Meta kont għadni Malta u ftit ftit bdiet iddur il-kelma li kont sejra l-Afrika (kif inħobbu nirreferu għal kull pajjiż Afrikan Sub-Saħarjan bla ma nagħmlu distinzjoni), il-mistoqsija inevitabbli li staqsewni n-nies kienet: “Għalfejn?”.

Hemm bosta raġunijiet li stajt nagħti. Għalkemm ġejt hawn fuq xogħol inħoss li x-xogħol fih innifsu m’huwiex l-istorja kollha. Imma biex inżomm il-konverżazzjoni ħafifa u ma ninstemax li qed nispjega l-istorja ta’ ħajti, dejjem tajt ix-xogħol bħala risposta. “Sejra nistudja l-bonobos”.

“X’jaħbtu dawn?”….

U b’hekk nibda nispjega.

Il-bonobos huma speċi ta’ primat u wieħed mill-erba‘ speċi li nsejħu great apes. Il-great apes huma ċ-chimpanzee, il-gorilla, l-orangutan u l-bonobo. Il-probabilità hi li taf kif jidhru minn tal-inqas tlieta minn dawn l-ispeċi. U x’aktarx jekk taf tlieta, il-bonobo huwa n-nieqes, l-ispeċi l-inqas magħruf.

Il-bonobo jixbaħ ħafna lic-chimpanzee u infatti xi nies jafuh ukoll bħala l-pygmy chimpanzee, għalkemm din il-frażi teknikament ġiet diżapprovata meta fl-1933 Harold Jefferson Coolidge skopra li l-bonobo huwa speċi differenti miċ-chimpanzee minħabba in-nuqqas ta’ canines (in-nejbiet) żviluppati, il-forma partikolari tal-kranju, u minħabba t-tul ta’ riġlejh.

Fiżikament huwa ftit irqaq, ftit iqsar, b’xufftejh daqsxejn aktar roża minn dak taċ-chimpanzee. B’differenza miċ-chimpanzee wkoll, is-soċjeta tal-bonobos hi waħda dominata min-nisa u hi ferm inqas vjolenti.

Jgħixu fi gruppi ta’ bejn 30 u 80 individwu iżda dawn kapaċi jinqasmu fi gruppi iżgħar u jbiddlu l-komposżzzjoni tal-grupp. Kull lejl qabel jorqod bonobo jagħmel bejta fis-siġar. Hemm ritratt ta’ din fl-aħħar kitba li ppublikajt: https://francescagrill0.substack.com/p/06-04-2026 .

Il-bonobo jirriproduċi matul is-sena kollha u l-tqala tagħhom hi twila tmien xhur. Ġeneralment ikollhom tarbija kull 4.8 snin u jwelldu l-ewwel tarbija ta’ 13 jew 14 il-sena. Infatti, fis-soċjetà tal-bonobos mara adolexxenti ta’ bejn 6 u 13-il sena titlaq mill-grupp tagħha biex issib grupp ieħor fejn tkun tista’ tirriproduċi. Dokumentarju ħelu li juri din il-miġja ta’ bonobo adolexxenti titlaq mil-grupp tagħha jinsab fl-episodju Rainforest Queens fis-series Queens li qiegħed fuq Disney +. Fil-verità nirrakkomanda li taraw kull episodju iżda jekk għandkom ħin limitat, araw l-episodju tal-bonobo! Għalkemm … l-episodju fuq il-geladas (speċi ta’ xadina) huwa wkoll partikolarment tajjeb…

Allura għalfejn donnu ma tantx jafu fuqu n-nies ?

Għalkemm ma nistax nagħti risposta konkreta li hi bbażata fuq xi tip ta’ studju formali, se nitkellem biss mill-esperjenza personali.

Il-bonobo huwa primat endemiku għar-Repubblika Demokratika tal-Kongo. Fi kliem ieħor jinsab biss fil-Kongo. U mhux fil-Kongo kollu, iżda biss fin-nofsinhar tax-xmara Kongo. Il-Kongo m’huwiex eżatt pajjiż fejn eluf ta’ turisti jmorru jiġru kull sena. Għandu reputazzjoni li tippreċedih, gwerra u faqar u huwa infaxxat aħmar fuq kull website ta’ kull gvern. Barra minn hekk m’huwiex daqshekk aċċessabli minħabba l-proċess infernali tal-visa.

M’hemmx tours jew safaris li se jeħduk tara l-bonobos għalissa. Il-bonobos li qed jiġu abitwati fil-kamp fejn qiegħda jien qed jiġu abitwati preċiżament għal dan l-għan iżda fadal biex din tinfetaħ għall-pubbliku ġenerali. Dan nistgħu nikkumparawh mat-tours li hemm biex naraw il-gorillas l-iRwanda u fl-Uganda jew l-esperjenza biex tqatta’ xi ġranet fil-foresta tropikali u tara l-orangutan, jew sempliċiment jekk inħarsu lejn id-distribuzzjoni taċ-chimpanzee li hi mferrxa bejn 21-il pajjiż u s-siti tar-riċerka stabbiliti li hemm.

Allura l-bonobo jinstab f’pajjiż wieħed biss, li mhuwiex daqshekk aċċessibbli għat-turisti, bi storja ta’ xena politika instabbli u b’loġistika diffiċli. Biss biss bejn l-1996 u l-2002, minħabba l-gwerra bilkemm sar studju fuq il-bonobo selvaġġ. Filwaqt li studji fuq primati oħra kienu qed jagħmlu bosta skoperti, il-bonobo baqa l-kuġin minsi.

M’iniex bl-ebda mod ngħid li l-konservazzjoni tal-ispeċi l-oħra hija faċli. Hemm sub-speċi ta’ great apes li għandhom battalja partikolarment diffiċli, bħal dik tal-gorilla tal-muntanji li jinsabu fil-park nazzjonali ta’ Virunga, fil-lvant tal-Kongo fejn il-gwerra għadha għaddejja sal-lum. Fejn l-ecoguards li jaħdmu hemm jgħixu f’biża perpetwa. Dawn huma eroj bla kostum imma b’uniformi.

Meta jien rajt il-bonobos

Jien fortunata. Apparti li s-sit ta’ riċerka li naħdem fih huwa park nazzjonali fejn hemm ferm inqas (qatt ma nistgħu ngħidu li m’hemm xejn) kaċċa u theddid minn shared forest fejn il-popolazzjoni lokali tista’ legalment tuża l-prodotti tal-foresta, ngħix ukoll ma’ trekkers li jeħduni magħhom taħt il-bejta tal-bonobos biex nistennewhom iqumu u narawhom.

Meta wasalt hawn f’Ottobru kienu ħaduni magħhom iżda ma stajtx narahom sew għax il-proċess tal-abitwazzjoni kien għadu wisq fil-bidu. Issa f’April, saru viżibilment aktar aċċettanti tal-preżenza umana timxi warajhom minn jum għall-ieħor. Iva, hemm ġranet fejn ma jsibuhomx, jew fejn jimxu magħhom il-filgħodu iżda jitilfuhom qabel ikunu bejta, iżda bħal kwalunkwe proċess, timxi żewġ passi l-quddiem u wieħed lura u tkun xorta iggwadanjajt pass.

Żewġ videos li ġbidt din il-ġimgħa. Tlaqna mil-kamp jien, Thomas, Alfred u Samson fit-tlieta u nofs ta’ filgħodu biex wasalna ħdejhom għal-ħabta tal-ħamsa u nofs.

Kull darba li nieħu xi video tajjeb, apparti li nieħu gost jien għax ovvjament inkun ħadt video tajjeb, ikolli is-sodisfazzjon doppju bil-kuntentizza tat-trekkers. Meta nurihom il-videos, nista’ nħoss fil-fond ta’ qalbi li jħosshom valorizzati u li x-xogħol li jagħmlu kuljum hu ta’ interess u importanza għad-dinja esterna wkoll. Mumenti żgħar bħal dawn iġibuli qalbi ġunġliela.

L-illużjoni tal-aċċessibilità

Meta ngħid lin-nies li nistudja l-bonobos jaħsbu li narahom kuljum. Li npoġġu biex nixorbu kikkra tè flimkien, u li niddiskutu l-ħajja waqt li nfettu erba’ galletini fit-tè li issa bired għax tant kemm qattajt ħin mal-bonobos.

Bonobos slavaġ m’humiex se jħalluk tarhom, m’humiex se jħalluk tmur viċin tagħhom, u m’humiex se jagħmlu l-preżenza tagħhom ovvja. Meta kont Guinea nagħmel il-camera traps biex nistudja ċ-chimpanzee ma kienx hemm trekkers biex juruni fejn kienu iċ- chimpanzee, u għalkemm kont rajt ħafna fuq il-cameras, kont rajthom darbtejn biss fir-realtà f’sitt xhur. M’ilux iltqajt ma‘ riċerkatriċi li kienet studjat iċ- chimpanzee għal sena u wkoll qaltli li rathom biss darbtejn. Din hi r-realtà tat-terren.

Wara r-ritratti u d-dokumentarji tal-annimali li naraw ikun hemm persuna vera paċenzjuża tistenna bil-camera għal ma‘ nafx kemm il-siegħa biex taqbad mument ta’ ħames sekondi, jew ikun hemm grupp ta’trekkers li damu potenzjalment snin jabitwaw l-annimal biex dak l-annimal jasal fi stadju fejn jaċċetta l-preżenza umana.

Iva, hawn annimali li naraw bi frekwenza aktar abbundanti. Hawn bosta speċi ta‘ primati żgħar li mhumiex daqshekk mistħijin, iżda l-preżenza tagħna dejjem toħloq kaos għalihom u jispiċċaw iwerżqu jew jitilqu jiġru wara li joqogħdu jittawlulek minn bejn il-weraq.

Black crested mangabej kurjuż

Grupp Thallon’s colobus li telqu jiġru kif semgħuna

Irnexxieli nieħu dawn ir-ritratti u videos għax ilni hawn aktar minn nofs sena u noħroġ fil-foresta kważi kuljum. In-natura selvaġġa tirrikjedi ħafna paċenzja jew ħafna fortuna, u b’hekk kull interazzjoni li jkolli mal-fawna hija imprezzabbli u unika. L-aċċessibilità tal-fawna selvaġġa hija parzjalment illużjoni tal-internet. Biex ħadt videos tal-bonobos bħal dawn, importanti li napprezzaw ukoll is-sentejn xogħol li hemm warajhom. Sentejn fejn it-trekkers ippruvaw isibuhom kuljum u resqu millimetru, millimetru aktar viċin tagħhom, sa ma ġejt jien u sibthom diġà semi-abitwati (ħa nsejħilhom hekk) u stajt niġbed dak il-video.

Ma nafx kif nispjega aħjar kemm hi xi ħaġa inkredibilment speċjali, iżda nispera li bil-ftit jew bil-ħafna dan is-sentiment wasal għandek li qiegħed fuq il-mobile jew computer tara dawn il-videos ukoll.

Dawn l-aħħar jiem id-diski li nisma’ jinstemgħu isbaħ, meta nara n-nies tal-kamp li ngħix magħhom inħossni grata għall-ġentilezza tagħhom u ix-xogħol, għalkemm kien hemm xi ġranet twal immens, b’xi mod jgħaddi u jinħass eħfef.

Huwa wieħed minn dawk il-mumenti fejn tinħass qisha ħarġet ix-xemx wara maltempata. Ikolli nametti li din in-nofs sena li ilni hawn ma kinitx l-eħfef esperjenza. Meta xi ħadd jistaqsini l-mistoqsija ġenerika ta’: “Kif sejra?”, qatt ma nħoss li “tajjeb” waħedha hija risposta onesta għax il-verità hi li kien hawn ħafna intoppi, u ċerta li għad fadal. Xi minnhom minħabba l-loġistika tal-post li qiegħda fih oħrajn minħabba diżorganizzazzjoni ta’ nies li suppost jagħtuna sapport iżda fil-lista ta’ prioritajiet tagħhom isimna ma jidhirx. Oħrajn minħabba għejja, mard, infezzjonijiet u sempliċiment xewqa ta’ li nkun id-dar għal-lejl, jew xi biċċa ċikkulata li nibda noħlom fuqha.

Kien hemm perjodu ta’ żmien fejn ma kellix motivazzjoni biex naħdem. Parti kbira minn dan kien għax id-dwana żammewlna l-materjal għal ħames xhur għax riduna nħallsu s-somma redikola ta’ 14,000$ biex jgħaġġlu l-proċess. Ovvjament ma kienx hemm erbatax il-elf żejda biex nagħtu donazzjoni lin-nies tad-dwana bħala grazzi talli jagħmlu xogħol li huma diġà mħallsin għalih, u b’hekk il-proġett waqa’ ħames xhur lura. Mingħajr materjal stajna naħdmu biss fuq il-fenoloġija u nevalwaw is-sit minn aspett botaniku, u filwaqt li huwa wkoll xogħol li għandu jsir, il-botanija m’hijiex eżatt il-ħaġa li nsib l-aktar eċċitanti. Tgħallimt ħafna fuq is-siġar t’hawn, anke bdejt nitgħallem xi ismijiet lokali tas-siġar apparti l-isem xjentifiku u liem minnhom nużaw bħala mediċina u xi jfejqu però xtaqt ukoll nibda ix-xogħol li ġejt għalih. Xtaqt inwaħħal il-kameras u nara x’jagħmlu l-annimali meta ma jkun hemm ħadd iħares. Xtaqt niġbor is-samples tal-pipi tal-bonobos minn fuq il-weraq bil-pipette. Xtaqt nagħmel il-line transects fejn nimxu sitt kilometri f’linja dritta u nieħdu nota ta’ kulma naraw, minn bejtiet tal-bonobos sal-inqas footprint ta xi speċi ta’ duiker, jew ix-xadini li nosservaw jaqbżu bejn siġra u oħra ftit metri l-bogħod minnha.

Meta konna qed nagħmlu botanija biss ħassni statika u staġnata. Imwaħħla fl-istess post. Kont qed nesperjenza l-ħajja t’hawn u nitgħallem xi affarjiet, vera, imma jien personalment inħoss li għandi bżonn xi ħaġa aktar. Għandi bżonn inħoss li qed nitgħallem u li qed nagħmel xi tip ta’ progress. U wara xagħrejn nagħmlu biss affarjiet tal-botanika, l-illużjoni ta’ progress bdiet tisfaxxa fix-xejn.

F’nofs Marzu wasal il-materjal u tlett ijiem ilu lestejna l-ewwel ħames line transects. Għedtilkom li nimxu sitt kilometri bi dritt. Għandna ħames linji, fil-verità, erbgħa ta’ sitt kilometri u wieħed ta’ kilometru biss. Biex nieħdu nota ta’ kollox, ġeneralment konna qed indumu qisu siegħa u nofs għal kull kilometru. Apparti minn hekk dan għandu bżonn isir kollu fid-dawl – bejn is-sitta ta’ filgħodu u s-sitta ta’ filgħaxija għal viżibilità aħjar, allura konna nitilqu bejn it-tlieta u t-tlieta u nofs ta’ filgħodu biex fis-sitta u nofs inkunu diġa fl-aktar punt il-bogħod u nibdew it-transect. Fil-bidu meta wasalt hawn kienu jippuntawli lejn l-art u jgħiduli li min hawn għadda xi annimal u kont niskanta kif kienu jafu, imma issa, wara ħafna prattika, anke jien kapaċi nagħraf minn fejn għadda annimal u (bejn wieħed u ieħor) liem annimal hu. Għadni ma lħaqtx il-livell tal-kollegi tiegħi, u sakemm ma nqattax għaxar snin oħra ngħix fil-ġungla, niddubita jekk qatt nilħqux. Iżda din fiha nfisha, li nimxi u naqra l-foresta, li noħloq stejjer mis-sinjali li nara, kienet l-ewwel raġġ tax-xemx.

Waqt li konna qed naħdmu fuq il-line transects rajt ukoll erba’ red river hog u ornate monitor. U wieħed mil-linji użawh ukoll il-buffalo! Sibna t-traċċi tagħhom, kemm passi u kemm ħara! U okkażjonalment ħarġu minn fuq il-linja biex ifittxu x’jieklu mbagħad reġgħu komplew mexjin fuq it-transect. Sibna anke xi demm. Inizjalment assumejna li kien hemm xi buffalo li forsi kienet qiegħda bih, però ħames minuti ta’ riċerka meta konna l-kamp malajr uriet li l-buffalo Afrikan għandhom ċiklu estrous u mhux menstrous. Fi kliem sempliċi dan ifisser li minflok jarmu l-uterine lining bħall umani jekk ma jkunx hemm konċepiment, dawn huma minflok mammiferi plaċentali li jerġgħu jassorbu l-uterine lining u b’hekk ma’ jkollhomx period tipiku bid-demm bħalna.

Meta ngħid transect ma nafx hux kunċett ċar, imma bażikament qabel naslu biex nagħmlu dawn il-linji konna morna bil-machete u bil-kumpass u qtajna passaġġ tramuntana-nofsinhar. Ovvjament dan ma kienx l-istess ġurnata li morna nieħdu nota tal-annimali u traċċi, kemm għax ma kellniex biżżejjed ħin (f’ġurnata konna naqtgħu bejn 700 metri ġo foresta vera magħluqa u kilometru u nofs fejn il-foresta kienet daqsxejn miftuħa – tista’ timmaġina kemm dommna biex qtajna l-ħames linji) u kemm għax ma stajniex nagħmlu wisq ħsejjes biex ma ngerrxux l-annimali. Ġurnata minnhom, kif kważi wasalna fil-bidu tat-transect, konna fortunati biżżejjed li nsibu grupp ta’ bonobos. Kienet verament ġurnata tajba għax ġbarna samples tal-koko u pipi tal-bonobos u lestejna line transect ukoll! Ma stajtx nistaqsi għal aktar.

Hemm affarjiet żgħar oħra li minnhom ħadt pjaċir kbir ukoll bħall-fatt li l-konverżazzjonijiet li jkolli issa bil-Lingala mhumiex limitati sa biss “Mbote! Boni yo?” – Ħello, kif int? – imma issa nista’ niddiskuti xi affarjiet u nesprimi xi xewqat żgħar ukoll. Meta nitgħallem lingwa nħobb nuża applikazzjoni jisimha HelloTalk fejn tista ssib nies ma min tipprattika titkellem. Kont furtunata u sibt wieħed mil-Kongo li qed jgħix il-Kenya li jitkellem il-Lingala u xtaq jitgħallem l-Inġliż. Iddiskutejna ħafna affarjiet differenti bil-Lingala u għalkemm ma fhimtx kollox u xi drabi kelli nirriformula frażi biex ninfthiehem, kienet ċara li bdejt nifhem l-intriċċi ta’ din il-lingwa tant sabiħa. Għalkemm ġeneralment nipprattika man-nies li jgħixu l-kamp, xtaqt nara sa fejn stajt inwassal inpaċpaċ ma’ xi ħadd kompletament ġdid li ma kellux idea ta’ kemm kont naf.

Bħalissa l-kamp il-ġurnata tispiċċa fis-sitta ta’ filgħaxija. Il-ġranet ilhom jispiċċaw fis-sitta għal xi xahar u nofs għax l-unika bozza li għandna mhux qed taħdem. Ma tissugrax toqgħod b’torch għax jikluk ħaj in-nemus. Allura, mingħajr wisq x’nagħmel filgħaxija, iddeċidejt nibda l-konkwista nobbli li nitgħallem iċ-Ċiniż. Min dejjem kont inħobb il-lingwi u minn dejjem xtaqt immur iċ-Ċina. Forsi mhux minn dejjem dejjem, imma minn mindu kont bdejt nagħti privat tal-Inġliż lil xi tfal Ċiniżi, irbatt qalbi mal-ħolma li xi darba mmur, u forsi ngħix għal xi kapitlu qasir ta’ ħajti hemm. Ma nafx x’nagħmel eżatt hemm kieku, forsi ngħallem l-Ingliż jew nitgħallem il-kung fu, nieħu xi kors tal-arti għax minn dejjem għoġobni l-istil ċiniż, jew immur niġri l-maratona li sseħħ fuq il-Great Wall.

Il-possibiltajiet huma infiniti, u kull possibilità hija raġġ tax-xemx tleqq brillanti fuq wiċċi.

Però bħalissa qiegħda l-Kongo u se nipprova nieħu vantaġġ ta’ kull mument waqt li qegħda hawn, biex insir esperta tal-foresta, biex inkompli nitgħallem il-Lingala u biex inqatta l-ħin man-nies lokali u nitgħallem minnhom, mill-ħajja tagħhom u mid-diffikultajiet li jaffaċċjaw kuljum.

Il-verità hi li xorta għandi ġenn biex immur naqra sad-dar. Il-kollega tiegħi sejjer għall-holidays tiegħu għada filwaqt li jien nibqa’ hawn u nkompli x-xogħol, u meta niġi biex nitlaq jien hu jkompli waħdu mal-assistenti. Qatgħa xagħru u qaxxar il-leħja, qisu xi ritwal ta’ xi ħaġa ġdida, u ippakkja l-basket. Għaddieli minn moħħi kif forsi se jħossni jien meta niġi biex nitlaq minn hawn għal dejjem. U għalkemm kien hemm mumenti fejn xtaqt infaqqa subgħajja u nasal id-dar, fil-fond ta’ qalbi naf li meta niġi biex nitlaq se tkun diffiċli wkoll.

Fost il-maltemp ix-xemx baqgħet tiżreġ. Ma rajthiex f’dak il-mument għax is-sħab għattieli l-veduta, imma kif infetħu s-smewwiet, intlaqt fis-sħana ħelwa tagħha. Mort ngħum fix-xmara u ħarist madwari u indunajt kemm jien fortunata biex qiegħda f’ġenna bħal din. Is-siġar joffruli dellhom, l-għasafar ikantawli, ix-xadini jagħmlu show tal-akrobati u jien naħsel xagħri fix-xmara Kongo. Uwejja, lill min tgħidha din?!

Lumi u basal,

tewm u inċens,

l-irwejjaħ tas-siġar

joffruli l-wens.

Jitrasportawni d-dar

fis-sajf Mediterran,

fejn fuq it-taraġ tal-Qbajjar

kont niekol l-imħar.

Inlebbet u nimxi,

u niġbed nifs qawwi,

sa ma nerġa’ nasal id-dar

taħt sema bil-gawwi.

Nispera li ma żammejtekx tistenna wisq.

Fil-verità dawn l-aħħar jiem kelli ħafna x’ngħid imma wisq ftit ħin bilqiegħda ma’ mejda. U fil-verità wkoll, ma kellix wisq aptit jew paċenzja nikteb lanqas. Anke issa li qed nikteb dan il-kliem qed naħtaf l-ittri biex inqiegħdom malajr fuq il-paġna. Qed infittex l-ispirazzjoni li ħarbitli, però sakemm tiġi, ikollok tikkuntenta b’din il-biċċa kitba.

Mill-aħħar darba li ktibt ġraw żewġ avvenimenti kbar u ħafna żgħar fost dawk il-kbar. L-ewwel meta morna ġo villaġġ biex inkomplu l-inkjesti soċjali tagħna li huma parti mid-data li qed niġbru għal dan il-proġett, u it-tieni meta intnefħitli għajnejja qisha ballun u kelli ndabbar rasi lejn il-Kapitali biex nikkonferma li ma kontx se nagħma u li infezzjoni ma kinitx imminenti.

Kulma ġara f’dawk il-ġimgħat kien drammatiku b’xi mod. Ħa nipprova nagħtik rendikont ta’ dak kollu li ġara fil-ġranet li ħriġna għall-inkjesti soċjali.

1. Kellna intervistatur li jagħmel l-inkjesti soċjali f’wieħed mit-tliet villaġġi li naħdmu fihom li ġie mhedded għax din id-darba offrejna kumpens żgħir finanzjarju lid-djar li irrispondew l-inkjesti. Minħabba li d-darba ta’ qabel ma offrejniex dan il-kumpens (ovvjament għax dan il-kumpens inħoloq ibbażat fuq l-esperjenza tal-ewwel inkjesti), wieħed mill-kap tal-familji – i.e ir-raġel – iddeċieda li l-intervistatur tagħna seraqlu l-ewwel kumpens li immaġina li aħna tajna. L-intervistatur sabni, maktur f’idejħ biex jimsaħ l-għaraq, l-irkejjen ta’ ħalqu milwijin l-isfel b’espressjoni ta’ dispjaċir. “X’ġara?!” għedtlu. “Fransiska” (għal xi raġuni hija rarità li xi ħadd jgħid ismi korrett) qalli b’serjetà m’hawnx bħalha “ġejt mhedded... qabadni mill-kullar, kien se joħroġ machete fuqi”. Ma jimpurtax, morna nkellmu lil dan ir-raġel biex nassigurawh li le, ma ġiex misruq.

2. Morna ġo villaġġ ieħor fejn nagħmlu l-inkjesti għax kellna problema bl-intervistatur li kien magħżul. Kien raġel sew u ħadem sew, imma f’ambjent fejn it-tribaliżmu huwa l-istatus quo diffiċli tagħmel dan it-tip ta’ xogħol jekk in-nies m’għandhomx pjaċir bik. Il-problema kienet li meta konna morna fil-villaġġ għall-ewwel darba biex nagħżlu individwu kwalifikat, kien l-uniku kandidat. L-oħrajn li kellhom biżżejjed kwalifiki kienu qed jivvjaġġaw. Ir-raġel li għażilna ma kienx jiġi mill-villaġġ iżda kien ilu jgħix hemm għal kważi tletin sena għax kien iżżewweġ mara min hemm. Imma jekk se nidħlu fit-teknikalitajiet, kif iħobbu jagħmlu l-Afrikani, ma kienx imwieled fil-villaġġ. Kif il-kandidati eliġibbli l-oħra waslu lura mill-vjaġġi tagħhom bdew jilmentaw fuq dan il-punt. U l-kelma laħqitna li n-nies li kienu qed jirrispondu l-inkjesta ma ħadux gost b’min kien qed jintervisthom. Biex inkun preċiża għandi ngħid li kien hemm żewġ kampijiet ta’ nies – il-maġġoranza li riedu jbiddluh u l-minoranza li ħasbu li kien ilu biżżejjed hemm u li ma kinitx tagħmlilhom daqshekk differenza.

   Kif wasalna fil-villaġġ ma kien hemm kważi ħadd preżenti. Konna bgħatna ittra biex navżawhom bil-vista tagħna iżda din l-ittra qatt ma waslet. Kienet ġurnata fejn donni nsejt kif noqgħod bilqiegħda u nistenna u b’hekk ipproponejt li mmur mixja sakemm jinġabru in-nies. Il-kollega li kont miegħu ma kellux wisq aptit jakkumpanjani iżda ma riedx iħallini mmur waħdi lanqas u b’hekk qal lil wieħed żagħżugħ jiġi jimxi miegħi.

   Imxejna għal-tliet siegħat sa ma lħaqt villaġġ ieħor fejn kumbinazzjoni kont naf il-kbir tal-grupp tal-villaġġi li kont wasalt fih u wieħed li kien jgħix fil-villaġġ. Dawn laqgħuni b’ħafna rigali fosthom tiġieġa, papra, bananas u bowl enormi ta’ ananas biex taqtagħli l-għatx li kelli għax l-ilma tal-villaġġi kien jagħmilli uġiegħ ta’ zaqq.

   Minħabba li kelli dawn ir-rigali dan li kont naf tefa’ kollox fuq rota u akkumpanjani lura flimkien mal-kbir tal-grupp tal-villaġġi għal parti mit-triq. U imnalla, għax ovvjament kelli niltaqa’ mal-intervistatur li kien għadu kemm tilef xogħlu.

   Oqqqowww – ovvjament kien jaf għalfejn konna morna fil-villaġġ tiegħu. Il-kelma malajr tiġri. Kien jidher irrabjat. Ma nagħtihx tort. Iżda mhux aħna immarġinalizzajnih – kienet il-komunità tiegħu stess. Wara għaxar minuti jgħidli li jien mara ħażina, li Alla se jkun qed jara l-ħażen li nagħmel u li kien se jtellagħni l-qorti, sieħbi u c-chief irnexxielhom jikkalmawh u għalkemm xtaqt noqgħod aktar biex nispjegalu sew, il-ħin verament kien qed jagħfas u kont wasalt fil-punt li kont naf li l-kollega kien se jinkwieta bil-passiġġata li kienet diġà damet tliet siegħat u nofs.

   Kien hemm parti mit-triq li kienet saret xmara, sibna dgħajsa biex naqsmuha, u wara għaxar minuti iltqajna max-xufier li wassalni għall-villaġġ fejn konna biex insibu kandidat ieħor.

   “Fejn kont?”...”mort mixja”...”ta’ erbgħa siegħat?”....”errr..iva..”...”bagħtuni nfittxek għax ħasbu li ġralek xi ħaġa”...”heheheh u fl-aħħar sibtni” – iżda jien biss dħaqt b’din ir-risposta.

   

3. Il-laqgħa għaddiet, sibna kandidat ieħor li l-kbir tal-villaġġ kellu pjaċir bih u mexxejna. Inkun qed nigdeb jekk ngħid li kienet esperjenza paċifika. Kont drajt ċertu livell ta’ fittaġni. Anzi kont nistenniha. Iżda x’esperjenzajt din id-darba ma kienx jibda ma’ xejn li qatt kont esperjenzajt. Ma kull pass li nieħu kont nisma’ “pesa ngai mpongo” – tini il-flus jew “pesa ngai sardine” – tini s-sardin. Staqsewni għall-alkoħol, staqsewni għas-sigaretti, staqsewni għall-flus, ikel, materjal biex jirranġaw toroq, skola, xogħlijiet u sa fl-aħħar kelli uġiegħ ta’ ras tant jaqsam li meta kont miexja ħeffift il-pass biex nitlef in-nies ta’ warajja. U f’xi punt kien hemm ċorma tfal li ħarġu minn skola biex jimxu warajja iżda daru lura meta raw li mxejna wisq. Sa fl-aħħar tal-ġurnata kont għajjiena, eżawsta u ittikata.

4. Dħalt għal naqra paċi fid-dar taċ-chief tal-villaġġ fejn sabuna martu u t-tifla tiegħu. L-intervistatur l-antik kien tipo hedded liċ-chief u qallu, u nikkwota: “Issa naraw min hu raġel bejnietna” – li apparentament qrawha bħala li kien se jipprova joqtlu.

   Iffissaw li ċ-chief kien se jmut u riduna niktbu ittra biex nispjegaw li jekk imut huwa t-tort tal-intervistatur l-antik. Ovvjament ma ridt l-ebda responsabilità li ngħid – jew aħjar – inbassar – kif kien se jmut iċ-chief u għaliex. Biex inkun onesta, ma kienx xi raġel għadu żgħir ic-chief, Alla biss jaf meta se jħallina u jekk hux daqt (nisperaw li le).

   Wara siegħa jeqirdu għal ittra li ma ridniex niktbu, dħalt norqod.

5. Fil-villaġġi saqqijiet huma rarità. Kont grata li offrewli kmajra żgħira però jekk ngħid li rnexxieli norqod komda tkun sempliċiment fantasija. Kienet speċi ta’ mejda b’mat tal-bamboo fuqha u xibka għan-nemus. Ma kelli xejn bil-kmiem twal u kien il-bard, allura bħal oġett mixħut fuq mejda, daħħalt idi fit-t shirt u għamilthom ma’ zaqqi waqt li qgħadt wiċċi l-fuq nistenna l-ħin jgħaddi sabiex jisbaħ filgħodu, inlesti l-aħħar biċċa xogħol, u mmur lura l-kamp.

   

6. Kif daqqu nofs il-lejl għajjatli l-kollega mill-kamra ta’ ħdejja. “Irqadt ?” qalli. Dak il-ħin kont qed nagħmel analiżi estensiva ta’ ħajti u kif iz-zokk spiċċajt wiċċi l-fuq fuq mejda inħoss il-bard ġo villaġġ f’nofs il-Kongo. “Le.. x’ġara?”. U talabni biex noħroġ biex nitkellmu sew. Ftaħt il-bieb u erġajt staqsejtu x’ġara. Staqsieni biex inpoġġi. Kemm ha jdum ġej biha bdejt ngħid. Imma poġġejt.

   “Naħseb ġejt ivvelenat”.

   “Ohhhhhh”.

   “F’ħajti kollha qatt ma ħassejt x’qed inħoss bħalissa... ma nistax nieħu nifs sew, għandi ħruq tiela minn saqajja...Francesca qed ninkwieta”

   ... u dak il-ħin anke jien bdejt ninkwieta. Però ma stajtx naħseb fl-ebda opportunità li hu ġie ivvelenat u jien le għax kilna kollox l-istess u ħlief li kont qed naqsam dahri biex norqod fuq mejda ma ħassejt xejn turbulenti f’ġismi.

   L-intervistatur il-ġdid kien b’kumbinazzjoni infermier u ddeċidejna li mmorru nqajmuh. Mort niġri nġib torch u ħriġna. Kont qiegħda bil-qalziet tal-piġama miexja f’nofs il-lejl bejn l-għelieqi biex insibu d-dar tal-infermiera għax il-kollega ħaseb li ġie ivvelenat – kelli punt ieħor xi nżid mal-analiżi ta’ ħajti.

   Wara erba’ darbiet li wasalna ħdejn bieb, għedna “ħellow qed infittxu lil Mister X” u qalulna mmorru nħabbtu l-bieb ta’ ħdejhom fejn sibna lil Mister X. Laqagħna ġo kamra b’tavolina u żewġ siġġijiet ġo dar għadha qed tiġi mibnija. Ħassni qisni kont qiegħda ġo xi film tal-biżà.

   Hemm test tal-velenu li għamilna. Iġġib tazza bl-ilma u tobżoq fiha, u jekk il-beżqa tinżel sa qiegħ it-tazzi iġifieri, congratulations, ġejt ivvelenat. Għal-grazzja t’Alla u kull min kien qed iħares fuqna, il-beżqa baqgħet fil-wiċċ u b’hekk il-kollega serraħ moħħu.

   Għalkemm forsi din tinstema naqra patetika għalikom li qed taqraw din l-istorja mid-dar Malta, fejn li xi ħadd jiġi ivvelenat hi storja kbira, hawn mhijiex ħaġa daqshekk ta’ barra minn hawn u faċli ssib velenu jekk tkun trid tagħmel ħsara lil xi ħadd. Xahrejn biss qabel ħu kollega kien kważi miet għax ġie ivvelenat.

   Staqsejtu jekk riedx imur sptar imma qalli li la ma kienx velenat nistgħu nistennew s’għada għax dak kien l-akbar inkwiet tiegħu. U t-toroq ta’ bejn il-villaġġ li konna fih ma kenux fl-aħjar stat, ħa nqiegħda hekk.

   Qgħadna bilqiegħda ġo speċi ta’ salott sakemm ħassu – err – inqas ħażin, u mbagħad morna “norqdu”. Hu jonfoħ minn kamra għax ma setax jieħu nifs u jien interter minn oħra għax kont insejt flokk bil-kmiem twal.

7. L-għada lestejna x’kellna nlestu fil-villaġġ u morna malajr l-isptar tal-villaġġ l-aktar viċin. Aħna u nsuqu lejn l-isptar rajna l-uniku tabib ħiereġ bil-mutur. Waqqafnih u spjegajnielu kollox, u qalilna li sa tletin minuta oħra kien se jkun lura l-isptar u li kellu biss jibgħat ittra.

   Imnalla ħadd ma kien fil-periklu ta’ mewt għax din l-ittra ħaditlu tliet siegħat biex jibgħatha.

   Wara din l-istennija kollha stennejt vista daqsxejn elaborata, waħda li damet aktar minn ħames sigħat u fejn juża għodod sempliċi imqar biex jevalwawlu kif qed jieħu nifs u dawn it-tip ta’ affarijiet. Imma sfortunatament din il-vista kienet diżappunt. Wara tliet mistoqsijiet, iffirma karta, qallu li kellu ħafna stress, u ordnalu jieħu reġim ta’ pirmli li meta rajtu fil-borża iġiegħelek taħseb li l-pazjent kien f’riskju ta’ mewt (għalkemm forsi hekk kien qed iħossu lejliet, vera).

   Kif konna għand it-tabib ħadt l-opportunità biex nieħu opinjoni fuq il-boċċa li kelli fuq il-kappell t’għajnejja, għalkemm diġà kont ikkonsultajt tabib online. F’dan il-perjodu preċiż bilkemm kienet tidher, imma d-differenza bejn kappell u ieħor stajt taraha bi ftit attenzjoni. Ftit attenzjoni li apparentament, it-tabib ma kellux.

   Bdejt nippuntalu fejn kellu jħares imma baqa’ jgħidli li ma ra xejn, u wara erbgħa darbiet ngħidlu biex iħares aħjar naħseb qabzitlu u ddeċieda jagħmel bħalma l-irġiel ġieli jagħmlu. “Eħħ iva” gideb. “Għandek qisa marka fuq il-ġilda, qisha girfa”.

   F’dan il-punt jien ukoll iddeċidejt nigdeb għax kont ilħaqt il-konklużjoni li din il-vista, bħal dik tal-kollega, kienet inutli. Bħala preskrizzjoni qalli nagħmel it-toothpaste fuqha qabel norqod għal nofs siegħa kuljum, u meta ħarist lejħ b’wiċċ ta’ xi ħadd daqsxejn skantat b’kien għadu kemm sema’, qabad karta, kiteb isem ta’ cream, u iffirmaha. “Jew ħu dan” qalli b’daħqa. “Grazzi dott” għedtlu b’daħqa ikbar, u ħriġt u armejt il-karta.

8. U fl-aħħar kien wasal il-ħin imorru lura. Allura morna nfittxu x-xufiera li kellhom jakkumpanjawna lura, u ovvjament ma kinux hemm. Għax għalfejn għandhom ikunu hemm meta xtaqna mmorru lura? Stennejna għal siegħa, u mbagħad għedt lill-kollega biex infittxu żewġ muturi oħra. Bdejna mixjin u l-villaġġ mexa magħna. U kif semgħu li ikkunsidrajna nieħdu mutur, bdew ġejjin wieħed wara l-ieħor, ħafna minnhom tfal, biex iwassluna u jaqilgħu xi ħaġa tal-flus. Tifel ta’ tlettax il-sena li jidher qisu beda jsuq ilbieraħ, u mbagħad ieħor bil-mutur qed jaqa’ biċċiet, u ieħor u ieħor sa’ ma konna mdawrin bil-muturi. Fost in-nies jiddiskutu liema mutur konna se nieħdu, naraw ix-xufiera ġejjin. “Kif kienet ir-raqda? Biex ħlomt sabiħ?” għedt lix-xufier sarkastikament kif tlajt niġri biex naħrab il-folla.

9. Fl-aħħar soqna lura għall-bażi li konna se norqdu fiha għal dak il-lejl fejn minn tal-inqas kelli saqqu imma l-ebda liżar. Tertirt għal-lejl wieħed ieħor qabel mort lura fis-sodda bil-kutra fil-kamp maħbub tiegħi.

Id-darba li jmiss inkellmek fuq il-ħarġa sal-kapitali.

Share il-kawlata

Għal-ewwel darba minn mindu ġejt il-kamp, tliet xhur u nofs ilu, ġew xi viżitaturi l-kamp tagħna u dawn il-viżitaturi kienu bojod. Kienet kważi kważi esperjenza stramba ninżel ix-xatt tax-xmara biex nilqa’ dgħajsa li waslet u nara li hemm n-nies bojod fiha.

L-aħħar darba li kont mort villaġġ ħsibtni rajt wieħed abjad fuq pierrogue imma kien albino u ma stajtx naqla għajnejja minn fuqu – mhux b’mod ġuġmentali imma b’mod li kien xi ħaġa qisu esterna għall-ambjent, xi ħaġa li kienet qed tispikka kontra l-ambjent tagħha. L-oppost tal-kamuflaġġ, jekk hemm kelma għaliha. U imbagħad indunajt li jien probabbli hekk nidher ukoll għalihom. U apparentament dak l-albino huwa ħu wieħed li jgħix il-kamp.

Dawn il-mundele li ġew il-kamp kienu jaħdmu fis-settur tal-finanzi tal-uffiċju ta’ WWF il-Ġermanja u bħala n-nies li jaraw li l-proġett tal-abitwazzjoni tal-bonobos jirċievi l-flus, ġew jaraw b’għajnejhom x’qed isir konkretament. Illum wieħed minnhom kellu għeluq sninu, għalaq 42 sena. Qattajt in-nofstanhar ta’ -filgħodu inpaċpaċ magħhom. Tkellmu fuq maratoni, bonobos ovvjament, opinjonijiet fuq dan il-pajjiż minn x’raw s’issa – għalkemm ma naħsibx li ġimgħa tagħtik biżżejjed ħin biex ikollok opinjoni infurmata sew - fuq kif l-Iżvizzera tinħass qisek qed tgħix ġo simulazzjoni u fuq tojlits pubbliċi li għandek bżonn tħallas għaliħom.

Wieħed minnhom li kien jiġi mill-Iżvizzera kien qed jgħidli fuq kif kollox kien wisq perfett, u li kullħadd isegwi l-liġi bla ma jaħseb wisq, u kif kien eżatt għal hekk li ma riedx jgħix hemm. U meta jien mort l-Iżvizzera kelli eżatt l-istess sentimenti, li kollox kien wisq komdu, kollox wisq faċli. U minn hemm ġiet id-diskussjoni li verament qisek qed tgħix ġo simulazzjoni. Qabel mort il-Ġermanja mort inżur lil ħabiba li kienet qed tgħix fil-muntanji ta’ Verbier. Niftakar in-nies jidħku u jgħiduli bonġu fit-triq b’daħqa tant kbira li kienet tidher falza. L-unika darba li tkerrħuli kien meta qsamt it-triq meta dak il-pupu ta’ raġel jaqsam kien aħmar. Ovvjament ma kienx hemm karozzi, ma ridtx nittajjar, imma din ma kinitx tikkonformi mas-sistema u b’hekk mhijiex aċċettabbli. Ovvjament din ġeneralizzazjoni tal-Iżvizzera, il-parti Franċiża ma tistax tqabbilha mal-parti Ġermaniża, u l-parti Ġermaniża ma tistax tqabbilha mal-parti Taljana.

Però aħna u jkollna din id-diskussjoni indunajt xi privileġġ enormi kellna biex konna qed ngħidu dawn il-kliem. Kif qatt stajt nispjega dan is-sentiment lil xi ħadd lokali? Li ma rridx ngħix f’pajjiż għax wisq komdu u wisq organizzat meta huma ilhom jgħixu f’diżordni u pajjiż b’sistema falluta għall-maġġoranza ta’ ħajjtihom jekk mhux ħajjtihom kollha? Li kellna lussu eċċessiv u kien għalhekk li fittixt li nkun skomdu. Xtaqt inkun skomda. Kif qatt stajt nispjega?

Illum biss biss kont qed nitkellem ma’ wieħed mit-trekkers fuq kif kienet ħajtu qabel kien sar trekker. Ir-risposta hi li kien għalliem, u li kien jieħu gost jgħallem. Staqsejt il-mistoqsija li kulħadd qed jaħseb bħalissa. Għalfejn biddilt allura? Qalli li kien hemm perjodu ta’ sentejn fejn qatt ma rċieva paga. Imma baqa’ jgħallem bit-tama li kien se jitħallas. Imbagħad staqsejt il-mistoqsija l-oħra li qiegħda fuq moħħ kulħadd. Kif għext allura? Qalli li kellhom għalqa li fihom kienu jipproduċu l-ikel li kienu jieklu. U kienu jippruvaw jgħixuha ġurnata b’ġurnata. Imbagħad kien hawn jien li ma ridtx ngħix l-Iżvizzera għax sibtha wisq perfetta – ħassni patetika. Din ma kinitx l-ewwel darba li kont smajt lil xi ħadd jgħid li dam fuq sena bla paga. Ġo xi villaġġi kont tkellimt ma xi ecoguards li qaluli l-istess ħaġa – għalkemm l-istorja tagħhom kienet il-fuq minn għoxrin sena ilu.

Imsomma wara li telqu l-mundele mill-kamp (damu inqas min 24-il siegħa hawn), akkompanjajt trekker fil-foresta għax-xift ta’ wara nofsinhar li tkun bejn is-siegħa ta’ wara nofsinhar u s-sitta ta’ filgħaxija. Regola ġenerali ta’ xogħol fil-foresta hu li ħadd ma jista’ jaħdem waħdu – minimu ta’ tnejn min-nies. U minħabba li bħalissa qegħdin ħames trekkers il-kamp, kellhom bżonn is-sitt persuna biex jgħaqqdu t-tielet grupp. Il-grupp tal-bonobos li jfittxu t-trekkers fih aktar minn tletin individwu, però matul il-ġurnata l-grupp ġieli jinqasam fi gruppi iżgħar u b’hekk jaf ikollhom idea ċara ta’ fejn hemm tnax minnhom imma mhux il-bqija. Ix-xogħol li jsir hawn għadu daqsxejn esperimentali għall-fatt li l-kamp ilu jopera inqas minn tliet snin, u għax il-bonobo mhuwiex annimal li huwa wisq studjat.

Tkellimna fuq kollox u fuq xejn.

Bdejna fuq in-nies tal-kamp u kemm kellhom tfal u nisa. Wieħed għandu sitt itfal (le ta, tlieta għandu, ipprotestajt – le qabel kellu l-familja li ltqajt magħha, kellu mara oħra imma ddivorzjaw spjegali). X kellu għaxart itfal imma mitulu sitta u baqa’ b’erbgħa – miskin anke l-mara tiegħu ma tiflaħx. Y għandu żewġ nisa u erbatax il-wild. Ż għandu biss għoxrin sena imma diġa għandu żewġ nisa imma tifel wieħed. Z m’għandux tfal għax martu ma tafx iżżomm it-tqala sew imma oħt il-mara kellha tarbija prematura u tathielu biex ikollu tarbija. M għandu żewġ nisa u dawn in-nisa dejjem tqal. Daqt jgħaqqad tim tal-futbol.

Kif konna fuq is-suġġett ta’ ħafna tfal qbiżna wkoll fuq suġġett relatat imma aktar sensittiv. Il-mistoqsijiet skomdi li naf li xtaq jistaqsi imma ddejjaq isaqsihom. Allura qbadt id-diskussjoni jien biex nurih li ma kien fiha xejn ħażin – kif nipprevenu milli jkollna t-tfal. Ir-realtà ta’hawn hi li ħafna nies, nisa stess inklużi, qatt ma fehmu sew iċ-ċiklu tal-mara għax ħadd qatt ma spjegaħulhom. U għalkemm vera fejn qegħdin aħna għandna aċċess għall-internet, l-internet għalihom huwa mezz ta’ komunikazzjoni aktar milli sors ta’informazzjoni. Ma jużawx Google bħalma drajna nużawh jien u int - għax l-iskola fil-Year 4 diġa kellna nfittxu u niktbu xi ħaġa fuq Dun Karm Psaila jew fuq Ħaġar Qim, u b’hekk bdejna nitgħallmu kif nistgħu nagħsru l-informazzjoni li hemm fuq l-internet.

“Ridt nistaqsik fuq iċ-ċiklu imma bdejt nibża li jekk nistaqsik fuq suġġett hekk li tmur tirrappurtani lill-awtoritajiet jew taħseb ħażin” qalli li kont miegħu. Esperjenza wara oħra tibda titgħallem kif tinnaviga dawn id-diskussjonijiet. Jien ukoll ġieli kont nistaqsi fuq affarjiet bħas-sorserija, kultura spiritwali, u esperjenzi personali biex nifhem aktar wara kollox. Spjegajt fuq kif nikkalulaw ċiklu, il-perjodu tal-aktar fertilità u kurżitajiet oħra fuq is-suġġett. Infatti mhux talli ma kellux idea fuq dawn l-affarjiet, iżda l-informazzjoni li kien jaf kienet sempliċiment mhux korretta. U bħala issa xi ħadd li ħassejt kien qabeż il-qabża ta’ bejn kollega għal-ħabib, xtaqt nimbuttah f’direzzjoni li se tagħmillu ħajtu aktar faċli. Ma nemminx li hemm tajjeb jew ħażin għax kollox, jiddependi mill-kuntest, iżda ċertu metriċi bħall-kwalità tal-ħajja nistgħu nippruvaw nimpjegawhom xorta.

Wara li wasalna lura l-kamp mort ninħasel u niekol u lgħabna naqra karti sa ma stennejt l-appuntament onlajn li kelli ma’ tabib. Dawn l-aħħar ġimgħatejn bdejt nara li idi kienu qed jidhru naqra safranin u għalkemm l-abjad t’għajnejja baqa’ abjad, xorta waħda kelli f’moħħi l-periklu ta’ jaundice. F’dawn l-ambjenti veramenti isolata għandek tkun prudenti, u wara messaġġ lil ħija biex nikkonferma li vera bdejt nidher safranija, iddeċidejt nagħmel appuntament.

It-tabib serraħli moħħi li la m’hemmx sintomi oħra, il-probabbiltà hi li mhux jaundice.

Jien u nfittex fuq l-alcoħol lokali (agene jew lotoko – jew kif ġieli isejħulu- petrol) li konna nixorbu l’hawn u l’hemm meta mmorru fil-villaġġi bdejt nara li konsum eċċessiv jista jġib magħha liver cirrhosis, u ġilda safranija kapaċi tindika li l-fwied ma jkunx qed jaħdem sew. Qatt ma xrobt aktar min tazza għax sempliċiment kien wisq qawwi u ma stajtx inniżżlu, allura ma ħsibtx wisq fuq din il-probabilità. Imma n-nies hawn kienu jixorbuħ qisu xi speċi ta’ ilma qares, ikerrħu wiċċhom biex iniżżluh imma jinżel xorta. It-tabib tani parir nara sew jekk ikollix sintomi oħra bħal uġigħ addominali, għejja, dardir, rimettar jew deni, u imbagħad nistgħu nibdew ninketaw. M’għandi l-ebda minn dawn. Nerġa nemfasizza, ma u pa li naf li qed taqraw u nixtieq li f’mumenti hekk nista’ naħbi din il-parti tal-avventura minnkom biss, m’għandi l-ebda minn dawn.

Wara wisq tazzi Agene

Allura moħħi mserraħ li l-viżitaturi kellhom esperjenza tajba il-kamp, li t-trekker fehem iċ-ċiklu menstruwali, u li ma kellix jaundice, mort norqod.

Ġurnata tipika ‘il-kamp’.

In the midst of the land

between the soft coloured mountains,

along a rubbery red path

with chocolate filled fountains,

lay a mischievous little boy,

impetuous and reckless,

who was utterly lost

in the carnival of madness.

Lakes filled with wine

and skies with sweet cotton.

Vines made of liquorice

in the jungle, forgotten.

Cabins of chocolate

and cottage shaped pies.

Gardens of salad

and a fence of french fries.

The boy was enthralled,

it was a fiesta of food!

He looked around

as he grinned and he drooled.

Then a gunshot was heard

and the atmosphere swooped.

He grabbed his fat belly

as he steadily trooped.

He arrived at a sports track

where a marathon was held.

Biscuits raced and ran

as the candy floss yelled

“come on chocolate,

run for your life”.

“Oh shut up pink fluff”

answered his wife.

Chocolates came last

and the ginger biscuits won,

reported the presenter,

Mister Hot Cross Bun.

Then it was time

for the winners’ parade.

The annual presentation

from the gumdrop brigade.

Millions of colours

walked side by side,

all at full throttle

as the gingers were glorified.

A confetti of sugar

rained down on the crowd

which was rowdy as ever,

ear splittingly loud.

The boy was confused,

he felt as mad as the Hatter!

Didn’t know where to go,

So he followed a cake batter

The plump flabby fellow

dashed down the street

and ran to the bakery

to retire in deep heat.

The boy ran after

the cake-to-be,

but what he witnessed

he did not foresee.

Thousands of likewise

chubby droopy chaps,

laid in a cake pan

and suddenly collapsed.

Then they were moved

to oven like stations,

where they were transformed

into cylindrical creations.

He blended in well

and was mistook as a batter.

Can’t blame the confusion!

He was pastry like but fatter.

So he was baked and frosted

and loaded with jam,

showered with sprinkles

till he weighed a kilogram!

The next procedure

was the appearance test.

He had to suit up,

So he steadily got dressed.

And when he passed

with flying colours,

he was sent to the auction

where he joined the others.

As tradition holds,

there was a big show.

But little he knew

it would be one big blow!

“The cake extravaganza”

is what it’s called.

Everything so sweet.

Everyone was enthralled.

Bubble gum jumpers

and hard candy shirts.

Pudding shaped headbands

and caramel skirts.

All was mouth-watering

to the public eye.

However best of all

was the apple pie!

With a glaze of honey

to shimmer and shine,

and a stunning sugar coat

that looked so divine.

The commoners then bid

for their favourite delight,

which they judged by appearance,

width and height.

And so the poor boy,

never stood a chance

and only got as much

as a quarter of a glance.

And as the years went by,

he only got more rotten.

Falling into crumbs

till he was

completely

forgotten.

NB: This bittersweet tale was first baked in 2019 and was slightly revised before this publication

Some preliminary character sketches I had made back in 2019 :)

Cover photo is by John Cardamone on Unsplash

Dejjem ħsibt fuqha din. Għal post bla reception u bla internet (l-unika internet li hawn fil-viċininza huwa tagħna stess – nużaw Starlink ta’ Elon Musk, li sar disponibbli hawn fil-Kongo is-sena li għaddiet), il-kelma malajr tiġri u b’xi mod l-informazzjoni tippreċedik.

Niftakar l-ewwel darba li kont surpriża kien meta ġie l-kontabilist biex iħallas il-pagi. Ovvjament żomm f’moħħok li m’hawnx ġurnata fissa meta se jiġi. Jiġi biss meta jkollu ċans u meta jkun hemm opportunità li d-dgħajsa tkun ġejja hawn. Hawnhekk is-sistema tat-trekkers hi li jaħdmu l-kamp għal 21 il-ġurnata u jmorru d-dar għal 9 t’ijiem. Meta xi wieħed minnhom kien ikun id-dar meta jiġi l-kontabilist, b’xi mod kien jiġi hawn. Jien qatt ma kont smajt li kien ġej il-kontabilist. Allura huma mill-bogħod kif kien sar jafu?

Imbagħad kien hemm id-darba li morna norqdu fil-foresta għax ix-xogħol sar wisq bogħod. F’dawn l-okkażjonijiet dejjem nispiċċaw nitkellmu aktar għax inkunu ġo ambjent aktar intimu, bla internet, u bla wisq aktar x’tagħmel. Għandna assistent ġdid li kont iltqajt miegħu għall-ewwel darba fil-bidu meta wasalt il-Kongo. Meta kellna mmorru villaġġ kbir, Boende, biex nixtru xi affarjiet għax-xogħol kien magħna fuq id-dgħajsa. Niftakru sew għax konna domna kwazi 24-il siegħa biex naslu u kont iddeċidejt biex nintelaq fl-ispazju żgħir li kien hemm mal-art flok bilqiegħda fis-siġġu għal xi ħin. Il-pierrogue kien zgħir allura kelli nitfa is siġġu fuqi stess waqt li ħadt nagħsa żgħira mal-art. Meta ġejt biex inqum ma rnexxilix għax ma kontx naf x’se nagħmel bis-siġġu u l-unika persuna li kont naf kien diġà qed jonħor. Kien ġie jgħinni hu u sirna ħbieb. Fit-triq lura kien reġa’ ġie magħna bid-dgħajsa u din id-darba domna tlett t’ijiem biex wasalna lura – konna kontra l-kurrent u għabbejna d-dgħajsa bl-affarjiet. Hu kien ġej lura għax ipprova jsib xogħol f’Boende imma ma rnexxilux.

Il-pierrogue mgħobbi għall-miġja lura

Issa tliet xhur wara, Gaby hu l-assistent tagħna. Wara ġurnata xogħol qabel ħakimna n-nagħas, qabel kulħadd daħal fit-tinda tiegħu qalli li qabel rani fuq id-dgħajsa kien diġa jaf bija. Kif imma? Kont għedtlu, affixanata: Kemm tiġri l-kelma. Konna smajna li Martin qed jimxi ma’ mara bajda irrispondieni. Martin hu kollega ieħor. Qalli: Meta rajtek fuq id-dgħajsa ikkonfermajt li l-informazzjoni li kont smajt kienet korretta. U probabbli meta wasal lura fil-villaġġ tiegħu kien mar ixxerred il-kelma li vera kien hemm mara bajda.

Imbgħad kien hemm darba oħra fejn bejn il-Milied u l-Ewwel tas-Sena smajna xi tiri ta’ arma viċin il-kamp. L-ewwel smajna tir wieħed, imbgħad smajna ieħor, imbgħad bdejna ninkwetaw. Kienu diġa ħadu ħafna ħin biex jabitwaw il-bonobos fil-livell li kienu waslu fih, allura biex jitilfu dan il-progress kollu għax il-bonobos jibżgħu mit-tiri kienet tkun ħasra. Apparti l-fatt li l-foresta li naħdmu fiha hi protetta u kull tip ta’ attività fiha hi projbita. Bgħatna messaġġ lil-conservateur tal-park – raġel ta’ klassi li jipprova jaqdi l-bżonnijiet ta’ kulħadd mill-aktar fis possibli – u wara tlett t’ijiem waslu sitt elementi tal-militar biex jagħmlu patrol. Alla jbierek kif waslu tal-militar qatt ma smajna tir imġiddem u wara għoxrin ġurnata fil-foresta qatt ma sabu lil ħadd. Sabu 46-il nassa, inklużi 31 kejbil u 15-kejbils tan-najlon, imma l-ebda kaċċatur. Allajbierek. Allura kellna laqgħa tax-xogħol biex nemfassizaw li jekk hawn Ġuda fostna, li probabbilment kien hawn, jekk jinqabad, se jitlef xogħlu. Imma msomma, kienet biċċa informazzjoni oħra li ġriet bejn post għall-ieħor.

L-ecoguards waslu il-kamp

Meta morna Boende u n-nies semgħu li kien hemm mundele – persuna bajda bil-Lingala - ġieli kont insib nies wara l-bieb jistennewni noħroġ biex jistaqsuni għall-flus. U wieħed għax kien jilgħab il-futbol meta kien żgħir u issa qed juġgħu ġenbu u ieħor għax sempliċiment ma kellux flus.

Il-wasla tal-mundele

Meta mort Bokela - villaġġ kbir imma ħafna iżgħar minn Boende - ġew nies anke minn villaġġi oħrajn biex ikellmuni. Ġeneralment biex jistaqsuni għal xi pjaċir jew għall-flus. Apparti flus staqsewni jekk għandix xi xogħol x’noffri għalihom jew għal uliedhom, biex nirranġalhom it-toroq, jekk ridtx nixtri żewġ statwetti koroh għal 250-il dollaru, u għal dizzjunarju mill-Franċiż għall-Ingliż għal raġel għami li Alla kien wegħdu li kien se jerġa jara għal-ġurnata qabel imut u minħabba li kien għalliem tal-Ingliż kienet l-akbar xewqa tiegħu li jara dizzjunarju.

Xi drabi kienu sempiliċiment jistaqsuni ħafna mistoqsijiet. Kienu jkunu jew mistoqsijiet personali bħal “Jogħġbuk is-suwed? Għax jien irrid mara bajda biex ikolli tfal sbieħ” – Okay sieħbi. Imma ġieli kienu jkunu mistoqsjiet fuq l-Ewropa biex jara x’tip ta’ ħajja ssib hemm, jew jekk hemmx kura għal HIV fejn ngħix jien. Jew mistoqsijiet fuq il-bonobos. “Darba bonobo ħareġ mill-foresta u ġie jgħix fostna għal kważi sena sħiħa” spjegali wieħed “Tgħid għalfejn imma?”, u jien u Martin nibdew noħorġu b’teoriji li naħsbu jagħmlu sens.

Kull persuna ġdida ġo villaġġ hija trattata bħala sors ta’ informazzjoni ġdida. Eżatt kif timmaġina li kien iż-żmien ta’ qabel l-internet. Jekk hemm xi kurżità li kienet ilha fuq moħħ xi ħadd issa kellhom opportunità li forsi din il-persuna ġdida se tkun kapaċi tirrispondi. Ġieli wara ġurnata fil-villaġġ konna mmorru lura d-dar għajjenin mill-ammont redikolu ta’ mistoqsijiet li konna nirċievi. Ovjament ma nagħtihomx tort. Kieku kont flokhom, kont nagħmel bħalhom.

Darba kont qed noqgħod ġo lukanda għal xi jiem Boende u smajt il-maid titkellem fuq waħda li kienet miżżewġa imma li xi ħadd kien raha tbus raġel ieħor. Xagħrejn wara iltqajt ma’ din il-mara u kif konna qed nitkellmu semmietli li kellha xi problemi mar-raġel u li ż-żwieġ tagħha huwa kumplikat u li b’hekk kienet qed tfittex raġel aħjar. U għal darb’ oħra l-informazzjoni ippreċediet il-persuna.

U jekk wasalna x’imkien u n-nies għandhom ikunu jafu bina, tindaqq speċi ta’ trumbetta biex tinforma lil-popolin u b’hekk jinġabru n-nies. Ittri jbiddlu l-idejn sa ma jaslu għand min għandhom jaslu. Nies ipespsu f’widnejn xulxin u l-gossip jiġri qisu flamma meta ttiha naqra petrol.

Tiġri, timxi, iddoqq jew titkaxkar, il-kelma hawn dejjem tasal – tkunx mixtieqa jew le.

Fi kliem kollega li ilu jgħix din il-ħajja hawn għal 34-il sena: “Id-diplomazija u l-prudenza huma kwalitajiet importanti hawn”. U fi kliem in-nannu li issa kapaċi ninduna kemm kellu raġun: “Kelma nieqsa aħjar minn kelma żejda”.

Għall xi ħadd li għandu paċenzja okkażjonalment limitata u tempra li mhux dejjem tiġġebbed daqs kemm inkun nixtieqha, sirt nieħu gost infakkar lili nnifsi dawn iż-żewġ pariri. Bejn għax naf li għandhom raġun u bejn għax il-kelma malajr tiġri.

U f’din it-tellieqa bħal fikwalunkwa sport ieħor, l-Afrikani joħorġu rebbieħa.

Vegetation plots are how we begin to understand a forest from the ground up; not just what grows here, but how it all fits together, and how it sustains and noursihes lives like those of the bonobos who move through it with such ease.

Together with my colleague, we put these experiences into words in an article for BonDiv, reflecting on what vegetation plots are, how to identify trees and lianas, and what they’ve been teaching us so far.

If you’d like to read along, you can find it here:
https://bondiv.org/index.php/exploring-the-forest-insights-from-vegetation-plots/

More forest stories soon!

Minn x’ħin qomt kien hemm xi ħaġa stramba fl-arja. Qisha xi ħaġa morra u maħruqa imma ma stajtx ittogħma, tħossha biss. Il-lejl li għadda ma rqadtx sew għax kelli żaqqi tuġagħni – u għad għandi. Għamilt sagħtejn nitgerbeb l’hemm u l’hawn, naħbat max-xibka tan-nemus fuq kull naħa tas-saqqu, wiċċi l’fuq u wiċċi l’isfel, nistenna lil żaqqi - iebsa daqs briksa - tħallini norqod. Kont ilni ngħidilhom biex jużaw ilma ffiltrat fl-ikel u t-tè - u ssoltu hekk jagħmlu - imma lbieraħ kienet l-ewwel ġurnata lura l-kamp wara ħames t’ijiem li qattajt ġo villaġġ fil-kunvent tas-sorijiet, u donnhom damu sakemm reġgħu qalbu għas-sistema l-antika. Il-ħames t’ijiem li qattajt fil-villaġġ ukoll qattajthom b’żaqqi tuġagħni. Ija, tifhmunix ħażin, xorta waħda ħadt gost u ma jiddispjaċinix li mort. Imma ġismi kien fl-aħħar derha bl-ilma de la source - kif isejħulu hawn l-ilma li jiġbru min toqba fit-tajn li ħaffru fil-foresta. Għand is-sorijiet kont qed nixrob ilma inqas nadif li jżidulu l-chlorine bħala metodu biex joqtlu l-batterji li jkun hemm jgħum u jżegleg f’ilma li wara biss belgħa u nofs għandu l-potenza jherrili l-istonku. Għamilt aktar jiem iħossni għajjiena milli enerġetika. Qisu hemm xi ħaġa ġo fik li qed tixroblok l-enerġija sakemm tispiċċa fi stat permanenti ta’ low battery.

––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––-

Ftaħt għajnejja u rajt li kienu s-sitta u nofs ta’ filgħodu. Imbagħad ftaħt widnejja u smajt li t-trekkers kienu għadhom ma telqux għax-xogħol. Onestament ma kellix aptit nies. Xtaqt li noħroġ mil-kamp, nieħu bela’ tè (bl-ilma ffiltrat) fil-kwiet u l-paċi, u nkompli l-ktieb li qed naqra bħalissa fuq l-aktar dittattur stravaganti li kien hawn il-Kongo, Mobutu, Sese Seko Kuku Ngbendu Wa Za Banga li tfisser: Mobutu, il-gwerrier omnipotenti li, bis-saħħa tar-reżistenza u r-rieda inflessibbli tiegħu li jirbaħ, se jimxi minn konkwista għal oħra, u jħalli n-nar warajh. U xtaqt li nagħmel dan kollu fil-preżenza tiegħi u tiegħi biss. La ebda dubbiena, nemusa, jew zokk ta’ qattus jeqred għall-ikel li mbagħad meta nagħtiħ ma jikolx għax sar wisq raffinat għall-kċina Afrikana. Niċċajta, nħobbok xorta Malta. Iva hekk semmejtu lil dak it-tirran zgħir.

Qgħadt nofs siegħa żejda fis-sodda u rajt l-ewwel episodju ta’ Cunk on Earth li kont niżżilt għal meta nsib ruħi f’sitwazzjoni bħal din. L-episodju kien fuq l-ewwel ċivilizazzjonijiet. Għalkemm l-ewwel erba’ kummenti sarkastiċi ta’ Philomena Cunk, il-preżentatriċi (jekk ma stajtx tassumi mill-isem), daħħkuni, il-biljun li ġew warajhom rajthom stupidi. Kien hemm firxa ta’ storiċi mistednin fuq il-programm li probabbli kienu qattgħu ħajjithom jistudjaw is-suġġett diskuss, u kull wieħed minnhom deher biss biex jirrispondi mistoqsija redikola li staqsiethom Filomena.

Taħseb li r-Rumani ivvintaw anal bleaching? Din bis-serjetà jew?

Taħseb li l-piramidi bnewhom il-fuq l-isfel jew l-isfel il-fuq? U ejja!

Taħseb li jekk xi ħadd weħlitlu patata f’sormu, din tiġi kkunsidrata traġedja, bħalma kienu jagħmlu l-Griegi? U le le!

U fl-istess ħin, dawn il-bla sensaġnijiet bqajt niftakarhom. U qed nieħu ħin minn din il-ġurnata aktar bla sens biex ngħidomlok, terġa u tgħid. L-informazzjoni minuskola mgeżwra f’kutra ta’ sarkażmu li ħadt mill-programm ftakartha wkoll. Konna ngħixu ġo għar u pinġejna l-annimali mal-ħajt, bnejna erba’ piramidi jiġru, bdejna ngħidu affarjiet ovvji li ikklassifikajna taħt il-kelma bombastika “filosofija” u qagħdna ntellqu għarwenin, u mbagħad bnejna l-kollosew u l-bqija ta’ Ruma u fdajna re ta’ għoxrin sena jmexxi dak li eventwalment sar wieħed mill-ikbar imperji li qatt rat id-dinja. Orrajt, orrajt, forsi ma kinitx daqshekk ħażina l-produzzjoni.

Daqqu s-sebgħa u nqlajt minn mas-saqqu. Mort fil-kċina u kien hemm minn tal-inqas sebgħa min-nies u ddeċidejt li dan kien wisq għall-burdata li kelli. Kelli bżonn naħsel il-ħwejjeġ xorta, allura qbadt u nżilt ħdejn ix-xmara. Jien u nieżla dik in-niżla wieqfa bdejt niffantasizza x-xmara vojta u li hekk kif inlesti mill-ħwejjeġ, nitla’ lura u fl-aħħar inkun waħdi biex niekol il-kollazzjon u nieħu dik il-bela tè (bl-ilma iffiltrat). Ovvjament kif stajt tassumi meta għedtlek li llum ġurnata tal-ħara, xewqti ma ġietx imwettqa. Kif inżilt ix-xmara diġa kien hemm xi ħadd jaħsel il-ħwejjeġ. Għedtlu bonġu, imlejt il-barmil bl-ilma u tfajt il-ħwejjeġ fih, u kif kont se nibda nogħrok, dan il-bravu fetaħ ħalqu. “Aħjar tissepara l-ħwejjeġ f’żewġt ibramel”. Mela għajnejk f’sormok jew? Mhux qed tara li qagħdu ġo wieħed. “Grazzi tal-parir” irrispondejtu. Għollejt l-ewwel flokk min ġol-barmil, u dan il-bravu reġa’ tkellem. “Il-ħwejjeġ trid tħallihom joqogħdu fil-barmil imqar għaxar minuti jew kwarta.” Imbgħad faqqa dik il-frażi li tant kont sibtha irritanti l-ewwel xahar li ġejt ngħix hawn għax ħlief nismagħha m’għamiltx: Il faut patienter. Patienter huwa l-verb biex tkun paċenzjuż. Il faut turik li hemm obbligazzjoni. Bażikament ġejt obbligata nkun paċenzjuża. ĦILLLLL għalaq ħalqek, għalaq ħalqek, għalaq ħalqek. “Grazzi tal-parir, għal darb’ oħra”.

Poġġejt fuq zokk u kkontemplajt x’differenza kienet se tagħmel kieku qsamt il-ħasla f’żewġt ibramel sakemm ippaċenzjajt biex jixxarbu l-ħwejjeġ għal dik il-kwarta. Qisu t-trab li kien daħal u sab dar bejn il-ħajt tal-flokk (fhimtha? Sab dar bejn il-ħajt. Kiekiekiekeiekie, frażi perfetta) kien se jinqala għax joqgħod mgħerreq għal xi minuti żejda f’dak l-ilma ħamrani tax-xmara Kongo.

Għall-grazzja t’Alla ma damx wisq biex lesta mill-ħasla tiegħu u telaq l’hemm. Imma issa li telaq ma kellix aptit nibda mill-ewwel u stennejt dik il-kwarta biex joqgħodu jixxarbu naqra l-ħwejjeġ forsi l-ħasla tkun aktar faċli.

Ħarġitli demgħa u msaħtha. Imbagħad ħarġet oħra u msaħtha ukoll. Ħadt nifs qawwi u nfaħt il-barra b’saħħa biex inwaqqa dar. Kieku rani l-lupu fit-Three Llittle Pigs kien iċedili postu bħala protagonist. Ajma dil-ħajja ċkejkna tagħna!

M’ilux ħadt kwizz ta’ tliet minuti biex nara x’tip ta’ filosofija nipprattika f’ħajti. Ir-riżultat kien primarjament stoic thinker b’daqsxejn existentialism u bhuddism, biex ninstema aktar sofistikata milli jien. Hekk hu hi, imbuttajt in-nuċċali l-fuq kif beda jiżloq l-isfel u għafast ix-xedaq ma’ xulxin. Dawn it-tliet kelmiet tal-bravi essenzjalment kienu jfissru li għalkemm ma nistgħux ninfluwenzaw affarjiet esterni, nistu’ ninfluwenzaw ir-reazzjoni tagħna, u li għandna nagħmlu affarjiet li jagħmluna kuntenti u li jaqblu mal-valuri li nżommu fi stima għolja. Naqbel, naqbel u naqbel. Marcus Aurelius jogħġobni kliemu u wara kollox meta taqra xi ħaġa, tibqa’ ġġor dak il-kliem miegħek. U dak hu l-poter kbir li għandu l-qari fuq individwu.

Imbagħad bdejt il-ħasla. Ġieli nitfa xi diski biex ngħaddi l-ħin imma llum lanqas dik ma kelli aptit. Bqajt ma ħsibijieti. U ħsibijieti kienu fin-nies id-dar li tant inħobb u l-postijiet familjari li ħallejt Malta. Ilbieraħ qgħadt inqalleb fir-ritratti. Ftakart eżatt kif tinħass meta nkunu kważi wasalna d-dar u niksru mal-istejġ tat-tallinja qabel nibdew infittxu parking. Jew il-ħoss tal-flipflop meta jkolli il-pala ta’ saqajja mxarrba u nilbsu xorta biex nimxi mill-bajja lura għad-dar. Immaġinajt il-kamra tiegħi tistennieni, bil-kotba u t-tgerfix kollu li hu tant għal-qalbi. Is-sufan kannella li dejjem lest jilqagħni. Il-bieba tal-friġġ li kelli aptit naqlagħha minn postha biex nara hemmx xi deżerta ħelwa tistennini. Il-madum tal-kċina li kont inħobb nintelaq fuqu qabel il-mamà tgħajjat miegħi biex nieqaf nintelaq mal-art – u nkompli nintelaq xorta. Il-bejt. Kemm inħobbu l-bejt! Il-ġenna li l-papà hu l-għassies tagħha. It-tgħannieqa tal-mamà qabel nidħol norqod. Il-‘goodnight buba’ tal-papà. Morris li kien qed jistennini b’ħerqa biex nagħtih dudu. U Pebbles jittama li ħa nerġa’ nitimgħu għax ma kontx naf li l-papà diġa tegħmu.

Nostalġija kelma ħelwa. Turik id-dualitijiet ta’ ħajtek. Bħad-dualità ta’ din il-kitba. Aħna u wasalna lura mill-ħames t’ijiem fil-villaġġ u rajt ix-xtajta tax-xmara ta’ fejn beżqitna d-dgħajsa biex nitilu lura l-kamp, dik it-tela krudili imma familjari bil-friefet iduru, kont kuntenta li wasalt id-dar. U issa li qiegħda d-dar, ġieli naħseb fid-dar l-oħra.

Jekk ninstema’ mdejjqa, mhuwiex il-każ. Iva ġieli jħossni waħdi, għajjiena u frustrata. Imma mhux Malta wkoll inħossni hekk ġieli? Qiegħda hawn għax nixtieq inkun hawn. Imma fi kliem ħabibti li kienet ta’ wens fi ġranet li jinħassu xi ftit aktar vojta minn oħra, hu privileġġ li għandi affarjiet tajbin jistennewni xi mkien ieħor. Nies li jħobbuni u jien inħobbhom lura.

Kuntenta b’fejn l-immaġinazzjoni ħaditni, u sodisfatta li fl-aħħar ħlist ħasla li kont ilni nistkerrah u tlajt lura l-kamp bil-barmil f’idi. Il-manku tal-ħadid kien qed jagħfasli subgħajja bil-piż tal-ħwejjeġ imma ma tajtx kas.

Jekk qed tistenna happy ever after aqtà jiesek imma. Kif tlajt sibt il-ħabel tal-inxir maqtugħ. Eżatt wara, il-kollega staqsieni niftaħ is-senduq fejn inżommu l-materjal tax-xogħol u indunajt li tlift iċ-cavetta.

U l-akbar traġedja? It-tè m’għamluhx bl-ilma ffiltrat.

....

Ġurnata ta’xiex? Tal-ħara! Eh, u nostalġija ħelwa.

I’m currently working as a researcher and field manager on the BonDiv project (The Bonobo Diversity Project), a long-term research initiative focused on understanding bonobo populations across multiple sites in the Democratic Republic of Congo (DRC). The project combines social surveys and fieldwork - camera trapping, botany, sample collection, among others. The aim of the project is to replicate a year’s worth of data collection across thirty research sites in DRC, and then compare these results with one another to better understand how bonobos live, move, and vary across different environments. The holistic result of the thirty sites would then be compared to the results of a similar project - that had already been carried out using a similar protocol but this time studying chimpanzees - called The Pan African Programme (PanAf). The aim of this would be to properly understand the differences between chimpanzees and bonobos. Of course, this a simplified explanation of the project, but if you’re curious, you can explore BonDiv in more detail here:
https://bondiv.org/

But first - what is a bonobo?
Bonobos (Pan paniscus) are one of our closest living relatives with whom we share a common ancestor, alongside chimpanzees. They are found only in the Congo Basin, south of the Congo River, and are known for their complex social behaviour, high levels of cooperation, and relatively peaceful social structures compared to chimps. Unlike chimpanzees, they have a matriarchal society. Despite their ecological and scientific importance, bonobos remain far less studied than other great apes - perhaps because they inhabit remote and logistically challenging forests.

Before the jungle

My journey didn’t start in the jungle; it started in August, from Malta, working remotely. I was involved in species identification using videos collected from camera traps deployed at previous BonDiv sites. This meant hours of carefully reviewing footage, identifying animals, and contributing to datasets that would later inform much larger ecological and behavioural analyses.

In September, I moved to Göttingen, Germany, where I continued this work at the German Primate Center but also began learning much more about the technical backbone of the project. This included organising hard drives, dealing with the realities of long-term data storage, and confronting the inevitable question that follows any large research effort: What do we actually do with all this data?

While final decisions weren’t mine to make, working closely with a co-director of the project gave me a glimpse behind the curtains of large-scale research coordination. It was intense, occasionally overwhelming, and most importantly for me, exciting. I also found myself, for the first time, in a lab full of like-minded primate enthusiasts. Once a week we would discuss new research papers and critically review their methods and results, PhD students in the lab would present their progress, project problems would be picked apart and put back together with colleagues - I had never experienced being in such a niche-oriented environment where discussions, even in free time, would somehow be pertinent to the primate world.

While in Germany I also had to slip away to Rome to get my visa to stay in the DRC as Malta doesn’t have a relevant embassy or consulate. Less than one month before moving to DRC, I got a lead from someone with a Maltese passport saying they managed to get theirs in Rome. After two months of desperately calling the foreign affairs office in Malta and every Congolese embassy in proximity, I clung to this little hope as my journey in DRC depended on it. With no possibility of applying for my visa with the embassy in Rome online and no reassuring confirmation that it was indeed possible, I took a 26-hour bus from Göttingen to Rome. I arrived in the morning and went straight to the embassy and paid extra to have my visa ready the next day. I stayed the night in Rome, visited some art galleries, the obligatory Fontana di Trevi, had gelato, went back to pick up the visa, and took another 26-hour bus to go back to Göttingen.

During my stay in Göttingen my brother also came to visit and we travelled to Hannover for a Post Malone concert - an artist we both liked and enjoyed his dexterity - our first successful siblings trip after two previously failed attempts.

Training, departure, and arrival at the field site

On 1st October, formal training for the second round of BonDiv sites began. This short introduction to the training phase was written by the project coordinator and gives a good sense of what we were preparing for:
https://bondiv.org/index.php/training-for-second-round-of-bondiv-sites

By 13th October, I had moved to the DRC, and the journey to my research site began. Following a short stay in the capital, Kinshasa, to taking a small charter plane and landing on an airstrip in the middle of seemingly nowhere, that transition - from cities, pollution and traffic to rivers and forests - is something I wrote about here:
https://bondiv.org/index.php/arriving-at-a-bondiv-site/

Preparing the ground for fieldwork

Arriving at a site is only the beginning. Before any actual data collection can happen, the site itself needs to be prepared - infrastructure, having a thorough understanding of the logistics, and some problem-solving. That phase, which actually never ends and is something we revise constantly, is captured in this piece:
https://bondiv.org/index.php/preparations-at-a-bondiv-site/

Fieldwork has already begun and is well underway. I will soon be sharing some more details about what it is that we do on a day-to-day basis and the everyday experiences we live and share at our little camp.

Stay tuned!

Share

Ilbieraħ kellna laqgħa ċkejkna bejn il-membri tal-kamp u minħabba li ħafna nies ma kinux kuntenti bl-ikel, għadda l-vot biex jinxtara qażquż għall-ikel minn villaġġ viċin. Staqsewni jekk kinitx problema għalija, u ma ħassnix li għandi d-dritt ngħid le. Xejn xejn il-villaġġ ikollu ftit kummerċ, il-ħaddiema li jimxu u jaħdmu tant kuljum ikunu sodisfatti u wara kollox meta nkun Malta, hija xi ħaġa normalissima li nieklu majjal.

Però hekk kif wasal il-qażquż bid-dgħajsa u miss ix-xtajta tax-xmara, stajt nisma’ l-għajta tiegħu diġa mill-kamp. Tant kemm beda jibki li assumejt li l-qatla kienet se ssir hemm stess.

Dan id-daqsxejn ta’ ħanżir kellu biss tliet xhur. Huma u jtellgħuh it-tela tal-kalvarju bejn ix-xmara u l-kamp kompla jwerżaq bħal tarbija mitflufa li riedet biss daqsxejn ta’ faraġ ġo dinja aljena. Kellu riġlejh ta’ wara u quddiem marbutin u kif ġismu miss mal-art, ipprova jagħti s-salt biex jaħrab mis-sitwazzjoni li sab ruħu fiha. Eventwalment qata’ qalbu u baqa’ mixħut geddumu mal-art għal xi minuti, qisu kien diġa irrassenja ruħu għal x’kien ġej. Imbagħad iddeċieda li kellu mqar jagħmel tentattiv ieħor, għalkemm dan ovvjament ma serva għal xejn.

Waħda mill-kumditajiet li għandna l-Ewropa hi d-disassoċjazzjoni mid-deċiżjonijiet tagħna. Jekk se niekol majjal, m’għandix għalfejn nisimgħu jibki u jwerżaq qabel ma’ nrodd is-salib u nilgħaq il-platt nadif. Hawnhekk, minħabba d-disassoċjazzjoni li kont drajt fiha d-dar bejn l-annimal u l-platt li niekol, laqtitni mewġa ta’ dwejjaq. Ħadd mill-ħaddiema tal-kamp ma kellu dan il-ħsieb għax hawnhekk kienet ħaġa ovvja li jekk se tiekol xi ħaġa trid toqtolha.

Kif ħadu l-qażquż għall-qatla, werżaq l-aħħar bikja, u fl-aħħar waqaf il-ħoss li tant sibt diffiċli nissaporti għal aktar ħin.

Kif waslet l-ikla ta’ filgħaxija, kien hemm bikja oħra li rbumbjat fil-kamp. Kien diġa dlam u ma stajtx nara min kien, imma kien min kien kienet ċara li kellu tip ta’ dwejjaq li diffiċli tikkonslah. Kulħadd baxxa leħnu bħala rispett u waqaf minn x’kien qed jagħmel.

Fost il-biki u l-qsim il-qalb, ħareġ il-majjal mill-kċina lest għall-ikel. U waqt li servejna l-platti, fil-ħemda tal-lejl fost l-insetti jitħaddtu, smajna biss lil DM jolfoq għax kien għadu kemm tilef lil kuġintu.

John Fante’s Ask the Dust has left me feeling hungry. I have not yet finished reading the book but seeing Arturo Bandini’s success has made my fingers itch. Does that make Ask the Dust a good book? I think it does. Would it have been a better book if I couldn’t fathom doing anything else until I finish reading every word that was ingrained in the discoloured pages of my used copy? I don’t think so. Like Bukowski, I feel inspired. But I still wouldn’t go so far as saying that Fante was my god, or rather, is.

Bandini is a strange man. No one would think of Bandini as an idol. Nor inspirational. So why is it nearing two in the morning? Why am I sitting at my desk trying to think of words to write and things to say? I should be sleeping. Or writing my thesis. Perhaps I should be practicing my French to make sure I don’t forget the few words I already know. Anything other than what I’m doing now. Eh bien. Mais si Bandini m’a appris quelque chose, c’est qu’on ne peut pas être parfait.

I didn’t sleep well yesterday because a cricket was singing a stingy song outside my window. While he performed his screeching sonata, I was enveloped between the crisp sheets of my bed, silently praying someone interrupts the performance. A dear neighbour who was also unwillingly kept awake perhaps. I stared at my chaotic bookshelf and realised that I had forgotten to close the curtains in the living room. The books on the shelf were outlined by the annoying beam of light the streetlamp spat at the mirror in the corridor, that was then regurgitated and spat once more through my translucent bedroom door. I stood up to close the curtains and realised that I wasn’t tired at all. I read chapter seven of Ask the Dust, but I couldn’t focus on Fante’s words because all I could hear was the tone-deaf chirping of the cricket. Of course, this may have been Beethoven’s greatest symphony, but I wasn’t a female cricket waiting to be swoon away at the time. Had I shared Gregor Samsa’s fate, perhaps I would have been less annoyed and more impressed. Oh Kafka, would you have a go at rewriting my night?

It’s almost three now. But I was still going to tell you about that time I went to Greece with some good friends. I’m feeling generous with my honesty so I must also tell you that time was never an issue. However, I will save my tales for when I’m under the influence of a protagonist that is optimistic, and not one like Bandini. However, if I’m to be honest once more, I am already drooling at the idea of trying my best to borrow Fante’s elusive style of writing to describe the Greek landscape. The scorching sun that burns your shoulders but kisses your cheeks. The scenic beaches. Could they also be where Arturo Bandini and Camilla Lopez shared a night in chapter nine? Perhaps not. The waves were too high, and the weather was too unfavourable. It simply cannot be compared to Greek paradise. Lawrence Durrell had done a good job describing Corfu in Prospero’s Cell, I remember. However, he too, at times, is too pessimistic. On page 57 he writes: Three days of squall and rain. The wind moans on the promontory all day long, the threshing of sea sounds on the white rock outside the house. Greece is paradise, I tell you. Don’t listen to Larry. I have actually always preferred Gerry’s writing. He happens to be Larry’s younger brother. A fortunate happening, I must admit. While Gerald manages to find humour in even the most tragic of instances, Lawrence’s writing slowly saps your energy as your eyes cross over one dramatically detailed description after another. Both styles are enjoyable, but my personal bias lies with Gerry and his wittily personified animal friends. The last story I wrote was also quite witty, can you guess what I was reading at the time?

Now it’s almost four and I’m still vomiting all my thoughts. Click click click as my fingers stab at the keyboard. Is that how Sylvia Plath would have phrased it? Some of the most intrusive writing I’ve ever read, unapologetically picking at Esther Greenwood’s brain. Or so they say. I still remember that beautiful fig metaphor. What a masterpiece that was. And when Vladimir Nabokov picked at Humbert Humbert’s brain! Wasn’t that also disgustingly beautiful? Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of my tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta. Such writing excites me. It fills me with vim and vigour. It makes me want to scream with joy. Simply because it is there. And simply because I can read it over and over again. And over again if I please to do so.

I will never understand he who does not appreciate literature. Because the cricket does not sing tonight, but I am still unable to sleep. The books on my shelves are not outlined tonight, but they too are awake. We keep each other company till the sun rises once more, and it is precisely then, when all of us go to rest. The cricket, the characters, the stories, and I.

A tiny blotch of brown in a sea of green is where we rest, but the persistent green grows and grows and invites all the curious indwellers anyway.

Wolf’s mona monkeys are frequent visitors and I indulge myself in every opportunity to try and get a good look at them. They wear a little dark cloak that would hide them well if they sat poised and only showed their backside. They however lack the patience to do so and thereby reveal, albeit short-lived, a cream-coloured belly and beautifully bright rusty coloured fur on their tail and hind legs which easily gives away their camouflage. They are incredibly fast and confident in their manoeuvres, and they will scale up and jump from trees without the slightest hesitation. They need not overthink their footing strategy when going from tree to tree, just as you do not think about crossing from the living room to the kitchen. It is their home. You hear them rustling in the trees, and the sound of the branches catching them as they hop and jump and run away from my penetrating eyes.

As the evening sets in I tend to eavesdrop on several conversations. The easiest to follow is from the chatty tree hyraxes that complain incessantly about how hard life can be. Even from across the river, they shout and screech and make sure they are heard. Sometimes there is only one, and no reply is not a good enough excuse to stop the attempt at making conversation. Sometimes there are two, and they will take it in turns to outdo the other, one tragic narration after the other.

The birds animate the mornings just as well as the evenings. They can orchestrate the most tender songs known to man’s ear yet are equally capable of producing annoyingly head splitting decibels. The diversity of birds need not be seen to be known. I like to close my eyes and imagine what illustrious creature could possibly recreate such sonorous sounds. Or perhaps those that are mellow and slight and require careful attentiveness to make out? Who is the Mozart behind their sonata? I have also heard birdsong that does not at all sound like birdsong – to the debutant ornithologist anyways. The forest always has its way of reminding you to keep an open mind, open eyes, and open ears in that sense.

The galagos are a rare acoustic, but their concert is loud and takes all the attention. Their screech is indeed so sporadic that every time it comes about, I think to myself what such a notable sound may be. Only to then remind myself a few minutes later of the existence of the galagos in this part of the forest. They are also called bushbabies, and so it is all the easier to imagine them like little children crying far and off in the distant trees. Their infiltrating screams piercing through my tent’s cloth just until it reaches my ears.

The crickets chirp away unaware of their bearing. They chirp without rest, and as a consequence, deprive me of mine. Between them and the hyrax, I don’t know who I would crown the winner. Perhaps it is their combination that makes them so flagrant. Whoever told me that they envy me for all the peace and quiet I was to catch up on while living in the forest had obviously better consider that I was merely a tenant and not the landlord.

I bathe my writing in sarcasm but the awful truth behind all of this is that I enjoy it. I enjoy all of it - from the odd screech of the galago to the annoying crickets. I must admit that I enjoy even more having the opportunity to complain about it. What a brilliant thing to complain about. Particularly to those elitists that have chosen their superior city life and are drowning in car horns and senseless noises yet somehow still hold the ironic opinion that their life is somehow better than the unprogressive life jungle swines like me and my colleagues get to live.

Yes Nancy, I totally agree! Oh, such a shame to hear the hotel they are building right next to your house is giving you lot a constant migraine. And it will ruin your luxurious seafront view of a sea polluted with fish farm slick?! Oh, I hear you. I had some flies buzzing around my ear yesterday, and the mud house they are building for me has a smaller patio than I would have liked!

Well, maybe I’m not so different than the hyraxes after all. Perhaps I will join in their get together next time.

Every now and again I also hear the villagers from the closest village upstream of our camp playing the tam-tam. The tam-tam here can be an empty bidon that is tapped rhythmically with a wooden stick. When several tam-tams are played together, they can bring out a lovely melody to which all the villagers then dance to. In my most recent visits to some villages that are found further out, a festivity to celebrate the first white person to visit in thirty years was held. At first the tam-tams started playing. Then came the first brave dancer who took to the stage. Then came the second. And together they put up an amusing performance. They danced in the way Africans do so well, with no fear of embarrassment or judgement, merely enjoying the rhythm and letting it flow through their heads, down to their hips, until it seeps to their fingers and toes. They are no longer a separate body to the music, but rather a vehicle to convey it to others and enjoy it for themselves. An older lady who had clearly drunk too much palm wine also joined in, and danced, as she modestly put it, “like a fish in the water”.

At the first head nod that I gave to acknowledge the rhythm, everyone went wild. The awaited sign of approval to dance together had been given. Children from all directions moved in closer, as did the grown-ups. The children had never seen a person of my colour, a mundele in the local language. They looked at me attentively, analysing my every movement. And as more children materialised seemingly out of every nook and cranny the village had to offer, they started to inch closer and closer, just enough for me to be within their reach. The wise sages of the village, the elders, drew a circle in the sand to show the children where their limit was. I danced within my little newly acquired territory to respect the elders that had generously carved it. I danced and danced and danced until the circle had disappeared and there were no borders or constraints, and curious youngsters came closer once more. It was a cheerful and giddy night, and every time I hear the tam-tams playing, I am reminded of it and allowed to relive it once more.

The next morning, no one went to school. I asked the village chief why it was so and he said that opportunities to observe rare specimens do not come by often, and so when they do, every second must be consumed with intent. Just as I would do on an encounter with a bonobo, the children methodologically studied how I drank, ate, and interacted. As a researcher, it is easy to fall into the trap that we are the sole observers. Our microcosm of work as detective, following the signs left by the confidants, and scrupulously taking note of what is found can make us forget that we too have a dual role of observer and observee. The children made sure I knew this fact well. And I am more than sure that I have been observed more than I have myself observed when out in the forest.

The trekkers at camp speaking Lingala are another sound I try to pick apart. Like a clock smith taking out every little coil and cog, I take a word from here and another from there, and make a story from my limited understanding. The stories I piece together aren’t always the truth, but such matters are not necessarily important. The further the disconnect from what you know and are used to, the further your imagination can take you. In these natural spaces where manmade structures (be it social or otherwise) and western concepts are as meagre as our current ration of sugar, where shapes are rounder and colours brighter, you feel easily inspired. The words flow richer and life is simpler and stories are plentiful.

Equally led by principles of greed and gratitude, every night I now curl into bed after a tiresome day of work and await the soothing lullaby the indwellers have to offer.

Whichever tick, tot, ring, or clack it may be, I am always happy to hear it.

I would like to end this short writing by saying - or rather typing, that I do not intend to paint a perfect picture of ‘jungle life’ with my narrative. The difficulties here are indeed harder, sharper, and more fateful than what I have been accustomed to. But it is also true, to me at least, that the pleasures here are all the more pleasurable. Western luxury has always been painted as the pinnacle of humanity, but I have always found that with too great of a comfort and cushioning comes a looming emptiness. A hunger for more, but not the ‘more’ we are used to. A more that is different, rawer, more at peace, and less artificial. What should be eaten to satiate this hunger? Well, I am still figuring it out. But I can guarantee that chikwangue with a side of beetle larva and sardines is not it

Subscribe now