Op 18 juni verbrak de Israëlische minister van Buitenlandse Zaken Gideon Saar alle officiële contacten met Kaja Kallas, de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor buitenlandse zaken. Aanleiding was een lek van de nieuwssite Euractiv over een besloten bijeenkomst tijdens haar bezoek aan Mexico, waar ze de bezetting zou hebben vergeleken met het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Kallas antwoordde op X met een oproep tot dialoog, zonder de uitspraak te bevestigen of te ontkennen. Sindsdien verloopt hun publieke communicatie via sociale media.

In die sfeer komen de ministers van Buitenlandse Zaken van de zevenentwintig deze week samen in het Ierse Wicklow. Ook de Britse minister van Buitenlandse Zaken Ed Miliband is daarbij aanwezig. Opnieuw ligt het plan op tafel om de import van goederen uit Israëlische nederzettingen te verbieden. OCHA registreerde half april ongeveer 680 kolonistenaanvallen sinds het begin van het jaar, verspreid over meer dan 200 Palestijnse gemeenschappen.

Het Internationaal Gerechtshof oordeelde in juli 2024 dat staten moeten voorkomen dat zij door economische betrekkingen bijdragen aan het in stand houden van de illegale situatie in de bezette Palestijnse gebieden. Veertig academici verwezen vorige maand in een open brief aan Kallas, aan Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en aan handelscommissaris Maros Sefcovic naar dat oordeel. Hun juridische redenering is dat een importverbod onder de gemeenschappelijke handelspolitiek van artikel 207 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie valt en dus met een gekwalificeerde meerderheid kan worden aangenomen. De Commissie gaat ervan uit dat het verbod als sanctiemaatregel moet worden behandeld. Daarvoor is unanimiteit nodig. Wie die kwalificatie bepaalt, bepaalt in de praktijk wie een veto krijgt.

Op 10 juli schoof de Commissie een reeks alternatieven naar voren, een vergunningensysteem, hogere tarieven en het verbod zelf. Kallas zei na de Raad van 13 juli dat een importverbod onder de lidstaten de meeste steun kreeg. Duitsland en Italië steunen de sanctielezing van de Commissie. Ierland, Nederland, België, Spanje en Zweden willen het als handelsmaatregel behandeld zien.

Ierland wachtte niet op Brussel en voerde op 23 juli zelf een nationaal verbod in. België keurde op 18 juli een ontwerp-koninklijk besluit goed met een eigen vergunningen- en controleregime. Frankrijk en Zweden stelden in april een exportlicentiesysteem voor als compromis. Als lidstaten een dergelijk verbod zelf als handelsmaatregel kunnen invoeren, rijst de vraag waarom hetzelfde verbod op Europees niveau als sanctie zou moeten worden behandeld.

Duizenden manifestaties en acties vonden dit jaar plaats in ruim 25 Europese landen. Een Europees burgerinitiatief voor volledige opschorting van het associatieakkoord met Israël haalde 1,3 miljoen handtekeningen op en overschreed de nationale drempel in veertien lidstaten. Een geslaagd burgerinitiatief verplicht de Commissie tot onderzoek en een formeel antwoord, niet tot het overnemen van het voorstel.

Giorgia Meloni houdt de kaarten tegen haar borst. Haar regering spreekt scherpere taal over Benjamin Netanyahu dan een jaar geleden. Volgens Martin Konecny van het European Middle European Project verandert dat weinig aan haar opstelling in de Raad. Hugh Lovatt van de denktank European Council on Foreign Relations ziet de Israëlische verkiezingen van eind oktober als een mogelijke reden voor de Commissie om te wachten.

Volgens het laatste rapport van OCHA, zijn er sinds begin 2026 79 Palestijnen, waaronder 19 kinderen, vermoord en zijn er ongeveer 1.870 gewond geraakt door toedoen van Israëlische troepen of kolonisten op de bezette Westelijke Jordaanoever. Peace Now en Kerem Navot publiceerden vlak voor de top van 13 juli een rapport waarin ze stellen dat de huidige Israëlische regering de facto-annexatie van de Westelijke Jordaanoever in ongekend tempo doorvoert. Volgens de Palestijnse mensenrechtenorganisatie Al-Haq draagt de Europese handel in nederzettingsproducten bij aan het voortbestaan van de nederzettingen.

Premier Andy Burnham bereidt in het Verenigd Koninkrijk intussen een verbod op de handel in nederzettingsproducten voor. Pro-Israëlische stemmen binnen zijn eigen Labour-partij noemen dat nu al een de facto boycot van heel Israël.

Nog een ander dossier ligt al sinds augustus 2024 stil, de sancties tegen de extreemrechtse ministers Itamar Ben Gvir en Bezalel Smotrich.

—

^{Bronnen (selectie)}

^{Al-Monitor, Israeli foreign minister severs contact with EU foreign policy chief, 18 juni 2026}

^{OCHA oPt, "Humanitarian Situation Report, 28 augustus 2026"}

^{EUobserver, A ban on Israeli settlement products? Here are the options the EU is considering, 9 juli 2026}

^{Al Jazeera, Israel's illegal settlements are Europe's credibility test, 24 juli 2026}

^{Jewish Telegraphic Agency, "EU seeks to advance trade ban on Israeli settlements", 14 juli 2026
The Journal, EU ministers will discuss measures to tackle Israeli West Bank settlers at Wicklow meeting, 1 september 2026}

^{Amnesty Internatio,al, ICJ-oordeel over Israëls bezetting is rechtvaardiging van rechten Palestijnen}

<sup>Al-Haq, "Feasting on the Occupation, Illegality of Settlement Produce and the Responsibility of EU Member States under International Law"

Terminologielijst</sup>

^{Gekwalificeerde meerderheid, minstens 55 procent van de EU-lidstaten die samen minstens 65 procent van de EU-bevolking vertegenwoordigen
Differentiatiebeleid, het EU-beleid sinds 2012 dat producten uit Israëlische nederzettingen uitsluit van de preferentiële handelsvoorwaarden die voor Israël zelf gelden, zonder de handel zelf te verbieden}

^{Europees burgerinitiatief, een instrument waarmee EU-burgers de Europese Commissie kunnen verzoeken wetgeving voor te stellen. Bij voldoende steun moet de Commissie het initiatief onderzoeken en er formeel op reageren, maar zij is niet verplicht het voorstel over te nemen}

Zondagavond 23 augustus, het achtuurjournaal van TF1. Raphaël Glucksmann zit tegenover de camera en spreekt de zin uit waarop Parijs al maanden wachtte. "Ik ben kandidaat voor de presidentsverkiezingen." Hij zegt de beslissing niet lichtzinnig te hebben genomen. Hij bereidt zich al maanden voor. Hij wil "de president van de ecologische transitie" worden.

Op 10 oktober moet een voorverkiezing van de Parti Socialiste (PS) en zijn eigen partij Place publique uitmaken wie de gezamenlijke kandidaat van de sociaaldemocraten wordt. Kandidaten hebben tot 15 september de tijd om naar voor te treden.

Die voorverkiezing is minder een formaliteit dan de peilingen laten uitschijnen. Glucksmann kreeg de voorbije dagen steun van Yannick Jadot, senator van Les Écologistes, die zich momenteel nadrukkelijk in het sociaal-democratische kamp beweegt. Boris Vallaud, fractievoorzitter van de PS in de Nationale Vergadering, kondigde aan zelf niet op te komen en Glucksman te steunen. Tegelijk weigeren verscheidene partijfiguren, onder wie senaatsfractievoorzitter Patrick Kanner zich publiek uit te spreken, en blijft eerste secretaris van de PS, Olivier Faure, de voornaamste interne uitdager, ook al bracht een stemming binnen de partij op 9 juli zijn eigen voorstel voor een opengestelde voorverkiezing in de minderheid.

Op de zomeruniversiteit van de PS in Blois, eind augustus, werd die verdeeldheid zichtbaar. Vallauds overstap naar Glucksmann viel bij een deel van zijn eigen stroming slecht: zijn politieke achtergrond ligt dichter bij de linkervleugel van de partij dan bij de sociaaldemocratische lijn die Glucksmann vertegenwoordigt, wat de aansluiting voor sommigen moeilijk te verzoenen maakte met zijn eerdere positionering. Andere kopstukken hielden zich bewust afzijdig, met de nakende senaatsverkiezingen op 27 september als voorwendsel. Er deden geruchten de ronde over mogelijke verrassingskandidaturen, onder meer rond François Hollande en François Ruffin, de linkse documentairemaker en politicus bekend om zijn kritische houding tegenover e econimische elite, ot Clémentine Autain, van de kleine linkse partij L'Après. Faure zelf koos de zomeruniversiteit om zijn interne aanwezigheid te tonen, zonder zich al formeel kandidaat te stellen.

De verschillen tussen Faure en Glucksmann zijn niet louter een kwestie van toon. Faure positioneert zich uitdrukkelijk links van Glucksmann en houdt, anders dan Glucksmann, de deur open voor een akkoord met La France insoumise bij toekomstige verkiezingen, iets wat hij electoraal noodzakelijk acht voor de wetgevende verkiezingen. Hij dreigt daarnaast met een motie van wantrouwen tegen de begroting van de regering, een instrument dat Glucksmann in zijn eigen communicatie niet naar voren schuift. Opvallend is dat beide kandidaten elkaar op één concreet punt toch naderen. Het voorstel om sociale bijdragen te verlagen zodat nettolonen dichter bij brutolonen komen te liggen, een maatregel die ook door dMacrons ex-premiers Édouard Philippe en Gabriel Attal wordt verdedigd, vindt zowel bij Faure als bij Glucksmann steun, wat binnen de PS als een pijnpunt geldt voor wie een duidelijk links profiel van de partij verwacht.

Acht jaar geleden tekende Pierre Rimbert in Le Monde diplomatique een portret van Taphaël Gluckmann onder de titel "Un autre Macron est possible". Glucksmann had net Place publique opgericht, een beweging die de liberale democratie moest redden van het populisme.

Rimbert wees op de politieke omzwervingen van zijn hoofdpersonage. 2008. Bewondering voor Nicolas Sarkozy. Daarna richtte hij het neoconservatieve tijdschrift Le Meilleur des mondes mee op, waar hij lid werd van het redactiecomité. Vervolgens werd hij adviseur van de Georgische president Micheil Saakashvili. 2014. Demonstreren voor pensioenen sprak hem naar eigen zeggen "nooit aan". Hij was "trots" op de verkiezing van Emmanuel Macron.

Een jaar later klonk het anders. "We hebben de sociale kwestie volledig genegeerd", gaf hij toe. "Mijn denkkader heeft bijgedragen aan de impasse waarin we ons vandaag bevinden." Tegen L'Obs zei hij dat hij moest "herleren zichzelf te vergeten." Rimbert zag een bekend patroon. Europese centristen die hun geloof in Europa, gematigdheid en bestuurlijke oplossingen telkens opnieuw verkopen onder een andere naam. Zijn slotzin was vernietigend. “De opa's van de leegte hadden hun erfgenaam gevonden.”

Acht jaar later heeft die erfgenaam meer zetels en vooral veel meer zichtbaarheid. Bij de Europese verkiezingen van 2019 haalde zijn lijst 6,2 procent. In 2024 werd de gezamenlijke lijst van de Parti Socialiste en Place publique met Glucksmann als lijsttrekker derde met 13,8 procent en dertien zetels. Zijn score was daarmee meer dan verdubbeld. Dat was winst, geen doorbraak. Bijna zeven van de acht Franse kiezers stemden nog altijd op iemand anders.

Zijn Europese carrière gaf hem ook de reputatie van bestrijder van buitenlandse inmenging. Hij was voorzitter van de speciale commissie INGE 2 van het Europees Parlement, die zich bezighield met buitenlandse beïnvloeding, desinformatie en de regels rond integriteit en transparantie. Qatargate gaf die opdracht extra gewicht.

Maar ook daar is enige relativering op zijn plaats. Qatargate werd niet ontdekt door Glucksmann. Het Belgische gerecht deed het werk.

Onderzoeksrechter Michel Claise leidde het onderzoek. In december 2022 vielen Belgische speurders binnen op negentien adressen in Brussel. Enkele dagen later doorzochten ze ook kantoren in het Europees Parlement. Er werden arrestaties verricht en ongeveer 1,5 miljoen euro aan contant geld werd in beslag genomen.

Pas daarna kwam het parlementaire werk. De commissie onder voorzitterschap van Glucksmann onderzocht de gaten in de Europese regels en deed voorstellen voor strengere regels rond transparantie, belangenconflicten, financiële belangen en buitenlandse inmenging. Het Europees Parlement nam die aanbevelingen in juli 2023 over. Dat is parlementair werk. Meer ook niet.

Glucksmann blinkt vooral uit in politiek achteraf. Een probleem wordt vastgesteld, een commissie wordt opgericht, aanbevelingen volgen en Europa krijgt er een strategie bij. Het klinkt verstandig. Het is ook precies de vorm van politiek die zelden iemand echt pijn doet.

Dat geldt ook voor zijn ecologische programma. Hij wil honderd miljard euro publieke investeringen in tien jaar, gemiddeld tien miljard per jaar. De Franse defensiebegroting bedraagt in 2026 57,1 miljard euro, exclusief pensioenen. Zijn groene investeringen zouden jaarlijks dus ongeveer een zesde van het defensiebudget bedragen.

Waar die tien miljard euro per jaar vandaan moet komen vertelde hij niet. Hij heeft eerder al eens gepleit voor hogere belastingen op grote vermogens en voor Europese schuldfinanciering, maar een uitgewerkt financieringsplan voor deze honderd miljard ligt er niet. Een bedrag noemen is nog geen politieke keuze.

Ook zijn ecologie is veranderd van kleur. In 2018 was groen onderdeel van de nieuwe progressieve taal. Vandaag koppelt Glucksmann klimaatbeleid aan industriepolitiek, Europese concurrentiekracht en minder afhankelijkheid van China. Dat maakt het concreter, maar niet noodzakelijk radicaler. Het groene verhaal past ondertussen zonder probleem in de taal van economische groei en Europese macht.

Met Jean-Luc Mélenchon wil hij niets meer te maken hebben. Als hij de voorverkiezing wint, zegt Glucksmann, komt er "nooit meer een akkoord" met La France insoumise. Hij wil de linkerzijde verenigen. Maar hij sluit de grootste linkse partij uit. Hij wil een alternatief voor Macron zijn, maar zoekt tegelijk ruimte in het politieke centrum dat Macron jarenlang domineerde. En hij wil zich presenteren als nieuw, terwijl hij al sinds 2019 in Europese instellingen zit.

Een peiling van Toluna Harris Interactive voor M6 en RTL, gepubliceerd op 24 augustus, geeft hem voorlopig weinig reden tot triomfalisme. In een van de geteste scenario's staat Marine Le Pen op 35 procent, Jean-Luc Mélenchon op 16 procent, Édouard Philippe op 14 procent en Glucksmann op 10 procent. Mélenchon staat daarmee zes procentpunten voor op Glucksmann. Ook in andere scenario's komt Glucksmann uit op 10 à 11 procent. Maar het zijn peilingen, en peilingen een jaar voor een Franse presidentsverkiezing zijn historisch weinig voorspellend, en het is sowieso nog te vroeg om de mediabelangstelling rond Glucksmann te vertalen in een geloofwaardige strijd om het presidentschap.

Rimbert schreef in 2018 dat de opa's van de leegte hun erfgenaam hadden gevonden. Acht jaar later is vooral het podium groter geworden. Meer zetels, meer schermtijd, betere peilingen dan in 2019. Een breuk met zijn politieke afkomst is dat niet. Glucksmann zit nu in het gematigde Europese midden, hetzelfde midden waarvan hij ooit zei dat het zichzelf moest vernieuwen.

De voorverkiezing van oktober moet eerst uitwijzen of hij werkelijk iets anders te bieden heeft dan dat midden, en of de interne steun die hij deze zomer verzamelde standhoudt tegenover een eerste secretaris die zich links van hem positioneert en zelf nog niet officieel kandidaat is. Daarna begint pas de eigenlijke presidentsrace. Raphaël Glucksmann is voorlopig enkel kandidaat voor het recht om kandidaat te mogen worden.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Pierre Rimbert, Un autre Macron est possible, Le Monde diplomatique, december 2018.

Euronews,« Oui, je suis candidat » : Raphaël Gluksmann se jette dans la bataille pour 2027, 23 augustus 2026.

RTBF, Qatargate: après un an d'enquête, des inculpations mais encore beaucoup de zones d'ombre, december 2023.

Toluna, Intentions de vote à l’élection présidentielle 2027 – Août 2026, 24 augustus 2026.

Sarah Benhaïda en Pauline Graulle, Primaire du PS: derrière le favori Raphaël Glucksmann, O</sup>livier Faure en embuscade, Mediapart, 30 augustus 2026.

Op 25 augustus zit de Omaanse minister van Buitenlandse Zaken Badr Albusaidi in Teheran tegenover zijn Iraanse ambtgenoot Abbas Araghchi. Een dag eerder was de Pakistaanse legerchef Asim Munir al in de Iraanse hoofdstad geweest. Vanuit Qatar wordt eveneens gebeld en overlegd, en twee dagen later reist ook premier en minister van Buitenlandse Zaken sjeik Mohammed bin Abdulrahman Al Thani naar Teheran. De diplomatieke bedrijvigheid is opvallend, want waar het om gaat is een zeestraat waar op dat moment nog altijd geen normale commerciële scheepvaart plaatsvindt.

Het gaat om de Straat van Hormuz, de smalle doorgang tussen Iran en Oman die een groot deel van de olie- en gasexport uit de Golf met de wereldmarkt verbindt. Iran en Oman zeggen nu te werken aan een tijdelijke maritieme corridor voor commerciële schepen, twee vaarstroken van elk ongeveer twee zeemijl breed met een scheidingszone ertussen, in totaal zowat zeven zeemijl. Ook willen ze mijnen ruimen en onderhandelen over een permanente regeling. Dat lijkt op het eerste gezicht een technische oplossing voor een technisch probleem. In werkelijkheid gaat het om iets groters, de vraag wie in Hormuz bepaalt wie waar mag varen.

De huidige poging grijpt terug op het Islamabad-Memorandum of Understanding (MOU) dat Iran en de Verenigde Staten in juni sloten. Artikel 5 vormde daarin de kern voor Hormuz. Het voorzag in veilige en tolvrije commerciële doorgang, het wegnemen van technische en militaire obstakels en het ruimen van mijnen. Iran zou daarnaast met Oman en andere Golfstaten afspraken maken over de toekomstige organisatie van de scheepvaart.

Alleen is dat MOU inmiddels verlopen. De termijn van zestig dagen eindigde op 17 augustus zonder verlenging. Er bestaat dus geen actief akkoord dat simpelweg opnieuw wordt uitgevoerd. Wat Pakistan, Oman en Qatar nu proberen, is een verlopen overeenkomst opnieuw bruikbaar maken. Dat is iets anders dan een bestaand diplomatiek proces hervatten. Eerst moet worden vastgesteld welk deel van het oude akkoord nog overeind staat.

Daarbij is de voorgeschiedenis nogal ongelukkig.

In juni werd al een tijdelijke corridor langs de Omaanse kust opgezet, met Amerikaanse steun en in samenwerking met Oman en de Internationale Maritieme Organisatie. Het was de eerste praktische poging om artikel 5 uit te voeren. De regeling liep vrijwel onmiddellijk tegen de bredere oorlog aan. Op 20 juni verklaarde Iran Hormuz opnieuw gesloten nadat Israëlische aanvallen op Libanon volgens Teheran een schending vormden van het akkoord met Washington.

Daarna volgde een escalatie die het onderscheid tussen scheepvaart, oorlog en diplomatie vrijwel volledig wegvaagde. Iran verwierp de voorgestelde corridor, stelde dat de regeling zijn soevereiniteit over de betreffende wateren aantastte en viel schepen aan die er gebruik van maakten. De Verenigde Staten reageerden met luchtaanvallen, waarna Iran Amerikaanse doelen in de Golf aanviel. De tijdelijke regeling verdween onder het geweld.

Het is daarom te eenvoudig om de mislukking uitsluitend aan Iraanse obstructie of Amerikaanse tegenwerking toe te schrijven. Beide regeringen zagen zichzelf als reagerende partij en de andere als degene die het akkoord had geschonden. Iran wees naar Libanon en naar de inrichting van de corridor. Washington wees naar de aanvallen op de scheepvaart en de Iraanse interpretatie van vrije doorgang. Zo ontstond een escalatiespiraal waarin iedere volgende stap als antwoord op de vorige werd gepresenteerd.

Daaronder ligt een juridisch en politiek conflict dat nog altijd niet is opgelost. Washington wil dat Hormuz functioneert als een vrije internationale scheepvaartroute. Iran wijst erop dat belangrijke delen van de vaarwegen door Iraanse en Omaanse territoriale wateren lopen. Wie de kuststaten buitenspel zet, zo luidt de Iraanse redenering, behandelt hun soevereiniteit alsof die slechts een hinderlijke formaliteit is.

Ook de mijnenkwestie laat zien hoe ver de verklaringen uit elkaar liggen. Donald Trump beweerde dat Amerikaanse troepen de mijnen in de zogenoemde internationale wateren van Hormuz hadden verwijderd of vernietigd. Nieuwe mijnen zouden volgens hem onmiddellijk en systematisch worden aangepakt.

De Iraanse onderminister van Buitenlandse Zaken Kazem Gharibabadi stelde daar een ongemakkelijke vraag tegenover. Als de mijnen allemaal zijn verwijderd, waarom varen schepen dan nog altijd niet over de routes die vóór de oorlog werden gebruikt? Hij omschreef Trumps bewering als propaganda die bedoeld was om de markten gerust te stellen.

De timing maakt het nog vreemder. Terwijl Trump zegt dat de mijnen zijn verwijderd, kondigen Iran en Oman juist een gezamenlijk project voor mijnenruiming aan. Daar hoeft geen ingewikkelde geopolitieke theorie achter te zitten. Het volstaat om vast te stellen dat de twee versies moeilijk met elkaar te verenigen zijn.

Ook over de status van het nieuwe Iraans-Omaanse akkoord bestaat onzekerheid. De Iraanse Revolutionaire Garde presenteert het als een overeenkomst waarbij Iran en Oman afspraken hebben gemaakt over hun respectieve aandeel in de inkomsten uit de scheepvaart door Hormuz. Reuters meldde op 27 augustus dat Iran en Oman nog aan de details van de regeling werkten. De onderhandelingen over het beheer van de zeestraat en de verdeling van inkomsten waren dus nog niet afgerond.

Daar zit nog een andere tegenstrijdigheid in. Artikel 5 van het Islamabad-MOU voorziet in tolvrije commerciële doorgang. IRGC-woordvoerder Hossein Mohebbi spreekt nu juist over inkomsten voor Iran en Oman. Als dat inderdaad onderdeel wordt van de nieuwe regeling, verandert ook Teheran de voorwaarden van het oude akkoord.

Washington maakt intussen de kern van diezelfde discussie sanctioneerbaar. Op 24 augustus waarschuwt het Amerikaanse Office of Foreign Assets Control (OFAC) voor zaken doen met drie Iraanse instanties die de doorvaart beheren, de Persian Gulf Strait Authority, de Persian Gulf Marine Insurance Company en de Hormuz Safe Marine Services Authority. Wie verzekering, diensten of zelfs alleen informatie van die instanties aanvaardt in ruil voor veilige doorgang, loopt her risico sancties opgelegd te krijgen, ook als het via omwegen is als digitale munten of ruilhandel. Precies de instituties die Iran nodig heeft om een tol- of vergunningensysteem te runnen, worden zo voor buitenlandse rederijen onaanraakbaar.

Dat maakt het verhaal minder comfortabel voor de VS en Iran. Washington kan niet simpelweg worden neergezet als de enige partij die het MOU naast zich neerlegt. Iran probeert het eveneens opnieuw te interpreteren. Het oude akkoord is daardoor geen kant-en-klare routekaart meer, maar een verzameling bepalingen waaruit verschillende partijen de onderdelen halen die hun op dit moment goed uitkomen.

De regionale diplomatie gaat intussen verder. Munir kwam naar Teheran om over de-escalatie en een politieke oplossing te spreken. Albusaidi volgde hem, en Al Thani sloot de rij. Qatar onderhoudt contacten met zowel Iran als Oman. De Iraanse regering probeert de Amerikaanse blokkade, de oorlog en de situatie in Libanon te verbinden met de vraag wanneer Hormuz weer opengaat. Al Jazeera beschreef Munirs bezoek aan Teheran als een poging om de Iraanse militaire leiding opnieuw richting onderhandelingen met Washington te bewegen.

Washington lijkt een andere richting te kiezen.

Volgens The Washington Post heeft de regering-Trump geen belangstelling voor een terugkeer naar de voorwaarden van het akkoord van juni. De Amerikaanse blokkade blijft volgens die berichtgeving van kracht. Washington voert daarnaast de economische druk op Teheran verder op.

En dan is er nog Oman, precies het land dat nu probeert tussen Iran en de Verenigde Staten te bemiddelen. Op 17 augustus dreigt Trump er in een interview met Fox News mee Oman te bombarderen als het land zich met de kwestie-Hormuz zou bemoeien.

De Iraanse Revolutionaire Garde gaat nog een stap verder. Volgens Mohebbi, de woordvoerde werken de Verenigde Staten actief tegen de uitvoering van de afspraken tussen Iran en Oman en vertragen ze daarmee het proces. Als Washington daarmee ophoudt en terugkeert naar het Islamabad-MOU, kan Hormuz volgens hem worden geopend.

Dat is de Iraanse versie van het verhaal. De Amerikaanse versie is vrijwel het tegenovergestelde, er zijn geen onderhandelingen, de blokkade blijft bestaan en de druk op Teheran wordt opgevoerd. Tussen die twee posities proberen Oman, Pakistan en Qatar een diplomatieke ruimte open te houden.

Ook de Iraanse voorwaarden voor een volledige heropening zijn intussen zwaarder geworden. Gharibabadi koppelde Hormuz aan het beëindigen van de Amerikaanse blokkade en de oorlog op alle fronten, waaronder Libanon. Araghchi heeft de voorwaarde inmiddels breder geformuleerd en spreekt over het beëindigen van de oorlogen in de regio.

Daarmee is Hormuz veranderd in een hefboom. De toegang tot een van de belangrijkste scheepvaartroutes ter wereld wordt niet meer alleen bepaald door de vraag of een route veilig is voor een tanker. Ze wordt verbonden met Amerikaanse sancties, Israëlische militaire operaties, de oorlog in Libanon en de bredere machtsstrijd tussen Washington en Teheran.

Dat verklaart ook waarom de huidige onderhandelingen zo kwetsbaar zijn. Oman probeert een praktische regeling te bereiken, maar moet rekening houden met Iran en de Verenigde Staten. Pakistan probeert te bemiddelen terwijl het eigen diplomatieke gewicht in de regio wordt getest. Qatar probeert eveneens ruimte te creëren. Iran wil de druk op zichzelf verminderen zonder zijn aanspraken op soevereiniteit en zijn positie tegenover Israël en de VS prijs te geven.

Washington heeft de grootste militaire en economische hefboom van alle betrokken partijen, maar lijkt die niet te willen gebruiken om het oude akkoord opnieuw op de rails te zetten. De dreiging tegen Oman, de sancties tegen de Iraanse havenautoriteiten en de nieuwe economische druk wijzen eerder in de tegenovergestelde richting.

Ondertussen verandert er weinig aan de feitelijke cijfers. Een private scheepvaarttracker die de doorvaart dagelijks volgt, telt op 23 augustus drie schepen tegenover een gemiddelde van ongeveer 85 per dag vóór de oorlog. Die cijfers zijn niet onafhankelijk geverifieerd, maar sluiten aan bij berichtgeving dat eind augustus zowat vierhonderd schepen nog vastzitten in de Golf.

Regionale spelers proberen een verlopen akkoord opnieuw bruikbaar te maken, terwijl Iran het op onderdelen anders wil invullen en Washington zegt dat er geen nieuw onderhandelingstraject bestaat.

Nog geen week eerder had Marco Rubio aan bondgenoten laten weten dat de Verenigde Staten tot de midterm-verkiezingen van 3 november waarschijnlijk geen nieuwe militaire acties tegen Iran zou uitvoeren. Washington zou het voorlopig houden bij economische druk via het ministerie van Financiën, zo meldde hij, en ambassadepersoneel keerde terug naar landen die eerder onder Iraans vuur hadden gelegen, Jordanië inbegrepen. Hoe voorlopig dat voornemen was, blijkt vijf dagen later.

Gisterenavond 30 augustus worden raketlanceerinstallaties op Larak, het eilandje aan de noordelijke rand van Hormuz aangevallen. Volgens se VS bereidden IRGC-eenheden zich voor om raketten met zeemijnen de straat in te schieten. Het Amerikaanse leger meldt vorige week de mijnenruiming van de internationale vaarroutes te hebben afgerond, nog geen twee weken nadat Gharibabadi zich hardop afvroeg waarom schepen dan nog altijd niet over de oude routes voeren. Volgens de Amerikaanse lezing waren de raketten bedoeld voor precies dat water. Iran spreekt die intentie niet tegen, maar gaat er ook niet op in, en noemt de aanval zelf een terreurdaad.

De IRGC meldt doden en gewonden onder zijn troepen en burgers en belooft vergelding, "bestraffing van de agressor", klinkt het in de verklaring die Press TV verspreidt. De marine van de Revolutionaire Garde laat weten nog altijd "volledige en beslissende controle" over Hormuz uit te oefenen, en verwerpt de Amerikaanse claim dat de straat open is.

In de nacht van 30 op 31 augustus volgt het antwoord. De IRGC voert een operatie uit met raketten en drones tegen de Jordaanse bases King Hussein en Al Azraq, net de bases waar het Amerikaanse ambassadepersoneel enkele dagen eerder naar was teruggekeerd. Jordanië onderschept naar eigen zeggen acht raketten, er vallen geen slachtoffers. Het Iraanse leger zegt ook afzonderlijk met drones de Emiratische Al Minhad-basis aangevallen te hebben. De Emiraten ontkennen sat er een aanval was. Ongeverifieerde Iraanse berichten spreken daarnaast over een neergehaalde Amerikaanse verkenningsdrone boven Hormuz zelf.

Het is de eerste Amerikaanse militaire actie in Hormuz in een maand, vijf dagen nadat Rubio de pauze aankondigde en drie dagen nadat Oman en Iran een fasenkader voor een corridor presenteerden. De onderhandelaars praten nog altijd over vaarstroken van zeven zeemijl breed. De ambassadestaf die net was teruggekeerd naar Jordanië, zat er nog geen week toen de eerste raketten vielen.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Reuters, Iran and Oman reach agreements on share of Hormuz and revenues, Revolutionary Guards say, 26 augustus 2026.

Al Jazeera, Can Pakistan's Asim Munir convince Iran military chiefs to return to talks?, 25 augustus 2026.

Al Jazeera, Iran, Oman discuss temporary shipping lane through Strait of Hormuz, 25 augustus 2026.

Fox News, berichtgeving over Donald Trumps uitspraken over Oman en de Straat van Hormuz, 17 augustus 2026.

Iran International, Temporary Hormuz shipping corridor could be announced soon, Oman says, 25 augustus 2026.

Associated Press, US strikes Iranian rocket launchers on the Strait of Hormuz in first military action in weeks, 30 augustus 2026.

Al Jazeera, Iran war live: IRGC attacks US bases in Jordan after US bombs Larak Island, 31 augustus 2026.</sup>

<sup>Qatar Tribune, Jordanian Army announces interception of 8 missiles; IRGC says it attacked US bases in Jordan, 31 augustus 2026.

Haaretz, live-updates over de Iraanse aanvallen op Jordaanse bases en de Emiratische Al Minhad-basis, 31 augustus 2026.

Press TV, IRGC: US terrorist attack on Larak Island will be answered, aggressor to be punished, 30 augustus 2026.

Straits.live, live tracker van scheepvaartbewegingen door de Straat van Hormuz, geraadpleegd 30 augustus 2026.</sup>

In mijn wekelijkse reeks “Toen de wereld nog geen stekker had” heb ik het vandaag over de qanat, ondergronds watertransport op zwaartekracht.

—

Een man verdwijnt in een gat in de grond. Even later volgt een tweede man. Boven blijft iemand aan een windas draaien. Een mand met aarde komt langzaam omhoog. Er is geen graafmachine, geen pomp, geen elektrische lamp. Alleen een smalle schacht, een tunnel en een ploeg mensen die weet hoe diep ze kunnen gaan zonder zichzelf onder het puin te begraven.

De gaten die vandaag op satellietbeelden als een lange rij donkere stippen door het droge landschap lopen, zijn de verticale schachten van een qanat. Ze liggen op regelmatige afstanden van elkaar. Onder de grond zijn ze met elkaar verbonden door een licht hellende tunnel. De eerste schacht, de moederput, wordt diep genoeg gegraven om een waterhoudende laag te bereiken. Vanaf daar loopt de tunnel langzaam naar beneden, richting het dorp of de akkers die op water wachten.

Iedere meter moest kloppen. De tunnel mocht niet te steil zijn, want dan stroomde het water te snel. Hij mocht evenmin vlak lopen, want dan kwam het water niet vooruit. De bouwers moesten hoogteverschillen bepalen zonder moderne landmeters en onder omstandigheden waarbij een verkeerde inschatting tientallen meters verderop zichtbaar kon worden. Qanatbouwers ontwikkelden daarvoor technieken die eeuwenlang van meester op leerling werden doorgegeven.

De verticale schachten waren geen onderdeel van het watertransport. Ze dienden om de tunnel te graven, aarde naar boven te brengen en later onderhoud mogelijk te maken. Ze zorgden ook voor ventilatie. Wie vandaag door een droge vallei in Iran rijdt en zo'n rij ronde kuilen ziet, kijkt dus naar de bovenzijde van een ondergrondse infrastructuur die zich soms kilometers ver uitstrekt.

De watervoerende laag ligt hoger dan het land dat moet worden geïrrigeerd. De tunnel onderschept het grondwater en voert het door zwaartekracht naar een lager gelegen uitgang, de mazhar. Daar komt het water opnieuw boven de grond en kan het via kanalen worden verdeeld over landbouwgrond. De zwaartekracht doet het werk.

Waar geen rivier beschikbaar was, kon een qanat grondwater naar een dorp, stad of landbouwgebied voeren. Het Iraanse plateau bestaat voor een groot deel uit droge en halfdroge gebieden, met bergketens, hoogvlakten en woestijnbekkens. Aan de randen van die droge gebieden lag water onder de grond. De qanat maakte het mogelijk dat water naar plaatsen werd gebracht waar landbouw en permanente bewoning anders veel moeilijker waren geweest.

De precieze ouderdom van de techniek is minder duidelijk dan vaak wordt beweerd. Er wordt geregeld gesproken over qanats van duizenden jaren oud en soms zelfs over een oorsprong van zeven millennia. Daarvoor bestaat geen overtuigend archeologisch bewijs. Encyclopaedia Iranica merkt op dat de oorsprong en verspreiding van de techniek nog altijd onderwerp van discussie zijn en dat voor Iran en Centraal-Azië geen voldoende hard archeologisch bewijs bestaat voor qanats van vóór de islamitische periode. Andere historische bronnen plaatsen de ontwikkeling van ondergrondse kanalen in het noordwesten van het Iraanse plateau in het eerste millennium voor Christus.

Dat verschil lijkt klein, maar het voorkomt dat een historische techniek automatisch een mythische ouderdom krijgt. Ook zonder een leeftijd van vijf- of zevenduizend jaar blijft het een technische prestatie. Kilometers tunnel werden met eenvoudige hulpmiddelen aangelegd en op een constante helling gehouden.

De bouw was traag, gevaarlijk en arbeidsintensief. Een ploeg kon bestaan uit drie mannen. Eén groef, één bracht de aarde in een leren zak naar boven en een derde bediende bovenaan de windas. De vooruitgang bedroeg soms maar enkele meters per dag. In sommige tunnels moesten de wanden worden verstevigd om instorting te voorkomen. Een nieuwe qanat kon daardoor jaren werk vergen.

De mensen die dit werk uitvoerden hadden een eigen vakkennis. De moqanni, de qanatwerker, was geen gewone arbeider die met een schop een greppel groef. Het werk vereiste kennis van bodem, water, hellingsgraad en ondergrondse constructie. In Iran ontstonden gespecialiseerde gemeenschappen en beroepsgroepen van qanatbouwers.

Een qanat was ook een afspraak over water. De aanleg moest worden betaald en het systeem onderhouden. Er kwamen regels over wie recht had op water en wanneer. De hoeveelheid water bepaalde hoeveel land kon worden geïrrigeerd.

In een qanatdorp bepaalde water de organisatie van het dagelijks leven. Een bepaalde hoeveelheid water betekende een bepaalde hoeveelheid landbouw. Een aandeel in een qanat betekende een aandeel in de beschikbare stroom. Traditionele systemen kenden regels voor verdeling en onderhoud. In verschillende gebieden bestaan vormen van gemeenschappelijk beheer nog altijd. UNESCO beschouwt dat beheer als een onderdeel van de qanattraditie. Niet de tunnel zelf, maar de verdeling van wat hij opleverde, bepaalde uiteindelijk hoe een dorp kon groeien.

Yazd is daarvan een bekend voorbeeld. De stad ligt midden op het Iraanse plateau, in een omgeving waar water schaars is en de zomers heet. Toch ontstond hier een stad met huizen, markten, badhuizen, tuinen en religieuze gebouwen. Het water kwam via qanats uit de ondergrond. UNESCO beschrijft de historische stad als een voorbeeld van een stedelijke omgeving die zich gedurende eeuwen heeft aangepast aan haar droge klimaat.

Ook de architectuur werd daarop afgestemd. Huizen werden gedeeltelijk onder straatniveau gebouwd. Dikke lemen muren hielden de warmte buiten. Badgir, wWindvangers, brachten lucht naar binnen. Waterreservoirs maakten het mogelijk om de aangevoerde voorraad op te slaan. De stad werd niet los van haar waterhuishouding gebouwd. De twee ontwikkelden zich samen.

De citadel van Bam ligt in een droge vlakte aan de zuidelijke rand van het Iraanse hoogplateau. De oase waarin de stad ontstond, was afhankelijk van ondergrondse irrigatiekanalen. UNESCO beschrijft in Bam aanwijzingen voor de ontwikkeling van qanats over meer dan twee millennia. Sommige systemen functioneren nog altijd.

Vanuit Iran verspreidde de techniek zich over andere droge gebieden. In verschillende regio's kregen vergelijkbare systemen andere namen, waaronder kariz en karez. Ook in Afghanistan, Centraal-Azië en delen van India werden ondergrondse watergangen aangelegd. Het is verleidelijk om daar één rechte verspreidingslijn van te maken, maar over de oorsprong en verspreiding van de techniek bestaat nog discussie.

Het principe bleek in veel droge gebieden bruikbaar. Een open kanaal verliest water door verdamping. Een qanat voert het grootste deel van zijn traject onder de grond af. Er is geen brandstof nodig en geen elektriciteit. De helling van de tunnel en de zwaartekracht volstaan.

Een qanat kan geen water produceren. Wanneer de grondwaterspiegel daalt, kan de moederput het water niet langer bereiken. De techniek is afhankelijk van een landschap waarin grondwater zich opnieuw kan aanvullen. Een qanat stopt wanneer het water niet meer bij de tunnel komt.

Het was geen oplossing voor droogte maar een manier om beschikbaar water te gebruiken dat de ondergrond kon leveren.

In Iran zijn nog altijd qanats in gebruik. UNESCO schreef in 2016 elf Iraanse qanats in op de Werelderfgoedlijst. Die systemen zijn geen museumstukken, maar waterdragers, met reservoirs, watermolens, irrigatiekanalen en andere voorzieningen die bij de oude infrastructuur horen.

Ergens onder het droge oppervlak van het Iraanse plateau loopt dus nog altijd water door tunnels die zijn aangelegd door mensen die geen elektriciteit of pompen hadden hadden. Enkel vakmanschap die van generatie op generatie werd overgedragen.

Boven de grond ziet men vooral zand, steen en stof. Onder de grond loopt het water.

—

^{Vorige week ging het over de badgir, windvangers voor passieve ventilatie en koeling. Volgende week:hebben we het over de ondol, of hoe warme rook en verbrandingsgassen gebruiken voor vloerverwarming.}

—

<sub>Bronnen (selectie)

UNESCO World Heritage Centre, The Persian Qanat</sub>

_{UNESCO World Heritage Centre, "Historic City of Yazd".}

_{UNESCO World Heritage Centre, Bam and its Cultural Landscape"}

^{Xavier de Planhol, Encyclopaedia Iranica, KĀRIZ}

^{Xavier de Planhol, Encyclopaedia Iranica, KĀRIZ iv. ORIGIN AND DISSEMINATION}

^{Xavier de Planhol, Encyclopaedia Iranica, ĀBYĀRĪ – Irrigation in Iran}

“Il faut les augmenter, il faut augmenter le SMIC”, zegt Jean-Luc Mélenchon, en het publiek barst in lachen uit. Niet beleefd, maar voluit, alsof hij net de grap van de dag heeft verteld. Mélenchon wacht het niet af. “Als jullie de lonen niet verhogen, zullen jullie niet lang meer lachen”, repliceert hij, “want dan komt Frankrijk in een recessie terecht.” Op sociale media zou hij het later scherper verwoorden, dat ze, als de welvaart niet beter wordt verdeeld, dan groen zullen lachen.

Dat gebeurde gisteren, donderdag,, in de late namiddag om 16.45 uur op Roland-Garros, daar waar normaal de wereldtop van het tennis om een grand slam strijdt. Naast Mélenchon zaten zes andere kandidaten voor het Franse presidentschap, Marine Le Pen, Édouard Philippe, Raphaël Glucksmann, Gabriel Attal, Marine Tondelier en Bruno Retailleau. Ze werden niet ondervraagd door journalisten. Vijf ondernemers deden dat werk.

Een werkgeversorganisatie, het Medef, die in samenwerking met een private televisiezender het eerste grote publieke debat van een presidentscampagne organiseert, is wel bijzonder. Het gebeurde nog nooit eerder. Het debat was de afsluiter van de Rencontre des entrepreneurs de France, de zomerbijeenkomst die de organisatie ieder jaar in augustus houdt.

Het Medef had voorafgaand 66.000 bedrijfsleiders bevraagd door onderzoeksbureau OpinionWay over wat zij van de volgende president verwachten. Drieëntachtig procent wil minder lasten en fiscaliteit, eenentachtig procent wil herindustrialisering, drie op de vier willen minder regels en minder overheidsuitgaven. Een ander resultaat zou pas opmerkelijk zijn geweest. Op die vragenlijst moesten de kandidaten hun antwoord geven, nog voor de Franse kiezer de kans kreeg één stem uit te brengen.

Het aantal inschrijvingen voor de Rencontre verdubbelde dit jaar tegenover vorig jaar. Medef noemt dat zelf een “waouw-effect”. Andere kandidaten die zich al hebben aangemeld of overwegen dat te doen, zoals Fabien Roussel, David Lisnard, Bruno Le Maire, Élisabeth Borne, Philippe Brun en Xavier Bertrand, mochten wel meepraten, maar in de zijzalen, niet op het centrale podium. “Je kan niet alle kandidaten op hetzelfde podium zetten”, klinkt het bij de organisatie.

De onderwerpen op tafel, belasting, arbeidskost, regelgeving, sociale bijdragen, raken ook de minimumloner of de gepensioneerde. Eén op de acht Franse werknemers werkt aan de smic, Salaire Minimum Interprofessionel de Croissance, het minimumloon van €12,31 bruto per uur, een nettobedrag van ongeveer €1.477,93 per maand bij 35 uur per week. Veertig procent van de Franse gepensioneerden ontvangt minder dan €1.000 netto per maand aan rechtstreeks pensioen, en de mediane pensioenuitkering ligt rond €1.560 netto. Alleen was er niemand met dat profiel die de vragen stelde op de tenniscourt.

Ik woon intussen al 12 jaar in Frankrijk, op veilige afstand van dit soort podia. De verkiezingscampagne interesseert mij en ik zal er hier dan ook op onregelmatige tijdstippen wat over vertellen.

Gisteren dan. Het eerste debat van de campagne. Bij het patronaat.

Marine Le Pen leidt in de peilingen met 33 procent voor de tweede, Jean-Luc Mélenchon met 16 procent. Ze zat het meest comfortabel. Het was voor haar een primeur op dit podium, en ze moest bewijzen dat het Rassemblement National ook voor ondernemers een geloofwaardige gesprekspartner is. Ze sprak van “een algemene consensus over de ernst van de situatie” en beloofde 125 miljard euro aan besparingen, verpakt als een kleinere staat. Waar die miljarden vandaan moeten komen, vertelde ze er niet. Een programma had ze niet bij zich. Dat komt over enkele weken, beweerde ze. Ze ligt voorop in de peilingen, en dat geeft haar de luxe om vaag te blijven.

Bruno Retailleau was concreet zonder iets nieuws te zeggen. Minder bureaucratie, minder lasten, meer ruimte voor de ondernemer, het zijn punten die rechts al bepleit sinds de jaren negentig. Het verschil met Le Pens plan zit vooral in de verpakking. Zij noemt een kleinere staat bescherming, hij noemt het vrijheid, en voor wie van een minimumloon of een uitkering moet leven verandert de omschrijving daar weinig aan.

Van Retailleau naar het centrum is de afstand nog kleiner. Édouard Philippe en Gabriel Attal zijn allebei oud-premier onder Macron en kennen de begrotingscijfers van binnenuit. Philippe wil dat de Fransen langer werken om de overheidsfinanciën op orde te krijgen, precies het soort boodschap waar Medef al jaren om vraagt. Maar hij was premier toen de schuld verder opliep, en Attal was het na hem. Beiden leggen nu uit wat er anders moet, terwijl ze de voorbije jaren zelf konden beslissen om het anders te doen.

Dat verleden kwam scherp naar boven toen Jean-Luc Mélenchon zijn voorstel op tafel legde om een deel van de Franse schuld bij de Europese Centrale Bank te laten kwijtschelden. Philippe noemde het “de schuld verbranden” en waarschuwde dat Frankrijk daarmee “bankonwaardig” zou worden. Attal voegde eraan toe dat schuldkwijtschelding, als het zo eenvoudig was, allang was toegepast. Het waren de scherpste zinnen van de vooravond, en ze kwamen van de twee kandidaten die het meest te verliezen hebben aan kiezers die overwegen om voor Mélenchon te stemmen.

Raphaël Glucksmann, de sociaaldemocraat, koos een andere vijand. Hij viel Le Pen aan op immigratie, met het argument dat minder migranten geen begrotingstekort dichten, en trok tegelijk een harde lijn tegen links met de belofte dat hij nooit met Mélenchons partij zal samenwerken. Hij wil noch bij het Rassemblement National, noch bij La France Insoumise horen. Wat zijn sociaaldemocratie inhoudt, blijft daardoor vager dan wat ze afwijst.

Marine Tondelier, de ecologe, zette in woorden wat het gelach bij Mélenchons oproep eerder al had blootgelegd. Wat voor een werkgever een loonkost is, zei ze, is voor een werknemer een inkomen. Bij haar klonk het niet als een uitdaging, maar als een vaststelling, wat het nog ongemakkelijker maakte voor een publiek dat net had gelachen om precies dat verschil. Wie lonen alleen als kostenpost ziet, zal proberen ze zo laag mogelijk te houde. Wie het ook als koopkracht ziet, begrijp dat een euro die naar een werknemer gaat, niet verdwijnt maar opnieuw in de econimie wordt uitgegeven. Tondelier stond daarmee dichter bij Mélenchon dan bij Glucksmann of het centrum, ook al vermeed ze zijn naam te noemen.

En dan was er Mélenchon zelf, die tussen mensen zat wier grootste zorg net zijn programma was, en die als enige met een uitgewerkt geheel binnenkwam in plaats van met losse voorstellen en slogans. Zijn oproep om de lonen te verhogen, waarmee dit stuk opende, was geen uitschieter maar de kern van zijn hele optreden. Hij eiste ook dat bedrijven geen steun meer krijgen zonder tegenprestatie. Bij een publiek dat net had laten weten dat lastenverlaging haar grootste wens is, kon hij op weinig applaus rekenen. Dat wist hij al nog voor hij naar Roland-Garros aankwam.

Er was ook dat schuldvoorstel. Mélenchon wil de 636 miljard euro Franse schuld die via de Banque de France bij de ECB ligt, zowat 18 procent van het totaal, omzetten in een eeuwigdurende lening tegen nulrente. Geen intrest meer, geen terugbetaling meer. De schuld blijft bestaan, ze verandert alleen van vorm. Zijn argument is dat de staat mede-eigenaar is van de centrale bank en dus zichzelf iets schuldig is. Juristen zeggen dat de Banque de France en de staat afzonderlijke rechtspersonen zijn, en dat dit ingaat tegen de onafhankelijkheid van de Europese Centrale Bank. Je kan erover debateren, maar de manier waarop Philippe en Attal hem wegzetten, met de dreiging van “bankonwaardigheid”, verving een economisch argument door een waarschuwing, zonder uit te leggen waarom hun eigen besparingslogica de schuld de afgelopen jaren niet heeft doen dalen, maar net heeft laten oplopen.

Zo ontstaat een lijn die van rechts naar links loopt, van geruststelling naar confrontatie. Le Pen stelt gerust met een cijfer zonder programma. Retailleau met een recept zonder nieuwigheid. Het centrum stelt gerust met ervaring, terwijl net die ervaring de huidige situatie heeft opgeleverd. Glucksmann stelt gerust door zich van iedereen te distantiëren. Tondelier begint die geruststelling te doorbreken door het woord loon een tweede betekenis te geven. En Mélenchon breekt ze volledig, door de vraag zelf te veranderen van hoeveel de staat te veel uitgeeft naar wie er eigenlijk profiteert van wat er wordt uitgegeven.

Medef schreef de vragenlijst, en de kandidaten kwamen ze op Roland-Garros beantwoorden. De Franse kiezer, wiens loon voor sommigen op dat podium niets meer is dan een kostenpost, moet nog acht maanden wachten voor hij aan de beurt komt.

—

^Bronnen

^{LCI; Franceinfo, France24, LCP Assemblée Nationale, L’Usine Nouvelle, Sud Radio, Servide Public, DREES en allerlei nationale kranten}

In Srebrenica staat Ratko Mladić in juli 1995 voor de camera. Achter hem zijn soldaten, voor hem een stad die zojuist in handen van zijn leger is gevallen. Hij spreekt kalm, bijna opgewekt. Hij heeft de houding van een man die ervan overtuigd is dat hij zojuist geschie…

Read more

Op 3 juli 2026 staat generaal-majoor Mohsen Rezaei tussen buitenlandse afgevaardigden in de Mosalla van Imam Khomeini in Teheran. De rouwceremonie is voor Ali Khamenei. Vier maanden eerder vernietigde een Israëlische luchtaanval, met Amerikaanse steun, de officiële residentie van Khamenei.

Khamenei kwam om op 28 februari, samen met zijn dochter, schoondochter, kleinkind en schoonzoon. Zijn zoon Mojtaba Khamenei volgde hem op 8 maart op als Opperste Leider. Rezaei, voordien zestien jaar bevelhebber van de Revolutionaire Garde, werd in maart militair adviseur van de nieuwe Opperste Leider en op 10 augustus secretaris van de Hoge Raad voor Nationale Veiligheid, Irans belangrijkste veiligheidsorgaan. Hij verving Mohammad Bagher Zolghadr, die in maart was aangetreden na de moord op Ali Larijani.

De oorlog, die al in juni 2025 begon, bereikte met die aanslag de tweede fase, Hij is nu zes maanden oud en steeds minder populair in de Verenigde Staten. Een recente peiling plaatst de steun voor de campagne op een dieptepunt. De Iraanse president Masoud Pezeshkian zei zondag dat Iran "niet eeuwig oorlog kan blijven voeren". In Washington klinkt een vergelijkbare terughoudendheid, maar daar vooral om electorale redenen.

Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio liet deze week aan bondgenoten weten dat Washington voorlopig geen nieuwe aanvallen op Iran plant. Een Amerikaanse functionaris zei dat dit beleid minstens aanhoudt tot na de midterms van 3 november, waarna een nieuwe militaire campagne opnieuw op tafel zou kunnen komen. De Amerikaanse marine zou intussen de meeste mijnen uit de Straat van Hormuz opgeruimd hebben, wat Irans hefboom over de vaarroute zou ondermijnen.

Washington doopte zijn nieuwe aanpak Operation Economic Outcast. Scott Bessent, de Amerikaanse minister van Financiën, breidde de sanctiecategorieën uit naar digitale activa, technologie, goud, luch- en scheepvaart, bovenop de bestaande olie- en banksancties. Bijna zestig personen en schepen, verspreid over onder meer China, de Emiraten, Singapore en Groot-Brittannië, kregen sancties opgelegd. Bessent schortte ook licenties op. Die licenties stonden betalingen aan Iran toe, evenals Iraanse toegang tot Amerikaanse academische instellingen.

De nieuwe sancties gingen niet meteen in. Zijn aankondiging was een "waarschuwingsschot" voor een periode waarin landen eerst de gelegenheid krijgen hun handel met Iran af te bouwen, voordat secundaire sancties volgen. Namen van landen weigerde hij te geven, met de opmerking dat zij zelf wel weten wie ze zijn. Bessent kondigde bovendien een komende aparte sanctie tegen een niet nader genoemde financiële instelling aan, zonder een preciezere datum te geven.

Rezaei anticipeerde daags voor die aankondiging al met een escalatiedoctrine in drie fasen, eerst onderhandelen, dan waarschuwen, dan toeslaan op economische belangen. "Elk land dat meewerkt aan het opleggen van economische beperkingen tegen ons, zal door ons als vijand worden beschouwd", zei hij op de staatstelevisie IRIB. Volgens hem zal, als de economische oorlog voortduurt, geen druppel olie meer de Golf verlaten, niet via Hormuz, niet via alternatieve routes.

Iran kan de Amerikaanse financiële macht niet rechtstreeks evenaren. Het kan wel de infrastructuur raken van zijn buren. Vandaar de dreiging tegen pijpleidingen. De Oost-West-pijpleiding van Saoedi-Arabië naar Yanbu aan de Rode Zee en het Habshan-Fujairah-systeem van de Emiraten naar de Golf van Oman. Beide routes omzeilen Hormuz. Ze liggen wel binnen het bereik van Iraanse raketten en drones.

China reageerde scherp op Bessent. Woordvoerder Lin Jian van het ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de samenwerking met Iran in overeenstemming met het internationaal recht en stelde dat economische oorlogsvoering geen oplossing biedt. Bessent antwoordde dat niemand boven het bereik van Amerikaanse sancties staat.

Turkije kreeg, ondanks aanzienlijke energiehandel met Iran, geen brede sancties opgelegd. Dat past bij de aangekondigde afbouwperiode, waarin landen eerst de gelegenheid krijgen hun handel met Iran af te bouwen voor secundaire sancties volgen. Eerder dit jaar bevroor Ankara nog tegoeden van achttien Iraanse bedrijven, na een automatische herinvoering van VN-sancties tegen Iran, tot ongenoegen van Teheran.

Na Iraanse raketaanvallen half augustus schortten de Emiraten alle handel en financiële transacties met Iran op.

Iran past zijn eigen embargo selectief toe. De nieuw opgerichte Persian Gulf Strait Authority zette vijfenveertig tankers op een zwarte lijst, met dreigementen van boetes en confiscatie van lading. Diezelfde week liet Teheran weten dat Iraakse olietankers wel door mogen, na herhaald aandringen van Bagdad tijdens een bezoek van de Iraanse parlementsvoorzitter Mohammed Bagher Ghalibaf aan Irak. Een officiële motivering ontbreekt, maar twee redenen liggen voor de hand. Irak haalt ongeveer negentig procent van zijn overheidsinkomsten uit olie-export die grotendeels via Hormuz loopt, en het land betrekt zowat veertig procent van zijn stroomvoorziening uit Iraans gas. Iran verdiende sinds 2017 zelf zo'n vijftien miljard dollar aan die gasleveringen. Irak staat voor miljarden dollars in het krijt bij Iran voor eerdere leveringen. Als Irak zijn schulden niet meer kan betalen, wordt Ira. zelf slachtoffer van zijn beleid.

De vaarroute die Iran met Oman afsprak, kan dat beeld van souplesse nuanceren. Rezaei noemt de route een technische afspraak, geen erkenning dat Hormuz onafhankelijk van sancties heropend wordt. Voorlopig bestaat ze alleen op papier. Voor Teheran blijft scheepvaart onderpand, niet gunst, zolang Washington zijn eigen toezeggingen niet nakomt.

Dinsdag voeren zes schepen door de Straat van Hormuz. Voor de oorlog waren dat er dagelijks meer dan honderd.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Axios, US shifting from Iran strikes to sanctions, Marco Rubio says</sup>

^{Axios, Bessent announces 'D-day' sanctions against Iran, Operation Economic Outcast}

^{Press TV, Supporting US economic war is an act of war, Iran's new security official warns}

^{Press TV, Iran to neutralize economic pressure, keep Hormuz closed until US fulfils commitments, security chief}

<sup>Middle East Forum, "The Strategic Implications of Iran's Shrinking Economic Leverage in Iraq",

Al Jazeera, aljazeera.com/news/2026/8/10/who-is-mohsen-rezaei-and-how-significant-is-his-appointment</sup>

^{The Washington Institute, Iraq's Power Problem, Part 2, Implications of the New Oil-for-Gas Deal with Iran}

Zeven dagen geleden, op dinsdag 18 augustus verschijnt in Israël een aanbesteding voor 1.234 woningen. Geen persconferentie, geen ceremonie op de heuvel bij Ma'ale Adumim zoals vorig jaar, toen Bezalel Smotrich er met een kaart in de hand stond om de uitbreiding politiek te duiden. Deze keer gaat het om een administratieve handeling, een document op een overheidswebsite. Maar het gebied heet E1, en in die naam zit een jarenlange geschiedenis van bevroren plannen, internationale waarschuwingen en telkens uitgestelde beslissingen.

E1 ligt tussen Oost-Jeruzalem en de nederzetting Ma'ale Adumim, ongeveer twaalf vierkante kilometer groot. Daar bouwen snijdt de verbinding tussen Ramallah, Oost-Jeruzalem en Bethlehem door. Israël bevroor het project sinds 2012 onder druk van de Verenigde Staten en Europese bondgenoten. Vorig jaar keurde Smotrich de bouw van 3.401 woningen goed en noemde dat een stap die het waanidee van de tweestatenoplossing praktisch wegvaagt. De aanbesteding van deze week omvat het eerste deel daarvan, met een sluitingsdatum op 19 oktober, ruim voor de Israëlische verkiezingen.

Volgens het Israëlische Kanaal 13, dat zich baseert op twee westerse diplomaten, heeft de Europese Unie intussen een lijst opgesteld met mogelijke sancties als de bouw daadwerkelijk start. Op die lijst staat onder meer het etiketteren van alle Israëlische producten als Israëlisch, niet enkel producten uit de nederzettingen. Ook een afbouw van academische samenwerking en het stopzetten van bepaalde veiligheids- en diplomatieke contacten worden genoemd. Het gaat om een ongeverifieerd bericht, gebaseerd op anonieme bronnen, en nog niet om een formeel EU-besluit.

Zou het wel worden uitgevoerd, dan breekt het met een oud uitgangspunt. Brussel maakte tot dusver steeds onderscheid tussen Israël en de nederzettingen in bezet gebied. Producten uit de nederzettingen kregen een apart label, Israël zelf bleef daarbuiten. Die knip verdwijnt zodra alle Israëlische producten hetzelfde label krijgen. Een Europese diplomaat vertelde Ynet dat sommige lidstaten juist vrezen dat sancties op dit moment de positie van Benjamin Netanyahu en ministers als Itamar Ben Gvir en Smotrich zouden versterken.

Frankrijk, Duitsland, Italië, Groot-Brittannië, Nederland, Noorwegen en Canada noemden de aanbesteding donderdag in een gezamenlijke verklaring onaanvaardbaar en waarschuwden bedrijven voor juridische en reputatierisico's bij deelname. België reageerde apart. Minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prevot noemde de aanbestedingen illegaal en stelde dat het project de haalbaarheid van een tweestatenoplossing ernstig ondermijnt. VN-secretaris-generaal António Guterres sprak van een existentiële bedreiging voor een aaneengesloten Palestijnse staat.

De Britse minister van Buitenlandse Zaken Ed Miliband liet het niet bij woorden. Hij riep de Israëlische zaakgelastigde op het matje en zei tegen minister Gideon Sa'ar dat Israël het E1-plan onmiddellijk moet stopzetten. Miliband kondigde aan dat Groot-Brittannië de komende weken een breder maatregelenpakket bekendmaakt, gericht tegen betrokkenen bij nederzettingsuitbreiding. Sa'ar wees de Britse kritiek van de hand en stelde dat Israël het recht heeft overal in het land te bouwen.

Ben Gvir reageerde op X dat iemand Miliband eraan moet herinneren dat het Britse Mandaat in 1948 eindigde en dat Israël een onafhankelijke staat is. Smotrich zei dat hij geen dictaten van buitenlandse landen accepteert en dat dreigementen en sancties zijn koers niet veranderen. Voor hem is E1 geen onderhandelingskwestie maar een kwestie van veiligheid en van wat hij het historische en Bijbelse recht op het land noemt.

Een Europese top in juli liet al zien hoe moeizaam eensgezindheid over sancties tot stand komt. Ministers bespraken toen drie opties, een importvergunningensysteem, hoge tarieven of een volledig handelsverbod, zonder dat er een besluit uit kwam. Kaja Kallas, de Europese hoge vertegenwoordiger, zei dat iedereen de situatie op de Westelijke Jordaanoever ondraaglijk noemt, zonder dat dit tot een gezamenlijke maatregel leidde.

Ergens tussen die top in juli en de aanbesteding van deze week zit de aanbesteding zelf al in de grond. Terwijl in Brussel nog wordt gewikt en gewogen tussen een importvergunning en een handelsverbod, tekenen de eerste aannemers in Ma'ale Adumim intussen in op e aanbesteding.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Times of Israel, EU said readying cross-industry sanctions against Israel over E1 settlement project</sup>

^{Al Jazeera, Europe, Canada condemn Israeli plans for new West Bank settlement}

^{Euronews, European leaders demand Israel halt controversial E1 settlement project in West Bank,}

Netanyahu opent op 9 augustus de wekelijkse kabinetszitting met een korte zin. "Israël aanvaardt het vijftienpuntendocument niet." Hij herhaalt het, met de toevoeging dat het om echte ontwapening moet gaan, niet om schijnontwapening. "Zware wapens, lichte wapens, alle wapens," zegt hij. Het Israëlische leger trekt zich pas terug wanneer Hamas volledig ontwapend is.

Diezelfde dag maakt hij ook duidelijk wat er na die ontwapening niet komt. Zolang hij premier is, wordt er geen Palestijnse staat opgericht, noch in Gaza, noch op de bezette Westelijke Jordaanoever, wat hij Judea en Samaria noemt. "Geen Fatahstan, geen Hamastan," voegt hij eraan toe. De Palestijnse Autoriteit en Hamas wijst hij allebei af als fundament voor soevereiniteit.

Met die weigering van een Palestijnse staat gaat Netanyahu verder dan een dispuut over de volgorde van terugtrekking en ontwapening. Hij sluit de politieke bestemming zelf uit. Zelfs een Hamas dat zijn wapens inlevert, leidt in zijn scenario niet tot een Palestijnse staat onder Hamas of Fatah. Ontwapening wordt zo een voorwaarde voor een terugtrekking zonder vastgesteld tijdschema, zonder dat aan het einde van dat traject Palestijnse soevereiniteit wacht.

Eind juli bereikten Hamas en bemiddelaars uit Egypte, Qatar, Turkije en de VS, onder auspiciën van de door Trump geleide Board of Peace, een akkoord over een routekaart voor ontwapening, gekoppeld aan een gefaseerde Israëlische terugtrekking. Hamas-onderhandelaar Ghazi Hamad maakte meteen een voorbehoud: geen enkele stap zou gezet worden voor Israël de aanvallen staakte, zich terugtrok tot de zogeheten Yellow Line en de humanitaire toegang opschaalde. De overgave van zware wapens zou pas later volgen, gekoppeld aan het uitzicht op een Palestijnse staat, iets wat de huidige Israëlische regering categorisch afwijst. Netanyahu liet daartegenover weten dat Israël nooit met de voorwaarden van dat akkoord had ingestemd, en hield vast aan volledige ontwapening als voorwaarde voor elke terugtrekking uit de huidige linies.

Belangrijker dan de vraag wie eerst beweegt, is waartoe ontwapening leidt, naar terugtrekking en Palestijns zelfbeschikkingsrecht, of naar het voortzetten van Israëlische militaire controle onder een nieuw bestuur.

Het staakt-het-vuren van 10 oktober 2025 laat zien waarom dat onderscheid weegt. Volgens OCHA, op basis van cijfers van de gezondheidsautoriteiten in Gaza, vielen sinds die datum 1.209 doden en 3.943 gewonden. UNICEF meldde begin augustus dat er volgens beschikbare rapportages in de eerste driehonderd dagen van het bestand minstens driehonderd kinderen waren gedood, gemiddeld één per dag.

Israël stelt dat veel van die operaties reacties zijn op schendingen door Hamas of onmiddellijke dreigingen voor Israëlische troepen. Een staakt-het-vuren neemt het recht op zelfverdediging niet weg. Maar de frequentie van die operaties en de menselijke tol maken het onduidelijk in hoeverre hier nog van een functionerend bestand sprake is.

Ook territoriaal is er weinig veranderd. Volgens een analyse van Chatham House steeg de Israëlische controle over Gaza sinds oktober van ongeveer 53 naar bijna 70 procent, ruim voorbij de toenmalige Yellow Line die bij dat eerste percentage hoorde. UNICEF meldt dat families sinds het begin van het bestand opeengepakt zitten in ongeveer een derde van de Strook, tussen puin, onveilig water en acute ondervoeding.

Minister van Defensie Israel Katz vertelde in juni dat de troepen zonder tijdslimiet in veiligheidszones blijven, in Gaza, Libanon en Syrië. In Libanon blijft die positie voorwaardelijk: troepen blijven tot Israël overtuigd is dat Hezbollah geen dreiging meer vormt. In Syrië breidde Israël zijn aanwezigheid uit na de val van Bashar al-Assad, met posities op de Hermonberg en in Quneitra, buiten de eerder bezette Golanhoogte. Israël noemt dit defensieve maatregelen, Syrië en het grootste deel van de internationale gemeenschap noemen het bijkomende bezetting.

Netanyahu verwijst voor zijn positie graag naar de terugtrekking uit Gaza in 2005 als bewijs dat het gevaarlijk is om gebied af te staan zonder militaire controle te behouden. In die lezing trok Israël zijn kolonisten en permanente troepen terug, won Hamas in 2006 de verkiezingen, nam het in 2007 de volledige controle over Gaza en bouwde het zijn militaire infrastructuur uit, tot de aanval van 7 oktober 2023. Het is Netanyahu's eigen interpretatie van die geschiedenis, geen neutrale vaststelling ervan, en ze onderbouwt zijn overtuiging dat strategische diepte betrouwbaarder is dan akkoorden of internationale monitoring.

Netanyahu's eigen voorwaarde ondergraaft zijn doel. Als terugtrekking afhangt van de permanente afwezigheid van elk mogelijk gevaar, komt die terugtrekking misschien nooit. Wapens kunnen verborgen worden, groepen kunnen zich hergroeperen onder nieuwe namen. Israëlische autoriteiten kunnen dan altijd stellen dat het gevaar niet volledig weg is.

Een veiligheidszone zonder vaste einddatum kan zo veranderen van een tijdelijke maatregel in een permanente militaire aanwezigheid. Een bufferzone breidt uit zodra militaire inschattingen veranderen. Voorwaardelijke terugtrekking wordt uitgesteld zodra inlichtingen op hernieuwde activiteit wijzen. Wat als noodmaatregel begint, kan zo permanent worden, zonder formele annexatie en zonder expliciete beslissing om te blijven.
Israël houdt gebied vast omdat er gewapend verzet bestaat, terwijl dat gewapende verzet zich op zijn beurt beroept op de Israëlische militaire aanwezigheid. Elke partij wijst naar de andere als reden waarom de eigen voorwaarden niet vervuld kunnen worden. Netanyahu eist volledige ontwapening voor hij vertrekt. Hamas koppelt de overgave van zijn zwaarste wapens aan het uitzicht op een Palestijnse staat, precies het scenario dat Netanyahu heeft uitgesloten.

Het Internationaal Gerechtshof oordeelde op 19 juli 2024 dat Israëls voortdurende aanwezigheid in de sinds 1967 bezette Palestijnse gebieden — de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem en Gaza — onrechtmatig is en dat Israël die aanwezigheid zo snel mogelijk moet beëindigen. Het Hof verwees daarbij onder meer naar Israëls nederzettingenbeleid en naar de schending van het Palestijnse recht op zelfbeschikking. Israël houdt zelf vast aan het standpunt dat Gaza sinds 2005 niet meer bezet is. De Palestijnse Autoriteit, Syrië, Libanon en het overgrote deel van de internationale gemeenschap beschouwen de betrokken gebieden wel als bezet.

Volgens Netanyahu vormt een Palestijnse staat een dreiging. Dat is zijn argument om Palestijnse soevereiniteit af te wijzen. De troepenmacht die hij zelf aanhoudt, verdiept intussen de Palestijnse ontheemding en geeft Hamas een blijvende rechtvaardiging voor verzet. Zolang die voorwaarde van volledige ontwapening overeind blijft, blijft een Israëlisch vertrek afhankelijk van een voorwaarde waarvan Israël zelf bepaalt wanneer eraan is voldaan. Tegelijk wijst hij de politieke regeling die volgens voorstanders van een tweestatenoplossing een Palestijns alternatief voor gewapend verzet zou moeten bieden, af.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Netanyahu says Israel 'didn't agree' to Board of Peace's terms for disarming Hamas, The Times of Israel</sup>

<sup>Gaza: 300 children killed in 300 days of Israeli-Hamas 'ceasefire', UNICEF, 6 augustus 2026

By agreeing to disarm, Hamas is trying to call Israel's bluff in Gaza, Chatham House, augustus 2026,</sup>

Vlammen slaan uit het dak van de Al-Aqsa-moskee in Jeruzalem. Rook kringelt boven de Oude Stad terwijl brandweerlieden zich naar het gebouw haasten. Binnen heeft het vuur zich al verspreid over het zuidelijke gedeelte. Buiten groeit de menigte.

Het is de ochtend van 21 augustus 1969. Rond 7.20 uur wordt de brand ontdekt. Tien minuten later zijn brandweerlieden uit verschillende delen van Jeruzalem ter plaatse. Het vuur veroorzaakt grote schade aan het zuidelijke deel van de moskee. De minbar van Salah al-Din, de twaalfde-eeuwse preekstoel die verbonden is met de geschiedenis van de herovering van Jeruzalem, gaat in vlammen op.

De eerste reacties laten niet lang op zich wachten. In de straten rond de moskee verspreidt zich het bericht dat Joden de brand hebben aangestoken. De Jordaanse regering stuurt diezelfde dag een telegram naar de voorzitter van de Veiligheidsraad waarin zij de brand aan Israëlische zijde toeschrijft. Dat is op dat moment een beschuldiging van de Jordaanse regering, geen vaststaand feit.

De omstandigheden maken de beschuldiging explosief. Oost-Jeruzalem staat sinds de oorlog van juni 1967 onder Israëlische controle. De internationale status van de stad is sindsdien onderwerp van aanhoudende conflicten en VN-resoluties. Een brand in Al-Aqsa kan daardoor nauwelijks los worden gezien van de strijd om Jeruzalem zelf.

De moskee maakt deel uit van het grote heilige complex dat moslims de Haram al-Sharif, het Edele Heiligdom, noemen. Voor joden is hetzelfde terrein de Tempelberg. In 1969 komen daar religieuze geschiedenis en de politieke werkelijkheid van een sinds 1967 bezet deel van Jeruzalem rechtstreeks bij elkaar.

Twee dagen na de brand heeft de Israëlische politie een verdachte. Het is Denis Michael Rohan, een Australische bezoeker. Volgens de Israëlische vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties was Rohan gearresteerd op basis van verklaringen en ander bewijsmateriaal dat door islamitische bewakers van de Al-Aqsa-moskee was aangeleverd.

Daarmee lijkt een deel van het mysterie opgelost. De Israëlische autoriteiten stellen dat Rohan verantwoordelijk is voor de brand en verwerpen de beschuldigingen dat Israël de moskee in brand heeft laten steken. Israëlische verklaringen benadrukken tegelijk dat de brandweer onmiddellijk heeft ingegrepen en dat alles in het werk werd gesteld om de schade te beperken. De minbar was op dat moment al lang tot as vergaan.

De arrestatie maakt de woede in de Arabische wereld niet ongedaan. Voor Jordanië blijft Israël verantwoordelijk voor de bescherming van de heilige plaats, omdat Israël op dat moment de militaire macht uitoefent over Oost-Jeruzalem. Zo ontstaat al binnen enkele uren een onderscheid tussen twee vragen die later voortdurend door elkaar zullen lopen. Wie heeft de brand aangestoken? En wie draagt de verantwoordelijkheid voor de bescherming van de plaats waar de brand ontstond?

Rohan wordt in oktober voor de rechtbank in Jeruzalem gebracht. Hij ontkent niet dat hij de brand heeft gesticht. Zijn verdediging draait om zijn geestelijke toestand. Zijn advocaat stelt dat hij ten tijde van de brand aan een ernstige psychische ziekte leed en daarom volgens de Israëlische wet niet strafrechtelijk verantwoordelijk kon worden gehouden voor zijn daad.

Op 31 oktober legt Rohan zelf een verklaring af. Hij zegt dat hij de brand heeft gesticht om de wereld te bewijzen dat God wilde dat hij de Tempel zou bouwen en hem tot koning van Jeruzalem en Judea zou maken. Zijn verklaring maakt duidelijk dat zijn handelen voortkwam uit een religieuze waanwereld.

De rechtbank krijgt vervolgens de medische gegevens over zijn toestand te horen. Volgens de medische getuigenissen lijdt Rohan aan paranoïde schizofrenie. Zijn advocaat beroept zich op een pathologische impuls. De aanklager erkent zijn ziekte, maar stelt dat Rohan wist wat hij deed en wist dat hij daarmee de Israëlische wet overtrad.

Op 30 december volgt het vonnis. De rechtbank stelt vast dat Rohan de brand heeft veroorzaakt, maar oordeelt dat zijn geestelijke toestand hem op het moment van de feiten strafrechtelijk niet verantwoordelijk maakte voor zijn handelen. Hij wordt niet tot een gevangenisstraf veroordeeld, maar in een psychiatrische instelling geplaatst.

De man die de brand heeft gesticht, is daarmee juridisch geïdentificeerd. De politieke discussie over de brand is er geen stap mee dichter bij een einde gekomen.

Israël laat de omstandigheden van de brand onderzoeken. Een commissie onder leiding van rechter Joel Sussman brengt op 23 september haar rapport uit. Israël legt de bevindingen vervolgens voor aan de Verenigde Naties. In de Israëlische voorstelling van de zaak ligt de nadruk op de individuele brandstichting door Rohan en op de maatregelen die na de brand zijn genomen om de moskee te herstellen en beter te beschermen.

Arabische staten leggen de gebeurtenis anders uit. In de debatten van de Veiligheidsraad wordt de brand verbonden met de Israëlische militaire bezetting van Oost-Jeruzalem en met eerdere Israëlische maatregelen die volgens de Verenigde Naties de status van de stad probeerden te veranderen. De Jordaanse en andere Arabische verklaringen gaan daarbij verder dan de individuele dader en leggen de verantwoordelijkheid bij de bezettende macht.

Dat verschil gaat verder dan de vraag wie de brand heeft aangestoken. Het gaat over de vraag wie in Jeruzalem het recht heeft om over een heilige plaats te waken.

Op 22 augustus vragen verschillende Arabische en islamitische staten de Veiligheidsraad om de kwestie te behandelen. De zaak blijft de daaropvolgende weken op de agenda staan. De discussie gaat over de schade aan Al-Aqsa, de bescherming van de heilige plaatsen en de bredere kwestie van de Israëlische controle over Jeruzalem.

Op 15 september neemt de Veiligheidsraad Resolutie 271 aan. Elf landen stemmen voor, geen enkel land tegen en vier landen onthouden zich. Tot die vier behoren de Verenigde Staten.

De tekst betreurt de schade aan Al-Aqsa en noemt de brandstichting een verwerpelijke daad, zonder die daad zelf te veroordelen. De veroordeling in de resolutie richt zich op iets anders. Ze geldt Israëls falen om eerdere resoluties over Jeruzalem na te leven. Daarna verschuift de tekst naar de status van de stad zelf. De Veiligheidsraad herbevestigt dat de verwerving van grondgebied door militaire verovering ontoelaatbaar is en verwijst naar eerdere resoluties over Israëlische maatregelen in de stad. Israël wordt opgeroepen zijn verplichtingen onder de Vierde Geneefse Conventie en het recht inzake militaire bezetting na te leven. Een oproep is geen verplichting, en de Veiligheidsraad weet dat net zo goed als Israël.

De resolutie beschuldigt Israël niet van het aansteken van de brand. Dat onderscheid is belangrijk. De Veiligheidsraad beschrijft de brand wel als een gebeurtenis die plaatsvond onder de Israëlische militaire bezetting en verbindt haar aan de bredere kwestie van Jeruzalem.

Nog geen maand later verschuift het verhaal opnieuw. Van 22 tot 25 september komen in Rabat leiders van vijfentwintig islamitische landen bijeen voor de eerste Islamitische Topconferentie. Gastheer koning Hassan II van Marokko noemt het welslagen van de bijeenkomst zelf al “een wonder van God”. Egyptisch president Gamal Abdel Nasser blijft weg met een beroep op griep en stuurt een delegatie op lager niveau. Halverwege de conferentie dreigt een late uitnodiging aan India de boel te doen ontsporen. Pakistan reageert furieus op de aanwezigheid van een Indiase afvaardiging en dwingt haar vertrek af, waarna de bijeenkomst met een dag wordt verlengd. Het is deze wankele coalitie, bijeengehouden ondanks onderling wantrouwen en een afwezige Nasser, die de basis legt voor wat later de Organisatie voor Islamitische Samenwerking wordt.

De organisatie gebruikt 25 september 1969 als haar oprichtingsdatum. In 1970 volgt in Jeddah de eerste bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken en wordt een permanent secretariaat voorzien. Het eerste Handvest wordt in 1972 aangenomen.

De brand is daarmee onderdeel geworden van de ontstaansgeschiedenis van een internationale organisatie die inmiddels 57 lidstaten telt.

De oorspronkelijke minbar komt intussen niet terug.

Van de twaalfde-eeuwse preekstoel blijven onderdelen bewaard. Die worden later gebruikt bij de reconstructie. Jordanië neemt een belangrijke rol in de restauratie op zich. Volgens het Hasjemitische Hof wordt de gereconstrueerde minbar in 2007 opnieuw in de Al-Aqsa-moskee geplaatst.

De nieuwe minbar is gebaseerd op bewaard gebleven onderdelen, historische afbeeldingen en documentatie. Het Hasjemitische Hof noemt dat een reconstructie. Een ander woord ervoor is kopie Het oorspronkelijke object dat met Salah al-Din en de geschiedenis van Jeruzalem verbonden was, is daarmee niet teruggekeerd. Er staat opnieuw een preekstoel, maar het hout dat in 1969 verloren ging, is verdwenen.

De brand zelf is intussen geschiedenis geworden. Rohan verdwijnt uit het nieuws en de Al-Aqsa-moskee wordt hersteld. De minbar krijgt bijna vier decennia later een reconstructie die op het oorspronkelijke ontwerp is gebaseerd. Wie vandaag in de moskee staat, ziet opnieuw een preekstoel op de plaats waar de oude stond, maar wat in 1969 verloren ging, kan daarmee niet worden teruggebracht.

Wat wel bleef, is de betekenis van de plek. De naam die iemand gebruikt, zegt nog altijd iets over de geschiedenis die hij er ziet en over de aanspraken die daarmee verbonden zijn. Voor moslims is het de Haram al-Sharif, voor joden de Tempelberg. In 1969 stond er een brandende moskee tussen die twee geschiedenissen in. De vlammen waren gedoofd, maar over de plek zelf was daarmee niets beslist.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Resolution 271 (1969) — United Nations Security Council, 15 September 1969⁠

Resolution 271 (1969) — United Nations Digital Library</sup>

^{Yearbook of the United Nations 1969}

^{Jerusalem/Al-Aqsa Mosque damaged by arson — Communications — Letter from Jordan⁠}

^{Al-Aqsa is Set on Fire, 21 augustus 2025, Institute for Palesfine Studies}

In Yazd, Iran, steken ze uit boven de daken. Hoge bakstenen torens met openingen aan alle kanten, alsof iemand enorme schoorstenen boven op de huizen heeft gezet. Tien jaar geleden stond ik er zelf naar te kijken. Ik vroeg me af waarvoor die dingen dienden. En toen ik hoorde dat het windvangers waren, vooral hoe ze werkten.

Toen ik een paar van die huizen met badgir, zo heten die windvangers in het Farsi, binnenstapte, begreep ik het al een beetje. Buiten was het in de zon meer dan dertig graden. Binnen voelde het koel. Niet de kunstmatige kou van een airconditioner waar je na een paar minuten bijna een trui voor aantrekt, maar een aangename koelte. Ik herinner me vooral dat verschil. Buiten de hitte. Binnen een ruimte waarin je vanzelf rustiger ging ademen.

Het systeem van de basgir is oud, maar het principe is verrassend eenvoudig. Bovenaan zitten openingen waardoor de wind naar binnen kan. De lucht wordt door een verticale schacht naar beneden geleid en komt terecht in de vertrekken. Warme lucht stijgt en kan langs andere kanalen weer naar buiten geleid worden.

De luchtstroom komt in beweging zonder motor. Daar zorgt de wind zelf voor.
Dat klinkt simpel, omdat het simpel is. Maar de constructie moet wel juist worden ontworpen. De vorm van de toren, de richting van de openingen, de hoogte en de interne verdeling van de schachten bepalen hoe de lucht zich door het gebouw beweegt. Sommige Iraanse windvangers hebben meerdere kanalen, zodat ze wind uit verschillende richtingen kunnen opvangen. De wind doet dus niet al het werk. De warme lucht die stijgt, creëert een drukverschil in de schacht. Daardoor blijft de luchtverplaatsing stromen.

De oude huizen in Yazd waren daar volledig op ingericht. De windvanger stond er niet als een los element boven op het dak. Hij maakte deel uit van een gebouw dat op hitte was berekend.

Dikke muren hielden de zon buiten. Binnenplaatsen zorgden voor schaduw. Kamers lagen soms gedeeltelijk onder de grond, waar de temperatuur lager bleef. Water werd via qanats naar de stad gebracht — over qanats vertel ik volgende keer meer. In sommige gebouwen werd dat water gebruikt in combinatie met de luchtstroom van de windvanger, zodat verdamping voor extra verkoeling kon zorgen.

Wie zo’n huis binnenloopt, merkt het resultaat sneller dan iemand die een technische beschrijving leest. De architectuur probeert de hitte niet achteraf weg te werken. Ze probeert te voorkomen dat die hitte überhaupt vrij spel krijgt.

Dat is een verschil met hoe we vandaag veel gebouwen koelen.

Tegenwoordig zetten we een gebouw neer met een glazen gevel, omdat die er goed uitziet op het plan dat de architect ontwierp, en lossen we het hitteprobleem daarna op met een machine. De ramen kunnen nauwelijks open. Grote glaspartijen laten zonnewarmte binnen. Apparatuur en verlichting produceren extra warmte. En wanneer het buiten te warm wordt, begint de compressor te werken. Airco lost het probleem op. Het probleem dat het gebouw zelf heeft veroorzaakt.

Dat systeem werkt. Tot je naar het elektriciteitsnet kijkt. Hoe warmer het wordt, hoe meer airco’s er bijkomen en hoe harder ze moeten draaien. Het elektriciteitsverbruik voor koeling loopt daarmee verder op, en de sector verkoopt die stijgende vraag als groei in plaats van als het gevolg van een slecht ontwerp.

Misschien moeten we daarom opnieuw kijken naar wat een gebouw zelf kan doen.
Onderzoekers doen dat intussen ook. Een studie uit 2021 onderzocht de werking van een Iraanse windvanger met experimenten en computersimulaties. Bij een vrij gewone wind van ongeveer 9 tot 14 kilometer per uur bleef het in 50 tot 80 procent van de ruimte aangenaam koel. Dat is eigenlijk het interessante aan die windvangers. Ze koelen een gebouw zonder dat er een machine aan te pas komt.

Een andere studie uit 2025 onderzocht ook traditionele Iraanse windvangers. Ze combineerden het systeem met water om de binnenkomende lucht extra af te koelen. In hun berekeningen was daardoor tot 73 procent minder koeling nodig tijdens de warme maanden.

Daar is geen universeel percentage. Een windvanger werkt anders in Yazd dan in Parijs of Brussel. In droge lucht werkt koeling met water veel beter dan in vochtige lucht. Een gebouw met een glazen gevel heeft andere problemen dan een huis met dikke lemen muren. Die 73 procent geldt dus voor het gebouw en het klimaat dat in de studie werd onderzocht.

Maar het principe blijft overeind. Je kunt een gebouw eerst laten werken met wat er al aanwezig is. Wind. Schaduw. Massa. Temperatuurverschillen. Water waar dat beschikbaar is. De koelere grond. Nachtelijke lucht. Pas wanneer dat niet volstaat, kan de machine het overnemen. Dat klinkt vandaag bijna revolutionair, terwijl het in Yazd eeuwenlang gewoon architectuur was.

Je hoeft dus niet morgen een bakstenen windtoren op je dak te zetten. Een badgir werkt vooral in droge gebieden waar voldoende wind is. Maar het principe erachter kun je wel meenemen in moderne gebouwen. Een gebouw kan veel meer gebruikmaken van zijn omgeving voordat er een machine aan te pas komt.

We bouwen eerst het gebouw en pas daarna bedenken we hoe we het warm of koud krijgen. De architect wordt geprezen op de eerste indruk. De bewoner betaalt de rekening op zijn energiefactuur. In Yazd begonnen ze ergens anders. Ze keken naar de zon. Naar de wind. Naar het water. Naar de grond. Naar de materialen. En pas daarna naar het huis.

In Yazd wist ik tien jaar geleden nog niet hoe die torens werkten. Ik wist alleen dat ik buiten in de hitte stond en binnen ineens verkoeling voelde, terwijl boven het huis zo’n windvanger de wind door het gebouw leidde.

—

Volgende week zaterdag 29 augustus 2026 - De qanats

Vanaf morgen neem ik je op zaterdag mee naar een andere wereld. Niet geopolitiek, maar techniek van toen de wereld nog geen stekker had.

Ergens rond de veertiende eeuw stond er in het Perzische Yazd een toren boven op elk huis, hoewel de techniek zelf al eeuwen ouder is. Geen schoorsteen, geen versiering. Een badgir, een windvanger die koelere lucht naar binnen leidde en de hete lucht liet ontsnappen. Dat was lang voor iemand ooit het woord airconditioning bedacht. Zoiets ga ik de komende zaterdagen telkens opzoeken.

Hoe je een huis koelt zonder stroom. Hoe je water over tientallen kilometers verplaatst zonder pomp. Hoe je ijs bewaart in de woestijn, of voedsel verbouwt op grond waar dat eigenlijk niet zou moeten kunnen.

Ik haal er telkens één verhaal uit, van Perzië tot de Andes, en probeer uit te leggen hoe mensen dat voor elkaar kregen zonder iets van wat wij vandaag vanzelfsprekend vinden.

Morgen begin ik bij de badgir van Yazd.

Tot dan,

Francis

De landingsbaan van Abu al-Duhur was net hersteld toen de eerste raket insloeg. In de nacht van 17 op 18 augustus voerden Israëlische toestellen acht aanvallen uit op het vliegveld in de provincie Idlib, zeventig kilometer van de Turkse grens. De startbaan en de opslagloods werden geraakt. Er vielen geen doden. De Syrische staatstelevisie meldde materiële schade, meer niet.

Benjamin Netanyahu wachtte een dag om de verantwoordelijkheid te erkennen. In een interview op het legerradiostation zei hij dat Israël Ankara al gewaarschuwd had voor een Turkse aanwezigheid bij Aleppo. "Onze boodschap was heel duidelijk. Doe het niet. Blijkbaar hebben ze de boodschap niet helemaal begrepen," zei hij. "Dus hebben we ervoor gezorgd dat ze het beter begrepen." Het kabinet van de premier voegde eraan toe dat Syrië op het punt stond een veiligheidsafspraak te schenden door Turkse troepen op de basis toe te laten.

Ankara ontkende iets van dien aard te hebben gepland. Damascus deed hetzelfde. Tom Barrack, de Amerikaanse ambassadeur in Turkije en gezant voor Syrië en Irak, noemde de aanval een onnodige escalatie en waarschuwde dat Turkije, verrast door de bombardementen, militair had kunnen reageren. Washington werkt sindsdien aan een steviger mechanisme om nieuwe incidenten tussen Turkije, Syrië en Israël te voorkomen.

Het was niet de eerste keer. dat Israël aanviel. In april 2025 bombardeerde het de basissen T4, Palmyra en Hama, kort nadat Turkse militaire teams er waren langsgekomen om ze te inspecteren voor een mogelijk defensieakkoord met de nieuwe Syrische regering. Turkse planners overwogen T4 als locatie voor vliegtuigen, radar en luchtafweer. De aanval verwoestte de infrastructuur en gaf Ankara een boodschap die weinig aan interpretatie overliet.

Turkije was al langer aanwezig in Syrië, lang voor de val van Bashar al-Assad. Via de operaties Eufraat Schild in 2016, Olijftak in 2018 en Vredesbron in 2019 bouwde het leger een permanente voetafdruk op in het noorden. Idlib werd voornamelijk bestuurd door Hayat Tahrir-Sham van de terorist Abu Mohammad al-Joulani die nu onder zijn nieuwe naam Ahmad al-Sharaa, president van Syrië is .Turkijegezinde raden en gewapende groepenco,troleerden de rest van het noorden Hun economisch voortbestaan, humanitaire toegang en militaire bescherming hingen zwaar af van Turkije. De Turkse lira verdrong de ineenstortende Syrische pond. Lonen werden uitbetaald in lira. Turks werd onderwezen op scholen, Ankara financierde ziekenhuizen, de post, elektriciteit en lokale veiligheidsdiensten.

In december 2024, nadat Assad naar Rusland was gevlucht, voerde Israël Operatie Bashan-Pijl uit. Binnen achtenveertig uur troffen Israëlische vliegtuigen en marineschepen meer dan driehonderdtwintig doelen. Gevechtsvliegtuigen, tanks, luchtafweersystemen, radars, Scud-raketten en de vloot in Latakia en Al-Bayda gingen eraan. Zeventig tot tachtig procent van de strategische capaciteit van het Syrische leger. Wat aan zwaar materieel overbleef, liet Israël bewust met de grond gelijkmaken, uit vrees dat het in handen zou vallen van groepen die het tegen Israël konden inzetten.

Zolang Syrië verdeeld en ontwapend bleef, liet Israël de Turkse aanwezigheid in het noorden begaan. De zaak veranderde toen Al-Sharaa in Damascus aan de macht kwam. Turkije kon zijn invloedssfeer nu omzetten in een relatie tussen twee staten, met een nationaal leger, hersteld luchtruim en luchtafweer als inzet, net op het moment dat Israël dat leger had platgelegd. Wat Israël tolereerde als een beperkte Turkse zone werd onaanvaardbaar zodra het de basis vormde van een functionerende Syrische staat.

Turkije wil een Damascus dat het eigen grondgebied controleert, Koerdische autonomie inperkt en handel met de Arabische wereld hervat. Israël wil het tegenovergestelde, een Syrië dat licht bewapend blijft, ontmilitariseerd in het zuiden en zonder middelen om Israëlische operaties te bemoeilijken. Turkse radar en luchtafweer op luchtmachtbasissen T4 of Abu al-Duhur hoeven Israël niet aan te vallen om het machtsevenwicht te veranderen. Hun aanwezigheid alleen al zou Israëlische operaties kunnen volgen, toekomstige luchtaanvallen kunnen bemoeilijken en Damascus sterker maken in onderhandelingen over een Israëlische terugtrekking uit gebieden die het in Syrië bezet.

Netanyahu gaf die rivaliteit een ideologisch etiket nog voor de eerste bom op T4 viel. Drie dagen voor het bezoek van de Indiase premier Narendra Modi aan Israël, in februari 2026, kondigde hij een "hexagon" aan die Israël moest verbinden met India, Griekenland, Cyprus en een reeks Arabische, Afrikaanse en Aziatische staten. Israël had de "radicale sjiitische as" onder leiding van Iran zware klappen toegebracht, zei hij, maar zag nu een "opkomende radicale soennitische as" ontstaan. Turkije noemde hij toen nog niet bij naam.

Dat kwam later. In juli drong Netanyahu er bij Donald Trump op aan Turkije de toegang tot het F-35 programma niet terug te geven, voor Recep Tayyip Erdogans regering, die hij besmet noemde door de Moslimbroederschap, gunstig gezind aan Hamas en vijandig tegenover Israël. Die toegang was Turkije in 2019 kwijtgeraakt, nadat het land het Russische S-400 luchtafweersysteem had aangekocht. Washington oordeelde toen dat een Russisch inlichtingenplatform niet naast het stealth-toestel kon opereren en sloot Ankara uit het programma, met sancties onder de Amerikaanse CAATSA-wetgeving als gevolg.

Trump beloofde begin juli 2026 die sancties op te heffen en een verkoop te overwegen, maar een Amerikaanse wet uit 2020 verbiedt elke levering zolang Turkije het S-400 systeem niet volledig heeft afgestoten.

Turkije bouwt zelf drones, raketten, gepantserde voertuigen en oorlogsschepen en ontwikkelt steeds geavanceerdere vliegtuigen. Het leger is aanwezig in Syrië, Irak, Libië, Qatar, Somalië en Noord-Cyprus. Ankara onderhoudt wel handelsbanden en diplomatieke contacten met Israël, maar steunt tegelijk een Palestijnse staat, houdt relaties aan met Hamas en bekritiseert openlijk het Israëlische optreden in Gaza. Voor Netanyahu is precies die combinatie het bewijs van radicalisme.

Op 7 augustus tekenden Turkije, Saoedi-Arabië en Pakistan in Mekka het gezamenlijke defensiepact dat een aanval op een van de drie landen beschouwt als een aanval op allemaal. Het akkoord bouwt voort op het bilaterale defensiepact dat Riyad en Islamabad een jaar eerder sloten en voorziet in gezamenlijke oefeningen, luchtafweer, drones en samenwerking tussen defensie-industrieën. Samen beschikken de drie landen over ruim 1,4 miljoen actieve militairen en een gecombineerd defensiebudget van meer dan 124 miljard dollar.

Netanyahu verwachtte waarschijnlijk dat de verzwakking van Iran Arabische regeringen dichter bij Israël zou brengen. Saoedi-Arabië koos in plaats daarvan voor Turkije en Pakistan. Dat maakt het pact niet automatisch een anti-Israëlisch bondgenootschap, zoals Ankara zelf benadrukt. Het toont wel dat Israël niet het centrum is van de regionale orde die Netanyahu na de oorlog tegen Iran graag had gezien.

Turkije en Israël bieden Syrië twee tegengestelde modellen aan. Israël wil Syrië overtuigen via bedreiging en ontwapening, Turkije via infrastructuur en investeringen, en voorlopig vermijden beide partijen een directe oorlog, ook al kan geen van beide de ander tegenhouden in de opbouw van zijn eigen bondgenootschap in Syrië.

—

^{Bronnen (selectie)}

^{Israel attacks airbase in Syria's Idlib as US, Turkiye slam 'escalation, Al Jazeera,18 augustus 2026}

^{Syrian foreign minister to Axios: Israeli bombing of airbase was unjustified", Axios, 19 augustus 2026}

^{Syrie : Israël frappe une base, la Turquie au cœur des tensions", France 24,19 augustus 2026}

^{What are Saudi Arabia, Turkiye and Pakistan's joint military capabilities?, Al Jazeera, 11 augustus 2026,}

^{In historic campaign across Syria, IDF says it destroyed 80% of Assad regime's military, Times of Israel, “10 december 2024,
Trump says US will lift CAATSA sanctions on Turkey, consider F-35 sale", Al-Monitor, “10 juli 2026}

^{De Amerikanse veiligheidsorde krijgt concurrentie, Plutopia, 18 augustus 2026}

In de Noorse regeringswoning aan Parkveien 45 organiseert minister van Buitenlandse Zaken Johan Jørgen Holst een diner voor zijn Israëlische ambtgenoot Shimon Peres. Na afloop vertrekken de officiële gasten. De deuren gaan dicht. Israëlische en Palestijnse onderhandelaars worden via de achteringang naar binnen gebracht. Ze gaan opnieuw aan tafel. In de nacht van 20 augustus 1993 wordt de tekst van de Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements geparafeerd.

De weg naar die nacht was begonnen met een geheim kanaal dat eind 1992 was ontstaan. Aanvankelijk waren de gesprekken informeel. Toen in mei 1993 een eerste ontwerp aan premier Yitzhak Rabin en minister van Buitenlandse Zaken Shimon Peres werd voorgelegd, werden ze opgewaardeerd tot officiële onderhandelingen. Uri Savir en Joel Singer voegden zich bij het Israëlische team. De Noren bleven de gesprekken organiseren en Holst speelde een actieve rol in de laatste fase.

De onderhandelingen gingen over een probleem dat beide partijen al jaren niet opgelost kregen. Israël wilde geen volledige terugtrekking en geen onmiddellijke Palestijnse staat. De PLO wilde een einde aan de Israëlische militaire overheersing en een politieke weg naar zelfbeschikking. De tekst die in Oslo ontstond, probeerde die tegenstrijdige uitgangspunten in één proces onder te brengen. Niet door de definitieve vragen te beantwoorden, maar door ze naar een volgende fase te verschuiven.

Dat staat al in het eerste artikel. Het doel van de onderhandelingen is een Palestijnse interimregering en een gekozen Raad in de Westelijke Jordaanoever en Gaza. Die overgangsperiode mag maximaal vijf jaar duren en moet leiden naar een permanente regeling, gebaseerd op de Veiligheidsraadsresoluties 242 en 338. De tekst maakt van de overgang geen eindpunt. Hij moet de weg vormen naar een volgende overeenkomst.

De belangrijkste kwesties van de definitieve regeling worden daarom niet opgelost. Artikel V noemt ze één voor één. Jeruzalem. De vluchtelingen. De nederzettingen. Veiligheidsregelingen. Grenzen. De betrekkingen met de buurlanden. Daarover moeten de permanente-statusonderhandelingen gaan. Die moeten zo snel mogelijk beginnen en uiterlijk aan het begin van het derde jaar van de interimperiode van start gaan.

Er staat nog een zin in hetzelfde artikel die later steeds zwaarder zou gaan wegen. Israël en de PLO spreken af dat de uitkomst van de permanente-statusonderhandelingen niet vooraf mag worden beïnvloed of vastgelegd door afspraken die tijdens de interimperiode worden gemaakt. De partijen leggen ook vast dat de Westelijke Jordaanoever en Gaza als één territoriale eenheid moeten worden beschouwd en dat de territoriale integriteit daarvan tijdens de interimperiode behouden moet blijven.

Voor de Palestijnen betekent Oslo dat Israël voor het eerst formeel een proces aanvaardt waarin Palestijns zelfbestuur wordt opgebouwd. Er komen verkiezingen. Er komt Palestijnse politie. Bevoegdheden op het gebied van onderwijs, cultuur, gezondheidszorg, sociale zaken, directe belastingen en toerisme moeten worden overgedragen. De Declaration of Principles bepaalt dat de Israëlische militaire regering en de Civil Administration die bevoegdheden zullen overdragen.

Voor Israël blijft een groot deel van de bestaande machtsstructuur voorlopig bestaan. De bevoegdheid van de Palestijnse Raad geldt niet voor de kwesties die voor de permanente-statusonderhandelingen zijn gereserveerd. In de overeengekomen notulen worden daarbij onder meer Jeruzalem, nederzettingen, militaire locaties en Israëli’s genoemd. In Gaza en Jericho blijven bovendien regelingen bestaan voor externe veiligheid, nederzettingen en Israëli’s.

Dat is de constructie die in Oslo wordt gebouwd. Palestijns bestuur moet geleidelijk worden ingevoerd, terwijl de meest explosieve territoriale kwesties nog buiten dat bestuur blijven. De definitieve grens is er niet. De status van Jeruzalem is er niet. De nederzettingen krijgen geen definitieve bestemming. Ook de vluchtelingenkwestie wordt niet opgelost. Voor alles komt later een onderhandeling.

Op 20 augustus is de tekst nog geheim. Pas enkele dagen later komt het nieuws naar buiten. Op 10 september wisselen Israël en de PLO brieven van wederzijdse erkenning uit. De PLO erkent Israëls recht om in vrede en veiligheid te bestaan. Israël erkent de PLO als vertegenwoordiger van het Palestijnse volk. Drie dagen later wordt de Declaration of Principles in Washington formeel ondertekend.

De beelden van 13 september overschaduwen vervolgens wat er op papier staat. Yitzhak Rabin en Yasser Arafat staan op het gazon van het Witte Huis. Bill Clinton staat tussen hen in. De handdruk wordt het beeld van Oslo. De tekst zelf is minder fotogeniek. Hij legt een overgangsperiode vast waarin Israël stap voor stap bevoegdheden moet overdragen en waarin de PLO een Palestijns bestuur moet opbouwen.

De Declaration of Principles treedt een maand na de ondertekening in werking. De terugtrekking van Israëlische troepen uit de Gazastrook en het gebied rond Jericho en de overdracht van bevoegdheden moeten vervolgens worden uitgewerkt in een afzonderlijk akkoord. Dat akkoord wordt op 4 mei 1994 gesloten. Daarna volgen de eerste concrete overdrachten van bevoegdheden en keert Yasser Arafat terug. De Palestijnse Autoriteit krijgt bestuurlijke bevoegdheden over verschillende domeinen.

Op diezelfde grond blijft intussen iets anders gebeuren. De nederzettingen blijven bestaan. In een rapport over de periode augustus tot november 1993 stelde de VN-Special Committee to Investigate Israeli Practices dat getuigen hadden verklaard dat de uitbreiding van bestaande nederzettingen na de ondertekening van de Declaration of Principles was versneld. Landonteigening werd gebruikt voor de uitbreiding van bestaande nederzettingen, de aanleg van wegen en de bouw van militaire kampen.

Dat raakt aan een bepaling uit het akkoord zelf. Oslo beschouwde de Westelijke Jordaanoever en Gaza als één territoriale eenheid waarvan de integriteit tijdens de interimperiode behouden moest blijven. De uitbreiding van nederzettingen, de aanleg van wegen en de bouw van militaire kampen ondergroeven die territoriale eenheid op de grond. Wat in Oslo als één gebied was vastgelegd, kreeg daar een steeds gefragmenteerder karakter.

In januari 1994 meldde het Palestine Human Rights Information Centre dat in de drie maanden na de ondertekening van Oslo 53.385.048 dunams land waren geconfisqueerd in gebieden rond Bethlehem, Nablus, Ramallah en Jenin en in het bijzonder rond Jeruzalem en Hebron. Volgens dezelfde bron waren in die periode minstens vijftien nederzettingen uitgebreid. De VN nam deze cijfers over, maar presenteerde ze niet als eigen geverifieerde meting. Het genoemde oppervlaktecijfer is bovendien moeilijk te rijmen met de omvang van de Westelijke Jordaanoever.

Een ander VN-rapport uit dezelfde periode bevestigde de onteigening van Arabisch eigendom. Veiligheidsbelangen, openbaar gebruik, natuurgebieden en de aanleg van wegen werden als redenen aangevoerd. Het land werd gebruikt voor de uitbreiding van bestaande nederzettingen, nieuwe militaire kampen en nieuwe wegen. De nederzettingen waren in Oslo naar de permanente-statusonderhandelingen verwezen. Die onderhandelingen moesten nog beginnen.

—

<sup>Bronnen (selectie):

Norway’s involvement in the peace process in the Middle East, Noors ministerie van Buitenlandse Zaken

Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements, VN-document A/48/486-S/26560, 13 september 1993

Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Palestinian People and Other Arabs of the Occupied Territories, periode 28 augustus–30 november 1993

Approaches/Peace process review: June–December 1993, Verenigde Naties

The United Nations and the question of Palestine, Verenigde Naties

Developments/Peace process review: April–September 1994, Verenigde Naties

Yearbook of the United Nations 1994, onderdeel over Israëlische nederzettingen</sup>

Op 19 augustus 1953 trok een menigte door Teheran, naar het gebouw van Radio Teheran. Politie- en legereenheden sloten zich onderweg bij hen aan. Sommigen waren betaald, anderen kwamen uit eigen overtuiging. Toen de zender in handen van de demonstranten viel, klonk over de radio het bericht dat de regering van Mohammad Mossadegh gevallen was. Een tankeenheid trok vervolgens naar zijn huis. Er werd urenlang gevochten voordat Mossadegh ontkwam. De volgende dag gaf hij zich over.

In Teheran heet die dag 28 Mordad. In Washington staat hij nauwelijks in het collectieve geheugen. Dat verschil is het eigenlijke onderwerp van dit stuk, meer dan de coup zelf. In de Verenigde Staten begint het verhaal over Iran doorgaans pas in 1979, bij de ambassade en de gijzelaars. In Iran begint het bij Mossadegh.

Mossadegh was geen revolutionair. Hij wilde de monarchie niet afschaffen, hij had geen communistische staat voor ogen. Hij was een nationalist en parlementair politicus die vond dat Iran zelf moest beschikken over zijn olie en over de opbrengsten daarvan. De Anglo-Iranian Oil Company was voor hem het symbool van een verhouding waarin Iran wel de olie had, maar nauwelijks de voorwaarden waaronder ze werd geëxploiteerd. In 1951 stemde het parlement voor nationalisatie. Mossadegh werd premier en maakte de uitvoering ervan tot het centrale project van zijn regering.

Londen reageerde met een boycot en stuurde oorlogsschepen naar de Perzische Golf. Britse druk en een embargo maakten het voor Iran vrijwel onmogelijk zijn olie nog op de internationale markt te verkopen. De olie-export stortte in en de Iraanse regering verloor een belangrijke bron van inkomsten. Mossadegh bleef desondanks populair. De confrontatie met Groot-Brittannië werd in Iran steeds meer een strijd om nationale soevereiniteit, en de crisis werd zo een conflict over de vraag wie over Iran besliste.

In Washington probeerde men aanvankelijk te bemiddelen. De bezorgdheid over de communistische Tudeh-partij groeide, en toen Dwight Eisenhower in januari 1953 president werd, kreeg de Koude Oorlog meer gewicht in Washington. Londen wilde de nationalisatie van de olie terugdraaien. In Iran draaide de crisis intussen om de vraag of het land zelf over zijn olie en zijn politieke toekomst kon beslissen.

In het voorjaar van 1953 besloten de Verenigde Staten en Groot-Brittannië tot een staatsgreep, met de codenaam TPAJAX. Er werden contacten gelegd met officieren en politici, geld werd ingezet voor demonstraties, propaganda verspreid via de pers. Washington en Londen hoefden geen politieke vijandigheid tegenover Mossadegh uit te vinden. Die bestond al. De coalitie die hem in 1951 aan de macht had geholpen, viel tegen 1953 uiteen. Ayatollah Abol-Ghasem Kashani, een van zijn belangrijkste religieuze bondgenoten, raakte steeds verder van Mossadegh verwijderd. Zijn wantrouwen tegenover de Tudeh-partij speelde daarbij ook mee. De Iraanse politieke orde was al diep verdeeld voordat de eerste buitenlandse hand zich ermee bemoeide.

De eerste coup-poging mislukte. In de nacht van 15 op 16 augustus kreeg Mossadegh bezoek van kolonel Nassiri, met een decreet van Mohammad Reza Pahlavi, de sjah, dat hem ontsloeg. Mossadegh weigerde en liet Nassiri arresteren. Toen bekend werd dat de poging was mislukt, vreesde de sjah dat hij verantwoordelijk zou worden gehouden en dat zijn positie verloren was. Hij vluchtte eerst naar Bagdad en daarna naar Rome. Voor de organisatoren was dat een zware tegenslag, geen reden om te stoppen. De angst voor de Tudeh nam toe na massale communistische demonstraties, en in die dagen ontstonden ook republikeinse geluiden. Mossadegh zelf bleef vasthouden aan de constitutionele monarchie. De mislukte coup had immers ook de positie van de monarchie zelf aan het wankelen gebracht.

Op 19 augustus veranderde dat snel, met de scène waarmee dit stuk begint. Generaal Fazlollah Zahedi, door de sjah als opvolger aangewezen, werd na de coup naar voor geschoven. Drie dagen later keerde de sjah terug naar Teheran. Mossadegh werd berecht en veroordeeld tot drie jaar cel, gevolgd door huisarrest tot aan zijn dood. Medewerkers werden gevangengezet. Minister van Buitenlandse Zaken Hossein Fatemi werd in 1954 ter dood veroordeeld en geëxecuteerd.

De politieke ruimte kromp meteen. De Tudeh werd vervolgd, de macht van het hof breidde zich uit, en de Verenigde Staten werden een centrale militaire en politieke steunpilaar van het regime. In 1957 hielpen Amerikaanse en Israëlische inlichtingendiensten bij de oprichting van SAVAK, de geheime dienst die de decennia daarna binnenlandse tegenstanders in de gaten hield en uitschakelde. Ook de olie werd opnieuw geregeld. In 1954 kwam er een internationaal consortium, met de omgedoopte Anglo-Iranian Oil Company, nu British Petroleum, als grote deelnemer. De nationalisatie bleef formeel bestaan, maar de zelfstandige oliepolitiek die Mossadegh had nagestreefd was voorbij. Wat overbleef was het woord zelf, als geruststelling voor wie het nog wilde geloven.

Mohammad Reza Pahlavi regeerde daarna ruim vijfentwintig jaar. Olie-inkomsten voedden investeringen in infrastructuur en onderwijs. Vanaf 1963 probeerde de sjah met zijn Witte Revolutie Iran in hoog tempo te moderniseren, onder meer met landhervormingen en stemrecht voor vrouwen. Maar de evhte politieke hervorming bleef achter. SAVAK breidde in die jaren zijn bevoegdheden verder uit.

In 1975 schafte de sjah het meerpartijenstelsel af en maakte van de Rastakhiz-partij de enige toegestane politieke partij. Wie niet meeging in die ene partij, stond voortaan buiten het politieke systeem. Voor een deel van de bevolking versmolt de monarchie daardoor steeds meer met autoritair bestuur en buitenlandse invloed, twee zaken die voor hen al sinds 1953 bij elkaar hoorden.

Mossadegh leefde onder huisarrest en zijn naam werd zoveel mogelijk uit het openbare leven geweerd. Hoe harder het regime probeerde hem te laten verdwijnen, hoe makkelijker zijn naam uitgroeide tot symbool van verzet.

Ruhollah Khomeini, die na zijn verzet tegen de sjah in 1964 was verbannen, bouwde ondertussen vanuit ballingschap, eerst in Irak, later in Frankrijk, een eigen netwerk van aanhangers en moskeeën uit, gericht tegen de sjah, de Witte Revolutie en de Amerikaanse invloed. Dat netwerk zou jaren later de organisatorische ruggengraat vormen van de straatprotesten die de sjah ten val brachten. De beweging die in 1978 en 1979 ontstond was breder dan zijn aanhang alleen: nationalisten, marxisten, islamisten en studenten hadden elk hun eigen redenen om zich tegen de sjah te keren.

Op 16 januari 1979 verliet de sjah Iran. Maanden van massale protesten en stakingen hadden zijn regime aan het wankelen gebracht. Zijn nieuwe premier, Shapour Bakhtiar, had hem gevraagd het land tijdelijk te verlaten, in de hoop zo de monarchie en zijn eigen regering nog overeind te houden. Op 1 februari keerde Khomeini terug.

De monarchie viel, maar de revolutie was daarmee niet klaar. In het referendum van eind maart 1979 stemde een overweldigende meerderheid voor een islamitische republiek, zonder dat vastlag hoe die er precies zou uitzien. De groepen die de revolutie samen hadden gedragen, moesten dat nu onderling uitvechten. Khomeini en zijn aanhangers wisten hun greep op de nieuwe staat snel te versterken. Linkse en nationalistische groepen, die een belangrijke rol hadden gespeeld in de strijd tegen de sjah, werden steeds verder van de macht verdrongen. Hun organisaties werden verboden, hun leiders vervolgd en veel van hun aanhangers gevangengezet of geëxecuteerd. De Islamitische Republiek ontstond.

Toen de afgezette sjah, die inmiddels in Mexico verbleef, in oktober 1979 voor medische behandeling naar de VS mocht, was de herinnering aan 1953 nog vers. In Teheran bestond de angst dat Washington opnieuw een machtswisseling voorbereidde. Op 4 november bezetten Iraanse studenten de Amerikaanse ambassade. Meer dan vijftig Amerikanen werden gegijzeld, 444 dagen lang. Voor de Verenigde Staten werd dat het beginpunt van het verhaal over Iran. Voor de bezetters was het juist een poging om te voorkomen dat de geschiedenis zich zou herhalen.

De diplomatieke betrekkingen werden in 1980 verbroken. Later dat jaar viel Saddam Hussein Iran binnen. De oorlog duurde acht jaar en werd voor de jonge Islamitische Republiek een onderdeel van haar eigen legitimiteit, opnieuw een buitenlandse aanval, opnieuw een strijd om het voortbestaan van de staat.

Nadien verschoof de confrontatie telkens naar nieuwe terreinen. De Amerikaanse aanwezigheid in de Golf, de verhouding met Israël, Iraanse bondgenoten in de regio, sancties en het nucleaire programma. In 2015 sloten Iran en de Verenigde Staten het akkoord dat beperkingen op de Iraanse nucleaire activiteiten koppelde aan verlichting van sancties. In 2018 verscheurde Donald Trump het akkoord en voerden de Verenigde Staten de sancties opnieuw in.

In januari 2020 vermoordden de Verenigde Staten Qassem Soleimani, de commandant van de Quds Force, met een droneaanval in Bagdad. Voor Teheran was het meer dan de dood van een generaal. Washington had rechtstreeks een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Iraanse staat uitgeschakeld. Iran antwoordde met raketaanvallen op Amerikaanse bases in Irak. De twee landen stonden daarmee dichter bij een oorlog dan in jaren het geval was geweest.

In juni 2025 brak een rechtstreekse oorlog uit tussen Israël en Iran. Israël viel Iraanse nucleaire en militaire doelen aan, waarna ook de Verenigde Staten Iraanse nucleaire installaties bombardeerden. De gevechten waren na enkele dagen voorbij, maar het conflict was daarmee niet opgelost.

Op 28 februari 2026 vielen Israël en de Verenigde Staten Iran opnieuw gezamenlijk aan, een nieuwe fase van dezelfde confrontatie, maar met een andere inzet. De aanvallen richtten zich op het nucleaire programma en de militaire infrastructuur, en dit keer, in een poging tot regimewissel, rechtstreeks op de leiding van Iran. Bij de eerste aanvalsgolf kwam opperleider Ali Khamenei om het leven. De Raad van Deskundigen wees zijn zoon Mojtaba Khamenei aan als opvolger.

De inzet van de oorlog verschoof geleidelijk van het nucleaire programma naar de Straat van Hormuz. Iran beperkte de scheepvaart door de zeestraat, waardoor de doorgang zelf een belangrijk drukmiddel werd in de strijd met de Verenigde Staten. Wat aanvankelijk een oorlog over Iran zelf leek, werd daardoor ook een strijd om de toegang tot een van de belangrijkste energieroutes ter wereld.

De inzet is veranderd en Iran is een ander land. Dat betekent niet dat deze oorlog rechtstreeks uit de coup van 1953 is voortgekomen. De revolutie had haar eigen oorzaken, de gijzeling was een keuze van de revolutionairen zelf, de oorlog met Irak veranderde Iran ingrijpend, het nucleaire programma en de sancties hebben hun eigen geschiedenis.

De rol die de Verenigde Staten in 1953 speelden is geen Iraanse interpretatie achteraf. Het is een gebeurtenis die heeft plaatsgevonden en die het State Department zelf in duizenden pagina’s archiefmateriaal heeft gedocumenteerd. Wat sindsdien is veranderd, is niet die gebeurtenis, maar wat ze is gaan betekenen. Onder de sjah herinnerde 1953 vooral aan de buitenlandse macht die hem aan de macht had geholpen. Na de revolutie werd het een vast onderdeel van het Iraanse wantrouwen tegenover Washington, de lens waardoor de steun aan de sjah, de sancties, de moord op Soleimani en uiteindelijk de oorlog van 2026 werden gelezen. In Washington bestaat die lens niet. Het Amerikaanse verhaal over Iran begint doorgaans in 1979, bij de gijzelaars, en gaat zelden verder terug.

Drieënzeventig jaar later zijn de hoofdrolspelers dood. Mossadegh, de sjah, Khomeini, en sinds februari ook Khamenein. Groot-Brittannië speelt allang geen hoofdrol meer in Teheran, de Verenigde Staten des te meer. Het gebouw van Radio Teheran waar de menigte in 1953 naartoe trok, bestaat nog altijd. Wie er vandaag de leiding over heeft, verandert met elk regime. De vraag die in 1953 achter de strijd om de radio en de olie lag, is daarmee niet verdwenen. Wie bepaalt wat er in Iran gebeurt?

—

^{Bronnen (selectie)
IRNA, Islamic Republic News Agency, Iraanse berichtgeving en historische beschouwingen over de coup van 28 Mordad, Mossadegh en buitenlandse inmenging.}

^{Mark J. Gasiorowski, Coup d’état of 1332 Š./1953, Encyclopaedia Iranica. Overzicht van de politieke crisis en de Britse en Amerikaanse interventie.
Arash Azizi, Communism, Cold War, and the 1953 Coup, International Journal of Middle East Studies 56, 2024}

^{Sahar Razavi, Refracted: Mohammad Mosaddeq and Iranian National Identity, International Journal of Middle East Studies 56, 2024
Lior B. Sternfeld, Global Reflections on Mohammad Mosaddeq, International Journal of Middle East Studies 56, 2024}

<sup>Mark J. Gasiorowski en Malcolm Byrne (red.), Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran, Syracuse University Press, 2004.
Gregory Brew, The Collapse Narrative: The United States, Mohammed Mossadegh, and the Coup Decision of 1953, Texas National Security Review, Vol 2, Iss 4 November 2019
Touraj Atabaki, Toiling of Oil, YouTube

U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952-1954, Iran, 1951-1954, tweede editie.
U.S. Department of State, FRUS-index Iran 1951-1954, handig om individuele documenten en personen terug te vinden.</sup>

^{Iran’s War With Israel and the United States, Global Conflict Tracker, Council on Foreign Relations}

Zeven augustus, Mekka. Drie handtekeningen onder één belofte, wie een van de drie landen aanvalt, heeft ze alle drie tegen zich. Mohammed bin Salman, Recep Tayyip Erdogan en Shehbaz Sharif, de leiders van Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan, zitten er zonder veel ceremonie aan tafel. Wat die belofte werkelijk waard is, blijkt pas later.

Saoedische petrodollars financieren straks mee de militaire macht van Turkije. Dat land beschikt na de Verenigde Staten over het grootste leger binnen de NAVO. Pakistan is van de drie de enige met kernwapens. Samen zijn ze goed voor bijna 1,4 miljoen actieve militairen, ruim 3.400 vliegtuigen en meer dan 6.000 tanks, volgens de Global Firepower Index van dit jaar.

De tekst va de overeenkomst zelf is verrassend kaal. Een geïntegreerd commando ontbreekt, net als een permanent hoofdkwartier. Wat elk land moet doen als een ander wordt aangevallen, staat nergens omschreven. Saoedi-Arabië en Pakistan hadden sinds de Strategic Mutual Defence Agreement van september 2025 al een bilaterale defensie-overeenkomst. Toen Iraanse raketten het koninkrijk troffen, hield Islamabad zich zelf buiten de directe gevechten met Iran. Vanaf april stuurde het wel troepen en gevechtsvliegtuigen naar Saoedi-Arabië onder het bestaande pact. Dat liep op tot 13.000 militairen na het staakt-het-vuren. Over de vraag of de Saoedisch-Pakistaanse defensie-overeenkomst ook Pakistaanse kernwapens omvat, was de communicatie verward. De Pakistaanse minister van Defensie noemde de eigen capaciteiten "beschikbaar" onder het pact om dat later te nuanceren als "niet op de radar", en het bleef officieel onbevestigd.

Wat de drie landen doen, suggereert wel dat geen van hen zijn veiligheid nog volledig aan Washington wil overlaten. Dat zegt méér dan de bijstandsclausule zelf, die bij nadere lezing weinig afdwingbaar blijkt.

Op 22 februari, zes dagen voor de Amerikaans-Israëlische campagne tegen Iran begon, sprak Benjamin Netanyahu zijn kabinet toe. Israël had de "radicale sjiitische as" onder leiding van Iran zware klappen toegediend, zei hij. Een nieuw gevaar diende zich aan. Om die "opkomende radicale soennitische as" het hoofd te bieden wilde hij een "hexagon van alliantie" bouwen, met Israël, India, Griekenland en Cyprus als kern.

Wie Netanyahu precies tot die soennitische as rekende, maakte hij niet duidelijk. Turkije noemde hij niet. Wel werd Ankara in de maanden daarna steeds nadrukkelijker een onderdeel van zijn dreigingsbeeld. Op 6 juli zei hij bij Fox News dat Turkije zijn plek in het F-35-programma niet terug mocht krijgen. In zijn eigen woorden noemde hij Ankara "een regime geïnfecteerd door de Moslimbroederschap, een extremistische beweging die Amerika haat en 'Dood aan Amerika' scandeert." Voor Israëlische veiligheidskringen is een militair onafhankelijker Turkije een bedreiging voor de militaire voorsprong die het nu heeft nu heeft in de regio.

Tegen die achtergrond oogt het Mekka-pact verrassendgoed op het gevaar dat Netanyahu voorspelde. Een fors soennitisch militair blok, met Turkije als een van de pijlers, ontstaat luttele maanden nadat hij zijn kabinet waarschuwde. Erdogan noemt Hamas een verzetsbeweging in plaats van een terreurorganisatie en beschuldigt Israël van gebiedsuitbreiding onder het mom van veiligheid. Saoedi-Arabië en Pakistan gaan daar niet in mee. Geen van beide landen is toegetreden tot een formele anti-Israëlische coalitie. Saoedische functionarissen verwerpen de suggestie dat het pact een militaire as of een sektarisch blok is.

De directe aanleiding was de oorlog met Iran. Raketten en drones troffen Saoedi-Arabië en andere Golfstaten, en de aanvallen op energie-installaties en tankers raakten de economische ruggengraat van de Golfmonarchieën rechtstreeks. Pakistan levert al jaren training en militaire bijstand aan Saoedi-Arabië, met naar verluidt troepen, vliegtuigen, drones en luchtafweersystemen ter plaatse. Riyad koopt intussen Turkse drones, Ankara en Islamabad wisselen al langer trainingsvliegtuigen en oorlogsschepen uit.

Iraanse druk verklaart het pact, maar niet alleen dat. Sinds oktober 2023 voerde Israël oorlogen in Gaza en Libanon. De bezetting in Syrië breidde uit, de aanvallen op Iran herhaalden zich. Israëlische functionarissen omschrijven bezetting, bufferzones en preventieve aanvallen als permanente instrumenten van nationale veiligheid. Die doctrine maakt de grens van Israëls militaire optreden voor buurlanden onduidelijk.

Dat Israël hen morgen aanvalt, verwachten Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan niet. Ze houden er wel rekening mee dat Israël steeds vrijer kan optreden in de regio, terwijl niets dat nog echt tegenhoudt. Netanyahu zocht een hexagon rond de dreiging op Israël. Riyad, Ankara en Islamabad bouwden intussen een kader waar Israël geen plaats heeft.

Decennialang rustte de veiligheid in de Golf op een eenvoudige ruil. De Verenigde Staten leverden basissen, wapens, inlichtingen en bescherming van de vaarroutes, terwijl de Golfstaten op hun beurt de Amerikaanse troepen ruimte gaven om er te opereren. De oorlog tegen Iran legde de tegenstrijdigheid in die regeling bloot. Amerikaanse installaties moesten de Golf beschermen, maar hun aanwezigheid maakte gastlanden ook doelwit zodra Washington de oorlog inging.

Al Udeid, de grote Amerikaanse luchtmactbasis in Qatar, ligt op zo'n 270 kilometer van Iran. Het hoofdkwartier van de Vijfde Vloot in Bahrein en installaties in Koeweit en de Emiraten liggen ook binnen het bereik van Iraanse raketten en drones. Volgens een analyse van de Council on Foreign Relations waren aanvallen op regionale basissen verantwoordelijk voor het merendeel van de zeventien gemelde Amerikaanse militaire doden, de ongeveer vijfhonderd gewonden en de miljarden dollars aan verlies van materieel. Washington was niet in staat om de aanvallen op zijn eigen troepen te voorkomen.

Turkije, Pakistan en Saoedi-Arabië komen voorlopig niet in de buurt van wat de Verenigde Staten wereldwijd aan inlichtingen, satellieten, marine en luchtmacht in huis hebben. De drie ondertekenaars blijven Amerikaanse partners. Ze zoeken er andere bondgenoten bij, maar breken niet met Washington. Washington wordt wel één partner tussen andere, niet langer de vanzelfsprekende architect van regionale veiligheid.

Grenzen zijn er wel. Islamabad dreigt niet automatisch met nucleaire vergelding namens een bondgenoot. Zijn NAVO-lidmaatschap offert Turkije evenmin op voor een commando dat zijn bestaan nog moet bewijzen. De drie landen gebruiken materieel van verschillende westerse, Chinese en eigen leveranciers. Al die systemen op elkaar laten aansluiten is lastig.

Voor Riyad draait het vooral om de olie-infrastructuur en Vision 2030 - het plan om het land te moderniseren, de ecomomie te diversifiëren en minder afhankemijk te maken van olie - en om niet de frontlinie te worden van een oorlog die Washington of Israël tegen Iran voert. Turkije wil erkenning als onmisbare veiligheidsmacht, met een exportmarkt voor de eigen wapenindustrie als bonus. Pakistan heeft Saoedische investeringen nodig, wil zijn gewicht als moslim grootmacht vergroten, maar moet vooral vermijden dat het pact wordt ingezet tegen Iran, met wie het een lange en gevoelige grens deelt, en waarmee het ook veel handel drijft.

De Iraanse woordvoerder Esmaeil Baghaei zei dat Teheran geen reden had om het pact te vrezen. Hij presenteerde het als bewijs dat landen in de regio hun veiligheid steeds meer zelf in handen willen nemen, en liet weten dat Iran zo'n samenwerking kon toejuichen, zolang Iran zelf niet buitengesloten werd. Diplomatieke boodschap, deels. Iran valt Golfstaten aan en bedreigt hun infrastructuur, wat hen directe redenen geeft om collectieve bescherming te zoeken.

Toch heeft Iran zelf ook baat bij het afkalvende Amerikaanse overwicht in de Golf. Een regionale regeling waarin Iran zelf een plaats zou krijgen, zou voor Teheran minder bedreigend zijn dan een door Amerika geleide coalitie die expliciet tegen Iran is opgebouwd.

Israëliërs stemmen op 27 oktober. De peilingen zijn niet gunstig voor Netanyahu's coalitie. De Iraanse campagne leverde niet de beslissende ommekeer waarop hij had ingezet. Iran behoudt raketten, drones en het vermogen zijn militaire capaciteit te herstellen. Turkije is voor Netanyahu een handig nieuw gevaar om naar te wijzen. Als de Iraanse dreiging naar de achtergrond verdwijnt, kan Erdogan worden voorgesteld als het centrum van een nieuw Islamitisch, dit keer soennitisch gevaar.

Als elke onafhankelijke regionale macht die Israëlische voorrang weigert als radicaal wordt bestempeld, bouwthet geen stabiele regionale orde. Het produceert een groeiende lijst tegenstanders.

In Mekka zaten drie regeringsleiders aan tafel, en niemand van hen vroeg Netanyahu om toestemming.

—

<sup>Bronnen (selectie)

Why Saudi Arabia, Pakistan, and Turkey just signed a defense pact — Atlantic Council</sup>

<sup>Saudi Arabia, Turkey, Pakistan ink 'joint defense' agreement — Breaking Defense

What are Saudi Arabia, Turkiye and Pakistan's joint military capabilities — Al Jazeera</sup>

^{The Mecca Joint Defense Agreement and the Limits of Gulf Strategic Autonomy</a> — MEPEI}

^{PM Netanyahu Unveils ‘Hexagon’ Bloc — Indian Defence News}

^{Saudi Arabia, Pakistan and Turkiye sign defence deal amid regional turmoil — Al Jazeera}

^{Iran: Saudi-Turkey-Pakistan pact shows region's growing distrust of US security promises — Press TV}

^{Don't believe the hype: The modest reality of the Saudi-Pakistani defense pact</a> — Middle East Institute}

^{Netanyahu warns US should not sell F-35s to Turkish regime 'infected by Muslim Brotherhood' — Jerusalem Post}

^{To Base or Not to Base: The Iran War Exposes Flaws of U.S. Basing in the Middle East — Council on Foreign Relations}

In Kaboel schilderen arbeiders deze week een muurschildering die de Amerikaanse nederlaag viert. Het is dagen voor het feest dat de Taliban zelf Dag van de Overwinning noemen. Pantservoertuigen rijden voorbij de voormalige Amerikaanse ambassade. Vlaggen wapperen, verkopers doen goede zaken in geborduurde Taliban-vaandels. In de Loya Jirga Hall verzamelen afgevaardigden uit het hele land voor de opening van de festiviteiten.

Sirajuddin Haqqani, minister van Binnenlandse Zaken, spreekt van "moreel, moed" en "goddelijke bijstand" als verklaring voor de machtsovername vijf jaar geleden. Hij voegt er iets aan toe waar hij het zelden over heeft. Een erkenning van "problemen die nog altijd bestaan".

Vijf jaar. Dat is de tijdspanne waarin Afghanistan volgens Human Rights Watch-onderzoekster Fereshta Abbasi is uitgegroeid tot het toneel van een van de ergste mensenrechtencrisissen ter wereld. Het land is het enige waar meisjes geen toegang hebben tot voortgezet en hoger onderwijs. Vrouwen mogen amper werken, amper reizen, amper samenkomen.

Wie kritiek uit op het regime riskeert de gevangenis en marteling, soms gevolgd door verdwijning. Onafhankelijke media bestaan er niet meer. De stilte die van buitenaf als rust wordt gelezen, is intern georganiseerd.

Zeventien miljoen Afghanen, zowat veertig procent van de bevolking, kampen met voedselonzekerheid, meldt de VN. De beperkingen die de Taliban aan vrouwelijke hulpverleensters opleggen maken het voor internationale organisaties bijna onmogelijk om gezinnen te bereiken waar geen man het huishouden vertegenwoordigt.

Eind maart vielen zware regens samen met de voorjaarsdooi, met plotselinge overstromingen tot gevolg. Tussen 26 maart en 6 april werden eenendertig van de vierendertig provincies getroffen, vooral Parwan, Maidan Wardak, Daykundi en Logar.

Op 30 maart, met de ramp nog volop bezig, telde men voorlopig tweeëntwintig doden en honderddertig verwoeste woningen. Meer dan duizend gezinnen waren op dat moment al getroffen. Nieuwe aardbevingen en overstromingen volgden in de weken erna. Sinds de machtsovername is de internationale hulp sterk teruggevallen, wat de gevolgen van zulke rampen alleen maar verzwaart.

Ondertussen schuift Europa dichter naar het regime toe. Vorig najaar nam Belgisch minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt het initiatief voor een gezamenlijke brief aan de Europese Commissie. Ze vroeg om de gedwongen terugkeer van afgewezen Afghaanse asielzoekers te verkennen. Achttien andere EU-lidstaten en Noorwegen sloten zich bij die Belgische oproep aan, twintig landen in totaal met België meegerekend.

In januari volgde een eerste Europese missie naar Kaboel. In juni kregen vijf talibanvertegenwoordigers een visum van precies één dag, geldig enkel voor België, om in Brussel te praten over de terugkeer van Afghanen, hun identificatie, de afgifte van reisdocumenten en het heropstarten van consulaire dienstverlening. Vijftien van de zevenentwintig lidstaten schoven mee aan tafel.

Amnesty International sprak van een rode loper. De Internationale Federatie voor Mensenrechten had op 16 juni, nog voor de delegatie op Belgische bodem landde, bij het Belgisch federaal parket al een klacht tegen de delegatie ingediend.

De Europese Commissie herhaalt dat het om louter technisch overleg gaat, geen erkenning. Wie het van dichtbij volgt, laat zich daardoor niet overtuigen.

Abbasi wijst erop dat Human Rights Watch documentatie heeft van teruggekeerde Afghanen die bij aankomst door de taliban werden opgepakt en gemarteld. Ze reisde voor het bezoek zelf naar Brussel om de Commissie te waarschuwen.

Het argument dat Afghanistan geen veilig land is om iemand naartoe terug te sturen, is intussen vijf jaar oud. Het wordt steeds herhaald en steeds even consequent genegeerd.

De talibanleiding presenteerde die eerste officiële ontvangst op Europese bodem zelf als hun grootste triomf. Ze kwam er niet voor mensenrechten. Ze kwam er voor terugkeerbeleid.

Een regime dat vrouwen structureel uit het openbare leven verwijdert, onderhandelt in Brussel niet over die uitsluiting. Het onderhandelt over de logistiek van deportatie.

Voor de ministers die vorig najaar om het overleg vroegen is het vooral een praktisch dossier. Een manier om een asielprobleem op te lossen dat electoraal zwaar weegt.

Formeel erkent geen enkele staat het Islamitische Emiraat als legitieme regering, en daar verandert dit bezoek niets aan. Maar via een ander kanaal schuift de wereld wel dichter naar de taliban toe. Technische contacten breiden zich stap voor stap uit. Eerst consulaire diensten, dan handelsbesprekingen, sinds juni een vergaderzaal in Brussel.

Die schijn van grip op het land kreeg dit jaar een fikse deuk. Het conflict met Pakistan sluimerde al sinds 2022. De Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP), de Pakistaanse Taliban, een aparte beweging van de Afghaanse Taliban pleegt vanop Afghaans grondgebied aanslagen in Pakistan. Pakistan voerde aanvallen uit op TTP-schuilplaatsen in 2022 en 2024. In oktober 2025 escaleerde het tot de zwaarste confrontatie tot dan toe. Een tijdelijk staakt-het-vuren, bemiddeld door Qatar en Turkije, hield niet stand.

Begin 2026 volgden nieuwe luchtaanvallen op Nangarhar en Paktika, met minstens achttien burgerdoden volgens Afghaanse bronnen. Eind februari verklaarde de Pakistaanse minister van Defensie Khawaja Asif openlijk de oorlog aan Afghanistan. Afghaanse drones troffen Islamabad en Rawalpindi, Pakistaanse gevechtsvliegtuigen bestookten Kaboel en Kandahar.

De Taliban weigeren de TTP te ontmantelen. Pakistan beschuldigt Kaboel ervan de beweging onderdak en bewegingsruimte te bieden. De Taliban ontkennen dat ze vanuit Afghanistan aanvallen op Pakistaans grondgebied laten uitvoeren. Pakistan hielp de Taliban in de jaren negentig zelf aan de macht. Vandaag staat het tegenover hen in een open oorlog. De geschiedenis heeft een wrage draai genomen.

Het Pakistaans Instituut voor Conflict- en Veiligheidsstudies telde in 2025 in Pakistan 3413 conflictgerelateerde doden, een stijging van 74 procent tegenover het jaar voordien. Daarvan waren 2138 militanten, 667 leden van de veiligheidstroepen, 580 burgers en 28 leden van pro-regeringsmilities. Het aantal gedode militanten steeg met 124 procent, vooral doordat de operaties tegen de TTP werden opgevoerd..

Sinds eind 2023 zijn ruim 2,5 miljoen Afghanen door Pakistan teruggestuurd, Uit Iran waren het er ongeveer 3,5 miljoen. Samen bijna zes miljoen. Pakistan noemt de operatie een Illegal Foreigners Repatriation Plan. Officieel is die gericht tegen elke nationaliteit zonder geldige papieren. In de praktijk gaat het nagenoeg uitsluitend om Afghanen, en de campagne wordt steeds explicieter gekoppeld aan aanslagen die aan de TTP worden toegeschreven. Iran voert vergelijkbare deportaties uit, maar met adere argumenten. Illegaal verblijf dtaat voorop, aangevuld met de economische druk van hoge inflatie en werkloosheid.

Een regime dat zich naar buiten toe presenteert als stabiliserende factor, een regime waarmee Brussel liever over terugkeerdossiers praat dan over vrouwenrechten, voert tegelijk een oorlog met zijn oostelijke buur en biedt onderdak aan de TTP, de beweging die volgens Pakistan achter de aanslagen zit.

Binnen de eigen grenzen krijgt het regime intussen af te rekenen met verzet dat zich niet in één front laat samenballen. Het National Resistance Front, geleid door Ahmad Massoud vanuit ballingschap in Tadzjikistan, trok na de val van Kaboel naar de Panjshirvallei en probeerde daar een verzetsbasis op te bouwen. De Taliban overrompelden het gebied bij een groot offensief in september 2021. Sindsdien beperkt het front zich tot kleinschalige aanvallen en losse schermutselingen.

Deze zomer hield het Afghanistan Freedom Front voor het eerst wekenlang stand tegen talibantroepen in het district Zebak, in de provincie Badakhshan. Analisten noemen dat een test, geen kanteling. Een positie innemen zegt weinig. De echte test is of je die kan vasthouden en uitbreiden.

Daarnaast wemelt het van kleinere fronten met wisselende namen, waarvan de aanvalsclaims onderling vaak tegenstrijdig zijn en amper te verifiëren. Talibanwoordvoerder Zabihullah Mujahid wuift de dreiging weg als voornamelijk online activiteit. Toch dwingt de aanhoudende onrust de Taliban om blijvend troepen te stationeren in afgelegen, bergachtige gebieden, ongeacht of dat verzet ooit een stad zal innemen.

Muurschilderingen van de overwinning op de Amerikanen verdringen dat beeld niet. Ze bedekken het.

—

^{Bronnen (selectie)}

<sup>Nejma Brahim, L'Afghanistan est devenu le théâtre de l'une des pires crises des droits humains au monde, Mediapart, 14 augustus 2026

Twenty EU member states push for return of Afghans, including Belgium, The Brussels Times, 18 oktober 2025

EU-lidstaten plegen in Brussel technisch overleg met Taliban over terugkeer Afghanen, BRUZZ, 23 juni 2026</sup>

<sup>L'Union européenne doit soutenir le peuple afghan, pas les talibans", FIDH, 23 juni 2026

Hamidullah Mohammad Shah, Five years on, how will Taliban deal with armed opposition?, Al Jazeera, 15 augustus 2026

Afghanistan-Pakistan : la guerre ignorée en marge du conflit au Moyen-Orient, Ifri, 31 maart 2026

Pakistan's 2025 Counterterrorism Toll Surges 74% as Militancy Hits Multi-Year Highs, PICSS, 1 januari 2026

Expulsion of Afghans from Pakistan and Iran, House of Commons Library, 8 december 2023</sup>

Op 11 augustus schrijft z, op basis van twee bronnen die weet hebben van interne discussies binnen het veiligheidsapparaat, dat de baas van Shin Bet, de binnenlandse veiligheidsdienst, David Zini, ervoor pleit om de lichamen van ongeveer 1.700 Palestijnen niet terug te geven aan hun familie. Niet omdat er op dit moment een Israëlische gijzelaar in Gaza of elders vastzit. Die is er niet. Het laatste lichaam kwam in januari terug. Zini wil de voorraad toch behouden, voor het geval zich later iemand aandient om mee te ruilen. Vooruitziend heet dat, in kringen waar zoiets een compliment is.

Die ruilwaar bevindt zich in wat in Palestijnse en mensenrechtenkringen al jaren de "begraafplaats van nummers" heet. Graven in een gesloten militaire zone, met een metalen plaatje in plaats van een naam. Een dossiernummer. De praktijk gaat terug tot de jaren na 1967.

Juristen die door Haaretz zijn geciteerd wijzen erop dat de staat hier geen wettelijke grondslag voor heeft. Zonder een besluit van het veiligheidskabinet mag Israël de lichamen van Palestijnse burgers niet vasthouden. Er is daar al maanden geen kabinetsbesluit meer over genomen. Waarom zou het. Het beleid draait door op automatische piloot. Het werkt.

Het is trouwens een makkelijk te repareren gat. Het kabinet vergadert, tekent, en de zaak is weer legaal. Wat daarmee niet verdwijnt, is het morele probleem. Zini vraagt eigenlijk niet om toestemming. Hij vraagt om een stempel op iets dat toch al gebeurt.

Zoiets bestond al voor Zini er een getal op plakte. Walid Daqqa stierf in 2024, na bijna veertig jaar gevangenschap. Zijn lichaam is nooit teruggegeven. Israël noemde het destijds een mogelijk onderhandelingsmiddel voor een toekomstige deal. Daqqa was dood. Zijn naam veranderde wel in een nummer, maar zijn lichaam bleef in dienst.

Vorige week, op 10 augustus, meldde de Palestijnse gevangenencommissie iets anders uit dezelfde familie van feiten. Ihab Diab, 36 jaar, opgepakt in december 2023, overleed volgens de commissie rond 18 september 2024. Israël bevestigde zijn dood pas deze maand, bijna twee jaar later, wat voor een overheidsinstantie geldt als spoed. De gevangenisdienst sprak van een onderliggende aandoening. Zijn familie, die hem gezond had zien vertrekken, spreekt van marteling. Over de omstandigheden van zijn dood bestaan dus twee onverenigbare verklaringen.

Bijna twee jaar tussen sterven en erkennen is geen administratieve vertraging. In die periode staat iemand nergens geregistreerd, niet als dode, niet als vermiste, en telt dus ook niet mee als lichaam in een onderhandeling die nog moet komen.

Ook wanneer de ruil eindelijk plaatsvindt, komt de naam er vaak niet aan te pas. Bij de laatste grote uitwisseling gaf Israël voor elke teruggekeerde gijzelaar de lichamen vrij van vijftien Palestijnen. Die arriveerden in Gaza met alleen een code op de zak. Van de 345 lichamen waren er begin december nog maar 99 geïdentificeerd. Sommige waren verminkt of ontbonden, en Israël leverde geen namen, geen forensische rapporten, geen doodsoorzaak mee. Gezondheidswerkers in Gaza moesten foto's van kaken, schedels en vingers online zetten in de hoop dat een familielid iets zou herkennen. Een naam krijg je er zelden bij terug. Een nummer, dat wel.

Rond de levenden bestaat een vergelijkbare boekhouding, alleen sneller bijgewerkt. HaMoked, de Israëlische mensenrechtenorganisatie die al decennia juridische bijstand verleent aan Palestijnen, telde begin augustus 7.965 Palestijnse “veiligheidsgedetineerden”. Onder hen 3.198 mensen in administratieve detentie, vastgehouden zonder aanklacht op basis van geheim bewijs, hun hechtenis telkens verlengbaar. Ook hier klopt het papierwerk. Daarnaast komen nog duizenden Gazanen die apart geregistreerd staan als "onwettige strijders", een categorie die volgens HaMoked zelf niet bestaat in het internationaal recht, maar in de Israëlische wet netjes een eigen vakje heeft.

Het is niet nodig te beweren dat elk van hen ooit wordt ingezet in een ruil. Israël beschikt gewoon over een voorraad mensen en lichamen, klaar voor het moment dat ze nodig zijn.

Zini noemt het geen strategische reserve. Hij hoeft het niet te noemen, en hij hoeft ook niet te liegen. Alles wat hij vraagt past binnen de wet zodra het kabinet tekent. Het probleem ligt daar nooit.

—

^{Bronnen (selectie)
Shin Bet chief urges Israel to hold 1,700 Palestinian bodies as bargaining chips, Haaretz, 11 augustus 2026 — https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-08-11/ty-article/.premium/shin-bet-chief-urges-israel-to-hold-1-700-palestinian-bodies-as-bargaining-chips/0000019f-ed52-d569-a5ff-fd76ca7f0000}

^{Israel holding bodies of 1,700 Palestinians as bargaining chips, says report, Middle East Eye, 11 augustus 2026 — https://www.middleeasteye.net/news/israel-holding-1700-palestinian-bodies-bargaining-chips-report
Israel confirms death of Palestinian detainee, nearly two years late, Al Jazeera, 10 augustus 2026 — https://www.aljazeera.com/news/2026/8/10/israel-confirms-death-of-palestinian-detainee-nearly-two-years-late}

^{"Security" Inmates in Prisons inside Israel, HaMoked, laatste update 2 augustus 2026 — https://hamoked.org/prisoners-charts.php}

^{Mourning the missing in Israel's "cemeteries of numbers", Middle East Eye — https://www.middleeasteye.net/news/mourning-missing-israels-cemeteries-numbers}

^{Severed fingers and incisions: Bodies returned by Israel shock Gaza families, Middle East Eye, 3 december 2025 — https://www.middleeasteye.net/news/palestinian-bodies-returned-israel-signs-torture-incisions
I}

^{srael returns 15 Palestinian bodies to Gaza, where displaced families endure winter rains, The Times of Israel, 14 november 2025 — https://www.timesofisrael.com/israel-returns-15-palestinian-bodies-to-gaza-where-displaced-families-endure-winter-rains/}

Inside Story is een dagelijkse programma van Al Jazeera. Het begint elke avond om half acht en belicht telkens een actueel onderwerp vanuit het perspectief van drie panelleden. Dinsdag, 11 augustus, ging het over Soedan, en net in de verschillen tussen de drie lezingen wordt duidelijk hoe lastig het is deze oorlog in een duidelijke context te plaatsen is.

Kurmuk, in Blue Nile State, was al een maand in handen van het Sudanese leger toen de graafmachines op de resten stootten van minstens 25 mensen, vrouwen en kinderen erbij, in een massagraf aan de noordoostkant van de stad. Volgens lokale bestuurders waren de moorden gepleegd aan de RSF, die de plaats wekenlang had bezet voordat ze werden verdreven. Het leger noemde de herovering een overwinning. Het gesprek dat op de vondst volgde, ging toch vooral over wie er wint.

Dat gebeurt telkens weer in deze oorlog. Terreinwinst, dan een gruwelvondst, en toch draait het debat weer om de kaart.

El-Bashir Idris, onafhankelijk Soedan-analist, zag het leger terrein winnen, niet alleen op het slagveld maar ook, volgens hem, diplomatiek, met Turkije en Saoedi-Arabië steviger in het kamp van Khartoem, en politiek, met een groeiend aantal overlopers uit de RSF als aanwijzing. Zijn optimistische lezing steunde ook op de brutaliteit van de RSF, waarbij hij de vondst in Kurmuk als voorbeeld aanhaalde.

Alan Boswell van de International Crisis Group las dezelfde kaart anders. Terreinwinst in Kordofan en Blue Nile, toegegeven, maar volgens hem geen doorbraak. Zijn typering was patstelling, niet omkering, en zijn scherpste observatie ging niet over het slagveld maar over de diplomatie. Soedan staat volgens hem verder af van een staakt-het-vuren dan op enig eerder moment sinds het begin van de oorlog in 2023. Hij schetst een land dat steeds meer in twee machtsblokken uiteenvalt: een leger dat het centrum en oosten controleert, en een RSF die in Darfoer een eigen bestuur heeft gevormd dat geen enkel land erkent.

Beide lezingen kunnen naast elkaar bestaan. Militaire winst is hier gewoon moeilijk in één woord te vangen. Wat er met de bevolking gebeurt terwijl de kaart verschuift, blijft daarbij het minst becijferde deel van de oorlog.

Het woord momentum klinkt als een neutrale militaire term. In verslaggeving over Afrikaanse conflicten kan het daardoor een politieke functie krijgen. Het kan verschijnen op het moment dat een buitenlandse regering een reden zoekt om steun aan een partij die aan de winnende hand is voort te zetten of uit te breiden. Objectief is het dan niet meer. Wie momentum heeft, geldt al snel als de partij die zal winnen en dus geholpen moet worden. Voor de bevolking van El Obeid verandert dat weinig. Wie er uiteindelijk wint, zij verliest sowieso.

Ondertussen bereidt legerleider Abdel Fattah al-Burhan een nationale dialoog voor. Stamleiders, Soefi-orden, academici, verzetscomités. Op papier een stap richting burgerbestuur, in de praktijk een proces met een moeizame voorgeschiedenis. Een eerste reeks gesprekken van de Quintet, VN, Afrikaanse Unie, EU, IGAD en Arabische Liga, vond begin juni plaats in Addis Abeba, met deelname van Sumoud en andere burgerlijke krachten, maar zonder afgerond akkoord over de samenstelling van een voorbereidend comité. Eind juli moest een tweede fase die impasse doorbreken. Volgens sommige bronnen ging het toen om een fysieke vervolgronde die uiteindelijk werd uitgesteld naar virtuele gesprekken, volgens andere begon er op 29 juli alsnog een ronde die vastliep. Zeker is dat Sumoud er niet bij was. Een dialoog waaraan haar felste tegenstanders niet deelnemen, is nauwelijks te onderscheiden van een dialoog die vooral ritueel is.

In 2021, na de staatsgreep volgden gesprekken over een terugkeer naar burgerbestuur, terwijl de militaire leiding haar machtspositie behield. Een winnende partij deelt zelden macht via dialoog. Meestal wil ze gewoon een handtekening onder wat ze al heeft.

Mukesh Kapila, voormalig VN-humanitair coördinator voor Soudan, weigerde zich in die discussie over winst en verlies te mengen. Zijn maatstaf ligt bij El Obeid, waar honderdduizenden bewoners vastzitten en nauwelijks mogelijkheden hebben om veilig weg te komen, terwijl RSF-eenheden de stad onder druk houden. Wint het leger echt, stelde hij, dan zou dat zich moeten vertalen in humanitaire toegang en een veiligere aftocht voor die mensen. Zolang dat niet gebeurt, zag hij elke verwachting van vooruitgang als valse hoop.

Een ander cijfer kreeg in het gesprek amper gewicht. De gemeenschapskeukens, het diasporageld en de informele solidariteit waarmee Soedanezen zichzelf de eerste oorlogsjaren overeind hielden zonder op een staat te kunnen rekenen,. Volgens Kapila zijn die in de afgelopen zes maanden beginnen afbrokkelen. Slagveldnieuws is dit niet, en het haalt de media niet. Het bepaalt wel hoeveel tijd een bevolking nog heeft voordat een patstelling omslaat in iets dat niet meer om te keren is.

Volgens VN-cijfers gaat vijf op de zes kinderen in Darfoer niet naar school. Een generatie die niet terugkomt.

—

Nota: De informatie over de nationale dialoog en de Quintet-gesprekken dateert van begin augustus 2026. Door de snelle ontwikkelingen in Soedan kan de situatie inmiddels gewijzigd zijn.

—

^{Bronnen (selectie)}

<sup>Mass grave with 25 bodies found in Sudan's Kurmuk after army retakes town, Al Jazeera
https://www.aljazeera.com/news/2026/8/11/mass-grave-with-25-bodies-found-in-sudans-kurmuk-after-army-retakes-town

El-Obeid under siege by RSF: Could this be Sudan's next el-Fasher?, Al Jazeera
https://www.aljazeera.com/news/2026/7/6/el-obeid-under-siege-by-rsf-could-this-be-sudans-next-el-fasher

Sudan's army chief holds unannounced talks on national dialogue, Al Jazeera
https://www.aljazeera.com/news/2026/8/10/sudans-army-chief-holds-unannounced-talks-on-national-dialogue

At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan's el-Obeid, Al Jazeera
https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid

What Somoud's Boycott Says About Sudan's Political Process, Horn Review
https://hornreview.org/2026/08/10/what-somouds-boycott-says-about-sudans-political-process/

The Quintet Mechanism and Ethiopia's Contribution to Sudan's Peace Process, Horn Review
https://hornreview.org/2026/08/09/the-quintet-mechanism-and-ethiopias-contribution-to-sudans-peace-process/

Sudan war deprives millions of children of education: UN, TRT World
https://www.trtworld.com/article/537ff3b9f30a</sup>

In Abasan al-Kabira, aan de rand van Khan Younis, staat een huis dat niemand nog mag betreden. Het ligt net voorbij een lijn die zelf voortdurend van plaats verandert. Medhat Ismail al-Shawaf woont er niet meer. "We kunnen niet terug naar ons huis door de gele lijn van het bezettingsleger," zei hij, terwijl hij met zijn vrouw en drie kinderen onderdak vond elders in Khan Younis. Hij noemde zich pessimistisch over waar de wapenstilstand nog toe zou leiden.

Op andere plekken in de Gazastrook herhaalt zich hetzelfde verhaal, telkens met een ander gezicht. "De hele oorlog is verplaatsing, verplaatsing," zei Assem Dawla, terwijl hij spullen op een truck laadde. Niemand vertelt hem vooraf wanneer hij weer moet vertrekken, hij merkt het pas als de soldaten er al staan. De gele betonblokken die de Yellow Line markeren, verschuiven met enige regelmaat verder het grondgebied op. Elke verschuiving maakt een stuk van iemands eigen land voor onbepaalde tijd onbereikbaar, zonder aankondiging, zonder tijdstip van terugkeer.

Bij de start van het staakt-het-vuren, op 10 oktober 2025, controleerde Israël volgens deze lijn ongeveer 53 procent van de Gazastrook. Tien maanden later ligt dat cijfer aanzienlijk hoger. De zone die Israël controleert onder het label Yellow Line breidde uit tot 64,9 procent van het grondgebied in juni 2026. Netanyahu heeft het einddoel intussen zelf uitgesproken. Het streven is om door te groeien naar zowat 70 procent.

VN-resolutie 2803, die de Board of Peace bekrachtigde, is van 17 november 2025. De eerste effectieve bijeenkomst van de Board zelf, in Washington, vond plaats op 19 februari 2026. Eind juli presenteerde de Board nog een geleidelijke aanpak, waarbij de Israëlische terugtrekking stap voor stap, gebied per gebied, zou meelopen met de ontwapening van Hamas.

Op 4 augustus, na een gesprek met Netanyahu in Jeruzalem, liet de raad die geleidelijke aanpak vallen. Voortaan zou Israël pas terugtrekken nadat de ontwapening van Hamas volledig voltooid is, lichte wapens, zware wapens en tunnels inbegrepen. Vijf dagen later verwierp Netanyahu ook die versie nog, en noemde hij het volledige vijftienpuntenplan onaanvaardbaar zolang Hamas niet eerst volledig ontwapent.

Vlak bij die lijn wordt er ook geschoten op wie niet vlucht, en niet vecht. Een moeder vertelde deze maand aan hulpverleners van Artsen Zonder Grenzen dat haar veertienjarige zoon, die het syndroom van Down heeft, vijf keer werd beschoten door een Israëlische scherpschutter terwijl hij aan het spelen was bij zijn huis, dicht bij de Yellow Line. De organisatie noemde die lijn een bewegende grens die mensen opsluit en blootstelt aan voortdurend geweld, zonder dat daar ooit iemand op wordt aangesproken.

In de raadplegingen van Artsen Zonder Grenzen in Khan Younis gaat het over uitputting. "We zijn heel, heel uitgeput. Niets is beschikbaar," zei Mohammed Abo Zaina, een patiënt die er behandeld wordt voor een chronische aandoening. Artsen behandelden er vooral aandoeningen die rechtstreeks voortkomen uit overbevolking, luchtweginfecties, schurft, diarree.

Ratten hebben de voorbije maanden de overbevolkte tentenkampen in de hele strook overspoeld. Ze bijten kinderen in hun slaap en vervuilen het weinige voedsel dat er nog is. Bewoners melden dat drinkwater algen en uitwerpselen van knaagdieren bevat, en drinken het toch, omdat er niets anders is.

Volgens dokter Murad Saliha kregen twee meisjes van zeven en acht jaar er levensbedreigende verwondingen. Ze werden met spoed en met beperkte middelen geopereerd. Beiden overleefden het.

Staakt-het-vuren betekent voor deze mensen weinig meer dan een naam op een document. OCHA meldde begin augustus dat Israëlische aanvallen sinds oktober tot 1.209 dodelijke slachtoffers en 3.943 gewonden hebben geleid, onder meer bij aanvallen op woningen en op tenten die als noodschool dienstdoen.

Op de voedselcrisis is een gelijkaardige beweging te zien als op de kaart. Eerst een aankondiging van verbetering, dan een werkelijkheid die daar ver bij achterblijft. Tussen half april en eind juni 2026 leefden nog altijd meer dan 1,2 miljoen mensen, 59 procent van de bevolking, in Crisis-niveau voedselonzekerheid of erger.

De formele hongersnoodclassificatie is intussen opgeheven, in die zin dat de striktste IPC-drempel niet langer overschreden wordt. Bijna zes op de tien Gazanen lijden nog steeds honger.

En dan de Board zelf. Geen definitieve tijdlijn, geen bijgewerkte terugtrekkingskaart, geen procedure om schendingen van het staakt-het-vuren af te dwingen. De macht om de werkelijkheid op de grond te veranderen ligt nog altijd elders. Het voorziene Palestijnse bestuursorgaan zit vast in Caïro, niet in staat om ook maar één voet in de strook te zetten. Dat is de Board of Peace, een half jaar na haar eerste bijeenkomst, een architectuur van vergaderingen, een gezant, persverklaringen en een voorzitterschap dat een Amerikaanse president zichzelf toekende.

Vanuit Khan Younis kijkt Medhat al-Shawaf naar een huis dat hij niet meer mag benaderen. Assem Dawla laadt ergens anders zijn truck opnieuw in, weer voor niemand voorspelbaar. Mohammed Abo Zaina wacht op medicatie die er niet is, terwijl de moeder van de jongen met Down hoopt dat hij de volgende keer niet bij de lijn speelt. Geen van hen heeft ooit gehoord van resolutie 2803. Ze hebben het over bezetting, over honger, over een 'oorlog' die formeel is afgelopen en toch dagelijks doden blijft opleveren. Je mag dat allemaal benoemen zoals je wil, zolang je er het verboden woord genocide maar niet naast legt.

—

<sup>Bronnen (selectie)
Doctors Without Borders USA, Gaza: This is not a ceasefire. It is structural violence by another name — https://www.doctorswithoutborders.org/latest/gaza-not-ceasefire-it-structural-violence-another-name

MSF, This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on — https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months

Arab News, How Israel's restrictions have turned water into a matter of life and death in Gaza — https://www.arabnews.com/node/2643352/amp

B'Tselem, Extreme rodent infestation in Gaza putting millions at risk — https://www.btselem.org/video/20260604_extreme_rodent_infestation_in_gaza_putting_millions_at_risk
Al Jazeera, Creeping death: Israel weaponises 'Yellow Line' to annex Gaza — https://www.aljazeera.com/news/2026/7/22/creeping-death-israel-weaponises-yellow-line-to-annex-gaza</sup>

<sup>Haaretz, Board of Peace: Israel to Start Gaza Withdrawal Only After Hamas Disarmed — https://www.haaretz.com/gaza/2026-08-03/ty-article/.premium/board-of-peace-idf-to-withdraw-from-gaza-after-hamas-weapons-decommissioned/0000019f-c80e-d970-adff-cc7f84770000

UN News, Gaza 'unsafe for civilians' as Israeli attacks hit homes and classrooms — https://news.un.org/en/story/2026/08/1168077

IPC, IPC Country Analysis Palestine — https://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/en/?country=PSE</sup>

^{Israel Policy Forum, Assessing the Gaza Roadmap — https://israelpolicyforum.org/2026/08/11/assessing-the-gaza-roadmap}