Krąży po necie od dawien dawna 401(k)eg Plan, czyli emerytalna strategia inwestycyjna dzięki której zarobisz więcej pieniędzy oddając butelki lub puszki do skupu, niż inwestując w akcje. To taka gra słów z nazwą amerykańskiego planu emerytalnego 401(k) oraz „keg”, czyli beczką piwa. W różnych formach pojawiała się przy okazji załamań na giełdzie i jak to bywa, humor był próba radzenia sobie z trudną sytuacją. Znalazłem nawet okazyjny plakat z nazwami firm, które prawdopodobnie wielu inwestorom już nic nie mówią. Np. Nortel – to był mój pierwszy telefon komórkowy.

Gdybyś rok temu kupił akcje Nortela za 1000 dolarów, dziś byłyby warte 49 dolarów.

Akcje Enronu byłyby warte 16,50 dolara.

Akcje WorldComu – mniej niż 5 dolarów.

Gdybyś kupił akcje Delta Air Lines za 1000 dolarów, dziś miałbyś 49 dolarów.

ALE

Gdybyś rok temu kupił piwo za 1000 dolarów, wypił je, a następnie oddał wszystkie puszki do recyklingu, zarobiłbyś 214 dolarów.

Biorąc pod uwagę powyższe, najlepszą inwestycją jest…

plan emerytalny 401-Keg

To oczywiście jest humor z czasów bessy. Podczas hossy nastroje są inne, a podczas obecnej dominuje FIRE - Financial Independence, Retire Early – Finansowa niezależność, wczesna emerytura. Wielu zwolenników tego ruchu – bo właściwe, to nie jest tylko metoda, to cały ruch, a nawet może religia – przekonuje, żeby oszczędzać, zaoszczędzone inwestować, nie wydawać na bzdury, bo konsumpcjonizm jest drogą do kłopotów. Z innych powodów do tej ostatniej części bardzo się przychylam. W skrajnej wersji ruchu FIRE mamy pewne odwórcenie planu 401(k)eg – zamiast kupować piwo, kup sobie akcje producenta piwa. Zamiast kolejnego hamburgera, kup akcje McDonalds, zamiast wypasionych butów, kup akcje NIKE. Po cholerę wydawać kilka stów na AirMaxy. Kupuj akcje, a zarobisz na frajerach, którzy dla lansu przepuszczają pieniądze, a firma rośnie, rośnie, rośnie.

Pewnie część czytelników już wie do czego zmierzam, ale pozwólcie na odrobinę zabawy. Powiedzmy, że dziesięć lat temu, gdzieś pod koniec, ktoś wpadł na ten pomysł. Racja była po jego stronie. Akcje NIKE kosztowały około 62 dolary, rok wcześniej 46, pięć lata wcześniej 20 dolarów. Spółka regularnie płaciła dywidendy. Przychody rosły średniorocznie osiem procent , zyski ponad dziesięć, marża netto się zwiększała.

No nie kupilibyście?

Zamiast kupować za kilka stów AirMaxy, kupujemy akcje!

Podstawowy najnowszy model butów od 2016 roku do teraz kosztował od 150 do 250 dolarów. Można więc było w tej cenie mieć kilka akcji spółki. Zamiast kupować co roku najnowszy model INWESTUJEMY! Nie musimy się już lansować w szkole między kumplami i stać w kolejkach w dniu premiery, bo pykniemy sobie w apce brokera zakup. Pierwszy zakup to listopad 2015. Model AirMaxów kosztuje 190 dolców, a akcje niemal 63. Kupujemy pierwsze 3,02 akcji!

Do wybuchu pandemii w 2020 byliśmy już posiadaczami blisko 11 akcii, których cena rynkowa wynosiła około 80 dolarów.

Absolutne szaleństwo – ludzie pozamykani w domach, a roku później cena akcji NIKE przekracza 120 dolarów. Zamiast przepuścić tysiąc dolców na coś co się zużywa od chodzenia mamy już pakiet akcji o wartości 1500 dolarów! Co więcej ci lanserzy w 2022 roku będą kupować Air Max Scorpion za 250 dolarów!!! Akcje kosztują wtedy 90 dolarów, choć rok wcześniej cena doszła do 160.

Co z tego?! Przecież to są kultowe buty.

Minęły kolejne lata. Twardo trzymaliśmy się planu.

Nie wydaliśmy na modne sportowe obuwie 1700 dolarów!

Wartość naszych wszystkich kupionych przez dziesięć lat akcji to 941 dolarów. Razem z wypłaconymi przez spółkę dywidendami.

Może trzeba było jednak pić piwo i odzyskiwać kasę z kaucji?

źródło wykresów Macrotrends.net

Photo by Hermes Rivera on Unsplash

Depresja

„Krok po kroku codzienne funkcjonowanie ulega zaburzeniu, a nastrój obniżeniu. Taki proces, rozłożony w czasie, jest z pewnością trudniejszy do uchwycenia i dla samego zainteresowanego, i dla jego otoczenia. [Taka osoba] mówi o uczuciu zniechęcenia, o braku energii, o niechęci do działania, o poczuciu gorszej sprawności fizycznej i intelektualnej, o kłopotach z pamięcią i koncentracją. Powtarza, że nic go nie cieszy. [...] Śpi źle. To jest pospolity problem [...]: zasypia się zwykle bez trudu, bo chory jest zmęczony całym dniem. Ale sen trwa krótko. Po godzinie lub dwóch chory budzi się. Próbuje zasnąć. Zasypia albo i nie zasypia. Sen ulega fragmentacji, jest podzielony na kilka, niekiedy kilkanaście krótkich epizodów. Wreszcie kończy się definitywnie o trzeciej albo czwartej nad ranem. Człowiek budzi się smutny, zrezygnowany, zaniepokojony...”.

Jeszcze będzie normalnie, jeszcze będzie przepięknie, z prof. S. Pużyńskim rozmawia W. Tochman „Magazyn Gazety Wyborczej”, 01.03.2001.

Wcześniejsze odcinki:

aaa

Tu również stracisz pieniądze!

Jestem w stanie wyobrazić sobie, że taki komunikat wita chętnego do założenia rachunku, dającego dostęp do rynku kryptowalut, CFD, kontraktów terminowych, a może nawet i akcji. Posunąłbym się nawet dalej i na podstawie dostępnych od lat statystyk generował losowo ten komunikat, tak żeby co jakiś czas wyświetlało się „A tobie może się uda coś zarobić”.

Jaki byłby efekt? Myślicie, że potencjalni chętni by rezygnowali? A może przyciągałoby to o wiele więcej śmiałków, chcących udowodnić światu, że to właśnie im się uda. Zgodnie z tymi wszystkimi baśniami, gdzie chętni do ręki księżniczki oraz połowy królestwa próbują walczyć z niepokonaną bestią. Bo właśnie to im się uda!

Nierealistyczny optymizm

„Mnie się to nie przydarzy” to pierwsze słowa podsumowania raportu „Świadomość ubezpieczeniowa Polaków”, który przygotowała Polska Izba Ubezpieczeń wraz z profesor Katarzyną Sekścińską (źródło). Z raportu wynika, że badani Polacy konsekwentnie zaniżają własne ryzyko. Zwłaszcza w tych obszarach gdzie wierzymy we własną kompetencję, ostrożność i kontrolę nad sytuacją. No a czyż osoba, która decyduje się na inwestowanie, nie jest właśnie taka? Nie jest przekonana, że kto jak kto, ale właśnie ona jest ostrożna, kompetentna i panuje nie tylko nad sobą, ale również nad wszystkim dookoła? A równocześnie oceniamy, że innym będzie szło znacznie gorzej.

Aha, żeby była jasność te wyniki nie pokazują, że Polacy są jakimś wyjątkiem. Takie wyniki wychodzą w badaniach od dziesięcioleci. Klasyczne badania sprzed kilku dekad nad nierealistycznym optymizmem pokazywały, że ludzie są przekonani, że złe rzeczy częściej przydarzą się innym.

Czy znacie palacza, który rzucił nałóg, bo przestraszył się ostrzeżenia na paczce papierosów i odpowiednio działającego na wyobraźnię zdjęcia? Ciekawe czemu powstał rynek nakładek na opakowania zasłaniające niewygodną prawdę. Oraz ta anegdota o kupującym, który prosi sprzedawcę o tę „paczkę z rakiem”, a nie z zaburzeniami erekcji.

Czytanie ze zrozumieniem

Według raportu PIAAC 2023 OECD niemal 40 procent dorosłych Polaków ma niskie kompetencje w zakresie rozumienia tekstu. Radzą sobie jedynie z prostymi tekstami i wyszukiwaniem informacji podanych wprost. Czy populacja osób otwierających rachunki inwestycyjne jest jakaś inna? Nie sądzę. A to oznacza, że możemy napisać tysiące ostrzeżeń i wyjaśnień dotyczących ryzyka związanego z inwestowaniem, a i tak część osób nie będzie wiedziała, co to w zasadzie oznacza.

Zabronić? Czy może przed otwarciem rachunku dać do analizy prosty tekst literacki? Coś więcej niż nagłówek?

Procenty

Lubię ten cytat z Pratchetta, nie pamiętam z której części Świata Dysku, że procenty to są takie małe cosie, których we wszystkim jest po sto. Przywołuję z pamięci, więc dosłowne brzmienie mogło być inne. To ładna i zgrabna definicja. Bo z tymi procentami, nie mówiąc już o rachunku prawdopodobieństwa mamy kłopot. Od kilkudziesięciu lat badania psychologów pokazują, że ludzie mają problem z intuicyjnym rozumieniem prawdopodobieństwa. Te same informacje rozumiemy znacznie lepiej, gdy zamiast abstrakcyjnych procentów przedstawia się je jako konkretne częstości, czyli 70 osób na 100 straci pieniądze inwestując, zamiast „70% działających na rynku CFD bleblebleble”.

Od czasu do czasu na warsztatach robię eksperyment. Wyciągam dwa woreczki. W jednym jest 100 kulek, 90 białych i 10 kolorowych. W drugim 9 białych i jedna kolorowa. Uczestnicy zazwyczaj wolą losować z większej puli. Część nawet mówi „wiem, że prawdopodobieństwo jest identyczne, ale jednak tu jest więcej kulek”.

No dobra, na konferencji matematycznej na AGH w tym roku roku – wszyscy jak jeden mąż mówili „wszystko jedno z którego”.

W metaanalizie badań nad rozumieniem prawdopodobieństwa, poprawnej odpowiedzi udzielało średnio 4% badanych, gdy problem opisywano za pomocą procentów i prawdopodobieństw, i 24%, gdy te same dane przedstawiano jako konkretne liczby. Czyli z procentami radziły sobie cztery osoby na sto. Ale gdy ten sam problem przedstawiano z konkretnymi liczbami temat zaczynały ogarniać aż dwadzieścia cztery osoby. Nieźle, wzrost o 500%! Przepraszam, chyba nie powinienem używać procentów.

Zakazać

Coraz częściej spotykam się z opiniami, że CFD powinny być zakazane. Bo łatwo w nich stracić pieniądze. Zbyt łatwo. No to od początku. Ktoś, kto jest zainteresowany otwarciem takiego rachunku, powinien przeczytać umowę. Wypełnić ankiety, że rozumie czym jest ryzyko, dostaje informacje, że 70 procent… przepraszam siedemdziesiąt osób na sto traci na tym rynku pieniądze. Mówimy o osobach pełnoletnich. Tych, którzy biorą udział w demokratycznych wyborach, dokonują codziennych wyborów żywieniowych. Kupują alkohol lub nie, używają go nadmiernie lub nie. Palą papierosy, objadają się tłuszczami i cukrem. Decydują co wybrać, choć często wiedzą, że to nie jest zdrowe. Wydają pieniądze na głupoty, potrafią grać w Lotto, a gdy mają fantazję to wywalą te pieniądze w projektach znanych celebrytów na cudowne pasty do zębów, biznesy winiarskie albo inne aktywności wysokiego ryzyka. Albo kupić dziurę w ziemi od dewelopera wydmuszki.

Ale nagle w pewnym segmencie pojawili się zwolennicy idei, że trzeba wybrać za ludzi. Zdecydować, żeby nie robili tego, co chcą zrobić. I w tym momencie chyba powinna rozpocząć się debata nad wolną wolą, prawem do popełniania błędów i głupot. Bo teraz jedna osoba wymyśli, że nie wolno dopuścić wszystkich, którzy chcą działać na rynku CFD, a za chwilę, gdy na rynku akcji pojawi się bessa, ktoś inny powie – nie możemy na to pozwolić, żeby Polacy tracili na akcjach. Czemu nie. W końcu mogliśmy zakazać gry pokera, bo minister Jacek Kapica uznał niegdyś, że uzależnia. No i traci się pieniądze (Wypleńmy uzależnienia).

Kapitulacja i zniechęcenie

Mam dość. Najchętniej bym to wszystko zakończył i zapomniał o tym. Z portfela sprzedałem już większość. Ale co zrobić z bankrutem notowanym po kilkanaście groszy. Nawet nie chcę liczyć, ile w tym utopiłem. Pieniądze, które latami zarabiałem w zasadzie zniknęły w ciągu kilkunastu miesięcy. Giełda jest wielkim oszustwem. Wielki kapitał steruje wszystkim, żeby zmusić do sprzedaży. Co z tego, że miało rosnąć w długim terminie, jak tu i teraz jestem do tyłu sześćdziesiąt procent.

„Okazja do zakupów” K#@$WA Ci wszyscy co tak gadali przy pierwszych spadkach, niech ich diabli. Za co mam kupować? Nie zaryzykuję już więcej. Po prostu nie chcę mieć z tym do czynienia.

Wcześniejsze odcinki:

aaa

Rozpacz i panika

„Niech ktoś mi wreszcie powie, co mam robić”. Taka myśl jest coraz częstsza, gdy spadki zdają się nie mieć końca. Nie chcesz już brać odpowiedzialności za swoje decyzje, bo każda wydaje się zła. Jeśli sprzedasz wszystko, to po tak silnej zniżce może przecież zaraz odbić i zacząć rosnąć. Jeśli nadal będziesz trzymał, to nie masz pewności, że w kolejnych dniach nie będzie jeszcze niżej i niżej.

Bessa trwa już dość długo i gdy tylko przychodzi jakiś moment wytchnienia, szybko okazuje się, że w ciągu jednego lub dwóch dni kursy spadają dalej. Pieniądze na rachunku przestają być tylko pieniędzmi, stają się wyjątkowo realnymi rzeczami, które „znikają”. Jesteś jednym z wielu inwestorów, którzy przeglądając komentarze i media, nie szuka już analiz, wycen czy prognoz rynkowych. Szukasz pocieszenia. Tego, że to już koniec, że będzie dobrze.

Wcześniejsze odcinki:

aaa

Wszystkie modele są błędne, jednak niektóre są użyteczne.

George E.P. Box

Osobiste Konta Inwestycyjne jeszcze nie wystartowały, ale już rozgrzewają internet, a przynajmniej jego niewielką część. Opłaca się, czy się nie opłaca. Warto, czy nie warto. Może to jedno wielkie oszustwo i nowy podatek, jak cytowałem we wcześniejszym tekście:

Od jakiegoś czasu staram się pokazywać, kiedy może być warto wykorzystać OKI, a kiedy nie. Wniosek jest dość prosty – w większości przypadków warto. Przy czym nawet w przypadku portfeli, których wartość przekroczy owo 100 000 złotych, które nie podlega podatkowi od aktywów. Wszystko dlatego, że zwolnieniem podatkowym objęte są na przykład dywidendy. Bez względu jaka będzie wartość aktywów na rachunku OKI, nie obejmuje go ryczałtowy podatek w wysokości 19% od dywidend. Tutaj uwaga na marginesie – zastanawiam się, czy politycy utrzymają tę możliwość. Widzę poważne niebezpieczeństwo pokusy „trochę za dużo im daliśmy”.

Wróćmy jednak do tego, co mamy na stole. I zobaczmy wynik, przy bardzo prostym założeniu. Na rachunku OKI mamy akcje o wartości 500 000 złotych, czyli dużo ponad limit, gdzie nie ma podatku od aktywów.

Trzy scenariusze.

• W pierwszym portfel przez rok się nie zmienia. Na początku roku otrzymujemy dywidendę w wysokości 4 procent.

• W drugim. Portfel rośnie i ma wartość o 100 000 większą. Dywidenda jak poprzednio.

• W trzecim. Portfel spada i ma wartość o 100 000 niższą. Dywidenda jak poprzednio.

Na diagramie wynik tych symulacji:

Jeden z komentujących na platformie X napisał

No i niestety. Brutalna prawda jest taka, że to bardzo, ale to bardzo złe założenia.

Dlaczego? Zerknijmy na zapis w ustawie o OKI

W tej sytuacji, wszelkie modele i symulacje, które zakładają jakiś stały średnioroczny wzrost NA KONIEC okresu, będą po prostu błędne. Potrzebujemy raczej uśrednionej wartości aktywów w ciągu roku.

Spójrzmy na kolejny wykres. Mamy dwie linie, które spełniają kryteria, o które poprosił „Finansowy umysł”. Średniorocznie obie rosną o 6%, z dywidendą w trakcie. Ale styl, jest jakby nieco inny.

W jednym przypadku mamy silne wzrosty przez większość roku – co zgodnie z formułą liczenia podstawy do podatku podnosi wartość, a na końcu roku załamanie, które jest na tyle krótkie, że nie obniża średniej. W drugim przypadku odwrotnie – przez większość roku trwa bessa, a w końcówce mamy zwyżki. Przy formule liczenia podatku od średniej dziennej wartości portfela jest to całkiem spora różnica.

Oczywiście świetnie byłoby wiedzieć, że co roku zyskujemy 6%, wtedy nie interesowałoby nas, jaki kształt ma “piła”, bo i tak wygrywamy, ale rzeczywistość jest nieco bardziej złożona. Weźmy więc do symulacji coś realnego. Sprawdźmy ile wyniósł by podatek od aktywów 0,85% dla lat, w których stopa zwrotu z indeksu WIG była zbliżona. Założenie – portfel akcji na początku roku ma wartość 100 000 złotych. Szukamy par lat dla indeksu WIG, gdy stopa zwrotu była bardzo podobna. Ale na podstawie danych dziennych obliczamy średnią wartość portfela, jako podstawę podatku.

Wynik w tabeli poniżej:

Druga symulacja – rozpoczynamy rok z 200 000 zł, czyli z dużym prawdopodobieństwem, zawsze zapłacimy podatek od aktywów.

Różnice, zwłaszcza liczone procentowo, są bardzo znaczące. Nominalnie przy tym kapitale, jaki wykorzystaliśmy w symulacji są… niskie.

W końcu mówimy o 0,85%.

A tymczasem w świecie równoległym trafiam na filmy osób, które przedstawiają się jako radcowie prawni i u nich narracja jest nieco inna: „NOWY PODATEK”, „Podatek od oszczędności”, „podatek od niewydanych pieniędzy”, „podatek od majątku”. Jedna z takich osób – „radca prawny, mecenas od biznesu” tłumaczy: „jeśli posiadasz na przykład 105 tysięcy to zwykły rachunek nawet z podatkiem belki będzie ci się bardziej opłacał”.

W komentarzach pod filmem, których są setki reakcja zrozumiała „oszustwo”, ”złodzieje” i inne mniej eleganckie.

Jak to więc jest? Spróbujmy zrobić wyliczenia, ale nie symulując „co będzie jeśli…”, tylko na realnych danych. Przy prostym założeniu podatek OKI obowiązuje od 2005 roku.

Wybrałem tę datę nieprzypadkowo, bo wówczas byliśmy tuż przed dwuletnią superhossą na rynku akcji. Do mojej symulacji wykorzystuję skrajny scenariusz – od razu na początku inwestor swoje pieniądze lokuje w szeroki rynek akcji polskich i jest to okrąglutkie sto tysięcy. Czyli scenariusz bardzo niekorzystny, bo gdy tylko przekroczone zostanie owo sto tysięcy już obowiązuje nas podatek (w rzeczywistości liczymy średnią wartość aktywów za cały rok i jeśli przekroczy ona sto tysięcy to wówczas liczony jest podatek od nadwyżki).

Zobaczmy jak wygląda „straszny” podatek OKI w kolejnych latach. Weźmy trzy scenariusze:

· stawka podatku w całej historii symulacji jest stała i wynosi tyle ile założona na przyszły, 2027 rok, czyli 0,85%,

· wersja pesymistyczna, podatek jest na maksymalnym możliwym poziomie: 1%

· wersja urealniona, stawka podatku policzona na podstawie stopy referencyjnej NBP, czyli tak jak zapisano w ustawie

Widzicie te straszne kwoty? Przez dwadzieścia lat inwestycji zapłaciliśmy kilkanaście tysięcy podatku. W scenariuszu realnym byłoby to 629 złotych rocznie, a w najgorszym 1024 zł.

Przypomnę – zainwestowaliśmy sto tysięcy, a na koniec okresu wartość naszej inwestycji wyniosła 438 946 zł.

A ile zapłaciłby inwestor, który postanowiłby zrealizować zysk w 2025 roku i musiałby zapłacić 19% podatek Belki.

64 400 zł

Słownie: SZEŚĆDZIESIĄT CZTERY TYSIĄCE CZTERYSTA ZŁOTYCH

No różnica jest jakby subtelna.

A jeśli mamy pecha?

Poszukajmy jednak scenariusza największego pechowca. Czyli takiego momentu wyjścia z inwestycji gdzie inwestor płaci podatek, ale na koniec nie ma zysku, albo jest symboliczny.

Nasz pechowiec rozpoczyna inwestowanie w sierpniu 2008 roku. Zniecierpliwiony stagnacją na rynku, w marcu 2020 roku, po dwunastu latach wypłaca swoje pieniądze. Nic nie zyskał, wartość jego aktywów to 99 064 zł. Podatek od zysku 0%, a OKI?

No i tu się robi dość przykro. 1988 złotych (przy prostym założeniu 0,85% podatku)

Zwróćcie uwagę na ostatni rok. Średnia wartość jego aktywów wynosi 125 tysięcy, ale ostatecznie inwestycja spada poniżej wpłaconych 100 tysięcy. W marcu portfel w najgorszym momencie spadł nawet do około 88 448 zł, ale wcześniej przez ponad dwa miesiące utrzymywał się głównie w przedziale 130–140 tys. zł. Dlatego średnia za cały pierwszy kwartał pozostaje na poziomie około 125 tys. zł.

To jest ciekawy aspekt psychologiczny, bo mogę sobie wyobrazić, że ktoś w takiej sytuacji po tych kilkunastu latach czekania, ma po prostu dość. Ale oto już jest zupełnie inna historia.

Można krytykować OKI za to, że podatek nie jest związany z faktycznie zrealizowanym zyskiem. Można pokazywać takie przypadki jak ten ostatni, w których inwestor kończy ze stratą, a mimo to wcześniej zapłacił podatek. To jest realna wada tej konstrukcji podatku.

Ale zupełnie czym innym jest pokazywanie tego ograniczenia, a czym innym straszenie ludzi hasłem: „nowy podatek od oszczędności” i przekonywanie, że zwykły rachunek z podatkiem Belki jest bardziej opłacalny już dlatego, że ktoś ma 105 tysięcy złotych.

Można więc dyskutować o wadach OKI. Tylko dobrze byłoby najpierw policzyć to, o czym rozmawiamy.

Uwaga

Na koniec ważne zastrzeżenie. Celowo wybrałem wariant skrajny: całe 100 tysięcy od pierwszego dnia trafia na rynek akcji, gdzie wartość portfela może rosnąć bardzo szybko, ale równie gwałtownie spadać. To właśnie przy takim scenariuszu podatek liczony od wartości aktywów ma największą szansę stać się zauważalny.

OKI obejmie jednak także spokojniejsze formy oszczędzania, takie jak lokaty czy obligacje, przy czym dla części oszczędnościowej limit zwolnienia jest niższy i wynosi 25 tysięcy złotych. W tym przypadku porównanie z podatkiem Belki wygląda nieco inaczej: im niższe oprocentowanie, tym bardziej przewaga może przesuwać się na korzyść klasycznego 19-procentowego podatku od zysku, choć różnice są zwykle niewielkie. Cały powyższy przykład to raczej próba stress-testu OKI niż opis przeciętnego sposobu korzystania z tego rachunku.

Swoją drogą czekam na pierwsze propozycje branży bankowej rachunków OKI, ze szczególnym uwzględnieniem opłat i prowizji.

Znacznie ciekawsze jest jednak to, że tegorocznej fali wzrostowej nie byłoby bez mojej aktywności na TikToku. Spójrzcie na wykres.

Widzicie to?!

Od początku roku liczba obserwujących mój profil wzrosła o 2959, a WIG20 zyskał 812 punktów. Korelacja między obiema seriami wyniosła aż 0,89.

Każdy nowy obserwujący odpowiadał więc średnio za około 0,27 punktu wzrostu indeksu.

Jeżeli chcecie utrzymać hossę na GPW, obserwujcie mnie na TikToku. Nie chciałbym brać odpowiedzialności za ewentualną korektę.

[zastrzeżenie ironii]

No dobra wszyscy wiemy, że korelacja to nie relacja przyczyna-skutek. Mam nadzieję.

A jeśli potrzebujecie więcej takich przykładów to polecam Spurious Correlations

Lęk i strach

To była okropna noc. Niby spałeś, ale co chwilę się budziłeś. Za każdym razem wracały te same myśli. Sprzedać? Trzymać? Dokupić? Nie. dokupić, na pewno nie! Rano czujesz się bardziej zmęczony niż wieczorem. I jeszcze ten remont, nie załatwiona sprawa kredytu. Za dużo! Za dużo tego wszystkiego!

Przestałeś mieć ochotę rozmawiać o giełdzie. Jeszcze kilka miesięcy temu sam zaczynałeś ten temat przy każdej okazji. Dzisiaj, kiedy ktoś pyta, co dzieje się na rynku, odpowiadasz półsłówkami albo zmieniasz temat. Najgorsze jest to, że zyski, które jeszcze niedawno były pewne, praktycznie zniknęły. Na kilku pozycjach jesteś już wyraźnie pod kreską. A ten cholerny ETF półprzewodnikowy?! – 40%

Co ci przyszło do głowy, żeby to kupować, miałeś świetny portfel i chciałeś go tylko „podrasować”. Na samym szczycie, bo odjedzie okazja!

Ból w plecach jest nieznośny, Sam już nie wiesz, czy to od siedzenia przed monitorem, czy od ciągłego napięcia. Na niczym nie jesteś w stanie się skoncentrować, więc mnóstwo spraw jest niezałatwionych. I ciągle nie potrafisz podjąć decyzji.

Sprzedać? Po takich spadkach? Przecież właśnie teraz powinno odbić.

Trzymać? A jeśli za miesiąc będzie jeszcze niżej?

Najchętniej zamknąłbyś platformę i nie patrzył na notowania przez kilka tygodni. Tylko że nie potrafisz. Coraz częściej zadajesz sobie jedno pytanie: „po co mi to było?”.

Wcześniejsze odcinki:

aaa

Dla nich tulipany stały się ostatecznym symbolem statusu, podobnie jak dziś dzieła Picassa, Rothki czy produkty Gucci.

Reuven Brenner, Gabrielle Brenner, Gambling and Speculation

Pamiętacie szał na NFT? Miliony dolarów płacone za certyfikat potwierdzający, że cyfrowy jpeg należy do ciebie? To była absurdalna idea. Wielu nas patrzyło na tę manię z politowaniem. Tylko że nie rozumieliśmy tego, że to w ogóle nie miała być inwestycja (no dobra, czuliśmy to). Przecież nie chodziło o to, żeby ten obrazek miał jakąkolwiek realną wartość. Nie chodziło nawet o to, żeby kiedyś sprzedać go drożej. Chodziło o pokazanie własnego statusu majątkowego.

W 2022 roku Justin Bieber zapłacił około 1,3 mln dolarów za jedną z małp z kolekcji Bored Ape Yacht Club. Nie była nawet wyjątkowo rzadka. Była po prostu absurdalnie droga. Jpeg. Plik cyfrowy. Kopiowalny. No i co z tego Justin miał oryginał!

Kupno tego jpega było dokładnie tym samym, co kupno bluzy Louis Vuitton wyglądającej jak z dyskontu albo torebki przypominającej zwykłą reklamówkę. Kupujący nie płaci za przedmiot, tylko za możliwość pokazania innym, że było go lub ją stać na taką fanaberię.

Jestem tak zajebiście bogaty, że mogę wydać ponad milion dolarów na coś, co większości ludzi wydaje się kompletnie bez sensu. A wy biedaki nie możecie!

Przeglądam Gambling and Speculation. A Theory, a History, and a Future of Some Human Decision Reuvena i Gabrielle Brennerów. Wyniosłem ją wiele lat temu do piwnicy, a teraz wróciła na biurko. I znowu znajduję w niej mnóstwo inspiracji.

Zatrzymałem się przy bańce tulipanowej. Autorzy już w 1990 roku zwracali uwagę na pewien ciekawy aspekt, który w ostatnich latach zaczął być coraz częściej potwierdzany przez historyków. Bańka tulipanowa z XVII wieku prawdopodobnie wcale nie była powszechnym szaleństwem całej Holandii. Nie wygląda na to, żeby cebulkami handlowały tłumy chłopów, piekarzy czy służących. To był raczej świat bogatych kupców i ambitnej, szybko bogacącej się klasy średniej. Kupno cebulek tulipanów stawało się symbolem statusu. Możesz sobie pozwolić na kupno tej przyszłej rośliny. Nie wiesz nawet, czy ona wykiełkuje, ale to w gruncie rzeczy cię wcale nie interesuje. Możesz pokazać, że stać cię na ten zakup.

Kilkanaście lat po ukazaniu się książki brytyjska historyczka Anne Goldgar, po przejrzeniu setek dokumentów z tamtej epoki, doszła do bardzo podobnych wniosków. Jej zdaniem obraz całej Holandii ogarniętej tulipanowym szaleństwem to w dużej mierze mit utrwalony przez XIX-wiecznych autorów, a nie wierny opis rzeczywistości. Goldgar przytacza choćby żyjącego na przełomie XVI i XVII wieku, botanika Carolusa Clusiusa, który jeszcze przed pojawieniem się bańki narzekał:

“Kupcy, a nawet rzemieślnicy i zwykli robotnicy kupują rzadkie rośliny po to, żeby móc pochwalić się nimi znajomym.”

Mamy więc mechanizm, który doskonale znamy również dziś. Elity oraz osoby aspirujące do nich potrafią nadać zwyczajnym rzeczom zupełnie nowe znaczenie, bo stają się symbolem przynależności do określonej grupy. Homary przez lata uchodziły w Ameryce za jedzenie więźniów i najbiedniejszych. Ostrygi sprzedawano na ulicach Londynu za grosze. Dziś jedne i drugie kojarzą się z luksusem. Czarne perły były traktowane jako wadliwe, aż wkroczył marketing. U nas wystarczy spojrzeć na pajdę chleba ze smalcem. Jeszcze niedawno symbol biedy, dziś w modnej restauracji potrafi kosztować czterdzieści złotych.

Jak piszą Brennerowie:

Mania wynikała więc z przekonania, że tulipan na zawsze pozostanie symbolem statusu.

i jeszcze dalej:

Gdyby nie postawili na tulipany, postawiliby na coś innego.

Cudowna jest ta ludzka cecha. Człowiek ze swoimi oczekiwaniami, aspiracjami i chęcią pokazania swojej przynależności do wybranej grupy, chętnie znajdzie jakiś ważny symbol, którym chce coś zakomunikować innym dookoła. Raz są to tulipany. Później obrazy. Zegarki. Ferrari. NFT. Wyjazd do Dubaju z obowiązkową sesją na Instagramie.

Symbole będą się zmieniać, a my zostaniemy po prostu ludźmi.

Zaprzeczanie

Dobra, odpuszczę dziś ten wpis. Nie chce mi się po raz kolejny zapisywać, że rynek znów był słaby. Że dwie spółki spadły o kolejne dwa procent, jedna odbiła o jeden, a czwarta od miesiąca stoi w miejscu. To przecież nic nie zmienia. Po co jeszcze raz to wszystko oglądać?

Zresztą, jaki sens mają te zapiski, skoro plan to inwestowanie naprawdę w długim terminie. Dopóki nie sprzedam, nie mam przecież straty. W długim terminie takie rzeczy się zdarzają. Rynek zawsze trochę przesadza w jedną albo drugą stronę. Za kilka miesięcy pewnie nikt nie będzie już pamiętał tych spadków. Właściwie to nawet nie mam czego analizować. Fundamentalnie się nie zmieniło. Moje spółki nadal się rozwijają, Świetna konferencja wynikowa prezesa. Półprzewodniki nie znikną. Sztuczna inteligencja też. Gospodarka będzie potrzebowała ich jeszcze więcej. A, że chwilowo ceny spadają. Rynek potrafi się mylić.

Patrzę jeszcze raz na rekomendacje. Czterdzieści pięć. Pięćdziesiąt. Jeden analityk nawet sześćdziesiąt złotych. Skoro tylu ludzi dochodzi do podobnych wniosków, to naprawdę wszyscy się mylą? Przecież nie.

Po prostu potrzeba więcej czasu. Czas jest sprzymierzeńcem każdego inwestora. Niepotrzebnie w ogóle tyle zaglądam do notowań. Miesiąc temu robiłem to dla przyjemności. Teraz robię to wyłącznie z nadzieją, że wreszcie zobaczę zielony kolor i wszystko wróci do normy. Dziennik uzupełnię jutro albo po weekendzie. Lepiej poczekać, aż rynek trochę się uspokoi.

Wcześniejsze odcinki:

aaa

Niepokój

Czyżby coś się zmieniło? Dlaczego masz wrażenie, że jest coraz trudniej zarabiać? Rynek w zasadzie niby rośnie, ale to już nie jest takie oczywiste. Masz zyski na wielu kupionych przed tygodniami akcjach, ale część z nich już nie rośnie. Co gorsza, przestały reagować na dobre informacje, które przecież wciąż się pokazują.

A już zupełnie niedorzeczne jest to, że kurs jednej z nich w reakcji na świetne wyniki kwartalne spadł kilkanaście procent! To jakieś irracjonalne zachowanie. Dlaczego oni wszyscy sprzedają. Perspektywy biznesu świetne, przychody rosną, zyski też, ale analitycy zaczynają mieć wątpliwości czy ten trend da się utrzymać. Bądźmy poważni! To jest powód, żeby cena aż tak się załamała? Z perspektywy mentalnej, nie niepokoi cię jeszcze sam spadek, tylko, fakt, że przestajesz rozumieć, dlaczego rynek zaczął się tak zachowywać.

No i kolejna sytuacja. Lider wzrostów w ubiegłym roku. Kurs akcji wzrósł 65 procent. Zarobiłeś na niej, bo jesteś cierpliwy i co jakiś czas kupowałeś na dołkach. A teraz, co się dzieje? Kolejny tydzień i minus. Niewielki, w jednym tygodniu 1 procent, w innym 2 procent. Albo stoi, albo spada. I już nie rośnie. Mimo rekomendacji analityków i świetnego wystąpienia prezesa. Tak jakby sprzedających było więcej, a przecież to nie jest możliwe. Tak świetny biznes?! Zaczynasz się zastanawiać, że może jednak łącznik między biznesem a cenami akcji jest znacznie bardziej subtelny i złożony. Doskonała firma, wcale nie musi oznaczać, że jej akcje będą rosły. Po wielu miesiącach hossy rynek działał na ciebie jak narkotyk, ale masz wrażenie, że gdzieś zniknęła przyjemność z oczekiwania na kolejne “zielone” podsumowania na rachunku. Jeśli udawało się przez tyle tygodni lub miesięcy tak łatwo zarabiać, dlaczego miałoby się nagle skończyć?

Wcześniejsze odcinki:

Euforia

Niesamowita jest ta łatwość zarabiania pieniędzy na giełdzie. Największym problemem jest to, żeby wybrać „grzankę”, która najlepiej rośnie, a nie maruderów, którzy zyskali ledwie dziesięć procent w ostatnich trzech miesiącach. No i drugi problem, czyli ograniczone środki. Praktycznie wszystkie wolne pieniądze już zainwestowałeś. Coraz trudniej zrozumieć, dlaczego kilka miesięcy temu byłeś taki ostrożny. Dzisiaj tamte obawy wydają się wręcz śmieszne. Coraz rzadziej zastanawiasz się, ile możesz stracić, a coraz częściej, ile zarobiłbyś, gdybyś zainwestował więcej. Ryzyko nie znika. Po prostu przestajesz je zauważać. Masz pokusę, żeby przenieść część żelaznej rezerwy, która była w obligacjach również na rynek akcji. Rozmawiałeś też z rodzicami próbując ich przekonać, że ich pieniądze na lokatach po prostu tracą na wartości.

Atmosfera jest tak niesamowita, że postanawiasz podzielić się ze światem swoimi wynikami. Wrzucasz co kilka dni na X zrzuty ze swojego rachunku. Przecież nie możesz dusić w sobie tej radości. Co prawda, w planach było dość zachowawcze pasywne inwestowanie, bez angażowania się i zaglądania w wyniki, ale nie sądziłeś, że to jest taka adrenalina i przyjemność. Na jednej ze spółek, które wybrałeś masz już taki zysk, że wakacje w Tajlandii w najbliższym sezonie są już zaklepane. Zostało jeszcze kilka miesięcy, ale do tego czasu ceny jeszcze pójdą w górę, więc nawet nie trzeba będzie sprzedawać zbyt dużo z tej pozycji. Wystarczy tylko część. Ale o tym pomyślisz, jak już będzie bliżej terminu wyboru lotu. Jest jeszcze kwestia wyboru nazwy konta. Może Milion tuż za rogiem?

Masz jeszcze kilka spółek, które przynoszą straty, ale jesteś przekonany, że zyski na nich są kwestią czasu. Potwierdzają to twoje wybory i wyniki z pozostałych akcji. Masz do tego nosa, a w tym wypadku rynek jeszcze nie zauważył potencjału wzrostów. Przecież to nie jest logiczne, żeby akcje tak świetnej spółki straciły ponad 30 procent w pół roku. Przeczytałeś kilka analiz, obejrzałeś filmy na Youtubie i każdy z nich potwierdza twoje przekonanie, że to naprawdę świetny wybór.

Wcześniejsze odcinki:

[post z 8.07.2026 przypadkowo skasowany, przywrócony 14.07]

Ekscytacja

Okazuje się, że naprawdę świetnie umiesz wybierać spółki. Masz do tego wyjątkowy talent. Jedna rośnie 12 procent. Druga 20. Trzecią trochę za wcześnie sprzedałeś, ale trudno - przecież i tak zarobiłeś. Zresztą następnym razem będziesz trzymał dłużej. Masz poczucie, że wreszcie coś robisz dla siebie, dla swojej przyszłości. To już nie jest bezmyślne srollowanie rolek i wojny polityczne na X. W tej chwili inwestujesz, a to wymaga obserwowania kilku kont i kanałów w mediach społecznościowych, gdzie dowiadujesz się w co jeszcze należy inwestować. Coraz częściej masz przekonanie, że wiesz jednak więcej, niż koleś z popularnego kanału na Youtube. Świadczą o tym twoje wyniki, w ostatnich tygodniach.

No i wszystko zaczyna się układać w logiczną całość. Sztuczna inteligencja tworzy obrazy w kilka sekund, pisze teksty, podsumowuje raporty, odpowiada za ludzi, którzy jeszcze kilka lat temu byli przekonani, że ich pracy nie da się zastąpić. Komputery przyspieszają, firmy przyspieszają, cały świat przyspiesza. Więc skoro świat przyspieszył, to dlaczego pieniądze miałyby zarabiać się powoli? Żałujesz tylko, patrząc na kursy niektórych firm, że nie zacząłeś trochę wcześniej. Masz akcje firmy, które kosztują 85 złotych. Ty kupiłeś swoje po 35 złotych, ale rok wcześniej kosztowały 17. Trochę żal, ale widzisz w necie gościa, który robi analizę w rolce i wycenia na 200 złotych. Wie co mówi! Z twoich analiz też tak wynika. Przy czym to ostrożny szacunek.

Na imprezach tłumaczysz znajomym, dlaczego ceny miedzi będą rosły. Oni tego jeszcze nie doceniają, ale gdyby poszli twoją ścieżką to już by zarabiali. Zastanawiasz się coraz częściej, jak zwiększyć kapitał, który tak świetnie pracuje. Oszczędności już zainwestowane, te odłożone na wkład własny na mieszkanie też, bo przecież nie mogą się marnować. Może namówić rodziców, żeby dołożyli trochę ze swoich oszczędności?

Pozostałe części

Jest śmierć i podatki, ale podatki są gorsze, bo śmierć przynajmniej nie trafia się człowiekowi co roku.

Terry Pratchett, Kosiarz

Całkiem niedawno przy okazji jednej z rozmów w internecie okazało się, że mój rozmówca nie był świadomy istnienia pewnego podatku. W dodatku chodziło o produkt finansowy, który zyskuje całkiem sporą popularność i co więcej wiąże się z krótkoterminowymi korzyściami. Pomyślałem sobie, że dla wielu osób to będzie w przyszłości niesłychane doświadczenie związane z tym, co w psychologii określa się mianem księgowania mentalnego.

Wiecie o co chodzi? Mamy różne szufladki dla naszych pieniędzy. Próbujemy być spryciarzami i w naszych umysłach dzielimy sobie posiadane i zarabiane przez nas pieniądze w różny, bardzo kreatywny sposób. Kaska, której się nie spodziewaliśmy – na przykład jakaś nagroda albo zwrot podatku – traktowana jest jako pieniądze trochę mniej poważne niż te zarobione własną pracą. Można je więc wydać szybciej, głupiej i bez większych wyrzutów sumienia. Zwrot podatku jest przecież prezentem od państwa, choć tak naprawdę państwo jedynie oddaje nam pieniądze, które wcześniej pobrało w nadmiarze.

Podobnie działa premia, zanim jeszcze wpłynie na konto. W głowie potrafimy przeznaczyć ją jednocześnie na wakacje, remont łazienki i nowy telefon. Ta sama kwota zostaje więc mentalnie wydana kilka razy, a kiedy wreszcie przychodzi, okazuje się podejrzanie mała.

Mamy pieniądze „na czarną godzinę”, których nie wolno ruszyć, ale jednocześnie zadłużamy się na karcie kredytowej. Inwestorzy też świetnie to potrafią. Rosnąca wartość portfela szybko zamienia się w wyobraźni w wakacje, samochód albo inną przyjemność, choć żadna akcja nie została jeszcze sprzedana, a pieniądze nadal są na rynku. Zysk jest więc mentalnie wydany, zanim został zrealizowany. Co ciekawe, często ci sami ludzie, gdy portfel zaczyna spadać, mówią: „dopóki nie sprzedasz, nie masz straty”. Zysk był prawdziwy od razu, ale strata nie istnieje.

Szyny, na których poruszają się nasze mentalne szufladki są dość dobrze oliwione przez wąskie ramowanie, efekt posiadania, zależność od punktu posiadania i jeszcze kilka innych świetnie znanych błędów poznawczych. Każdy, kto prowadził jakikolwiek biznes wie, że jeśli klientowi coś się podaruje, trudno jest później wycofać się z tej sytuacji. Darmowe płyty DVD dołączane do gazet popsuły nieco rynek sprzedaży filmów. Darmowa dostawa szybko przestaje być promocją i staje się czymś, co klientowi po prostu się należy. Rabat obowiązujący przez kilka miesięcy nie jest później postrzegany jako zakończona obniżka, tylko jako podwyżka ceny. A darmowy okres próbny subskrypcji ma tę niezwykłą właściwość, że po jego zakończeniu uważamy, że firma zabiera nam coś co jest nasze. Tak właśnie działa punkt odniesienia. Bardzo szybko przyzwyczajamy się do lepszej sytuacji i zaczynamy traktować ją jako stan normalny.

Teraz wyobraźcie sobie, że przez dwadzieścia kilka lat państwo pozwala wam co roku zapłacić trochę niższy podatek. Czasem oszczędzacie kilkaset złotych, czasem kilka tysięcy. Pieniądze trafiają na konto, mieszają się z pensją, finansują wakacje, rachunki, nowy telefon albo po prostu znikają gdzieś w bieżących wydatkach. Po kilku miesiącach mało kto pamięta, ile dokładnie wyniosła korzyść. Po kilku latach prawie nikt nie sumuje wszystkich ulg. Ale na końcu tej radosnej imprezy pojawia się rachunek do zapłacenia. I to wcale nie taki mały. Bo przez kilka dekad możemy uskładać całkiem niemałe pieniądze, więc uszczuplenie ich o 10 procent to jednak bolesna i poważna sprawa.

Wiecie już o czym piszę?

IKZE – Indywidualne Konta Zabezpieczenia Emerytalnego.

Wpłacacie na te konta pieniądze do określonego limitu rocznie, inwestujecie je, a wpłaconą kwotę możecie odliczyć od dochodu w rocznym zeznaniu podatkowym. Dzięki temu co roku płacicie niższy podatek. Dodatkowo zyski wypracowane na rachunku nie są pomniejszane o podatek Belki. Podobnie, jak odsetki od obligacji i dywidendy. Maleńki raj podatkowy.

Jednak państwo nie zrezygnowało z opodatkowania, tylko przesunęło je w czasie. Po ukończeniu 65 lat i spełnieniu warunku wpłat w co najmniej pięciu latach, można wypłacić pieniądze. I tu pojawia się niespodzianka, o której nie wiedział mój internetowy rozmówca. Od całej wypłacanej kwoty pobierany jest 10-procentowy podatek. Nie od zysków, tylko od wartości aktywów.

Trwa debata o OKI – Osobistych Kontach Inwestycyjnych. Ludzie liczą, czy warto, czy nie warto. Komu się opłaci i w ogóle. Toczą spory o konstrukcję podatku i to, że jednak owe 0,85% (na 2027) to wcale nie tak mało, bo to jednak podatek od aktywów. I że to nie jest do końca fair, bo czy tracisz czy zarabiasz, zapłacić musisz. Mam podejrzenie, że część osób uczestniczących w tej debacie ma jednocześnie rachunki IKZE, na które regularnie wpłaca pieniądze. Oburzają się na podatek liczony w ułamkach procenta, a nie widzą słonia na koncie IKZE. Pełnych 10 procent.

Masz milion złotych na rachunku IKZE. Nabyłeś uprawnienia do wypłaty. Gratulujemy. Oto twoje dziewięćset tysięcy.

Każdy, kto musiał zapłacić dowolny podatek, wie, że nie jest to przyjemna czynność. W przypadku inwestorów niby powinno być miło, bo podatek oznacza, że wcześniej coś zarobiliśmy. Ale ukłucie i tak pozostaje. A tutaj nie będzie to ukłucie, tylko solidne ugryzienie.

Nasze głowy dawno zapomniały już o wszystkich wcześniejszych ulgach, zwrotach, pomniejszeniach podatku i pieniądzach, które dzięki nim zostały w kieszeni. Część z nich wydaliśmy na wakacje, część na rachunki, a część rozpłynęła się bez śladu w codziennych wydatkach. Nie widzimy sumy korzyści z dwudziestu czy trzydziestu lat. Widzimy za to bardzo wyraźnie jedną kwotę, która właśnie znika z rachunku.

Liczy się tu i teraz. Miałem milion. Mam dziewięćset tysięcy. Ktoś zabrał mi sto.

Cholerne księgowanie mentalne. Czy ktoś może coś zrobić z tymi psychologami!

Tutaj mógłbym już zakończyć ten tekst. Ale wiem, że czytelnicy uwielbiają symulacje, wykresy i prognozy. Więc mam coś dla was. Tylko znów zrobię to po mojemu.

Bo wiecie, na pewno widzieliście już dziesiątki razy te wszystkie wyliczenia: jeśli będziesz co miesiąc odkładał określoną kwotę i zarabiał średniorocznie 8 procent, to po wielu latach będziesz cieszył się milionami. Czas i magia procentu składanego będą pracować na ciebie, podczas gdy ty będziesz leżał z nogami na stole.

Dlaczego akurat 8 procent? Bo to ostatni fetysz symulacji inwestycyjnych. Dekadę temu popularne było 5 procent, a dwie dekady temu można było bez większego wstydu wpisywać 12 albo 14. Założenia zmieniają się razem z tym, co akurat wydarzyło się na rynku, ale wykres zawsze wygląda podobnie. Łagodny początek, potem coraz bardziej stroma linia niemal pionowo rosnąca do nieba.

Nie będę zakładał żadnych ośmiu procent. Wezmę prawdziwy rynek. Prawdziwe miesięczne wartości indeksu WIG. Prawdziwe historyczne limity IKZE, a tam, gdzie IKZE jeszcze nie istniało, spróbuję je rozsądnie odtworzyć wstecz. Niech wam będzie, te osiem procent średniorocznie to jednak wyjdzie, tylko będzie szarpane przez wiatry koniunktury giełdowej.

Nasz bohater ma 39 lat. Zaczyna wpłacać pieniądze w 2000 roku. Co miesiąc przelewa na rachunek jedną dwunastą rocznego limitu i inwestuje wszystko w szeroki rynek akcji. Robi to przez 26 lat. Przechodzi przez pęknięcie bańki internetowej, kryzys finansowy, pandemię, wojny, inflację, hossy, bessy i wszystkie momenty, w których rynek miał już nigdy nie wzrosnąć albo już nigdy nie spaść.

Pewnie zakrzykniecie, że za późno! 39 lat! Za późno! Im wcześniej tym lepiej! Ale chciałem, wykorzystać realne dane. Jak najdłużej. No i zwrócę uwagę, że inwestuje 26 lat, a przecież to czas, w którym, jak mawiają zwolennicy inwestowania pasywnego: będzie bezpiecznie.

W 2026 roku kończy 65 lat. Może wypłacić pieniądze.

Krótkie podsumowanie. Przez wszystkie te lata wpłacił około 117 tysięcy złotych. Na rachunku ma niemal 300 tysięcy. Wygląda pięknie. Tyle że w dużej mierze jest to zasługa ostatniej hossy. Jeszcze kilka lat wcześniej wynik nie robił aż takiego wrażenia, a przez całe 26 lat wartość rachunku była średnio o około 58 procent wyższa od sumy dokonanych wpłat. Dużo, ale jednak znacznie mniej niż ponad 150 procent, które widzimy na końcu. Trzeba mieć szczęście i wiedzieć kiedy przejść na emeryturę!

Wróćmy do mniej przyjemnej części naszej układanki. W końcu chcemy wypłacić ciężko uskładane i zarobione pieniądze. Dwadzieścia dziewięć tysięcy siedemset czterdzieści dwa złote oddajmy fiskusowi. Należy mu się za naszą ciężką pracę. W zasadzie to chyba dobrze, że nie ma tam miliona. Na myśl o tym, że przy wypłacie miałby oddać sto tysięcy złotych, nawet mnie robi się trochę słabo, choć to tylko wymyślona postać.

Oczywiście należy pamiętać, o tym, że w krótkim terminie akcje podlegają wahaniom, a inwestowanie wiąże się z ryzykiem. Każdy inwestor powinien uwzględnić swój profil ryzyka, cele inwestycyjne, płynność portfela, odpowiednią dywersyfikację, korelację pomiędzy klasami aktywów, wpływ inflacji, podatków, kosztów transakcyjnych oraz możliwość okresowych obsunięć kapitału. Należy także pamiętać, że przeszłe wyniki nie gwarantują przyszłych stóp zwrotu, a podejmowane decyzje powinny uwzględniać indywidualną sytuację finansową inwestora.

Badania pokazują, że około 80% użytkowników internetu nie czyta tekstów słowo po słowie. Skanuje je. Przeciętnie dociera do nich około jednej czwartej wszystkich słów. To tylko ciekawostka. Przerywnik w tekście o inwestowaniu.

Ostatnie miesiące to ogromny wzrost zainteresowania nowymi technologiami Spółkami związanymi ze sztuczną inteligencją, półprzewodnikami, centrami danych, cyberbezpieczeństwem, energetyką dla AI oraz sektorem kosmicznym. Tam płyną dziś setki miliardów dolarów inwestycji, analitycy regularnie podnoszą prognozy wzrostu, a stopy zwrotu wręcz oszałamiają. W ciągu zaledwie pięciu lat inwestor, który kupił akcje NVIDIA zarobił 1200 procent, Palantir 445 procent, Coherent Corp 436 procent. Na tym tle wzrost samego indeksu S&P 500 o 75 procent wydaje się wręcz stratą.

Choć nadal pojawiają się wyceny sugerujące nieograniczone wręcz wzrosty, nie oznacza, to, że wymienione sektory będą rosły bez przerwy. Każdy inwestor powinien uwzględnić zmienność, możliwość występowania okresów podwyższonej niepewności, odpowiednią alokację aktywów, zrównoważenie ekspozycji sektorowej oraz własną tolerancję na ryzyko, ponieważ przyszłe zachowanie rynku zależy od wielu trudnych do przewidzenia czynników makroekonomicznych, geopolitycznych, monetarnych i psychologicznych.

Swoją drogą, skoro już tu jesteś – czy pamiętasz, jaki był tytuł tego tekstu? Większość ludzi nie pamięta tytułu po kilku minutach czytania. A wiesz, że aż 39% dorosłych Polaków ma poważne trudności z rozumieniem czytanego tekstu, co sprawia, że Polska znalazła się na jednym z ostatnich miejsc w Europie, znacznie poniżej średniej krajów OECD? Wiesz czemu pogrubiłem wartości?

Jeżeli ktoś pyta mnie, w co inwestować w drugiej połowie roku, zwracam uwagę przede wszystkim na spółki posiadające trwałą przewagę konkurencyjną, wysokie marże, dodatnie przepływy pieniężne oraz zdolność do zwiększania zysków szybciej od rynku. W praktyce często oznacza to największe spółki technologiczne, choć oczywiście nie należy zapominać o dywersyfikacji geograficznej i sektorowej.

Być może zauważyłeś, że dwa poprzednie akapity (z wyjątkiem tego o czytelnictwie) to pustosłowie bez treści. Tam w zasadzie nie ma żadnej istotnej wartości, ale gdyby przypadkiem okazało się za rok, że jakaś spółka była liderem wzrostów, to z dużym prawdopodobieństwem spełni powyższe warunki, więc będę mógł przypomnieć, ten fragment i napisać, że wiedziałem już o tym rok temu.

Należy pamiętać, że każda decyzja inwestycyjna powinna być poprzedzona analizą własnych potrzeb, oczekiwań, ograniczeń, doświadczenia, odporności psychicznej, możliwości ponoszenia strat, płynności finansowej, planów życiowych oraz indywidualnej tolerancji na niepewność. W szczególności należy zwrócić uwagę na wpływ zmienności rynku na podejmowane decyzje oraz możliwość wystąpienia okresowych spadków wartości portfela.

Kolejne pustosłowie. Już o wiele ciekawsze jest to, że kapibary potrafią przebywać pod wodą nawet 5 minut, osiągają masę ciała do 80 kilogramów i żyją średnio 8–10 lat. Nie ma to absolutnie żadnego związku z inwestowaniem, ale badania pokazują, że tekst zawierający konkretne liczby jest odbierany jako bardziej wiarygodny. Gdybyś przeczytał ten sam akapit bez liczb, prawdopodobnie uznałbyś go za mniej wartościowy. Nie musisz sprawdzać tych wartości. Uwierz mi na słowo.

Jeżeli dotarłeś do tego miejsca, gratulacje!

Właśnie przeczytałeś tekst, który tylko udawał, że jest o inwestowaniu. Ale był o tym, jak czytamy. A może raczej jak nie czytamy.

Jeżeli zapamiętałeś z niego przede wszystkim 10% rocznie, 1200% na NVIDII, sztuczną inteligencję i półprzewodniki, to zachowałeś się dokładnie tak, jak zachowuje się większość z nas. Przeskanowałeś tekst, wyłapałeś liczby, pogrubienia i słowa, które obiecywały zysk. Akapity o ryzyku potraktowałeś jak zbędny dodatek.

Tak działa ludzka uwaga. Nawet najbardziej rzetelny autor nie ma wpływu na to, co czytelnik zapamięta. A najczęściej zapamięta dokładnie to, co najbardziej chciał przeczytać. I nie wystarczy zapewniać, że mówi się o wszystkich aspektach inwestowania.

PS. Jeżeli naprawdę przeczytałeś tekst do końca, napisz w komentarzu tylko jedno słowo: kapibara.

Krótkie wprowadzenie.

Wiele lat temu wspólnie z profesorem Tomaszem Zaleśkiewiczem napisaliśmy książkę „Droga inwestora. Chciwość i strach na rynkach finansowych”. Była to rozmowa psychologa zajmującego się decyzjami inwestorów i aktywnego gracza giełdowego.

Postanowiliśmy pokazać typowy przebieg kariery wielu inwestorów – od wejścia na rynek, poprzez ekscytację pierwszymi zarobionymi pieniędzmi, aż po frustrację wynikającą z coraz większych strat i uświadomienia sobie, że to, co miało być łatwe, w rzeczywistości wymaga mnóstwa różnych kompetencji.

W naszym założeniu miała być to książka dla początkujących. Żeby ich uczulić na pewne kwestie, ostrzec, przygotować. Paradoksalnie jednak okazało się, że najbardziej doceniały ją osoby z pewnym doświadczeniem, bo odnajdywały w niej samych siebie. I doskonale rozumiały, o czym piszemy.

Obecna fala optymizmu na rynkach sprawiła, że postanowiłem wrócić do tamtych przemyśleń. Nie po to, żeby przepisywać książkę, ale żeby spróbować wyłuskać z niej to, co najważniejsze, i spojrzeć na to z perspektywy kolejnych lat, nowych rynków i nowych zjawisk. Także tych, których kilkanaście lat temu jeszcze nie było.

Dlatego przez całe wakacje, w każdą środę, będę publikował krótki tekst poświęcony jednemu z etapów drogi inwestora. W sumie jedenaście etapów.

Nie będą to fragmenty książki, lecz skondensowane przemyślenia wzbogacone o doświadczenia ostatnich lat, nowe zjawiska i nowe pokolenie inwestorów.

Zapraszam.

PS. Tak, wiem. „Śród” wygląda dziwnie. Nie mogłem się oprzeć.

Optymizm

A więc odkrywasz, że istnieje miejsce, w którym ludzie zarabiają pieniądze szybciej niż przez osiem godzin dziennie.

Przeglądasz rolki, scrollujesz dalej i co jakiś czas pojawia się ktoś, kto o tym opowiada. Najpierw je ignorujesz. Nie dajesz im nawet swoich trzech cennych sekund. Ale oni wracają. Jest ich coraz więcej. Na ekranie twojego smartfona pokazują, ile zarobili. I wyjaśniają, że to wcale nie jest trudne.

Patrzysz na nich, słuchasz wyjaśnień, widzisz te zielone liczby, procenty, stopy zwrotu i połknąłeś haczyk. Zaczynasz myśleć: przecież nie jestem gorszy.

A właściwie, skoro mam być szczery, jesteś pewnie trochę mądrzejszy.

Jeszcze do niedawna te wszystkie skróty - ETF, EBITDA, C/Z - nic ci nie mówiły, ale powoli stajesz się ekspertem. Z rolki na rolkę. Z każdym wpisem na X. Ba nawet wysłuchałeś już kilkunastominutowej analizy na Youtube, spółki która na pewno da zarobić. Potrafisz już podać polską i angielską wersję najważniejszych wskaźników. I zaczynasz rozumieć, że świat dookoła to nie tylko sklepy, stacje paliw i dostawcy energii. To spółki. Przedsiębiorstwa, których możesz być współwłaścicielem.

Czujesz to!? Za każdym razem, kiedy lejesz paliwo do baku i płacisz przy kasie, to w zasadzie płacisz sobie samemu, bo posiadasz te akcje. I powiedzmy sobie szczerze, czujesz się trochę jak prezes firmy, gdy namawiasz gościa przed tobą w kolejce, żeby jednak kupił sobie tego batona na podróż, choć kosztuje dwa razy drożej niż w markecie. On kupi, firma zyska, akcje będą drożeć, a ty zarobisz.

ZAROBISZ!

Pozostałe części

W gruncie rzeczy idea ta nie różniła się od rozwiązania, które kilkadziesiąt lat wcześniej wykorzystywał Munehisa Honma, legendarny japoński handlarz ryżem. Zdając sobie sprawę, że na rynku przewagę daje szybszy dostęp do informacji, stworzył własną sieć przekazywania wiadomości. Co około cztery kilometry na dachach domów rozstawiono ludzi, którzy o ustalonej porze dnia przekazywali sobie sygnały o cenach ryżu między Sakatą a oddaloną o blisko 600 kilometrów Osaką. Sieć Honmy potrzebowała całego dnia, aby przesłać informacje o cenach ryżu z Sakaty do Osaki. Telegraf Chappe’a skrócił podobny proces do zaledwie kilkunastu minut. A później już poszło, gołębie pocztowe, sieci telegraficzne, kabel transatlantycki, fale radiowe, światłowody.

Wróćmy do rynków finansowych. Honma swój system wykorzystywał do spekulacji na giełdzie. Z telegrafem Chappa sprawa była bardziej skomplikowana, bo Napoleon Bonaparte nie zgodził się, żeby system był wykorzystywany komercyjnie do przekazywania informacji handlowych czy o cenach towarów. Oczywiście rynek znalazł rozwiązanie. Kilkadziesiąt lat później dwaj przedsiębiorcy przekupili operatora telegrafu. Wysyłali informacje z celowo przygotowanym błędem, żeby było wiadomo czy ceny obligacji w Paryżu wzrosły czy spadły.

Ta pogoń za przewagą trwa cały czas. Dziś centra danych firm inwestycyjnych stoją możliwie najbliżej serwerów giełd, światłowody prowadzi się najkrótszą trasą, a opóźnienia mierzy się w mikro- i nanosekundach. Nadal jednak trwa ten sam wyścig, o to, kto pierwszy zobaczy zmianę, kto pierwszy ją zinterpretuje i kto pierwszy zdąży zareagować. Czasem przewagę daje rzeczywiście szybsza informacja. Czasem wystarczy przekonać innych, że coś się właśnie wydarzyło. Każdy, kto obserwował arkusz zleceń, widział przecież oferty, które pojawiały się tylko po to, by stworzyć wrażenie ogromnego popytu lub podaży, po czym znikały, gdy nie wywołały oczekiwanej reakcji rynku.

Zapraszam na speculatio.pl, gdzie na gorąco wrażenia po lekturze książki „Flash Crash” Liama Vaughana. Świetnej opowieści o tym, jak wielowiekowy wyścig o przewagę informacyjną przeniósł się do świata komputerów, algorytmów i mikrosekund. O manipulacjach, geniuszach, systemie i walce z nim. Historii, w której w pewnym stopniu część z nas brała udział – gdy w ciągu kilkudziesięciu minut amerykański rynek akcji stracił na moment około biliona dolarów wartości, kontrakty na S&P 500 spadły o około 5%, a notowania części spółek na chwilę osunęły się do jednego centa, by po kilku minutach wrócić niemal do poprzednich poziomów.

[foto: źródło]

Mam na myśli to, że w warunkach niepewności, przy podejmowaniu decyzji, w wyniku których możemy zarobić albo stracić pieniądze, budzą się w nas demony. Jeśli nie słyszeliście jeszcze o Kahnemanie i Tverskym (czy to w ogóle możliwe?), to specjalnie wykorzystałem w poprzednim zdaniu słowa z ich najsłynniejszej pracy, “Wnioskowanie w warunkach niepewności: heurystyki i błędy poznawcze”, bo to właśnie wtedy, w 1974 roku, dwóch psychologów z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie postanowiło nieco zburzyć dobry nastrój ekonomistów, którzy w ogromnym zadufaniu uznawali, że zachowanie człowieka jest logiczne i racjonalne.

A my dawaliśmy się temu uwieść, bo przecież chcemy w to wierzyć. „Ja?! – no jasne, że jestem racjonalny!”.

A na rynku finansowym wiara we własną racjonalność ma szczególną tendencję do pojawiania się podczas rynku byka.

Przy okazji obecnej hossy i euforii związanej z łatwo przychodzącymi pieniędzmi, próbuję nieco tonować nastroje nowych inwestorów. Takich, którzy dali się omamić pewnemu złudzeniu. Chodzi o opowieść, że w długim terminie akcje średniorocznie rosną o 8% (lub ile tam wynika ze statystyk za wybrany okres) i wystarczy poczekać odpowiednio długo, żeby NA PEWNO zarobić. Owo odpowiednio długo, to 10, 15, 30 lat.

Jestem na tym rynku 30 lat przeżyłem kilka okresów rynku niedźwiedzia, bardzo zniechęcającej stagnacji i widziałem to już niejeden raz. Wielki optymizm kończący się wielką frustracją. Bo w tych opowieściach wyznawców kościoła pasywnego inwestowania, nie istnieje ryzyko. To znaczy istnieje, ale w deklaracjach, bez zrozumienia czym faktycznie jest patrzenie drugi, albo trzeci rok, jak nasz portfel skurczył się o 40 procent i nie widać końca.

I przyszło mi do głowy ostatnio, że słynne „nieznane nieznane”, o którym w 2002 mówił Donald Rumsfeld, wówczas sekretarz obrony USA, można potraktować z nieco innej perspektywy.

Co takiego powiedział Rumsfeld?

„Są rzeczy, o których wiemy, że je wiemy.

Są też rzeczy, o których wiemy, że ich nie wiemy.

Ale są również rzeczy, o których nie wiemy, że ich nie wiemy.”

Choć te słowa zostały bardzo szybko przejęte przez ludzi zajmujących się ryzykiem, zresztą jest to niemal tożsame z tym co napisał Richard Bookstaber w książce „Jak stworzyliśmy demona” z 2007 roku:

Niezależnie od rozmiarów zespołu można tylko analizować modele ryzyka i płodzić raporty o kwestiach, które umiemy zidentyfikować i zmierzyć.. […] Prawdziwym ryzykiem jest to, którego nawet nie dostrzegasz.

I choć obaj mieli na myśli ryzyka płynące ze świata zewnętrznego, to ja, myśląc o tych wszystkich nowych inwestorach niedostrzegających ryzyka w pasywnym inwestowaniu, pomyślałem sobie, że dla nich „nieznanym nieznanym” są wszystkie emocje związane z reakcjami na straty.

Większość z nich wyobraża sobie ryzyko jako jeszcze jeden tymczasowy spadek na rynku. Znacznie rzadziej zastanawia się nad tym, jak sami zareagują, gdy ono nastąpi i będzie inne. Dłuższe, gwałtowniejsze, wyniszczające. I dlatego od lat powtarzam, że na rynku można nie zarobić pieniędzy, ale niemal na pewno można dowiedzieć się o sobie czegoś, czego wcześniej nawet nie podejrzewaliśmy.

A potem moment, w którym okazuje się, że strata to nie jest punkcik na wykresie, tylko bardzo konkretne doświadczenie fizyczne. Napięcie w ciele, ściśnięty żołądek, przyspieszony puls, problem ze snem.

Dla mózgu strata finansowa uruchamia mechanizmy podobne do tych, które pojawiają się przy bólu i zagrożeniu. Do gry wchodzi ciało migdałowate, ta część mózgu, która odpowiada między innymi za wykrywanie zagrożeń i reakcję strachu. A kiedy mózg uznaje, że dzieje się coś groźnego, robi to, do czego został zaprojektowany: każe uciekać, walczyć albo zastygnąć.

A do tego dochodzi jeszcze jedna z najlepiej opisanych asymetrii: straty bolą bardziej, niż zyski cieszą. Sto złotych straty nie jest psychologicznym przeciwieństwem stu złotych zysku. Jest czymś większym, cięższym, bardziej lepkim.

I właśnie tego nowy inwestor zwykle nie wie. Nie wie, jak będzie się czuł, gdy spadek przestanie być historycznym przykładem, a stanie się jego własnym doświadczeniem. Z obserwatora stanie się częścią chaosu, który pojawia się w chwilach wielkich krachów.

Wielu inwestorów, dopóki nie znajdzie się w oku cyklonu, zupełnie nie rozumie, że w zarządzaniu ryzykiem nie chodzi tylko o rynek. Chodzi także, a może przede wszystkim, o zarządzanie własnymi emocjami. O takie ułożenie procesu, żeby nie produkować sobie niepotrzebnych niespodzianek, nie doprowadzać do przeciążenia poznawczego i nie podejmować najważniejszych decyzji dokładnie wtedy, gdy mózg najmniej nadaje się do ich podejmowania.

I właśnie tego nowy inwestor zwykle nie wie. Nie wie, jak będzie się czuł, gdy spadek przestanie być historyczną symulacją, a stanie się jego własnym doświadczeniem. Z obserwatora stanie się częścią tego chaosu, który pojawia się w chwilach wielkich krachów.

Znalazłem ostatnio taką myśl Waltera Deemera:

Giełda zrobi wszystko, co w jej mocy, aby zawstydzić jak największą liczbę osób w możliwie największym stopniu.

Ale może jeszcze lepiej ujął to lord Farquaad ze „Shreka”:

Niektórzy z was mogą zginąć, ale jest to poświęcenie, na które jestem gotów.

Przyznaję, że czasami sam chciałbym móc powiedzieć coś podobnego nowym inwestorom. Bo część z nich rzeczywiście przeżyje swoją pierwszą bessę, pierwszy krach albo pierwszy wieloletni okres stagnacji. I wyjdzie z tego doświadczenia znacznie mądrzejsza. Dowie się o sobie rzeczy, których wcześniej nie wiedziała. Ale będą też tacy, którzy odkryją, że ich deklarowana tolerancja ryzyka miała niewiele wspólnego z rzeczywistością. Że łatwo było mówić o długim terminie, kiedy rynek rósł. Znacznie trudniej patrzeć miesiącami na topniejący portfel i nie wiedzieć, kiedy ten proces się skończy. A później ci, którzy przetrwali, będą ostrzegać kolejnych nowicjuszy. I jak zwykle niewielu będzie chciało ich słuchać, Bo przecież każdy nowy inwestor jest przekonany, że jest racjonalny. A jego własne „nieznane nieznane” dotyczą kogoś innego, a tym razem jest na pewno inaczej.

Na jednym z kursów, który prowadzę na uniwersytecie Columbia, nazywanym przez studentów „Byki i niedźwiedzie”, wymagam od nich, by każdy znalazł jakiś znaczący ruch na historycznych rynkach. Nie ma znaczenia, jaki to rynek ani czy był to wzrost, czy spadek. Ich zadaniem jest odpowiedzieć na pytanie, czy na podstawie informacji dostępnych w tamtym czasie można było przewidzieć nadchodzący ruch. Gdy ceny gumy wynosiły 2 centy, ludzie pytali: „Jakim sposobem guma miałaby zdrożeć?”. A jednak jej cena wzrosła dwunastokrotnie. Ktoś to wcześniej dostrzegł. Zawsze pytam studentów: „Co wy widzielibyście wtedy?”. Odpowiadają, że było wiadomo, iż nadejdą wzrosty, bo zbliżała się wojna. Wtedy pytam: skąd mielibyście wiedzieć, że zbliża się wojna? Te zajęcia pozwalają im spojrzeć na światowe rynki z historycznej perspektywy i zrozumieć, jak łatwo jest przeceniać wiedzę, którą rzekomo mieli uczestnicy rynku w przeszłości.

James B. Rogers, Jr. „Czarodzieje rynku”

To jeden z bardziej inspirujących i dających do myślenia fragmentów rozmowy, jaką przeprowadził Jack Schwager z Jimem Rogersem. Dotyka bardzo ważnej kwestii związanej z tym, w jaki sposób oceniamy, pamiętamy i analizujemy rzeczywistość. Wielu komentatorów i analityków giełdowych ma tendencję przy ocenie bieżących sytuacji na rynkach odpowiadać „tym razem jest inaczej, bo…” i tu pada cały zestaw logicznych argumentów.

Niestety budowane są one na błędzie o którym wspomina Rogers – dziś wiemy, co zdarzyło się kiedyś. Lecz gdy „kiedyś” trwało, to zupełnie nie wiedzieliśmy, co wydarzy się później i w jaki sposób. Błąd wiedzy po fakcie to jeden z błędów poznawczych, który właśnie w tych sytuacjach ma zastosowanie. Naturalnie świat jest złożony, więc na naszą ocenę dawnych zdarzeń wpływają jeszcze inne pułapki poznawcze: wybiórcza pamięć, fałszywe wspomnienia oraz heurystyka dostępności, czyli zapamiętywanie wydarzeń szczególnie wyrazistych. Możemy dorzucić do tego zestawu jeszcze błąd narracji, czyli naszą skłonność do układania chaotycznych, niepełnych i często przypadkowych zdarzeń w spójną opowieść. Po latach wszystko zaczyna wyglądać logicznie. Jedno wydarzenie prowadzi do drugiego, a sygnały krachów wydają się oczywiste.

Cały ten zestaw ułomności w naszym ludzki rozumowaniu i postrzeganiu rzeczywistości sprawia, że jeśli nie sięgniemy do danych dostępnych WYŁĄCZNIE w okresie, który chcemy ocenić, czy wykorzystać do porównań, bardzo łatwo wpadniemy w pułapkę tworzenia historii, która nigdy nie istniała. Jeżeli więc chcemy uczciwie odpowiedzieć na pytanie, czy obecna sytuacja przypomina rok 1929, 2000 czy 2007, czy może jednak się różni musimy najpierw odrzucić wszystko, co wydarzyło się później. Dopiero wtedy możemy spróbować spojrzeć na świat oczami ludzi żyjących w tamtym momencie.

Być może to mój własny błąd poznawczy, ale ja stojąc w opozycji do „tym razem jest inaczej”, częściej zauważam „o rany, to już było”. Tak było, gdy czytałem po raz pierwszy “Wspomnienia gracza giełdowego”, Edwina Lefèvre. Trwała hossa internetowa i ogólna euforia, a ja podnosiłem z zadziwieniem brwi, gdy czytałem opowieść o bańkach i spekulacjach w książce z 1923 roku. Podobnie lektura powieści Emila Zoli „Pieniądz”, czyli zbeletryzowany opis spekulacyjnej manii na giełdzie paryskiej w połowie XIX wieku. Skoro jesteśmy przy Zoli, jego inna powieść “Wszystko dla Pań”, pokazująca kulisy powstania pierwszej galerii handlowej w Paryżu również w XIX wieku, przynosiła dziesiątki skojarzeń z tym, że tak właśnie się działo gdy centra handlowe powstawały w Polsce pod koniec lat 90.

W każdym razie, próbując oceniać, co dzieje się na rynkach, nie szukam różnic, żeby umacniać się we własnych przekonaniach i ocenach oraz mówić, że „tym razem jest inaczej”. Przeciwnie, staram się najpierw znaleźć podobieństwa, bo to one pozwalają zadać znacznie ciekawsze pytanie: skoro coś podobnego działo się już wcześniej, to jak wtedy wyglądała droga od euforii do rozczarowania?

Nie oznacza to oczywiście, że historia się powtarza w identyczny sposób. Nie powtarzają się spółki, technologie, stopy procentowe, banki centralne, regulacje ani zestaw uczestników rynku. Powtarza się jednak ludzka skłonność do wiary, że tym razem znaleźliśmy uzasadnienie, którego wcześniej nie było.

Aswath Damodaran, jeden z najwybitniejszych specjalistów od wyceny spółek, jest dla mnie przykładem tego, jak powinna wyglądać dobra wycena i opowieść, która ją uzasadnia. Nie chodzi wyłącznie o zachwyt nad znalezioną perełką ani o żonglowanie liczbami, faktami i wizjami. Chodzi również o sceptycyzm. O gotowość przyjęcia, że nasza wycena może być błędna, bo źle dobraliśmy założenia albo rzeczywistość zaczęła zmieniać się inaczej, niż oczekiwaliśmy. A skoro tak, trzeba umieć postawić również scenariusze negatywne.

[…] po to wyceniam spółki, aby znajdować pomyłki i błędy rynku. Problem polega na tym, że każdą dużą rozbieżność można wytłumaczyć na cztery sposoby. Po pierwsze, ty masz rację a rynek się myli. Po drugie, rynek ma rację, a ty się mylisz. Trzecia możliwość jest taka, że ty się mylisz, ale rynek również się myli ponieważ wartość wewnętrzna spółki jest nie do ustalenia. Czwarta możliwość przewiduje, że pojawiły się rozbieżności w procesach wyceny spółki w poszukiwaniu jej wartości oraz ustalania jej ceny. W tej sytuacji rynek określa cenę spółki, a ty określasz jej wartość. Pierwsze wyjaśnienie stanowi przejaw pychy i nadmiernej pewności siebie, drugie zaś świadczy o tym, że wywieszasz białą flagę i kapitulujesz przed rynkiem. Ja zaczynam od trzeciego wyjaśnienie, ponieważ wymaga ono zaakceptowania, że gdzieś mylę się w mojej opowieści, a więc oszacowana wartość też jest błędna.

Aswath Damodaran. “Wycena firmy. Storytelling i liczby”

Jeśli jesteś analitykiem powinieneś brać pod uwagę, że się mylisz. Jeśli jesteś gwiazdą internetu, grasz w grę, w której wykazujesz wszystkim dookoła, że jako jeden z nielicznych naprawdę rozumiesz współczesność. Gdzieś tam na X próbowałem wejść w polemikę z Piotrem Cymcykiem, który – w moim przekonaniu – dość wybiórczo podszedł do oceny bańki internetowej z końca XX wieku, pisząc, że różnica między obecną sytuacją na rynkach, a tamtą polega na tym, że „wtedy płacono za same obietnice, a dziś kontrakty i kasa jest na starcie.”

Wrzuciłem w próbie dyskusji z nim, fragmenty kilku artykułów z lat 1998-2000, żeby pokazać, że również wówczas były i kontrakty i kasa, i że nie wszystkie biznesy były wydmuszkami z nazwą .com, która rosła z przesadzonymi wycenami. Jak to na X, nie było odpowiedzi na argumenty, tylko próba obśmiewania. Banalne chwyty polemiczne. Niestety dość nudne, żeby dawać się wciągać i wbijać różnego rodzaju szpileczki. Postanowiłem jednak wykorzystać owo doświadczenie i zgodnie z radą Rogersa, zacytowaną na początku, przygotować dla potrzeb edukacyjnych coś w rodzaju analizy spółki Cisco, na podstawie informacji, które wówczas były dostępne. Jeszcze przed tym zanim rynki się zawaliły.

Tu ważna uwaga, a może ostrzeżenie. Zdarzało mi się już pisać teksty naśladujące różnego rodzaju maniery i style; w przeszłości pewnie zrobiłbym to sam. Tym razem wykorzystałem do tego AI. Chodziło o to, by naśladować styl tekstu Piotra Cymcyka na jego stronie www, w którym opowiada, dlaczego dzisiejsza hossa AI i jej gwiazdy różnią się od gwiazd z 1999 roku: Cisco, Cieny i Nokii. Najciekawszy wydaje mi się przykład Cisco. Nie dlatego, że wiemy dziś, jak potoczyły się losy tej spółki, ale dlatego, że na przełomie 1999 i 2000 roku była jedną z najważniejszych firm świata. Spróbujmy więc na chwilę zapomnieć o wszystkim, co wydarzyło się później.

OPOWIEŚĆ O CISCO W 1999 ROKU

Cisco: firma, która buduje kręgosłup nowej gospodarki

Wielu inwestorów wciąż patrzy na Internet jak na zbiór stron, sklepów i portali. To błąd. Prawdziwa rewolucja nie dzieje się na ekranie przeglądarki, tylko pod spodem – w routerach, przełącznikach, światłowodach i centrach danych. A jeśli Internet ma stać się podstawową infrastrukturą gospodarki, ktoś musi tę infrastrukturę zbudować.

Tym kimś jest Cisco.

Spółka nie sprzedaje obietnicy. Sprzedaje sprzęt, bez którego ta obietnica nie działa. Routery Cisco obsługują ogromną część ruchu internetowego, a sama firma określa się jako światowy lider sieci dla Internetu. To nie jest kolejny portal z modnym adresem „.com”. To dostawca łopat i kilofów dla cyfrowej gorączki złota.

Skala wzrostu już dziś jest imponująca. W roku fiskalnym 1999 przychody Cisco wzrosły o 43%, do 12,15 mld dolarów, a rzeczywisty zysk netto wyniósł 2,10 mld dolarów. W pierwszym kwartale kolejnego roku fiskalnego sprzedaż rosła już o 49% rok do roku. To pokazuje, że popyt nie jest teoretyczny. Firmy, operatorzy telekomunikacyjni i dostawcy Internetu naprawdę kupują infrastrukturę.

Dlaczego? Bo Internet zaczyna dusić się od własnego sukcesu.

Ruch w sieci rośnie w tempie, które jeszcze kilka lat temu wydawało się niemożliwe. W debacie publicznej coraz częściej powtarza się, że ruch internetowy podwaja się co około 100 dni. Być może liczba ta okaże się kiedyś przesadzona, ale kierunek jest oczywisty. Coraz więcej danych, coraz więcej użytkowników, coraz więcej usług przenosi się do sieci.

Potwierdzają to również liczby dotyczące całej gospodarki internetowej. Według badań University Of Texas przygotowanych przy wsparciu Cisco tzw. Internet Economy osiągnęła już wartość ponad 500 miliardów dolarów i rośnie w tempie 68% rocznie. Handel elektroniczny rozwija się jeszcze szybciej – o 127% rocznie. Dla inwestorów są to twarde dowody, że Internet nie jest chwilową modą, lecz nowym sektorem gospodarki.

Cisco już przygotowuje się na ten świat. Firma rozwija routery gigabitowe i terabitowe, a jej produkty mają obsługiwać sieci, w których dane, głos i obraz przestają być osobnymi światami. To właśnie ta konwergencja jest sednem nowej gospodarki internetowej, o której mówi John Chambers. Jedna sieć dla wszystkiego: biznesu, komunikacji, rozrywki, edukacji i handlu.

Widać to również po partnerstwach.

Qwest buduje jedną z najbardziej zaawansowanych sieci IP w Stanach Zjednoczonych z wykorzystaniem routerów Cisco 12012. IBM, dotychczas konkurent w świecie sieci korporacyjnych, zawiera z Cisco globalny sojusz technologiczny o wartości około 2 miliardów dolarów. To nie jest symboliczna współpraca. To sygnał, że nawet najwięksi gracze starej gospodarki informatycznej uznają architekturę internetową za przyszłość całej branży.

Cisco nie ogranicza się przy tym do organicznego wzrostu. Spółka przejmuje technologie, których będzie potrzebowała nowa infrastruktura. Zakup firmy Cerent za blisko 7 miliardów dolarów należy do największych transakcji w całym sektorze technologicznym. Zarząd uważa, że przyszłość należy do sieci optycznych, a światłowody staną się autostradami Internetu. Jeśli tak się stanie, Cisco chce kontrolować nie tylko skrzyżowania tych autostrad, ale również ruch, który będzie po nich płynął.

To właśnie dlatego obecna wycena Cisco może wydawać się wysoka tylko komuś, kto patrzy na spółkę jak na producenta sprzętu komputerowego. Cisco nie jest już zwykłym producentem routerów. Cisco jest warstwą infrastrukturalną nowej gospodarki.

Internet zmieni handel, media, edukację, finanse i administrację. Ale żadna z tych zmian nie wydarzy się bez przepustowości, niezawodności i inteligentnych sieci. Jeśli świat ma przejść do gospodarki internetowej, Cisco będzie jednym z głównych beneficjentów tej transformacji.

Największe ryzyko?

Że inwestorzy wciąż nie doceniają skali tej zmiany.

Wiarygodne?

Trzeba było choć trochę uczestniczyć w tamtej euforii, a nie znać ją wyłącznie z zapadających w pamięć opowieści o przepalających kasę portalach. Sam pisałem wówczas felieton o śmieciowej spółce notowanej na NASDAQ, która zmieniła nazwę na J-net i ogłosiła, że jej nowym celem biznesowym będzie „poszukiwanie nowej niszy w internecie”. Cena jej akcji wystrzeliła w kosmos. A w Polsce? Do dziś mam zachowany raport wyceny akcji Softbanku przygotowany w marcu 2000 przez DM Pekao SA. Wspaniały artefakt z tamtych czasów. Wystarczyło napisać, że w ówczesnych warunkach należy dołączać Softbank do firm stanowiących dla inwestorów atrakcyjną ekspozycję na Internet, a wycena przychodów internetowego domu maklerskiego, który Softbank miał stworzyć, była bardziej niż optymistyczna. Sceptykom zarzucano, że nie wierzą w nowy biznes.

Ale to była już końcówka tej euforii, za którą później wystawiono rachunek. Być może dziś jest zupełnie inaczej, także z tymi wzrostami po kilkadziesiąt procent w ciągu jednej sesji. Warto jednak pamiętać, że klienci Cisco nie kupowali routerów dla ozdoby. Kupowali je dlatego, że sieć naprawdę rosła, przepustowość naprawdę była potrzebna, a inwestycje naprawdę dało się uzasadnić biznesowo. A mimo to cena akcji spadła od szczytu o 88% w ciągu kolejnych dwóch lat. Sprzęt Cisco wciąż był potrzebny, internet wciąż rósł, a sama spółka przetrwała i dalej zarabiała miliardy. Tyle że inwestorzy obrazili się na jej akcje na kilkanaście lat, bo można mieć rację co do przyszłości i jednocześnie przepłacić za akcje.

Wisienka na Cisco

Cytaty z artykułu Time, “Do You Know Cisco?”, styczeń 2000

„routery okazały się niezbędną ciężką artylerią cyfrowej rewolucji”

„w miarę jak rośnie zapotrzebowanie na przepustowość, a ruch internetowy podwaja się co 100 dni…”

„Cisco zbudowało dominującą pozycję rynkową w kluczowej gałęzi przemysłu technologicznego”.

„Jesteśmy dokładnie w miejscu, w którym chcemy być.” (J. Chambers)

„W świecie podłączonym do sieci, który dopiero uczy się chodzić, Cisco stało się największym producentem butów na planecie.”

Cytaty z artykułu The Wired, “The Next Net”, kwiecień 1999

„Przy ruchu internetowym podwajającym się co 100 dni dane odpowiadają już za blisko połowę całego ruchu telekomunikacyjnego.”

„To dopiero początek.”

„W ciągu najbliższych pięciu lat dane będą odpowiadały za około 70 procent całego ruchu telekomunikacyjnego.”

„Zapewnienie każdemu szybkiego dostępu do sieci, w dowolnym miejscu i czasie, będzie wymagało rozbudowy całej istniejącej infrastruktury danych.”

„Cisco kontroluje około 30 procent rynku sprzętu do transmisji danych oraz około 80 procent kluczowego segmentu routerów.”

„Naszym celem jest stać się największą firmą komputerową w historii pod względem wpływu na sposób, w jaki ludzie pracują, żyją, bawią się i uczą.”

„Przejście z sieci głosowych na sieci danych może zwiększyć skalę Cisco nawet pięciokrotnie.”

„Świat zmienia się tak szybko, że mamy problem z nadążeniem za naszymi klientami.”

„Pięć lat temu zaczęliśmy projektować całkowicie nową sieć. Taką, która miałaby obsługiwać głos, ale również każdy rodzaj danych, jaki pojawi się w przyszłości.”

„Najważniejsze jest umieć rozpoznać technologie, które będą miały znaczenie w przyszłości, i przejąć je odpowiednio wcześnie.”

„Przychody Cisco wzrosły o 40 procent rok do roku. Był to trzydziesty szósty kolejny kwartał wzrostu przychodów i zysków.”

„W ciągu najbliższych pięciu lat na nowy sprzęt telekomunikacyjny zostanie wydane więcej pieniędzy niż wynosi wartość całego sprzętu działającego obecnie.”

„To fala inwestycji o wartości co najmniej 500 miliardów dolarów, która właśnie nadchodzi.”

„Cisco wyprzedza naszych tradycyjnych dostawców sprzętu o co najmniej jedną lub dwie generacje produktów.”

„Przyszłość należy do sieci, które połączą głos, dane, obraz i dźwięk w jednej infrastrukturze.”

„Cisco jest gotowe skorzystać na tej zmianie bardziej niż jakakolwiek inna firma.”