandering in hoe we zelf praten en wat we inmiddels accepteren. Dat maakt het makkelijker om later stap voor stap onze vrijheden in te perken.

Het fascisme van nu komt zelden binnen met vlaggenvertoon en marsen op straat; het sluipt binnen via verkiezingen, de media, praatjes over ‘gezond verstand’ en de belofte van veiligheid en rust.

Technologie speelt hierbij een enorme rol; social media vergroot angst, boosheid, frustraties, haat en de verdeeldheid tussen groepen. Het zorgt ervoor dat we niet meer op een lijn zitten over wat de feiten zijn. Dat maakt mensen gevoeliger voor mooie verhalen, complottheorieën en sterke leiders die roepen; ‘let’s make this country great again’.

Dus ja, het is in mijn optiek volledig terecht om te zeggen dat we wereldwijd een fascistische trend zien, al is het wellicht geen letterlijke herhaling van de jaren dertig, maar een moderne versie van hetzelfde patroon.

Hoe fascisme begint te groeien

Fascisme begint (bijna) nooit met een politiek programma, maar met een verandering in wat we ‘acceptabel’ vinden om te zeggen. Het begint thuis aan de keukentafel, op social media, op werk, tijdens verjaardagen, in de sportkantine.

• De eerste stap is ontmenselijking via taal; het begint klein, door groepen mensen niet meer bij hun naam te noemen, maar als een ‘probleem’, een ‘vloedgolf’ of een ‘plaag’. Als je eenmaal went aan dit soort taal, verdwijnt langzaam het menselijke gezicht van de ander.

• De tweede stap is het wegwuiven van grenzen; wanneer een politicus of leider iets roept wat tien jaar geleden nog ondenkbaar was en we reageren met ‘hij zegt tenminste wat we denken’, dan is het zaadje geplant. Het overschrijden van de oude fatsoensnormen is dan niet langer meer een waarschuwingssignaal maar de, geaccepteerde, nieuwe norm.

• De derde stap is de gewenning; dit is het gevaarlijkste moment; als crisis en boosheid constant aanwezig zijn, verliezen ze hun urgentie. Wat voorheen choquerend en verontrustend was, wordt onderdeel van het dagelijkse nieuwsritme en roept nauwelijks nog reactie op.

Juist omdat deze stappen zo geleidelijk gaan, voelt het voor de burger niet als een revolutie, maar als ‘eindelijk weer orde op zaken stellen’. Je merkt pas dat de muren om je heen zijn opgetrokken als de deur al op slot zit. Het begint niet met een knal, maar met het langzaam doven van de kritische lampjes in ons eigen hoofd.

En het meest verraderlijke is dat fascisme in het begin altijd inspeelt op positieve emoties voor de eigen groep; zorgzaamheid, bescherming van de kinderen, liefde voor de eigen buurt. De uitsluiting van de ander wordt verpakt als een noodzakelijk middel om al dat moois te kunnen beschermen.

Het fascistische denken biedt hier dus de ultieme psychologische uitgang; ‘ik haat niemand, ik ben gewoon een realist die zijn eigen gezin, cultuur, land, nationaliteit, beschermt’.

Deze gedachte maakt de weg vrij voor een morele versimpeling; diversiteit voelt dan niet meer als verrijking, maar als een inbreuk op jouw rechtmatige plek. De morele wereld wordt klein en overzichtelijk; je bent voor ons of tegen ons. In die staat van zijn is een harde, autoritaire leider geen gevaar meer, maar een noodzakelijke bevrijder.

Samengevat; het begin van fascisme bij een individu groeit vooral vanuit

• een emotionele reactie op onzekerheid

• een sterk verlangen naar een groep en naar orde

• het zoeken naar een zondebok

• wantrouwen tegenover gelijkheid en verschillende meningen

• een hunkering naar een sterke leider en simpelheid

• een diep gevoel een slachtoffer te zijn

Wat ik momenteel waarneem aan fascistische propaganda in onze wereld

In onze huidige wereld is niet zozeer één land dat overduidelijk fascistisch is, maar propagandapatronen, die we historisch met fascisme associëren, worden inmiddels wel al breed en internationaal toegepast.

Wat we steeds vaker zien, is niet alleen het in twijfel trekken van democratische instituties, maar het doelbewust ondermijnen ervan. Verkiezingen en rechtspraak worden openlijk beschuldigd van fraude, manipulatie of politieke vooringenomenheid zodra ze de machtspositie van een leider of beweging bedreigen.

Daarnaast zie ik wereldwijd een agressieve aanval op de onafhankelijke pers en de wetenschap. Journalisten worden uitgemaakt voor leugenaars, vijanden van het volk of ‘slaven’ van de kwaadaardige elite. Wetenschappers, rechters en academici worden verdacht gemaakt zodra hun onderzoek of uitspraken de politiek niet goed uitkomen. Hierdoor ontstaat er niet een andere waarheid, maar een situatie waarin de waarheid zelf niet meer lijkt te bestaan.

Een ander sterk aanwezig element is het framen van minderheden en migranten als existentiële dreiging. Ze worden niet gezien als individuen, maar als een grote groep die ons land kapotmaakt, ons probeert te vervangen of onze cultuur vervuilt. Woorden als ‘invasie’, ‘omvolking’ of ‘ondergang van onze cultuur’ hoor je niet meer alleen in de uiterste hoeken, maar ook steeds vaker bij grote politieke leiders. Dit sluit direct aan bij fascistisch ‘wij-zij’ denken, waarin nationale identiteit wordt gedefinieerd door uitsluiting.

Wat mij ook zorgen baart, is het misbruik van de roep om ‘orde en veiligheid’. Protesten, activisme en kritiek uit de samenleving worden steeds vaker afgeschilderd als pure chaos of een bedreiging. Politieke leiders doen alsof zij de enigen zijn die ‘de orde kunnen herstellen’. Daarbij praten ze hardhandig ingrijpen goed als een ‘noodzakelijk kwaad’.

Ook zie ik een duidelijke obsessie met ‘normaal doen’ en de oude rangorde. Zaken als feminisme, de zichtbaarheid van de LGBTIQ+ gemeenschap en de strijd tegen racisme worden door leiders neergezet als een aanval op het gezin, de cultuur of de natuur. Gelijkheid wordt gepresenteerd als iets dat de boel verstoort, en ‘anders’ of ‘afwijkend’ zijn als iets gevaarlijks. Dit is niet zomaar een discussie over cultuur, maar een diep verzet tegen het idee dat iedereen vrij en gelijk is. Dit is precies wat we kennen van oude fascistische regimes.

Een ander terugkerend propagandistisch element is het constant benadrukken van het slachtofferschap van de dominante groep. Leiders praten namens ‘de gewone mensen’ die zogenaamd onderdrukt worden door elites, rechters, universiteiten of minderheden. Dit gevoel van slachtoffer zijn wordt heel emotioneel gebracht, ook al klopt het feitelijk vaak niet. Het wordt gebruikt als dekmantel om de democratische regels (zoals de macht van de rechter) af te breken, want elke tegenmacht wordt als een vijand gezien.

Wat al deze propaganda met elkaar verbindt, is dat ze niet vragen of je het ermee eens bent, het is vaak al genoeg dat de boodschap constant herhaald wordt.

Fascisme in deze vorm zegt nooit; ‘hallo, ik ben fascisme’, nee, het presenteert zich als noodzakelijk aanpakken, als een nodige correctie, of als ‘gezond verstand’ in een chaotische wereld.

Juist daarom vind ik dit zo zorgwekkend, niet omdat we overal al een dictatuur hebben, maar omdat de bodem wordt klaargemaakt voor een wereld waarin een harde, ondemocratische aanpak steeds logischer wordt gevonden.

De geschiedenis leert ons dat fascisme niet begint bij het verschrikkelijke einde, maar bij dit soort verschuivingen waarbij we steeds meer onrecht normaal gaan vinden. En precies dat zie ik vandaag op heel veel plekken tegelijkertijd weer gebeuren.

Een bruikbaar houvast bij alles wat ik schrijf, is de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als absolute ondergrens aan te houden. Deze verklaring is namelijk een minimale afspraak om machtsmisbruik en uitsluiting te begrenzen. Zodra politieke leiders of bewegingen beginnen te rommelen aan deze basisrechten is dat een duidelijke rode vlag.

Alles wat de ondergrens van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aantast, ook wanneer dat gebeurt in naam van veiligheid, orde of nationale eenheid, wijst op een autoritaire en potentieel fascistische verschuiving.

Waarom we niet moeten wachten tot het te laat is

Vaak herkennen we fascisme pas wanneer het al in zijn laatste fase zit, als de schade al is aangericht, rechten zijn afgepakt en er openlijk geweld wordt gebruikt. Maar als je pas op dat moment alarm slaat, ben je altijd te laat, het echte gevaar zit namelijk in het begin. Het zit in de kleine veranderingen die op het eerste gezicht logisch, begrijpelijk of zelfs nodig lijken.

Zolang we fascisme alleen beoordelen op de vreselijke eindresultaten, missen we de zaadjes die al veel eerder worden geplant.

Die zaadjes groeien niet zomaar uit het niets, fascisme begint bij individuen, bij mensen in tijden van grote onzekerheid en crisis.

Wanneer de wereld onoverzichtelijk wordt en de dingen waar je altijd op vertrouwde verdwijnen, worden we kwetsbaar, en dat is precies waarom onze huidige tijd zo gevaarlijk is.

We leven in een permanente crisis, of het nu gaat om geld, het klimaat, onze cultuur of de politiek. Die constante spanning zorgt ervoor dat mensen sneller ontvankelijker worden voor harder optreden en hardere grenzen en leiders die beloven dat zij ‘de orde wel even zullen herstellen’.

Juist in deze chaotische tijd is het belangrijker dan ooit om onze democratie actief te beschermen. Dat betekent meer dan alleen gaan stemmen of hopen dat de officiële instanties het wel oplossen. Het betekent ook dat we scherp moeten blijven op hoe we praten, denken en doen in ons dagelijks leven.

Fascistische ideeën komen niet met een waarschuwingslabel; veel mensen hebben oprecht niet eens in de gaten dat ze ideeën overnemen die fascistisch zijn, waarbij anderen uitsluiten, rechten en vrijheden inperken of uitgaan van één sterke machthebber de basis vormen.

Als we fascistisch gedrag, hoe klein het ook is, onbesproken laten omdat we geen zin hebben in gedoe of ruzie, helpen we onbedoeld mee om dat gedrag normaal te maken. Iemand aanspreken op wat hij of zij zegt hoeft niet in de vorm van een keihard oordeel of verwijt, maar als het aanreiken van een spiegel; dit is wat er in je woorden meespeelt.

Wat me in al die gesprekken, zowel op het internet als in het echt, telkens weer opvalt, is dat mensen elkaar vaak niet begrijpen. Dat onbegrip zorgt ervoor dat het leven met een trauma ontzettend eenzaam kan voelen.

Wat ik in dit artikel deel, is gebaseerd op mijn eigen ervaringen en de verhalen die anderen met mij hebben gedeeld. Het is geen compleet overzicht dat voor iedereen geldt; trauma ziet er namelijk bij iedereen anders uit. Het hangt af van wat je precies hebt meegemaakt, hoe je bent opgegroeid, hoeveel je kunt dragen en hoeveel steun je krijgt van anderen.

Toch zie ik in al die verschillende verhalen vaak dezelfde patronen en onderwerpen terugkomen. Die wil ik hier graag bespreken.

Dit artikel is geen handleiding en zeker geen excuus om je slecht te gedragen of over de grenzen van anderen heen te gaan. Dat ik probeer uit te leggen waar bepaald gedrag vandaan komt, betekent niet dat ik dat gedrag zomaar goedkeur; iedereen blijft verantwoordelijk voor zijn eigen acties, aan welke kant je ook staat.

Voordat ik de diepte in ga over de reacties die je vaak ziet bij mensen met trauma, wil ik eerst kijken naar wat er onder de oppervlakte speelt. Denk aan het gevecht met jezelf, de eenzaamheid, de gevoelens van schuld en schaamte en wat het met je doet als je omgeving je niet begrijpt.

Daarna zal ik, aan de hand van een afbeelding, stap voor stap proberen uit te leggen hoe mensen met een trauma kunnen reageren; wat er dan gebeurt in het lichaam, de gedachten en het zenuwstelsel. Ook geef ik tips over wat de mensen in hun omgeving mogelijk kunnen doen om hen te helpen.

Mijn hoop is dat dit zorgt voor meer begrip, niet alleen voor de mensen die zelf met een trauma worstelen, maar ook voor de mensen die van hen houden en hun best doen om hen bij te staan.

Waarom schaamte en schuldgevoel zo diep zitten

Voor veel mensen die een trauma hebben meegemaakt, zijn schuld en schaamte niet zomaar gevoelens die af en toe voorbij komen. Het zijn krachten die hun hele leven bepalen; hoe ze naar zichzelf kijken en hoe ze met anderen omgaan.

Dit komt vooral omdat zij zich heel erg bewust zijn van hoe ze kunnen reageren wanneer ze getriggerd worden en wat dat voor een effect heeft op de mensen om hen heen.

Als een trauma ontstaat in een situatie waarin je afhankelijk bent van anderen of waarin het onveilig is, leren je lichaam en geest dat je het gevaar niet kunt stoppen. Je grens aangeven, boos worden of verwachten dat iemand je beschermt, is op dat moment geen optie. Wat je wél kunt doen, is jezelf aanpassen; de sfeer bewaken, conflicten voorkomen en de verantwoordelijkheid op je nemen.

Je brein leert dan een les; als ik mezelf verander of corrigeer, loop ik minder risico. Verantwoordelijk zijn voor alles wordt zo een manier om te overleven.

Hierbij speelt schuldgevoel een bijzondere rol, want psychologisch gezien voelt ‘schuld’ namelijk veiliger dan ‘machteloosheid’. Denken dat het aan jou ligt, is makkelijker te verdragen dan accepteren dat iemand anders je pijn heeft gedaan of dat niemand je beschermde. Schuld geeft je het gevoel dat je nog invloed hebt; machteloosheid niet. Daarom nemen mensen de schuld op zich, vaak veel meer dan redelijk is.

Daar komt vaak nog een tweede soort schuldgevoel bij; mensen met trauma weten van zichzelf dat ze heftig kunnen reageren op bepaalde prikkels (triggers). Ze zien dat hun gedrag soms anders is dan wat mensen verwachten.

Ze merken dat hun humeur ineens kan omslaan, dat ze zich plotseling opsluiten of heel fel uit de hoek komen. Juist omdat ze dit van zichzelf weten, voelen ze zich extra schuldig.

Wanneer die reacties zorgen voor ruzie, frustratie of onbegrip, denken ze niet zelden; ik schiet tekort, ik ben een last voor anderen, ik kwets mensen zonder dat ik dat wil. Dit schuldgevoel komt niet voort uit onverschilligheid, maar juist uit liefde en betrokkenheid. Ze willen niemand pijn doen en doen daarom vreselijk hun best om hun reacties te onderdrukken of te compenseren.

Deze dubbele lading aan schuld is loodzwaar, want aan de ene kant is er het diepe geloof dat alles wat misgaat jouw fout is en aan de andere kant is er de wetenschap dat je triggers hebt die soms voor problemen zorgen, ook al wil je dat niet.

Dit spanningsveld is uitputtend, het zorgt ervoor dat je jezelf constant in de gaten houdt en alles wat je doet of zegt analyseert. Je hebt een ‘innerlijke criticus’ in je hoofd die nooit stil is en van daaruit groeit een diepe schaamte. Geen schaamte voor één foutje, maar het gevoel dat je als mens in je geheel niet deugt.

Je krijgt het gevoel dat je faalt als partner, als vriend(in), collega of als familielid. Door die schaamte durf je er niet meer over te praten, iets uitleggen voelt namelijk als jezelf verdedigen en dat roept weer twijfel en onbegrip op. Zo wordt zwijgen uiteindelijk ‘veiliger’ dan eerlijk vertellen hoe het met je gaat.

Eenzaam zijn terwijl er mensen om je heen zijn

De eenzaamheid die bij trauma hoort, gaat bijna nooit over het letterlijk alleen zijn. Veel mensen met een trauma hebben gewoon een partner, vrienden of een sociaal leven. Toch voelen ze diep vanbinnen een eenzaamheid die niet weggaat door simpelweg bij andere mensen te zijn.

Deze eenzaamheid ontstaat doordat ze keer op keer ervaren dat ze niet echt gezien, gehoord of begrepen worden. De pijn zit hem niet alleen in het trauma zelf, maar vooral in wat er gebeurt als ze die pijn proberen te delen met anderen.

Vaak proberen omstanders (onbedoeld) het verhaal van iemand met trauma ‘bij te sturen’. Reacties moeten liever niet te emotioneel zijn, niet te ingewikkeld en niet te heftig. Hierdoor krijgt de persoon met trauma het gevoel dat hij of zij een last is. Het voelt alsof je alleen welkom bent als je je verhaal beknopt en overzichtelijk houdt.

Veel mensen met trauma hebben het gevoel dat ze vanbinnen schreeuwen om gehoord te worden, terwijl de wereld om hen heen niets merkt. Zodra het verhaal te zwaar wordt of te lang duurt, haken mensen af.

In plaats van erkenning krijgen ze dan vaak discussies over of het wel echt zo erg was, of goedbedoelde adviezen waar ze niets aan hebben, of opmerkingen die het leed en de impact kleiner maken (de welbekende dooddoener; iedereen maakt wel eens wat mee).

Dit is niet alleen frustrerend, het is ook gevaarlijk voor herstel, het roept namelijk de oude pijn weer op; het gevoel dat je niet geloofd wordt of dat jij de schuld bent van de ongemakkelijke sfeer.

Omdat praten vaak meer pijn doet dan zwijgen, besluiten veel mensen om hun mond te houden, om zo zichzelf te beschermen. Er ontstaat een ‘innerlijke gevangenis’; ze zijn wel aanwezig maar vanbinnen blijven ze moederziel alleen met hun echte gevoelens.

Deze eenzaamheid heeft ook invloed op hoe iemand de tijd beleeft. Voor de meeste mensen stroomt het leven logisch vooruit, maar voor iemand met trauma is de wereld een reeks losse momenten die telkens opnieuw gecheckt moeten worden op veiligheid.

Plannen maken of simpelweg vertrouwen op de toekomst is daardoor heel moeilijk. Je krijgt het gevoel dat je ‘buiten de gewone wereld’ staat. Terwijl anderen (ogenschijnlijk) zorgeloos vooruitgaan, sta jij altijd een beetje aan de zijlijn of loop je achter de feiten aan. Dat maakt de kloof met de rest van de wereld nog groter.

Van de binnenwereld naar wat we buitenaf zien

Alles wat ik tot nu toe heb beschreven, gebeurt diep vanbinnen; het heeft betrekking op overleven, diepe schaamte, schuldgevoelens en een eenzaamheid die je aan de buitenkant meestal niet ziet. Maar al die gevoelens blijven niet binnenin zitten, nee, ze komen uiteindelijk altijd naar buiten in de vorm van gedrag, reacties en vaste patronen.

En dat is precies waar de omgeving vaak in de war raakt. Voor een buitenstaander lijken het losse, onvoorspelbare momenten; iemand reageert ineens heel emotioneel, trekt zich plotseling terug, wordt heel gespannen of wil alles krampachtig onder controle houden.

Voor de omgeving lijkt dit gedrag misschien vreemd of overdreven, maar in werkelijkheid zijn dit uitingen van een systeem dat overbelast is. Maar lichaam en geest proberen wanhopig de innerlijke druk en de spanning van het trauma te reguleren.

In de volgende delen ga ik dieper in op de punten vanuit onderstaande afbeelding.

Zie deze punten niet als een simpele checklist of een verklaring voor alles wat er gebeurt. Ze zijn bedoeld om je te helpen begrijpen waar het gedrag vandaan kan komen. Als je de achtergrond kent, is het makkelijker om met de situatie om te gaan.

Waarom het lijkt alsof iemand ‘in het verleden blijft hangen’

Voor de omgeving lijkt het vaak alsof iemand oude koeien uit de sloot blijft halen. De gebeurtenis is misschien al jaren geleden, maar het komt telkens weer ter sprake. Omstanders denken dan al snel; ‘je leeft nu, het is voorbij’, of ‘je moet het nu echt een plekje geven’. Soms denken mensen zelfs dat iemand gewoon niet hard genoeg zijn best doet om vooruit te kijken.

Bij trauma zit de herinnering zit niet alleen in het hoofd, maar ook in het lijf, zodra er in het nu iets gebeurt dat ook maar een béétje lijkt op de situatie van vroeger, reageert het lichaam alsof het nu weer gebeurt. Dat is geen bewuste keuze of ‘onwil’, maar een automatische reactie van het lijf om te overleven.

Het belangrijkste is dat je beseft dat iemand niet vrijwillig terugdenkt aan vroeger, maar dat het verleden zich via het lichaam aan diegene opdringt. Begrip tonen betekent niet dat je alles maar goed hoeft te vinden; je mag nog steeds je eigen grenzen aangeven. Wat vooral helpt, is stoppen met de gedachte dat de ander overdrijft, drama maakt of niet vooruit wil.

Reacties zijn niet overdreven, het lichaam staat op scherp

De reactie van iemand met trauma lijkt voor de buitenwereld vaak veel te heftig voor wat er aan de hand is. Iemand raakt bijvoorbeeld volledig in paniek, wordt ontzettend boos of klapt helemaal dicht door iets wat voor een ander heel klein of onschuldig lijkt. Omstanders vinden dit al snel ‘overdreven’ of vinden dat iemand zich ‘onnodig druk maakt’.

Het lichaam reageert echter op zo’n moment niet op wat er echt gebeurt, maar op wat het herkent als mogelijk gevaar en stresshormonen nemen het stuur volledig over. Het deel van de hersenen waarmee je logisch kunt nadenken, wordt tijdelijk uitgeschakeld. Het lichaam schiet direct in de overlevingsstand; vechten, vluchten, pleasen of bevriezen. Dit is geen keuze, maar pure biologie.

Het helpt als je de heftige reactie ziet als een alarmsignaal van het lichaam en niet als een bewuste overdrijving van de situatie. Tijdens de piek werken correcties of zeggen dat het ‘wel meevalt’ meestal niet. Wat wel kan helpen, is eenvoudige, concrete geruststelling door aanwezigheid en duidelijkheid. Inhoudelijk bespreken of begrenzen kan later.

Het lichaam scant continu op gevaar

Wanneer iemand altijd op zijn hoede, gespannen of alert lijkt te zijn, kan dat voor de omgeving soms overkomen als achterdocht of controle drang. Mensen denken dan; ‘waarom zoek je overal wat achter’, of ‘vertrouw je me niet’.

Altijd op je hoede, gespannen of alert zijn noemen we hypervigilantie (overmatige waakzaamheid); het zenuwstelsel heeft geleerd dat het van levensbelang is om dreiging heel vroeg te herkennen. Het lichaam scant daarom continu de omgeving, dit gebeurt volledig automatisch en kost ontzettend veel energie. Het is geen gebrek aan vertrouwen in de ander, maar het gevolg van een ‘alarmsysteem’ dat altijd op stand-by staat.

Het is belangrijk om dit gedrag niet persoonlijk op te vatten. Het is geen motie van wantrouwen tegen jou. Wat op zulke momenten het beste werkt, is duidelijkheid en voorspelbaarheid; doe wat je zegt en wees eerlijk in je gedrag. Dat geeft meer rust dan wanneer je jezelf gaat verdedigen of uitgebreid gaat uitleggen dat de ander het ‘verkeerd ziet’.

Terugtrekken of afsluiten is vaak een reactie op overbelasting

Wanneer iemand ineens stil valt, niet meer reageert (op appjes) of zich letterlijk en figuurlijk terugtrekt in zijn eigen schulp kan dit voor de omgeving voelen als een koude douche. Mensen vatten dit op als afwijzing of desinteresse en denken; ‘waarom doe je zo afstandelijk, of ‘je bent er emotioneel helemaal niet voor me’.

Wanneer er te veel prikkels, emoties of spanningen binnenkomen, kan het zenuwstelsel van iemand met trauma simpelweg ‘op zwart’ gaan, dit noemen we een shut down of bevriezing. Op dat moment is het brein zo overbelast dat nadenken, voelen en praten simpelweg niet meer lukken, het systeem trekt aan de noodrem. Dit is geen bewuste keuze om de ander te negeren, maar een automatische reactie van het lichaam om te voorkomen dat de stoppen volledig doorslaan.

Het is cruciaal om dit gedrag niet te zien als een aanval op de relatie, maar als een teken dat de emmer van de ander overloopt. Druk uitoefenen (zeg dan wat!) werkt op zo’n moment averechts; het vergroot de stress alleen maar. Wat wel helpt, is de ander de ruimte geven om weer ‘bij te komen’. Het werkt veel beter om op een rustig moment (wanneer het weer goed gaat) afspraken te maken over wat jullie doen als dit gebeurt, in plaats van een gesprek te forceren op het moment dat de ander ‘op slot’ zit.

Behoefte aan controle gaat vaak over voorspelbaarheid

Wanneer iemand ontzettend veel vragen stelt, precies wil weten hoe de dag eruitziet of compleet van slag raakt als plannen op het laatste moment veranderen, kan dit voor de omgeving overkomen als bemoeizucht of starheid. Mensen denken dan; ‘waarom moet alles altijd op jouw manier’, of ‘wees eens wat flexibeler’.

Maar in de wereld van iemand met trauma staat onvoorspelbaarheid meestal gelijk aan gevaar. De behoefte om te weten waar men aan toe is, gaat dus niet over de baas willen spelen of macht uitoefenen over anderen. Het is een manier om de innerlijke storm van stress en angst een beetje te temperen. Weten wat er gaat gebeuren, geeft het lichaam het signaal dat het veilig is.

Het helpt enorm als je die vragen en die behoefte aan duidelijkheid ziet als een manier om stress te verlagen, in plaats van een poging om jou te controleren. Door vooraf duidelijk te zijn en veranderingen op tijd aan te geven, kun je heel veel onnodige spanning bij de ander voorkomen. Dit betekent natuurlijk niet dat alles in beton gegoten moet zijn of dat jij je in alles moet aanpassen. Maar een beetje extra voorspelbaarheid kan voor iemand met trauma het verschil maken tussen een rustige dag en een dag vol paniek.

Een kleine aanleiding kan een grote reactie geven omdat het lichaam patronen herkent

Wanneer iemand een enorme emotionele uitbarsting krijgt of volledig van slag raakt door iets kleins, kan dit voor een buitenstaander onbegrijpelijk zijn. Je denkt al snel; ‘waarom doe je zo heftig, er is toch helemaal niets aan de hand’. Het lijkt alsof de reactie totaal niet past bij wat er zojuist is gebeurd.

Maar het lichaam reageert op dat moment niet op wat er nu gebeurt, maar op wat het herkent van vroeger. Triggers werken als een soort snelkoppeling in de hersenen; één klein detail, kan al genoeg zijn om een oud overlevingspatroon te activeren. Die lichamelijke reactie is er al voordat de persoon er ook maar over kan nadenken. De enorme intensiteit van de emotie komt dus niet door de situatie in het nu, maar door alle opgestapelde pijn van vroeger die in één klap naar boven komt.

Het helpt enorm als je het verschil ziet tussen de aanleiding (dat kleine ‘dingetje’ in het nu) en de oorzaak (de diepe wond van vroeger). Terwijl iemand midden in zo’n heftige reactie zit, heeft het geen zin om uit te leggen dat je het ‘niet zo bedoelde’, het lichaam staat namelijk in de alarmstand en luistert niet naar logica. Het enige wat op dat moment werkt, is helpen om weer rustig te worden en de spanning te laten zakken. Pas als de storm is gaan liggen, kun je samen bespreken wat er precies gebeurde en waarom dat ene kleine ding zo’n impact had.

Heling betekent niet dat reacties verdwijnen, maar dat regulatie mogelijker wordt

Veel mensen verwachten dat trauma op een gegeven moment ‘verwerkt’ is en dat het daarna geen invloed meer mag of zal hebben. Als iemand na een lange tijd toch weer heftig reageert, denkt de omgeving vaak; ‘nu weten we het wel’, of ‘je bent er blijkbaar nog steeds niet overheen’. Het wordt gezien als een gebrek aan vooruitgang.

Trauma kun je niet simpelweg wissen uit je geheugen of je lijf, het blijft letterlijk opgeslagen in je zenuwstelsel. Heling betekent niet dat de pijn verdwijnt, maar dat je lichaam langzaam leert om het verschil te zien tussen ‘toen’ (het gevaar van vroeger) en ‘nu’ (de veiligheid van dit moment). Dit proces gaat nooit in een rechte lijn omhoog. Een terugval, een periode waarin je sneller van slag bent of opnieuw geraakt worden door een trigger, hoort er simpelweg bij. Het betekent absoluut niet dat je hebt gefaald of dat de therapie niet werkt; het is onderdeel van hoe het lichaam leert.

Het helpt als je stopt met herstel te meten aan de hand van de vraag; ‘zijn de reacties al weg’, kijk liever naar hoe iemand met die reacties omgaat en hoe snel diegene weer tot rust kan komen. Verwachten dat iemand op een dag helemaal ‘klaar’ is met zijn trauma, zorgt alleen maar voor extra druk en schaamte. Natuurlijk blijft iedereen verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag, maar echt herstel heeft tijd en realistische verwachtingen nodig van zowel de persoon zelf als de omgeving.

Niet ‘te gevoelig’, maar een zenuwstelsel dat te fijn is afgesteld

Wanneer iemand snel overstuur raakt door harde geluiden, een aanraking, felle emoties of een gespannen sfeer, kan dat voor de omgeving uitzien als ‘overgevoelig’ of ‘niet weerbaar genoeg’. Mensen denken dan; ‘je moet een dikkere huid krijgen’, of ‘je laat je wel heel snel uit het veld slaan’.

Maar door een trauma staat het zenuwstelsel eigenlijk te ‘fijngevoelig’ afgesteld en hierdoor komen prikkels veel sneller en harder binnen dan bij anderen. Het is dus geen eigenschap van je karakter of een vorm van zwakte, maar een aanpassing in je hersenen en zenuwen om jezelf te beschermen. Je biologie staat simpelweg op ‘super-ontvangst’.

Het helpt om deze gevoeligheid te zien als een lichamelijk gevolg van het trauma, en niet als een tekortkoming. Even rust nemen of prikkels vermijden is geen luxe, maar bittere noodzaak om weer te kunnen functioneren. Tegelijkertijd is het niet de bedoeling om alles maar te vermijden; het doel is het vinden van een balans waarin je jezelf veilig voelt zonder volledig opgesloten te raken.

Behoefte aan bevestiging is vaak een veiligheidscheck, geen afhankelijkheid

Wanneer iemand voortdurend vraagt of wilt weten of alles wel goed is, hoe de ander zich voelt, of dat diegene misschien boos is, kan dit voor de omgeving al snel overkomen als onzeker, claimend of ‘behoeftig’. Mensen denken dan; ‘waarom heb je steeds die bevestiging nodig’, of ‘je bent wel erg afhankelijk van mij of van wat ik van je vind’.

Maar bij trauma is veiligheid vaak iets geweest dat zomaar ineens kon verdwijnen. Het zenuwstelsel heeft daardoor geleerd om constant te controleren of de verbinding met de ander nog wel goed zit. Vooral als het emotioneel spannend of heel intiem wordt, schiet de behoefte om te ‘checken’ omhoog. Het is dus geen gebrek aan zelfstandigheid, maar een automatische reactie van een systeem dat heeft geleerd dat veiligheid heel onvoorspelbaar kan zijn.

Het helpt om die vraag om bevestiging te zien als een korte ‘veiligheidscheck’ van het lichaam en niet als een dieper tekort in iemands persoonlijkheid. Als je duidelijk bent in je communicatie en voorspelbaar bent in je gedrag, geef je het zenuwstelsel van de ander rust. Hierdoor neemt de noodzaak om te checken vaak vanzelf af. Natuurlijk blijven grenzen ook hier belangrijk; bevestiging geven betekent niet dat jij voortaan de volledige verantwoordelijkheid voor iemands gevoel van veiligheid op je hoeft te nemen.

De onzichtbare last van trauma

Wat ik in dit artikel heb beschreven, gaat over veel meer dan alleen gedrag of reacties. Het gaat over wat het met een mens doet wanneer hij of zij zich lange tijd niet gezien, gehoord of begrepen voelt. Het gaat over de diepe eenzaamheid die kan ontstaan binnen relaties, precies op de plek waar je eigenlijk steun en nabijheid zou verwachten. Schuld en schaamte nestelen zich diep in iemand wanneer diegene merkt dat er voor zijn of haar echte binnenwereld eigenlijk geen plek is.

Voor veel mensen met een trauma is de zwaarste last niet alleen wat er vroeger is gebeurd; de echte zwaarte zit hem ook in het feit dat ze die pijn daarna veelal alleen moeten blijven dragen.

De punten die ik in dit artikel hebben besproken, zoals het scannen op gevaar, het afsluiten of de behoefte aan controle, staan niet op zichzelf. Ze horen bij de eenzaamheid en de constante bewaking van jezelf. Wie alleen naar het gedrag kijkt, ziet maar een klein stukje van de hele puzzel.

Tegelijkertijd blijft eigen verantwoordelijkheid altijd bestaan; trauma verklaart waarom iemand heftig reageert, maar het is geen vrijbrief om grenzen te negeren of anderen schade te berokkenen. Begrip voor de binnenwereld en verantwoordelijkheid voor je gedrag kunnen prima naast elkaar bestaan. Maar dat lukt alleen als we ook durven te erkennen hoe pijnlijk onbegrip kan zijn.

Tot slot vind ik het belangrijk om te erkennen dat leven met iemand die een trauma draagt, ook voor de directe omgeving een behoorlijke opgave kan zijn, zeker wanneer het trauma nog vers is.

Je bent niet alleen een partner, vriend of collega; je bent vaak ook de schokdemper van de emoties van de ander. Dat kan leiden tot emotionele uitputting.

Zelfzorg voor de naaste is geen egoïsme, maar een voorwaarde om de steun vol te kunnen houden. Dit betekent; erken je eigen onmacht, bewaak je eigen batterij en zoek je eigen steun, want ook jij hebt mensen nodig bij wie je je verhaal kwijt kunt.

Identiteit is een complex samenspel van persoonlijke kenmerken, overtuigingen, waarden, ervaringen en hoe je je presenteert en gezien wordt door anderen. Het is constant in ontwikkeling en wordt gevormd door je achtergrond (familie, cultuur), je acties (werk, hobby’s), je karakter, en hoe je denkt en voelt, wat je helpt keuzes te maken en zelfvertrouwen op te bouwen.

Authenticiteit gaat over echtheid, oprechtheid en trouw zijn aan jezelf, je eigen waarden en overtuigingen, los van externe druk of verwachtingen. Het draait om jezelf laten zien zoals je bent, met je sterke en zwakke kanten en handelen vanuit je innerlijke zelf.

Dit artikel gaat over het onderscheid tussen een aangeleerde identiteit en een authentiek innerlijk kompas. Het laat zien hoe uitputting en zelfverlies ontstaan wanneer ratio de leiding neemt over dat kompas, en waarom het nodig is om de verhouding te herstellen: het innerlijke kompas als richtinggevend, de ratio als ondersteunend.

Het is een pleidooi voor trouw blijven aan wat innerlijk klopt, ook wanneer dat botst met sociale verwachtingen of opgelegde rollen, omdat authenticiteit nodig is om op de lange termijn te functioneren zonder roofbouw op jezelf te plegen.

Identiteit als aanpassing

Ik schrijf vaker dat ik geen sterke identiteit heb ontwikkeld en dat klopt, maar het is niet het hele verhaal.

Wat ik niet heb ontwikkeld, is een vrij gevormde identiteit, wat ik wel heb ontwikkeld, is een identiteit die zich richtte op de ander; op afstemming, op vermijding van conflict, op functioneren binnen wat acceptabel werd geacht.

Dat maakt mijn identiteit niet zwak, maar relationeel en contextafhankelijk, ze was opgebouwd rond de buitenwereld, niet rond mijzelf.

Mijn authenticiteit was er altijd al, maar kreeg lange tijd weinig ruimte. Mijn hooggevoeligheid en autisme werden niet (h-)erkend, waardoor mijn reacties, grenzen en behoeften vaak als lastig of overdreven werden gezien. Wat voor mij logisch en noodzakelijk was, botste met wat als normaal werd beschouwd en de boodschap was impliciet maar duidelijk; pas je aan.

Dat heb ik ook gedaan, niet door mijn innerlijke kompas los te laten, maar door het te onderdrukken. Ik bleef vanbinnen voelen wat klopte en wat niet, maar ik leerde dat gevoel weg te duwen, te relativeren en te vertalen naar wat wel acceptabel was voor anderen en dat hielp me om te functioneren. Maar wat lange tijd werkte als overlevingsstrategie, bleef niet zonder gevolgen.

Schade ontstaat wanneer deze situatie langdurig aanhoudt; wanneer de identiteit, die nodig is om te functioneren, structureel iets anders vraagt dan de richting die het innerlijke kompas aangeeft.

Dan ontstaat vervreemding, soms door afstand tot het lichaam, soms door emotionele afvlakking, soms door lichamelijke klachten die geen duidelijke oorzaak lijken te hebben. Hoe dan ook, lichaam en geest zoeken altijd naar manieren om gehoord te worden.

Daar komt nog iets bij, dat identiteit wordt vaak verward met ego, met zichtbaar zijn, uniek zijn, ergens voor staan. Ja, dat kan inderdaad een sterke identiteit opleveren, maar zegt niets over authenticiteit.

Je kunt perfect voldoen aan het beeld (de identiteit) dat je van jezelf hebt opgebouwd, en ondertussen structureel over je eigen grenzen gaan. In dat geval klopt de buitenkant, maar niet de binnenkant.

Misschien is dit het scherpste onderscheid; identiteit is vorm, authenticiteit is richting. Veel mensen worstelen met hun identiteit, maar ervaren daarin wel (enige mate van) keuzevrijheid. In mijn geval was de identiteit grotendeels gevormd door de buitenwereld. Mijn innerlijke kompas niet, dat heb ik bewust afgeschermd en beschermd, juist omdat ik niet de vrijheid had om het in een eigen vorm te gieten.

Wat mijn ervaring me heeft geleerd, is dat authenticiteit niet begint bij jezelf definiëren of spiegelen aan anderen, maar bij luisteren. Niet bij de vraag wie ben ik, maar bij de vraag wat voelt hier werkelijk goed, en wat niet.

Wanneer ratio het overneemt

Ratio speelt in mijn leven een grotere rol dan alleen nadenken en afwegen, het is een overlevingsinstrument; Wanneer mijn innerlijke kompas zegt dat iets niet klopt, kan mijn verstand dat lange tijd verklaren, uitstellen of wegredeneren.

Dat werkt vooral goed als je snel denkt en verbanden kunt leggen, dan kun je alles logisch maken; je kunt uitleggen waarom iets ‘nu niet kan’, waarom het ‘meevalt’, waarom het ‘erbij hoort’. Zo hoeft het signaal van je kompas niet gevolgd te worden, het wordt ingekapseld in redeneringen. En nee, dat is geen domheid, maar een verfijnde vorm van zelfonderdrukking.

Daar zit een belangrijke nuance; wat ‘logisch’ heet, is lang niet altijd je eigen logica. Vaak fungeert ratio als een tolk; het vertaalt sociale verwachtingen, onuitgesproken regels, emoties en onlogische normen van buitenaf naar iets wat hanteerbaar lijkt.

Ook wanneer die vertaling niet klopt met wat je innerlijk ervaart, ratio zorgt ervoor dat je kunt functioneren in een wereld die voor jou van nature niet vanzelfsprekend is.

Dat heeft een prijs, voor mij voelt het alsof ik voortdurend iets tegenhoud, niet één keer, maar continu; ik moet mijn reacties bijstellen, mijn impulsen remmen, mijn grenzen overschrijven. Gedragskundig gezien is dit een zware taak, het onderdrukken van natuurlijke signalen vraagt enorme inspanning van het brein, het is geen rust, maar voortdurende beheersing.

Daarom is het ook geen gebrek aan wilskracht wanneer het misgaat, integendeel, het is juist een overschot aan wilskracht, dat weet ik nu.

Jarenlang heb ik mezelf met discipline en doorzettingsvermogen gedwongen om door te gaan tegen mijn eigen kompas in. Dat lukt een tijd, soms zelfs verrassend lang, maar lichaam en geest houden een rekening bij.

Op een gegeven moment beginnen lichaam en geest tegen te stribbelen. Eerst subtiel, zoals sneller moe zijn dan normaal, prikkelbaarder reageren, slechter slapen, minder ruimte in het hoofd, moeite hebben om dingen vast te houden of af te maken.

Het kost veel meer moeite om hetzelfde te blijven doen en als het negeren van het innerlijke kompas aanhoudt, worden de signalen duidelijker; meer lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak, emotionele ontregeling, wegvallen van concentratie, uitval (op werk of in het dagelijks leven).

Wat eerst nog te compenseren was, lukt dan niet meer. Het is het punt waarop de belasting te groot is geworden, de voortdurende spanning tussen wat moet en wat is, eist zijn tol en je systeem trekt aan de noodrem,

Achteraf gezien is dat moment ook een kantelpunt, hoe wrang het ook voelt; het lichaam dwingt af wat het verstand blijft uitstellen.

Misschien is de kern dat ratio is een uitstekend instrument is om te navigeren; het kan plannen, inschatten, vertalen en bijsturen, maar het is ongeschikt om de koers te bepalen. Dat is de taak van het innerlijke kompas en in mijn leven zijn die rollen lange tijd omgedraaid geweest, en niet zonder gevolgen.

Energieverlies en lichamelijk verzet

Het energieverlies dat ontstaat wanneer ik tegen mijn innerlijke kompas in leef, is geen vaag gevoel, het is een langzaam lek; mijn energie verdwijnt niet door wat ik doe, maar door wat ik voortdurend moet tegenhouden.

Dat tegenhouden betekent dat mijn brein continu bezig is met corrigeren en dat is zwaarder dan handelen. Van buitenaf is dat nauwelijks zichtbaar, maar ik kan een dag hebben waarin ik weinig heb gedaan en toch volledig uitgeput zijn omdat mijn energie is opgegaan aan interne ordehandhaving.

Dit verklaart ook waarom motivatie zo fragiel wordt, wanneer ik langdurig tegen mijn kompas in leef, stopt mijn brein met belonen; het dopaminesysteem haakt af.

Inspanning levert nagenoeg niets meer op, behalve nog meer inspanning en wat dan overblijft is functioneren op moeten, op angst, op discipline, op gehoorzaamheid.

Vaak wordt dit van buitenaf verkeerd begrepen, dan lijkt het alsof iemand het opgeeft, minder veerkracht heeft, of simpelweg moe is, maar in werkelijkheid is het omgekeerde waar.

Dit energieverlies ontstaat juist door een overschot aan doorzettingsvermogen; door jarenlang volhouden wat eigenlijk niet vol te houden is. De uitputting is niet het begin van het probleem, maar het eindpunt van een lange marathon.

Belangrijk is ook dat dit energielek herstelt niet door rust alleen; slapen, pauze nemen of tijdelijk minder doen helpt wel tegen overbelasting, maar niet tegen innerlijke frictie. Zolang de richting niet klopt, blijft de lekkage bestaan, het systeem blijft energie verliezen, ook in rust. Herstel begint pas wanneer de voortdurende correctie afneemt, wanneer ratio en innerlijke kompas niet langer tegen elkaar in werken.

Voor mij is dit energieverlies een betrouwbaar waarschuwingssignaal geworden; waar langdurig energie weglekt, klopt er iets fundamenteel niet. Dat laat zich niet oplossen met betere argumenten of nog meer discipline, het vraagt erkenning van wat al die tijd genegeerd is; de innerlijke signalen die steeds zijn weggeduwd.

Geen keuze, maar een grens

Voor mensen zoals ik, met autisme en een hoge gevoeligheid, zijn bepaalde sociale, emotionele en sensorische belastingen niet neutraal, ze zijn toxisch voor het zenuwstelsel.

Dat is geen kwestie van mening, karakter of discipline; het is biologie. Net zoals iemand met een allergie niet kan besluiten om een stof wél te verdragen, kan ik niet onbeperkt blijven functioneren in omstandigheden die structureel tegen mijn innerlijke kompas ingaan.

Het probleem is dat dit niet meteen zichtbaar is, ook niet voor mezelf, aanpassen lukt vaak juist heel goed, te goed, het is een reflex. Mijn lichaam gaat in een fawn-respons; conflict vermijden, spanningen dempen en doorgaan. Dat voelt als kiezen, maar het is in feite een gedwongen vorm van volhouden, de prijs wordt pas later betaald.

Elke afzonderlijke aanpassing lijkt wellicht klein, maar het lichaam registreert alles, en die microgrensoverschrijdingen stapelen zich op. De spreekwoordelijke emmer loopt niet over door de laatste druppel, maar door alles wat daarvoor nooit is afgevoerd.

Op een bepaald moment wordt een fysiologische grens bereikt en dan grijpt het lichaam in omdat doorgaan letterlijk schadelijk wordt. Vermoeidheid, pijn, uitval, cognitieve problemen zijn allemaal signalen dat de grens is overschreden. En ook voor mij geldt; wie niet horen wil, moet voelen…😐

Wat hierbij dus vaak gemist wordt, door de omgeving én door jezelf, is dat het innerlijke kompas al veel eerder signalen geeft. Het lichaam weet het al, alleen wordt er niet geluisterd, omdat redeneren en blijven functioneren voorrang krijgen. Zolang de klachten ‘handelbaar’ blijven, kunnen ze worden genegeerd. Pas wanneer het lichaam zichtbaar stopt, wordt erkend dat er iets fundamenteels niet klopt.

Dit is wat bedoeld wordt met ‘trouw blijven aan het innerlijke kompas’; handelen naar je eigen waarden, intuïtie en behoeften, in plaats van te voldoen aan verwachtingen van anderen.

Het gaat erom dat je jezelf niet volledig kwijtraakt in een manier van leven die vooral is ingericht op aanpassing.

Pijn en consequenties

Trouw blijven aan mijn innerlijke kompas beschermt me niet tegen pijn, dat heb ik nooit gedacht en dat suggereer ik hier ook niet.

Keuzes die voortkomen uit wat innerlijk klopt, kunnen verlies, teleurstelling en verdriet met zich meebrengen. Mensen kunnen afhaken, relaties kunnen veranderen of wegvallen, situaties kunnen drastisch veranderen, er kan verdriet ontstaan dat niet te vermijden is en die pijn is echt en soms intens.

Wat voor mij het verschil maakt, is niet of het pijn doet, maar wat voor pijn het is.

Er bestaat een pijn die hoort bij leven in overeenstemming met je innerlijke waarheid. Dat is pijn die ontstaat doordat je iets loslaat wat niet klopt, of doordat je kiest voor iets wat consequenties heeft. Die pijn is rauw, maar helder, ze heeft een oorzaak die je kunt aanwijzen, ze verandert en dooft uiteindelijk uit, je kunt erdoorheen gaan zonder jezelf kwijt te raken.

Daartegenover staat een andere pijn, die ontstaat wanneer je structureel tegen jezelf in leeft. Wanneer je je eigen signalen negeert, je grenzen overschrijdt en jezelf behandelt als iemand die moet functioneren in plaats van als iemand die leeft. Deze pijn is diffuus, ze laat zich niet goed benoemen, ze verdwijnt niet, maar sijpelt door alles heen. Het is geen verdriet, maar leegte en vervreemding.

Die vervreemding is het moment waarop je handelt vanuit wat nodig is, niet vanuit wat innerlijk klopt. Ratio helpt daar niet bij, integendeel, ‘verstandige’ keuzes kunnen de pijn verzachten, maar ze lossen haar niet op, ze verschuiven haar.

Aan de oppervlakte ‘heerst’ stabiliteit, in werk, in relaties, in structuur, terwijl vanbinnen het systeem voortdurend onder spanning staat en de tol die dat vraagt wordt zelden meegewogen, omdat hij onzichtbaar is, maar hij is reëel.

Daarom is dit geen verhaal over impulsief je gevoel volgen, het is ook geen pleidooi voor gemak, het is een afweging tussen twee soorten pijn. De ene is eindig, hoe zwaar ook, de andere is eindeloos, zolang je blijft doen alsof het wel gaat. Voor mij is dat onderscheid doorslaggevend.

Ik weet dat trouw blijven aan mijn innerlijke kompas consequenties heeft, ik zie ze, ik neem ze mee. Maar ik kies die prijs bewust boven de prijs van zelfverlies, niet omdat dat makkelijker is, maar omdat het leefbaar is; de pijn van trouw laat me intact, maar de pijn van zelfverloochening put me uit.

Authenticiteit garandeert geen geluk, geen harmonie en geen goedkeuring, wat ze wel biedt, is realiteitsbesef.

De plek van ratio; ondersteunend, maar niet leidend

Ratio is niet het probleem, je hebt het nodig, het helpt om te overzien, gas terug te nemen en te structureren.

Ratio ziet risico’s die het innerlijke kompas niet benoemt en herinnert aan grenzen die niet genegeerd kunnen worden. Zonder ratio zou handelen vanuit wat klopt onnodig destructief worden, en dat is niet waar dit artikel over gaat.

Het verschil zit in de rolverdeling; zodra de ratio de richting bepaalt, raakt het los van zijn functie; het gaat dan niet meer over ondersteunen, maar corrigeren, niet over nuanceren, maar overrulen.

In die positie wordt ratio steeds dwingender, omdat het iets probeert te beheersen wat zich niet laat beheersen; het innerlijke kompas, maar dat verdwijnt niet, het wordt iets wat voortdurend moet worden gecorrigeerd.

Wanneer ik die volgorde omdraai, verandert de dynamiek; het innerlijke kompas, datzelfde kompas waar ik eerder over schreef, mijn diepste en meest betrouwbare afstemming, geeft richting. Niet als impuls of verlangen, maar als een consistent signaal van wat kloppend is en wat niet.

Ratio sluit daarop aan, het vraagt niet langer ‘is dit verstandig volgens de buitenwereld’, maar ‘hoe kan ik hier vorm aan geven zonder mezelf te verliezen, zonder schade te vergroten, zonder over mijn eigen grenzen heen te gaan’.

In die opstelling ontstaat coherentie en dat verschil is cruciaal; gezondheid is niet de afwezigheid van spanning, maar de afwezigheid van innerlijke strijd. Je gezondheid is iets kwetsbaars maar bovenal iets kostbaars, je staat er zelden bij stil zolang lichaam en geest blijven meewerken.

Ik heb geen sluitend antwoord op de vraag wat altijd de juiste keuze is, dat antwoord zoek ik ook niet. Wat ik wel weet, is dat leven tegen mijn innerlijke kompas mij persoonlijk uiteindelijk meer kost dan het volgen ervan, ongeacht de uitkomst.

Authenticiteit betekent voor mij ook niet dat alles klopt, maar wel dat de richting klopt. Dat ik kan terugkijken op mijn keuzes en zeggen; dit kwam voort vanuit hetgeen er in mij leefde, niet vanuit hetgeen er van mij werd geëist en verwacht.

Dat onbegrip ontstaat meestal wanneer de ernst van een situatie wordt ingeschat aan de hand van de feiten. Er wordt gekeken naar wat er is gebeurd, in plaats van naar wat die situatie met iemand heeft gedaan.

Maar trauma omvat veel meer dan enkel de gebeurtenis zelf; het gaat om de blijvende ontregeling die ontstaat wanneer de emotionele verwerking stagneert.

Het alleen komen te staan zonder adequate opvang, bescherming of steun is vaak de doorslaggevende factor of een gebeurtenis een blijvend trauma wordt of niet.

Hoe vol je ‘emmer’ op dat moment al is door eerdere ervaringen, speelt daarbij ook een grote rol.

Je kunt twee mensen in exact dezelfde situatie plaatsen, maar de uitkomst kan radicaal verschillen, afhankelijk van de veiligheid die er direct ná de gebeurtenis is. Als de impact groter is dan wat je op dat moment aankunt, blijft er binnenin je een soort alarm afgaan dat niet meer stopt. Dit uit zich niet alleen in angst, maar vaak ook in een constante alertheid, uitputting of juist een verlamd en verdoofd gevoel.

Die blijvende impact is geen bewuste keuze, het is niet zo dat de persoon moedwillig in het verleden blijft hangen, vastzit of weigert verder te gaan met het leven. Het is een onwillekeurige, biologische reactie van het zenuwstelsel op overweldigende stress, het lichaam blijft (onbewust) in de overlevingsstand staan.

Kortom, trauma is de reactie van lichaam en geest op een onveilige situatie waarin de draagkracht werd overschreden en de noodzakelijke externe steun ontbrak.

Ik deel dit artikel vanuit mijn eigen ervaringen, niet om mijn pijn te meten met die van een ander of om te doen alsof wat ik heb meegemaakt erger is. Nee, ik schrijf omdat ik weet hoe zwaar het is als je een ingrijpende gebeurtenis (bijna) helemaal in je eentje moet verwerken.

Wanneer er geen veilige plek en opvang voor je is, wanneer mensen je niet geloven, of wanneer je het gevoel krijgt dat je gewoon moet ‘stoppen met zeuren en door moet gaan’, wordt de last nog vele malen groter. Er ontstaat dan vaak een diepe schaamte die je nog verder isoleert.

Dat helemaal alleen moeten dragen kost ongelooflijk veel kracht en moed, maar het zorgt er ook voor dat je je ontzettend eenzaam en niet gehoord voelt.

Woord vooraf

Met dit artikel ben ik niet op zoek naar medelijden en ik vraag ook niet of iedereen het met me eens is. Het is verder niet mijn bedoeling dat iedereen mijn ervaringen als even zwaar beschouwt of zichzelf precies herkent in wat ik hier schrijf.

Waar het mij om gaat, is dat er ruimte komt voor het feit dat we allemaal anders zijn; ik hoop op het besef dat eenzelfde gebeurtenis voor de één heel anders kan binnenkomen dan voor de ander.

Hoe iemand iets beleeft, hangt namelijk af van de context; in welke situatie zat je, hoeveel kon je op dat moment hebben en waren er mensen om je op te vangen?

Je hoeft dat verschil niet eens volledig te begrijpen of te kunnen verklaren om het toch als de waarheid van die ander te kunnen accepteren.

Ik heb dit ook niet geschreven om met de vinger naar anderen te wijzen of om in een slachtofferrol te kruipen. Ik probeer simpelweg woorden te geven aan de gevoelens en reacties die je van de buitenkant vaak niet ziet. Dat is lastig, omdat trauma zich niet laat vangen in een rijtje feiten, je kunt de binnenwereld van de één niet vergelijken met de buitenkant van de ander.

Ik wil dan ook geen discussie over welke gebeurtenis ‘het ergste’ is, want elk trauma is een persoonlijke aanslag op je leven. Waar ik wel op hoop, is oprechte aandacht voor wat zulke gebeurtenissen met een mens kunnen doen en hoe het de manier waarop je in de wereld staat voorgoed kan veranderen.

Het innerlijke veiligheidsgevoel

Om goed te kunnen begrijpen waarom bepaalde gebeurtenissen zo lang invloed op iemand hebben, moet je kijken naar wat er in het lichaam gebeurt als iemand zich bedreigd voelt. Je hoeft daar geen arts voor te zijn, het gaat erom dat je beseft dat je lijf de hele dag door onbewust controleert of je wel veilig bent. Dit gevoel van veiligheid wordt niet door je verstand geregeld, het gebeurt vanzelf.

Zodra je in een situatie belandt die gevaarlijk is of die je totaal overweldigt, schiet je lichaam automatisch in de overlevingsstand.

Je hart gaat dan sneller kloppen en je spieren spannen zich aan, of je verstijft juist en voelt je helemaal verdoofd. Dit is geen keuze die je maakt, maar een oeroude, natuurlijke reactie om te overleven wanneer vechten of vluchten niet meer lijkt te helpen.

Als je na een ingrijpende ervaring weer rustig kunt worden omdat je steun krijgt, omdat iemand je serieus neemt of omdat je merkt dat het gevaar weg is, dan kan je lichaam zich weer ontspannen. De gebeurtenis wordt dan in je geheugen opgeslagen als iets wat weliswaar heftig en erg was, maar wat nu weer voorbij is.

Het gaat echter mis wanneer dat gevoel van veiligheid niet terugkomt, omdat die steun en opvang ontbreken. In dat geval blijft je lichaam op zijn hoede en blijft het interne alarmsysteem aan staan omdat je lijf geen seintje heeft gekregen dat de situatie weer veilig is.

Wanneer je in die overlevingsstand blijft staan, kunnen kleine dingen die je aan vroeger herinneren (triggers) de spanningen en emoties van toen weer helemaal terugbrengen in het nu. Dit doe je niet expres en het is heel belangrijk om te weten dat deze reacties niets te maken hebben met je karakter of hoe sterk je bent.

Als je na een heftige gebeurtenis geen bescherming of troost vindt, dan sla je die ervaring niet alleen op in je hoofd, maar ook in je hele lijf.

Je lichaam onthoudt namelijk niet zozeer het feitelijke verhaal, maar vooral de staat van paniek, machteloosheid en spanning van dat moment. Zolang die niet kan wegzakken, blijft de ervaring je dwarszitten, zelfs als je met je gezonde verstand heel goed weet dat het gevaar allang geweken is.

Echt herstel begint daarom niet bij meer praten, uitleg of relativeren, maar bij het vinden van een manier waarop je lichaam weer kan ervaren wat het is om veilig te zijn. Toch is die weg terug naar veiligheid niet voor iedereen even makkelijk; andere dingen uit je verleden, een lange periode van stress of de manier waarop je lichaam is afgesteld, kunnen ervoor zorgen dat je systeem extra waakzaam blijft.

Een gevoeliger en neurodivers zenuwstelsel

Niet iedereen en niet elk zenuwstelsel reageert op dezelfde manier op stress of heftige gebeurtenissen.

Mensen met een gevoeliger stelsel beleven ervaringen vaak een stuk intenser en verwerken alles veel dieper.

Dat betekent absoluut niet dat ze zwakker zijn, maar simpelweg dat hun interne systeem anders is afgesteld dan dat van de gemiddelde persoon; de buitenwereld komt ‘luider’ binnen.

Ik schrijf dit deel daarom niet alleen vanuit theorie, maar ook vanuit persoonlijke ervaring. Ik leef zelf met een gevoeliger systeem door hoogsensitiviteit en een vorm van neurodiversiteit, namelijk autisme.

Hierdoor heb ik aan den lijve ondervonden hoe gebeurtenissen veel harder kunnen binnenkomen, zeker op momenten dat er niet genoeg veiligheid, opvang of steun om me heen was. Mijn gevoeligheid is niet de oorzaak van wat er is gebeurd, maar het verklaart wel waarom het mijn innerlijke kompas zo diep heeft geraakt.

Als je een gevoeliger systeem hebt, filter je informatie minder sterk en verwerk je alles veel grondiger. Je neemt meer details waar, slaat meer op en houdt indrukken vaak ook langer vast.

Dat is mooi bij fijne ervaringen, maar het geldt helaas ook voor stressvolle of bedreigende situaties. Wat voor de één een nare maar tijdelijke gebeurtenis is, kan voor iemand die gevoeliger is afgesteld totaal overweldigend zijn en een indruk achterlaten die nooit meer helemaal weggaat.

Dat heeft niets te maken met ‘minder aankunnen’, het betekent dat de grens waarbij iets ‘te veel’ wordt op een andere plek ligt, puur omdat de verwerking in je lichaam en geest veel intensiever verloopt. De enorme impact die iemand voelt is dan ook geen overdrijving, maar een rechtstreeks gevolg van hoe diep de ervaring is binnengekomen.

Bij mensen die neurodivers zijn, speelt ook de verwerking van prikkels een grote rol; geluid, licht, aanrakingen of onverwachte veranderingen kunnen het lichaam direct in een staat van opperste paraatheid brengen.

Als die alertheid te lang duurt en er is geen tijd om weer op te laden, dan raakt je innerlijke batterij opgebrand. In zo’n toestand heb je bijna geen ruimte meer over om extra stress of schokkende gebeurtenissen op te vangen. Een heftige ervaring komt dan binnen in een lichaam en geest dat al onder grote druk staat, waardoor de kans veel groter is dat het zich vastzet in je lijf en blijft doorwerken.

Er is dan ook een duidelijk verband tussen een gevoeliger systeem en een grotere kans op klachten zoals angst, somberheid of posttraumatische stress.

Dat wil niet zeggen dat hoogsensitiviteit of autisme op zichzelf een trauma zijn, maar ze bepalen wel hoe je ervaringen verwerkt en hoe snel je gevoel van veiligheid onder druk komt te staan.

Die wisselwerking werkt bovendien twee kanten op, want ingrijpende gebeurtenissen kunnen het systeem nog gevoeliger maken, waardoor je nog alerter wordt en prikkels nog sneller als bedreigend ervaart. Zo kunnen je aanleg en wat je meemaakt elkaar versterken, zonder dat dit ook maar iets zegt over je karakter of je innerlijke kracht.

Machteloosheid is vaak het kantelpunt

Niet elke heftige gebeurtenis laat sporen na die nooit meer weggaan.

Het grote verschil tussen een ingrijpende ervaring en iets wat echt een trauma wordt, zit hem meestal in het gevoel van totale machteloosheid op het moment dat het gebeurt.

Wanneer je in een moeilijke of zelfs dreigende situatie zit, maar je hebt nog het gevoel dat je iets kunt doen, zoals hulp roepen, je grens aangeven, weglopen of de situatie beïnvloeden, dan behoud je een stukje controle. Je lichaam staat dan wel strak van de spanning, maar krijgt tegelijkertijd het signaal dat je de situatie aankunt. Zodra het gevaar geweken is, kan die spanning weer wegzakken. Je onthoudt de ervaring dan als iets wat heel zwaar was, maar wat nu wel echt klaar is.

Dat wordt een heel ander verhaal wanneer je op dat moment het gevoel hebt dat er geen enkele uitweg is; als je merkt dat vluchten, voor jezelf opkomen of ingrijpen niet lukt, verlies je alle controle.

Je lichaam kiest dan automatisch voor een soort bevriezing; een toestand waarin je niet meer kunt handelen en alles in je lijf alleen nog maar gericht is op overleven.

In plaats van dat de spanning later weer ontlaadt, wordt de ervaring dan als het ware in je systeem vastgezet; je lichaam onthoudt dan niet dat het gevaar inmiddels voorbij is, maar slaat vooral op dat je geen kant op kon (machteloosheid).

Dit is vaak het punt waarop een ervaring diepe sporen nalaat omdat je innerlijke gevoel van veiligheid volledig is weggevallen. Je lijf slaat de gebeurtenis dan niet op als een herinnering uit het verleden, maar als een dreiging die nog steeds aanwezig is.

Het verraderlijke is dat deze machteloosheid van de buitenkant vaak helemaal niet te zien is, iemand kan er heel rustig uitzien, meewerken of zelfs gewoon doorgaan met zijn taken, terwijl diegene vanbinnen volledig verlamd is van angst. Hierdoor is het voor de mensen om je heen heel lastig om te zien wat er werkelijk in je omgaat, waardoor de ernst van wat je meemaakt al snel wordt onderschat.

Dat gevoel van machteloosheid wordt nog veel erger als je er alleen voor staat, als je afhankelijk bent van anderen, als je nog jong bent of als je je niet veilig genoeg voelt om hulp te vragen.

In die gevallen gaat het niet alleen om de gebeurtenis zelf, maar ook om het pijnlijke besef dat er niemand was om je op te vangen en te beschermen. Die eenzaamheid zorgt ervoor dat de impact nog veel dieper gaat.

Machteloosheid is daarom geen klein detail, maar de kern van het hele probleem.

Het verklaart waarom sommige ervaringen je jaren later nog steeds achtervolgen en waarom herstel niet simpelweg een kwestie is van er ‘even anders over gaan denken’. Zolang je lichaam namelijk het gevoel vasthoudt dat er destijds geen uitweg was, blijft het reageren alsof het gevaar nog steeds om de hoek loert.

Opvang en sociale steun

Wat er gebeurt nadat je iets heftigs hebt meegemaakt, is minstens zo belangrijk als de gebeurtenis zelf.

De manier waarop mensen om je heen reageren, of juist het feit dat er niemand reageert, bepaalt vaak of je de ervaring een plekje kunt geven of dat je er helemaal in vastloopt.

Wanneer je na een ingrijpende ervaring goed wordt opgevangen, als mensen je geloven en je beschermen, dan krijgt je hele lichaam een heel belangrijk sein; je bent niet meer alleen en het gevaar is voorbij. Op dat moment komt er rust en ruimte om je emoties te uiten, de spanning uit je lijf te laten wegebben en de ervaring langzaam maar zeker onderdeel te maken van je verleden.

Maar helaas is die steun en opvang er lang niet altijd. In mijn eigen leven heb ik te maken gehad met meerdere ingrijpende ervaringen; aanranding, mishandeling, seksuele grensoverschrijdingen, miskraam, verkrachting, vernederingen en herhaaldelijk medisch en geestelijk ongeloof.

Dit waren stuk voor stuk zware incidenten, maar wat ze met elkaar verbond, was dat ik het bijna allemaal in mijn eentje heb moeten uitzoeken. Soms omdat er simpelweg geen veilige plek was voor mijn verhaal, andere keren omdat mensen me niet geloofden of mijn pijn niet serieus namen.

En vaak zweeg ik zelf uit pure schaamte, een gevoel dat niet alleen uit mijzelf kwam, maar dat me werd aangepraat door de manier waarop de buitenwereld reageerde. Wanneer professionals je niet geloven of je ervaringen wegwuiven, begin je op den duur zelfs aan je eigen waarheid te twijfelen.

Goedbedoelde opmerkingen zoals ‘probeer het maar los te laten’, ‘kijk naar de toekomst’ of ‘je moet nu echt verder met je leven’, kunnen in zo’n situatie juist heel veel pijn doen.

Zulke opmerkingen praten niet alleen de impact van wat er is gebeurd weg, maar ze negeren ook het feit dat er op het moment zelf geen steun voor je was. Daardoor word je eigenlijk voor een tweede keer alleen gelaten, maar nu met de loodzware taak om een onmogelijke last in je eentje te dragen.

Dat alles alleen moeten dragen heeft grote gevolgen, want als er niemand is die erkent wat je is overkomen, dan sluit je je vanbinnen af. Je houdt je emoties in, je praat niet meer over wat je hebt meegemaakt en je lichaam blijft die enorme spanning vasthouden.

Het verschil tussen iets samen of het alleen moeten doen, is vaak het verschil tussen een wond die eindelijk kan genezen of een wond die steeds weer open blijft gaan.

Een trauma ontstaat namelijk niet alleen door het geweld, het verlies of de nare dingen die je zijn aangedaan, maar vooral door het gebrek aan een warme, veilige plek waar je na die tijd terecht kon.

Stapeling en complex trauma

Wanneer je vaker te maken krijgt met onveiligheid, situaties waarin over je grenzen heen wordt gegaan, verlies of vernedering, en je daar telkens weer grotendeels alleen doorheen moet, dan ontstaat er wat we complex trauma noemen.

Complex trauma (CPTSS) komt niet door één specifieke, extreem heftige gebeurtenis, maar doordat je lichaam en geest vaak lang en herhaaldelijk heeft moeten overleven, zonder dat er tussendoor genoeg momenten waren om echt tot rust te komen.

In zo’n situatie wordt elke nieuwe ingrijpende ervaring niet alleen gevoeld als iets van dat moment, maar ook als een bevestiging van wat je lichaam onbewust al lang weet; de wereld is niet veilig, ik sta er alleen voor en niemand beschermt mij.

Je reageert dan niet alleen op wat er nu gebeurt, maar draagt ook de pijn van alles wat eraan voorafging. Dit verklaart waarom gebeurtenissen die later in je leven plaatsvinden soms een veel grotere impact lijken te hebben dan je zou verwachten.

Wat voor de buitenwereld misschien een losstaand incident lijkt, komt bij jou binnen in een lichaam dat al jarenlang onder stress en spanning staat. Je emmer is daarom simpelweg sneller vol waardoor je veel eerder in de overlevingsstand schiet.

Door die stapeling begrijpen mensen hun eigen reacties ook vaak niet goed, ze vragen zich af waarom ze nu ineens zo heftig reageren, of waarom iets wat anderen makkelijk lijken te verwerken hen zo volledig uit balans brengt. Het antwoord ligt bijna nooit alleen in die laatste gebeurtenis, maar in de lange voorgeschiedenis.

Bij complex trauma slaat je interne alarmsysteem veel sneller aan en heeft het minder ruimte om weer tot rust te komen en dat is geen vrijwillige keuze, maar het gevolg van langdurig onder grote druk te hebben gestaan, zonder een gevoel van veiligheid te ervaren.

Waarom vergelijken afstand creëert

Wanneer mensen ervaringen met elkaar vergelijken, doen ze dat vaak omdat ze de ander proberen te begrijpen. Ze zoeken in hun eigen herinneringen naar iets soortgelijks om grip te krijgen op het verhaal van de ander. Toch kan juist dat vergelijken onbedoeld voor afstand zorgen, zeker als het over trauma gaat.

Als je de ervaring van een ander naast je eigen geschiedenis legt, doe je dat meestal omdat je iets wilt herkennen, maar bij trauma pakt die (automatische) reactie vaak verkeerd uit.

Wat voor de één een moeilijke tijd was die hij of zij uiteindelijk een plekje kon geven, kan voor de ander een gebeurtenis zijn die het gevoel van veiligheid voorgoed heeft beschadigd.

Dat komt niet omdat de feiten zo anders waren, maar omdat de omstandigheden, de steun van anderen en de draagkracht op dat moment totaal verschillend waren.

Door te vergelijken verschuift het gesprek van echt luisteren naar een soort afwegen. Het gaat dan niet meer over de vraag hoe het voor jou was, maar over hoe jouw verhaal past bij wat de ander zelf kent.

Soms doen mensen dit ook onbewust om hun eigen ongemak weg te nemen; door te zeggen ‘ik heb dit en dat ook meegemaakt en ik ben ook weer doorgegaan’, maken ze de pijn van de ander hanteerbaar voor zichzelf. Maar degene die vertelt, voelt zich daardoor niet langer echt gehoord, maar eerder beoordeeld of zelfs overschreeuwd, zelfs als dat door de ander helemaal niet zo bedoeld is.

In veel gevallen zorgt dit ervoor dat mensen uiteindelijk maar zwijgen; ze leren dat het veiliger is om niets te zeggen dan om steeds weer te moeten uitleggen waarom iets hen nou eigenlijk zo diep heeft geraakt.

Dat gebeurt vooral wanneer eerdere pogingen om hun verhaal te delen werden beantwoord met opmerkingen die het probleem kleiner maakten, met twijfel of met goedbedoelde adviezen dat ze nu maar eens ‘verder moeten gaan met hun leven’. Wat hier eigenlijk gebeurt, is geen onwil, maar een totale mismatch tussen twee mensen.

Mensen die vergelijken, kijken naar wat er feitelijk is gebeurd, maar mensen die over hun trauma praten hebben het meestal over de impact die het op hen heeft gehad.

Dat zijn twee heel verschillende talen en zolang we dat verschil niet zien, blijven we volledig langs elkaar heen praten. Wat echt helpt, is luisteren zonder het meteen op jezelf te betrekken. Het betekent erkennen wat de ander voelt zonder te zeggen dat het wel meevalt. Er moet ruimte zijn voor een ervaring die helemaal niet op jouw eigen leven hoeft te lijken om toch waar en belangrijk te zijn.

Voor wie zichzelf in dit artikel herkent

Als dit artikel iets in je losmaakt, dan is dat niet zonder reden. Misschien herken je het gevoel dat sommige gebeurtenissen in je leven nooit echt zijn afgerond of een plekje hebben gekregen.

Het kan zijn dat je merkt dat je jezelf constant moet verdedigen tegenover anderen, of dat je er inmiddels maar liever over zwijgt om lastige discussies te voorkomen. Misschien heb je ook heel lang tegen jezelf gezegd dat je niet moest zeuren en gewoon door moest gaan, waardoor er nooit voldoende ruimte was om eens echt stil te staan bij wat al die ervaringen nou eigenlijk met je hebben gedaan.

Wanneer trauma niet (goed of voldoende) wordt begrepen door de mensen om je heen, blijft de pijn helaas niet beperkt tot wat er destijds is gebeurd.

Dat onbegrip legt er namelijk een tweede laag van pijn bovenop; het zorgt ervoor dat je aan jezelf gaat twijfelen en je afvraagt of je je misschien aanstelt of dat je eigenlijk sterker had moeten zijn.

Het maakt je schaamte alleen maar groter, waardoor het steeds veiliger voelt om je mond te houden in plaats van te vertellen hoe het echt met je gaat.

Voor veel mensen is dat gebrek aan begrip en erkenning van de omgeving uiteindelijk zelfs nog zwaarder dan de gebeurtenis zelf.

Als je niet wordt geloofd, als je verhaal wordt afgedaan als iets onbelangrijks, of als je steeds moet vechten om serieus genomen te worden, dan bevestigt dat telkens weer het gevoel dat je er helemaal alleen voor staat. Hierdoor wordt niet alleen de ingrijpende ervaring zelf, maar ook het verwerken ervan iets wat je noodgedwongen in stilte en eenzaamheid moet doen.

Op die manier wordt trauma niet alleen een wond vanbinnen, maar ook een breuk in het contact met anderen. Het is iets wat steeds dieper gaat zitten, juist omdat er nergens een veilige plek is waar het er gewoon mag zijn.

Met dit artikel wil ik je meegeven dat het feit dat je dit herkent, op zichzelf al heel veel zegt; het is geen bewijs voor een stempel of diagnose, maar het is een duidelijk teken dat wat jij hebt meegemaakt een enorme impact op je heeft gehad.

Die impact mag er zijn en verdient het om serieus genomen te worden, je hoeft je eigen ervaringen namelijk niet te bewijzen of te verdedigen om ze het recht te geven om te mogen bestaan ♥️

Maar de feiten laten toch echt een heel ander beeld zien en omdat ik online onlangs weer zo’n opmerking kreeg, wil ik graag rechtzetten wat hier feitelijk krom is.

Het is een, nogal, naïeve denkfout om te geloven dat wat we online doen geen gevolgen voor of invloed heeft op de fysieke maatschappij. Het internet is geen aparte wereld; het is een verlengstuk van hoe we als mensen denken, ons voelen en hoe we ons gedragen.

Alles wat online wordt genormaliseerd, zoals haat, dehumanisering, ridiculisering, wij-zij denken, pesten, sijpelt onvermijdelijk door naar hoe mensen elkaar offline benaderen, vertrouwen, zien en behandelen.

Ik hoef echt niet elke dag midden in ‘de realiteit’ te staan om te zien en vooral te begrijpen wat er aan de hand is. Ik heb het inherente vermogen om patronen en mechanismen te herkennen en grotere gehelen te overzien.

Dat gezegd hebbende; polarisatie is geen spelletje, het is een proces dat relaties onder druk kan zetten en kapotmaken, samenwerking onder druk kan zetten en onmogelijk maken en de banden in onze samenleving beschadigt.

Wie online gedrag loskoppelt van de werkelijkheid, onderschat hoe diep menselijk gedrag wordt gevormd door taal, herhaling en emoties.

Wie denkt dat online gedrag stopt bij het dichtklappen van een laptop of mobiel, negeert niet alleen de feiten, maar ook onze eigen biologie.

Dat is niet alleen mijn mening, maar tevens een wetenschappelijk goed onderbouwde en zorgwekkende realiteit, die ik in dit artikel daarom zal uitwerken.

Waarom raken samenlevingen steeds verder verdeeld en welke rol speelt online informatie daarin

Deze studie uit april 2023 gaat in op de vraag; waarom raken samenlevingen steeds verder verdeeld en welke rol speelt online informatie daarin?

De onderzoekers hebben gegevens uit 177 landen naast elkaar gelegd om te begrijpen wat er gebeurt wanneer mensen dagelijks worden blootgesteld aan politieke desinformatie en haatdragende boodschappen via sociale media.

Volgens de onderzoekers is polarisatie veel meer dan alleen ‘een verschil van mening’. Het is een proces waarbij groepen mensen elkaar niet langer zien als medemensen met een ander standpunt, mening of idee, maar echt als vijanden.

Het onderlinge vertrouwen verdwijnt, de emoties lopen hoog op en het vermogen om naar elkaar te luisteren of samen tot een oplossing te komen neemt steeds verder af. Het gaat niet meer over de feiten, het verschuift van inhoud naar aanval en verdediging.

De studie toont aan dat nepnieuws en haat zaaien hier een hele grote rol in spelen. Als je de hele dag door berichten ziet vol verdraaide feiten, vijandigheid, en beschuldigingen krijg je het gevoel dat de wereld onzeker en onveilig is. Mensen trekken zich terug in hun eigen gelijk en worden gevoeliger voor wij-zij denken. Dat komt omdat ons brein automatisch heel heftig reageert op angst, boosheid en het gevoel dat we worden aangevallen.

Tegelijkertijd maakt de studie duidelijk dat het niet simpelweg de schuld is van één ding. Polarisatie ontstaat door een mix van allerlei zaken die elkaar versterken. Nepnieuws, haatberichten, frustraties, spanningen in de maatschappij en de manier waarop de overheid met informatie omgaat, hebben allemaal invloed op elkaar. Samen vormen ze de ideale voedingsbodem voor een verdeeld land.

Een opvallende conclusie is dat het niet altijd helpt als de overheid probeert in te grijpen, bijvoorbeeld door het internet te censureren of sociale media streng in de gaten te houden.

Als mensen het idee krijgen dat informatie wordt gefilterd of achtergehouden, worden ze juist achterdochtiger en in plaats van dat het rustiger wordt, ontstaat het idee dat er iets verzwegen wordt, wat de verdeeldheid weer verder kan verdiepen.

De kernboodschap van de studie; samenlevingen raken meer verdeeld wanneer angst, boosheid en wantrouwen via informatiekanalen worden aangewakkerd en die verdeeldheid los je niet zomaar op met controle of dwang.

Het vraagt om zorgvuldigheid, eerlijkheid en het besef dat wij als mensen heel gevoelig zijn voor informatie die inspeelt op onze emoties.

Online geweld tussen burgers

Het rapport ‘Online geweld tussen burgers’, van januari 2026 (te downloaden als pdf op de website) van het Verwey-Jonker Instituut, laat zien dat online geweld tussen burgers een groot, groeiend en een nog onvoldoend erkend maatschappelijk probleem is.

Online geweld gaat hier niet alleen over strafbare bedreigingen, maar over een breed spectrum aan gedrag; intimidatie, haat zaaien, discriminatie, belediging, vernederingen, pesten en het oproepen tot geweld. Veel van dit gedrag is juridisch gezien niet altijd illegaal, maar wél schadelijk en juist dat grijze gebied maakt het probleem zo hardnekkig.

Een belangrijk inzicht is dat online geweld echt geweld is, want het heeft directe gevolgen voor mensen, zoals stress, angst, schaamte, sociaal isolement en zelfcensuur. Slachtoffers trekken zich terug uit online én offline publieke ruimtes en daardoor raakt het probleem niet alleen individuen, maar hele groepen en uiteindelijk de samenleving als geheel.

Het rapport benadrukt dat online geweld bijdraagt aan polarisatie, het verharden van het publieke debat en zelfs aan de ondermijning van democratische processen.

Online geweld is dus geen losstaand fenomeen; online en offline lopen in elkaar over. Wat begint als een online opmerking kan escaleren tot bedreiging, doxing of fysiek geweld en omgekeerd kan een offline conflict online worden voortgezet en versterkt. De onderzoekers beschrijven dit als een escalatieladder, waarin gedrag stap voor stap grimmiger wordt, vaak in hoog tempo.

Het rapport laat ook zien dat online geweld niet willekeurig is; het richt zich disproportioneel vaak op mensen op basis van hun identiteit of zichtbaarheid. Vooral jongeren, vrouwen, LHBTQIA+ personen, kwetsbare doelgroepen en mensen met een migratieachtergrond worden vaker en heviger getroffen, maar in principe kan iedereen slachtoffer worden. Ook is er regelmatig overlap tussen daders en slachtoffers; mensen die online geweld meemaken, kunnen zelf ook grensoverschrijdend reageren.

Bij daders spelen factoren als anonimiteit, groepsdruk, frustratie, sociale isolatie en normalisering van agressief gedrag een grote rol. Veel daders bagatelliseren hun gedrag of zien het niet als geweld.

Slachtoffers doen vaak geen melding of aangifte, uit schaamte, angst om niet serieus genomen te worden of onduidelijkheid over wat wel en niet strafbaar is, daardoor blijft een groot deel van online geweld onzichtbaar.

Een kernprobleem dat het rapport benoemt, is dat het huidige systeem niet is ingericht op online geweld. Verantwoordelijkheden zijn versnipperd, kennis ontbreekt bij professionals, moderatie op platforms schiet tekort en er is geen duidelijke regie. Online geweld komt meestal pas in beeld als de situatie al geëscaleerd is; vroegtijdige signalen worden gemist.

De onderzoekers benadrukken dat online geweld nog te vaak niet als ‘echt’ geweld wordt gezien. Dit vertraagt hulp, handhaving en beleid, aan de andere kant is het probleem relatief nieuw, waardoor wetenschap, beleid en praktijk nog zoekende zijn naar effectieve oplossingen.

De kernboodschap van het rapport is daarom dubbel maar helder; online geweld is een ernstig en ontwrichtend maatschappelijk probleem dat vraagt om erkenning, kennis, samenwerking en preventie.

Effectieve aanpak vereist gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, techbedrijven, professionals én burgers, met aandacht voor vroege signalering, bescherming van slachtoffers en het stellen van duidelijke normen over wat online aanvaardbaar is.

Mogelijke verklaringen voor de ontsporingen

In de literatuur worden verschillende theorieën gebruikt om te verklaren waarom mensen zich online anders gedragen dan offline. Het online disinhibition effect is daarbij één van de meest bekende en invloedrijke verklaringsmodellen.

Deze theorie, onder meer beschreven door Suler et al. (2004), laat zien hoe digitale omgevingen gedrag kunnen losmaken dat mensen in direct, face-to-face contact meestal niet zouden vertonen.

Online communicatie gaat vaak gepaard met anonimiteit, het feit dat je elkaar niet in de ogen kijkt en dat een gesprek vaak niet direct achter elkaar doorloopt. Die factoren zorgen ervoor dat sociale en morele remmen minder goed werken.

Mensen voelen zich meer ontastbaar en minder verantwoordelijk voor wat ze zeggen of doen. De normale remmen die we in het echte leven hebben, zoals iemands gezichtsuitdrukking, lichaamstaal of een directe reactie, vallen namelijk grotendeels weg.

Die lossere remmen hebben uiteraard niet alleen maar nadelen; soms zorgt het er juist voor dat mensen zich meer openstellen, eerlijker durven te zijn en kwetsbare dingen delen die ze in een persoonlijk gesprek nooit zouden durven zeggen.

Maar hetzelfde mechanisme kan ook doorslaan naar een negatieve kant; in dat geval gaan mensen zich juist impulsiever, agressiever of extremer uiten dan ze ooit in een gesprek van mens tot mens zouden doen. Juist dit verlies van zelfbeheersing speelt een grote rol bij online geweld, haatberichten en discriminerende taal.

Onderzoek wijst uit dat hoe meer iemand dit gevoel van online vrijheid ervaart, hoe groter de kans is dat die persoon grenzen overschrijdt. Dit effect wordt nog sterker in online groepen waar agressie of haat al heel normaal zijn geworden.

In die omgevingen zie je dat mensen elkaars gedrag gaan nadoen en bevestigen, omdat ze zich spiegelen aan wat dominant aanwezig is. Mensen die zich goed kunnen inleven in een ander blijken hier beter tegen bestand, terwijl mensen met minder inlevingsvermogen en minder zelfbeheersing juist sneller dat agressieve gedrag overnemen.

Naast online ontremming wijzen onderzoekers echter ook op andere verklarende mechanismen. Zo beschrijven o.a. Iandoli et al. (2021) hoe groepsdynamieken een belangrijke rol spelen. Digitale platforms maken het makkelijk om in ‘bubbels’ terecht te komen waar iedereen hetzelfde denkt en waar andere meningen simpelweg niet meer binnenkomen. Binnen die groepen kunnen ideeën ongestoord extremer worden en sociale beloningen zoals likes en shares versterken dit proces en moedigen mensen aan om steeds extremere dingen te roepen voor meer aandacht.

Daarnaast is de rol van emoties heel belangrijk; berichten die inspelen op angst, boosheid of verontwaardiging krijgen online veel meer aandacht en verspreiden zich razendsnel. Ons brein is daar heel gevoelig voor, waardoor we niet meer logisch nadenken maar puur vanuit onze emotie reageren. Als dat vaak gebeurt, verandert je blik op de werkelijkheid. Je ziet mensen met een andere mening dan niet meer als personen, maar als een gevaarlijke groep.

Een andere belangrijke verklaring is de theorie van morele uitschakeling, die onder meer door Runions en Bak et al. (2015) is beschreven. Dit houdt in dat mensen tijdelijk hun geweten opzij kunnen zetten om gedrag goed te praten dat ze normaal gesproken nooit zouden accepteren. Online gaat dat veel makkelijker omdat je het slachtoffer niet ziet, geen directe reactie krijgt en vaak anoniem bent. Daardoor voel je minder morele verantwoordelijkheid voor je daden.

Onderzoek naar online pesten laat zien dat dit uitschakelen van het geweten vaak samengaat met minder inlevingsvermogen en de eerder genoemde lossere remmen.

Studies van onderzoekers zoals Wright en Wachs et al. (2019) tonen aan dat precies die combinatie de kans op gericht haatgedrag, zoals homofobie, vergroot. Dit laat zien dat online geweld niet simpelweg voortkomt uit ‘slechte mensen’, maar het resultaat is van een mix van menselijke kwetsbaarheid, de groepsdruk en de manier waarop de digitale wereld is ingericht.

Al deze theorieën samen laten zien dat de online wereld omstandigheden schept waarin morele grenzen vervagen, inlevingsvermogen onder druk komt te staan en schadelijk gedrag zich snel kan verspreiden.

Wanneer remmingen verdwijnen, groepsnormen harder worden en emotionele reacties worden beloond, ontstaat er ruimte voor gedrag dat in de gewone wereld niet gepikt zou worden. Dat maakt duidelijk dat online geweld geen incident is, maar een structureel probleem in onze digitale samenleving, met ook directe gevolgen voor de algehele samenlevingen.

Hoe deze mechanismen elkaar versterken

Wat deze verklaringen met elkaar verbindt, is dat zij elkaar niet losstaand beïnvloeden, maar elkaar juist versterken. Het verlies van online remmen, het tijdelijk uitschakelen van geweten, de druk van de groep en heftige emoties werken samen in een cirkel die zichzelf steeds weer voedt. Geen van deze zaken hoeft op zichzelf genoeg te zijn om online geweld of verharding te veroorzaken, maar als ze samenkomen, versterken ze elkaar enorm.

Het begint vaak bij het verlies van online remmingen, wat de drempel verlaagt om grenzen over te gaan. Mensen reageren sneller impulsief of fel, omdat ze zich minder bekeken en minder persoonlijk aangesproken voelen.

Wanneer dit gedrag zichtbaar wordt in een online groep, ontstaat er een nieuwe standaard; wat eerst nog als extreem werd gezien, wordt door herhaling en bevestiging langzaam maar zeker als normaal en acceptabel beschouwd.

Die gewenning heeft direct invloed op het morele kompas; hoe vaker agressieve taal of het ridiculiseren, dehumaniseren en bespotten van anderen voorkomt zonder dat er iemand ingrijpt, hoe makkelijker het wordt om het geweten tijdelijk uit te schakelen.

Mensen praten hun eigen gedrag goed door het kleiner te maken of anders te benoemen, ze zeggen dan dat het maar een grapje is, een mening, of gewoon een reactie op de ander. Op die manier schuift het gevoel van schuld weg bij de dader en krijgt de omgeving of zelfs het slachtoffer de schuld.

Tegelijkertijd maakt de groepsdynamiek dit proces nog krachtiger; in de ‘echoputten’ en online subculturen worden bepaalde ideeën en emoties constant bevestigd.

Andere standpunten raken op de achtergrond, terwijl extreme, haatdragende of polariserende uitspraken juist extra aandacht krijgen. Dit zorgt voor een omgeving waarin inlevingsvermogen niet alleen minder wordt, maar soms zelfs als een zwakte wordt gezien. Wie probeert te nuanceren, loopt het risico om zelf het volgende doelwit te worden.

Heftige emoties werken in dit geheel als een soort brandstof; angst, boosheid en verontwaardiging trekken de meeste aandacht en worden door de systemen achter sociale media beloond met een groter bereik. Daardoor krijgt juist de informatie die voor de meeste verdeeldheid zorgt de meeste aandacht.

De voortdurende blootstelling aan deze berichten versterkt het gevoel dat er een dreiging is, wat in de ogen van gebruikers steeds hardere reacties rechtvaardigt. Emotie wordt zo een excuus voor gedrag dat men vanuit logica of fatsoen anders waarschijnlijk niet had laten zien.

Door al deze wisselwerkingen ontstaat een vicieuze cirkel; het gebrek aan remmen maakt agressie mogelijk, de groepsnormen maken het acceptabel, het uitschakelen van het geweten maakt het verdedigbaar en de emotionele prikkels maken het zichtbaar en succesvol.

Elk onderdeel versterkt het volgende, waardoor schadelijk gedrag zich niet alleen verspreidt, maar ook steeds heftiger en harder wordt en uiteindelijk doorsijpelt naar de offline wereld; onze samenleving.

De effecten van online gedrag op de fysieke samenleving

Verschillende vakgebieden, zoals de sociale psychologie, sociologie en communicatiewetenschappen komen tot dezelfde conclusie; wat online gebeurt, ‘lekt’ door naar de fysieke wereld.

Wetenschappers noemen dit vaak het spill-over effect (overloopeffect); onderzoek naar agressie laat zien dat gedrag dat in een digitale omgeving wordt aangeleerd en genormaliseerd, niet stopt bij het dichtklappen van de laptop.

Een bekend principe hierachter is de Sociale Leertheorie van Albert Bandura. Deze theorie stelt dat mensen leren door observatie en imitatie; als we online constant zien dat vijandigheid succesvol is (beloond wordt met aandacht), integreren we dat in ons eigen gedragssysteem, ook offline.

Onderzoek naar de samenhang in de maatschappij (sociale cohesie) wijst vaak op de spiral of silence (zwijgspiraal). De politicoloog Elisabeth Noelle-Neumann beschreef hoe mensen hun mening niet durven te geven als ze denken dat die afwijkt van de dominante, luidruchtige groep.

In de moderne wetenschap zien we dat de extreme verharding online ervoor zorgt dat mensen in het echte leven ook minder vaak het gesprek aangaan. Dit is wetenschappelijk aangetoond in studies naar politieke participatie; de angst voor online represailles zorgt voor een ‘chilling effect’ in fysieke debatten.

Ook de neurowetenschap onderbouwt dit; hersenscans laten zien dat het menselijk brein moeite heeft om onderscheid te maken tussen een online dreiging en een fysieke dreiging. De amygdala, het deel van ons brein dat verantwoordelijk is voor de ‘vecht-of-vlucht’ reactie, wordt door online agressie net zo hard geactiveerd.

Wanneer we constant in deze staat van emotionele opwinding verkeren, wordt het voor de prefrontale cortex (het deel waarmee we rationeel nadenken en empathie tonen) veel moeilijker om ons gedrag te reguleren. Dit verklaart waarom mensen in de fysieke samenleving kortere lontjes krijgen.

Resumerend

Wat uit onderzoek, theorie en praktijk steeds opnieuw naar voren komt, is dat online polarisatie en online geweld geen losstaande verschijnselen zijn; ze ontstaan niet toevallig en verdwijnen ook niet vanzelf. Ze vormen het resultaat van een samenhangend geheel van psychologische mechanismen, sociale dynamieken en digitale structuren die elkaar onderling versterken.

De verantwoordelijkheid niet op één plek, zij ligt verspreid;

• bij individuen; die zich bewust mogen zijn van hun eigen reacties en de impact daarvan

• bij omstanders; die door zwijgen of relativeren mede bepalen wat normaal wordt gevonden

• bij platforms; die bepalen welke vormen van gedrag zichtbaarheid en beloning krijgen

• bij beleid en instituties; die nog te vaak achterlopen bij de realiteit van digitale interacties

Doorbreking begint niet bij censuur of onderdrukking, maar bij erkenning; bij het serieus nemen van online gedrag als sociaal gedrag, bij het herstellen van morele grenzen in digitale ruimtes, bij het versterken van empathie, door normstelling, educatie en verantwoordelijkheid te verankeren in hoe digitale omgevingen zijn ingericht en gebruikt.

Online polarisatie en geweld zijn het resultaat van keuzes, structuren en interacties, dat betekent ook dat zij beïnvloedbaar zijn. Maar alleen wanneer we bereid zijn het probleem in zijn volle samenhang te zien en niet als gedrag wat zich ‘maar online’ afspeelt.

Waar reflectief denken ruimte laat voor nuance, tegenstrijdigheid en bijstelling, zoekt dominant of arrogant gedrag juist naar eenvoud, zekerheid en snelle conclusies. Dat verschil is niet louter een stijlkwestie, het wijst vaak op een begrenzing in wat iemand cognitief en emotioneel, op dat moment of structureel, kan hanteren.

Een belangrijk kenmerk hiervan is rigiditeit (starheid); standpunten liggen snel vast en worden nauwelijks herzien, nieuwe informatie wordt niet onderzocht, maar geselecteerd op wat past binnen het bestaande verhaal.

Wat het eigen gelijk ondersteunt krijgt extra gewicht, wat ermee botst wordt geminimaliseerd, weggewuifd of belachelijk gemaakt. Zelfcorrectie blijft uit, niet omdat dit onmogelijk is, maar omdat ze, onbewust, als te bedreigend wordt ervaren.

Daarmee samen hangt een neiging tot cognitieve oppervlakkigheid (oppervlakkig denken); ingewikkelde vraagstukken worden teruggebracht tot simpele tegenstellingen zoals voor of tegen, goed of fout, sterk of zwak.

Nuance en context worden dan niet ervaren als verdieping, maar als overbodig. Stellige uitspraken wekken de indruk van helderheid, terwijl ze vaak verhullen dat meerdere perspectieven niet tegelijk kunnen worden vastgehouden.

Blinde vlekken vormen een derde element; wanneer zelfreflectie onder druk staat, blijven interne tegenstrijdigheden onopgemerkt.

De aandacht is scherp naar buiten gericht, op fouten en tekortkomingen van anderen, terwijl het eigen aandeel en gedrag buiten beeld blijft. Fouten worden verklaard door omstandigheden of door de ander, wat het gevoel van superioriteit in stand houdt maar het leervermogen beperkt.

Deze patronen versterken elkaar; door starheid en versimpeling wordt twijfel vermeden, door blinde vlekken wordt schaamte ontlopen.

Zo kan een gesloten systeem ontstaan waarin dominant gedrag zichzelf bevestigt en waarin echte zelfkennis steeds moeilijker wordt.

Complexiteitsintolerantie en cognitieve oppervlakkigheid

Complexiteitsintolerantie verwijst naar moeite met het verdragen van een werkelijkheid die gelaagd en tegenstrijdig is. Voor sommige mensen wordt het lastig om meerdere kanten van een verhaal tegelijk te blijven zien, het denken zoekt dan houvast in vereenvoudiging.

Het brein verdraagt de gelijktijdigheid van perspectieven niet goed en dwingt complexe kwesties terug in een overzichtelijk kader, waarin één lijn dominant wordt; het eigen gelijk behouden. Dat is niet perse een bewuste keuze, maar wijst vaak op een grens in wat iemand op dat moment cognitief en emotioneel kan dragen.

Kenmerkend hierbij is het denken in zwart-wit tegenstellingen; je bent voor of tegen, je hebt gelijk of ongelijk, je bent sterk of zwak, goed of slecht. Alles wat niet direct in dit schema past, wordt als verwarrend ervaren en daarom afgewezen. Nuance of context wordt dan niet gezien als mogelijke aanvulling of verbreding, maar als overbodig of zelfs ondermijnend.

Cognitieve oppervlakkigheid ontstaat wanneer deze versimpeling wordt aangezien voor helderheid. Een stellige uitspraak kan scherp, zelfverzekerd en overtuigend klinken, maar is vaak het resultaat van wat wordt weggelaten.

Context, tegenstrijdige informatie en diepere oorzaken verdwijnen uit beeld. Wat overblijft is een versimpeld narratief dat intern logisch oogt, maar steeds minder aansluit op hoe de werkelijkheid daadwerkelijk in elkaar zit.

Deze oppervlakkigheid beperkt zich niet alleen tot ideeën of feiten, maar beïnvloedt ook hoe mensen en situaties worden geïnterpreteerd. Het gedrag van anderen wordt losgekoppeld van omstandigheden en vrijwel volledig toegeschreven aan karakter of intentie.

Waarom iets gebeurt, wordt vaak genegeerd, in plaats daarvan wordt er snel een moreel oordeel geplakt. Zo wordt complex menselijk gedrag gereduceerd tot een simpele conclusie, meestal in het voordeel van het eigen perspectief.

Het denken verliest hierdoor zijn onderscheidend vermogen. In plaats van te analyseren wordt er ingedeeld, in plaats van te onderzoeken wordt er beslist. De snelheid van oordeelsvorming wordt verward met inzicht; hoe sneller het oordeel, hoe slimmer of zelfverzekerder het lijkt, maar die indruk is vooral uiterlijke schijn.

Belangrijk is dat deze manier van denken zichzelf kan versterken; omdat er weinig ruimte is voor tegenbewijs, correctie of bijstelling, blijft het systeem gesloten. Argumenten van anderen worden niet echt onderzocht, maar weggezet als onbegrip, naïviteit, domheid of slechte intenties. Op het moment dat reflectie zou kunnen beginnen, sluit het denken zich.

Het onvermogen om complexiteit te verdragen maakt diepere zelfreflectie moeilijk, want reflectief denken vraagt het vermogen om verschillende verklaringen tijdelijk naast elkaar te laten bestaan zonder meteen tot een definitieve conclusie te komen.

Waar dat vermogen onder druk staat, blijft vereenvoudiging over en die vereenvoudiging kan een (tijdelijk) gevoel van houvast of veiligheid geven, maar leidt zelden tot werkelijk begrip.

Blinde vlekken en asymmetrische zelfreflectie

Blinde vlekken ontstaan wanneer iemand structureel moeite heeft om eerlijk en onbevooroordeeld naar zichzelf te kijken en dat is niet omdat informatie ontbreekt, maar omdat bepaalde informatie niet wordt toegelaten tot het eigen beoordelingskader.

Een opvallend kenmerk hiervan is de ongelijkheid tussen hoe iemand anderen beoordeelt en hoe diegene naar zichzelf kijkt.

Het gedrag van anderen wordt nauwlettend gevolgd, geanalyseerd en gecorrigeerd. Het eigen handelen voelt vanzelfsprekend of onproblematisch en wordt zelden kritisch onderzocht. Tegenstrijdigheden die bij anderen direct worden benoemd, blijven intern vaak onopgemerkt.

Daardoor worden fouten of eigen aandeel zelden herkend en wanneer een fout te duidelijk is om te ontkennen, wordt er meestal snel een verklaring gevonden die de oorzaak buiten het zelf plaatst. Het ligt aan de omstandigheden, aan de ander of aan een misverstand en zo blijft het eigen aandeel grotendeels buiten schot.

Deze blinde vlekken zijn geen toevallige hiaten, ze hebben een duidelijke functie; ze beschermen het beeld dat iemand van zichzelf heeft tegen eventuele vervelende frictie.

Echte zelfreflectie zou betekenen dat eerdere oordelen herzien moeten worden, dat interne tegenstrijdigheden zichtbaar worden en dat verantwoordelijkheid wordt genomen. Dat proces kan als bedreigend worden ervaren en wordt daarom vermeden door bepaalde aspecten simpelweg niet waar te nemen.

Het voortdurend corrigeren, bekritiseren of ridiculiseren van anderen versterkt dit mechanisme. Door de aandacht naar buiten te richten, blijft de eigen innerlijke dynamiek buiten beeld.

Morele en cognitieve correctiedrang richting anderen fungeert zo als afleiding van wat men bij zichzelf liever niet onder ogen ziet. Er ontstaat een scherp oog voor fouten of tekortkomingen, zolang die maar niet eigen zijn.

Blinde vlekken kunnen bovendien een gevoel van superioriteit in stand houden en dat is niet omdat iemand daadwerkelijk beter is of beter functioneert, maar omdat eigen tekortkomingen niet worden geconfronteerd. Dat creëert de illusie van consistentie en morele helderheid, terwijl tegenstrijdigheden en interne spanningen buiten beeld blijven.

Blinde vlekken zijn geen onbelangrijk detail, maar vormen vaak een kernonderdeel; zonder deze selectieve blindheid zou een starre houding moeilijk vol te houden zijn en zou de oppervlakkigheid van het denken sneller zichtbaar worden. Het gebrek aan zelfreflectie is dan ook geen kwestie van ‘niet kunnen zien’, maar dat kritisch inzicht over het eigen handelen structureel buiten beeld wordt gehouden.

Het is belangrijk om te benadrukken dat niet elke stellige overtuiging of stevige houding automatisch wijst op arrogantie. Expertise, ervaring of oprechte morele verontwaardiging kunnen een duidelijke positie rechtvaardigen.

Het onderscheid wordt zichtbaar op het moment dat nieuwe informatie, kritiek of tegenspraak geen enkele heroverweging meer mag oproepen.

Rookgordijn als cognitieve strategie

Wanneer iemand wordt geconfronteerd met kritiek, feiten of vragen die het eigen standpunt onder druk zetten, en het vermogen of de bereidheid ontbreekt om bij te stellen, verandert soms de manier van communiceren.

Die verschuiving verloopt zelden subtiel; vaak gaat ze gepaard met sterke emoties, persoonlijke aanvallen of beschuldigingen richting de ander. De focus verschuift van de inhoud naar intenties, karakter of vermeende motieven.

Oude kwesties worden erbij gehaald, situaties worden vermengd of uit hun context gehaald en het onderscheid tussen persoon en onderwerp vervaagt.

Echter, natuurlijk is niet elke emotionele reactie meteen een rookgordijn, maar wanneer escalatie structureel optreedt, krijgt zij een duidelijke functie. Zolang de aandacht gericht blijft op de ander, via aanval, spot of verdachtmaking, hoeft het eigen handelen niet onderzocht te worden.

In die zin fungeert dit gedrag als afleiding; verwarring, conflict en emotionele intensiteit nemen de plaats in van context, nuance en complexiteit en vooral van het eigen aandeel. Wat ontstaat is een communicatief rookgordijn waarin helderheid verdwijnt en zelfcorrectie onmogelijk wordt.

Epistemische arrogantie en cognitieve stilstand

Epistemische arrogantie verwijst naar het moment waarop iemand zijn of haar eigen kijk op de wereld niet langer ziet als één mogelijk perspectief, maar als de enige juiste weergave van de werkelijkheid.

Twijfel wordt dan niet ervaren als onderdeel van leren, het eigen oordeel voelt als eindpunt, niet als tussenstap. Andere interpretaties worden niet onderzocht, maar bij voorbaat terzijde geschoven.

Afwijkende inzichten gelden niet als aanvullende informatie, maar als bedreiging van het bestaande beeld of de eigen positie.

Deze houding wordt vaak goedgepraat door heel stellig over te komen. De mate van zekerheid die iemand uitstraalt, voelt dan als bewijs van gelijk. De kracht en het volume van uitspraken nemen de plaats in van onderbouwing.

Waar reflectief denken zijn eigen grenzen erkent en benoemt, presenteert epistemische arrogantie zich als vanzelfsprekend juist. Daarmee wordt correctie steeds lastiger, want feedback of een ander standpunt wordt ervaren als aanval, niet als informatie.

Zelfs expertise die het eigen kader tegenspreekt, kan worden gewantrouwd of geridiculiseerd. Kennis wordt niet gezien als voorlopig en toetsbaar, maar als persoonlijk bezit.

Het gevolg is cognitieve stilstand; omdat nieuwe feiten niet echt worden opgenomen, verandert de manier van kijken ook niet. Tijd die verstrijkt wordt verward met persoonlijke ontwikkeling en herhaling met verdieping.

Deze cognitieve stilstand valt vaak niet direct op omdat de persoon meestal heel actief blijft; er wordt veel gepraat, geoordeeld en anderen worden voortdurend verbeterd. Die beweging wekt de indruk van dynamiek, terwijl het denken in werkelijkheid blijft cirkelen rond dezelfde aannames.

Epistemische arrogantie vormt zo het sluitstuk; starheid belemmert flexibiliteit, versimpeling doet complexiteit verdwijnen, blinde vlekken blokkeren zelfcorrectie en epistemische arrogantie presenteert dit alles als helderheid en kracht.

Het verschil tussen zelfverzekerdheid en arrogantie

Wat al deze patronen met elkaar verbindt, complexiteitsintolerantie, blinde vlekken en epistemische arrogantie, is niet zozeer wat iemand zegt, maar hoe iemand zich verhoudt tot kennis, twijfel en de ander. Het gaat hierbij niet om vaste persoonlijkheidstypes, maar om patronen die bij mensen in verschillende mate kunnen optreden, vooral onder druk, stress of bedreiging van het eigen zelfbeeld.

Het verschil tussen zelfverzekerdheid en arrogantie wordt nergens zo zichtbaar als in onderlinge interacties, wanneer perspectieven botsen en spanning ontstaat. Juist dan wordt duidelijk hoe stevig iemand werkelijk staat.

Iemand die communiceert vanuit zelfvertrouwen laat doorgaans ruimte voor de ander. Een zelfverzekerd persoon kan heel duidelijk en krachtig een mening verwoorden, zonder die op te leggen. De ander hoeft niet overtuigd, verbeterd of overschreeuwd te worden. Een verschil van mening vormt geen bedreiging, maar is simpelweg een gegeven waar je mee kunt omgaan.

Bij arrogant gedrag zie je vaak het tegenovergestelde, zeker wanneer het zelfbeeld in het geding komt of wanneer iemand zich onder druk gezet voelt; communicatie wordt dan gebruikt om controle te houden of het gesprek voortijdig af te sluiten.

Tegenspraak wordt in zulke momenten al snel ervaren als een persoonlijke aanval en dat kan leiden tot verdediging, spot of corrigerend gedrag. De uitwisseling van ideeën maakt plaats voor een machtsdynamiek, waarin het behouden van het eigen gelijk centraal komt te staan.

Deze houding zie je ook terug in hoe iemand zich tot anderen verhoudt.

• Zelfverzekerdheid vertrekt vanuit gelijkwaardigheid, zelfs bij verschil in mening of positie blijft de ander een volwaardige gesprekspartner.

• Arrogantie introduceert daarentegen vaak een rangorde, waarbij sarcasme, een belerende toon, verbale agressie of subtiele minachting worden ingezet om afstand en superioriteit te bevestigen.

Wanneer je begrijpt dat dit gedrag vaak voortkomt uit onzekerheid, wordt ook duidelijk waarom inhoudelijke discussie zelden werkt. Extra uitleg, feiten of nuance versterken soms juist de ongelijkwaardige dynamiek. Dat betekent niet dat de ander per definitie onbereikbaar is, maar wel dat het gesprek op dat moment niet over inhoud gaat.

Zelfverzekerd reageren betekent in zulke situaties dat je weigert mee te gaan in de machtsstrijd; je hoeft jezelf niet te verdedigen en ook niet aan te vallen.

Waarom jezelf verdedigen in zo’n situaties vaak zinloos is leg ik uit in dit artikel.

Korte, heldere reacties, zoals ‘ik zie dat anders’, of ‘dat is jouw perspectief’, of het gesprek simpelweg verder negeren, houden je bij jezelf zonder het conflict te voeden. Grenzen stellen aan de toon van het gesprek is vaak effectiever dan proberen het gedrag van de ander te corrigeren.

Het is daarbij belangrijk om realistisch te blijven; niet elk gesprek leidt tot erkenning, zelfreflectie of verandering. Blijven hopen op begrip kan je onnodig verbonden houden aan een dynamiek die je energie kost.

In sommige situaties is afstand nemen geen mislukking, maar een bewuste keuze voor zelfbehoud.

Arrogantie verliest zijn macht niet door betere argumenten, maar op het moment dat je stopt met jezelf te willen bewijzen en het gedrag geen podium meer geeft. Dat is geen morele positie innemen ten opzichte van de ander, maar een keuze voor gelijkwaardigheid, met de ander en met jezelf.