Sokakta yavru bir kediye rastladınız, arabanın altına sinmiş ağlıyor belli ki acı içinde kıvranıyor. Çok da yoğun bir güne henüz başlamak üzeresiniz, onu orada bırakmak ya da bırakmamak; ne yapardınız? Neresinden bakarsanız bakın bu soru eninde sonunda felsefenin konusu etiğe, iyilik ya da kötülük problemine dönüşür. Bazılarımız acı içinde kıvranan her gördüğümüz kediyi iyileştirmek ister, işlerini erteler düşündüğü gereğini yapar: İyilik elçileridir onlar. Bazıları da birileri görür halleder diye düşünüp yoluna devam eder. Bu onları kötü mü yapar peki? Her şeyi ikiye bölmeye alışmış bizler için birini iyi diğerini kötü olarak yaftalamak kolaydır. Antik Yunan filozofu Arkhesilas der ki ‘Bütün iyilikler diretmekten, dediğinden dönmeyip dosdoğru gitmekten; bütün kötülükler de kadere boyun eğip her şeyi oluruna bırakmaktan gelir.’

İyiliğe bakışımız zaman içinde değişmiş: Antik Yunan filozofları iyiliğe kendi mutluluğumuza giden bir yol olarak bakmışlar. Stoacı kral filozof Marcus Aureilus iyilik yapmayı insanlığın en büyük hazzı olarak yorumlamış. Seneca’ya göre ise iyilik görev olmanın dışında bir mutluluk kaynağı. Ona göre hiç kimse her şeyi kendi amaçlarına göre devşirerek iyi ve mutlu yaşayamaz. Kendiniz için yaşamak istiyorsanız başkası için yaşamalısınız.

İngilizce iyilik anlamına gelen kindness kelimesinin özgün anlamı yakınlık ve benzerlik iken bu kelime zaman içinde acılara ortak olmak, merhamet, şefkat, empati, yardımseverlik gibi pek çok değişik anlamda kullanılan duygulara denk bir anlam kazanmış.[1] Antik dönem insanı iyiliği mutluluğa neşeye ve hazza endekslemişken ibrani dinlerin doğuşuyla birlikte neyin ahlaklı olup olmadığının belirlenmesiyle iyiliğin çerçevesi değişmiş: Kendini unut öbürünü sev mottosu baş tacı edilmiş, yanağına bir tokat atarlarsa diğerini çevir diyerek ideal oluşturulmuş. Geriye kalansa başımıza gelen olayları çilekeş bir tutumla karşılamak olmuş ibrani dinlere göre.

19. yüzyıl itibariyle bir şeylerin değiştiği açık. Kapitalist sistem herkesi kıyas ve rekabet içine sokmayı başardıktan sonra gerçekten insan insanın kurdu oldu. Din kitaplarının ahlaki güzellemeleri bile kulak arkası edilip bencil arzular ön plana geçti. İyilik, hastalıklı özgecilikten çıkıp bencilliğin ötesine geçti. Hatta artık yeni doğrularımız arasında başkalarının acılarını, kederlerini o derece hissetmenin bizi gerilere düşüreceğini düşünüp ve iyiliği rasyonelce ele alıp güya akıllıca bir hesap yapıyoruz. Peki neden mutlu ve neşeli hissetmiyoruz?

İyilik hastalığına tutulanların, her halükarda çaresiz olana yardım edenlerin de mutlu olduğunu düşünmek pek doğru sayılmaz. İçlerindeki boşluğu böyle doldurmaya çalışanlar, annelerinden alamadıklarını başkalarına boşaltanlar onlar ve onlar da zorda. İyiliğin gücüne inanmakta zorluk çektiğimiz günlerden geçiyoruz. Kötülük kazanıyorsa neden iyi olalım?

Nietzche’nin iyisi bizim tasvirlerimizin çok dışında ve ezber bozuyor. İyiyi güçle, sağlıkla ve yaratıcılıkla eşdeğer kılan filozof kötülüğü ezilenlerin tek yolu olarak görür. Kötüyü kölelikle, özgür olmayan insanın tek seçimi olarak ortaya koyar. Güçlü ve yaratıcı insanlar iyiyi ortaya koyarken kötü insanlar acıyarak alçakgönüllü davranarak itaat ederler. O zaman iyilik hastalığına tutulanlar, her an acınacak ve merhamet eden bir şey bulanlar kötünün ta kendisidir.

İyilik ve kötülük problemi insanın kültürel ve düşünsel tarihiyle birlikte sürekli kılık değiştirmiş. Kocaman bir problem olarak duruyor karşımızda. Çözemiyor içinde kayboluyoruz. Belki doğa gibi olabilmek lazım; sözlüğünde ne iyi var ne de kötü!

[1] İyilik Üzerine, Adam Philips, Ayrıntı Yayınevi, 2022, s. 12.

Bir ilişkiye başlamak için doğru insanı bulmak yetmez, doğru zamanda karşılaşmak gerekir. Partnerimizle tanıştığımızda yaşamımızda neler olduğu sorusunun cevabı önemlidir. Belki acı kaybımız sonrasında ilişkiye başlamış olabiliriz belki de uzun zaman yalnızlık döneminden sonra artık ilişkiye hazır olduğumuzu düşünürüz. Uzun süreli bir ilişkiden çıkmış kişinin yeni bir romansa yelken açması pek de doğru görülmez. Çünkü travmatik yaşantılardan sonra ilişkiye tutunmaya meylimiz daha fazladır. Aynı şekilde yalnızlıktan korkan kişinin ilişkiye paldır küldür girmesi de sağlıksız bir girişimdir. Öyle ya da böyle diyelim ki bir ilişkiye girdik mi saat, tanışıklık anından itibaren çalışmaya başlar. Akrep yelkovan misali döner ve bizi gece ve gündüzle karşılaştırır. Gün ışığında yaşanan aşkın gecenin köründe yaşanandan farkı olacaktır. Bazen ilişkimiz en ufak bir esintide savrulurken bazen bir köknar gibi sağlamdır, engin denizlere açılmıştır, pruvası sevgidir.

Jung, Symbols of Transformation adlı eserinde insan yaşamındaki psikolojik hareketi Güneş’in günlük yolculuğuyla karşılaştırır. Güneş sabah yükselir, öğle vakti doruğa ulaşır, sonra batıya doğru ilerleyerek karanlığa girer ve sonra yeniden doğuyor. Güneşin ritmi bir arketipsel model olarak değişimi ve dönüşümü işaret eder. Yıl içerisindeki dört mevsimde koşulları değiştiren Güneş, yazdan kışa, sonbahardan ilkbahara hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağını söyler. Ve değişimin kaçınılmaz olduğunu anlatır: İlişki de bundan nasibini alır. Güneş’in doruğa çıktığı zamanlarda her şey görünür hale gelirken, dipteyken kendi kendiyle kalmak zorundadır.

İlişkinin ilk bir yılı gidişatı açısından belirleyicidir. İlişkinin mevsim geçişleri vardır tıpkı doğadaki belirgin değişim gibi; ilk 3., 6., 9. ve 12. ayları kritik aylardır, bu aylarda çatışmalar yüzeye çıkar. İlk baş-ta her şey güllük gülistanlıktır. Birbirini keşfe çıkan aşıklar yepyeni bir ülkeye doğru seyahat eden yolcular gibidir. Bilmedikleri yollardan geçerken, etrafa ilk kez bakmanın ve oradakileri anlamlandırmanın keyfini sürerler. Yeni şeylerle tanışma, çatışmaların sümen altı edilmesine neden olur. Üçüncü ayda, ilişkide bir kıpırdanma başlar. İstekler çakışır, iki kişi farklı istikametlere gitmek isteyen iki yolcu gibidirler, ya uzlaşırlar ve aynı şehre gitmeye karar verirler ya da ikisi de başka hayallere yelken açarlar. Bu dönemi atlatanlar ikinci büyük krizi altıncı ayda yaşarlar. Bu evrede, daha önce halı altına süpürülen bir şey olmuşsa, artık kendine saklanacak yer bulamaz. Sevgililer uzlaşıp sorunu çözebilirler veya hiçbir yere varmaksızın çatışmayı tırmandırabilirler. Artık yeni bir soruyla karşı karşıya kalırlar: tamam mı devam mı? Ve bir yıl tamamlandığındaysa her evreyi sağ salim atlatan çift, ilişkide ilkbaharı, yazı, sonbaharı, kışı görmüş, dört mevsimi yaşamış olur. Ama her şey bitmiş değildir. Sevgililer, devam eden süreçte yeni yeni sınavlardan geçecektir. Çatışmaların sonu türlü türlü olabilir: Tarafların birinden biri baskın gelebilir veya her iki taraf da küçük ödünlerle uzlaşabilir ya da çiftler gerilime dayanamayıp ayrılırlar veya geri çekilirler. Hangi tepkiyi verirlerse versinler zaman içinde yeni yeni çatışmalar onları beklemektedir. Verdikleri tepkilerle ya yeni bir döngüyü hak ederler ya da kışın çetin soğuğunda ilişki donarak ölüme mahkum olur. Veya yeniden ilkbaharda canlanır ve yaşamın içinde olmanın coşkusuyla son nefesine kadar yaşamaya devam eder.

Ezberlerimizden farklı davrananlara içten içe uyumsuz damgası yapıştırırız. Cinsel seçimleri günün renkleriyle akmayanlara kocaman bir hayır deriz. Yaramaz çocuk diğerleri gibi uslu olsun diye sözlerimizle döveriz, davranışta bile tektipliliktir istediğimiz. Bir kere öğrenmişizdir uyumlu olmayı. Çünkü diğer türlü ödenecek reçete ağırdır. Büyürken anne ve babanın aldığı kararlara uyum sağlamak zorunda kalırız önce, sonra bizim yerimize karar veren devlet büyüklerinin dediklerine. Değişen koşullara uyum sağlamak insanın yaşamda kalması için gerekli ön koşuldur. Bunun bir ayağı da popüler kültüre uyum sağlamak. Peki, ya bu yeni dünya kokuşmuşsa yine de ona uyum sağlamak zorunda mıyız?

Yıllar içinde toplumsal normlar ve değerler değişti, yeni inançlar yeni kültürleri oluşturdu. Şu ara içine saplanıp kaldığımız, her türlü iletişim unsurları tarafından sağanağa tutulduğumuz konulardan biri popüler kültür. Popüler kültür kavramı, İspanyolcada halkın kültürü anlamına gelir. Taşradan şehirlere göç eden insanlarla birlikte hızla büyüyen kentler, tarım toplumundan sanayi toplumuna evrilen düzen, kapitalizmin dayattığı yaşam tarzı halkın kültürünü meydana getirir.

Popüler kültürün kelimesi azdır, söylemek yerine göstermeyi amaç edinir, ayrıntılı anlatmak yerine yüzeysel olanla yetinir. Popüler metinler kolay okunur, apaçıktırlar, ham kalmış işlenmemiştir. Popüler kültür, olgunlaşmamış bir çocuktur. İşin kötüsü bu çocuk kendi istekleri olsun diye morarırcasına ağlarken sizi de kendisine uymaya zorlar. Bu aralar en iyi askeriyse sosyal medya! Kim demiş efsaneler, mitoslar gerilerde kaldı diye. Herkes kendi destanını yazıyor artık. Popüler kültürün insanı narsist. Bakın ben ne kadar güzelim, gittiğim yer ne güzel, bakın eşim ne hünerli, çocuğuma bakın ne tatlı. Beğenin daha çok beğenin. Ego coşsun, nasıl tanrı olunur ben de deneyimlemek istiyorum diyen insanların çığlıklarına tercüman şu anki kitle iletişim araçları.

Beğeniler üzerinden çalıştırılan algoritmalar ve istatiklerle makinelerin önümüze çıkardığı sahte ihtiyaçlarla sahte dünyalar yaratıyoruz. Bu işin bir numaralı ereği –mış gibi yapmak. Bakmak ve görmek, işitmek ve duymak arasındaki uçurumun iyice açıldığı zamanlardan geçerken, duygu seli içinde yaşıyormuş gibi yapıyoruz. Kültürün dijitalleşmesiyle insanı insanı yapan şeyler sildik el birliğiyle. Birbirimize uyum sağlayarak yaptık bunu. Parmaklarımızın ucundan kayan parlak yaşamlara, renkli yaşamlara aldandık. Onlar gibi olmak istedik. Sahte ihtiyaçlarımızı gerçek sandık. Yapay kimlikler –mış gibi hayatlar yaşarken mutlu olduğumuzu düşündük.

Yavaş yavaş hastalandık, farkında değiliz henüz. Kimin umrunda gerçek mutluluğun zengin bir duygusal yaşam, üretkenlikten ve yaratıcılıktan geçtiği. Artık yapay zeka insandan daha güzellerini yaratıyor, topraktan uzaklaştığımızdan beri sanal üretkenliklerin peşindeyiz. Nevrotik yaşamlarımız yüzeysel duygularla dolu. Peki o zaman neden içimizde bir sıkıntı var. Neden gülüyorken içimiz ağlıyor. Derinlerdeki acıyla göbek bağımızı kesmişken yoksa mutlu değil miyiz?

Bireyin ön plana geçtiği bu zamanda, özgür ve eşitlik dillerimize pelesenk olmuşken makineleşen, günü birlik yaşayan, ticari tuzakta boğulmak üzere olan insanın tarihi şimdi. Yanlış anlamaların dünyasına, dijitalleşmiş yeni popüler kültüre hoş geldiniz. Pop cornlarınızı ve içeceklerini alın bizim için hazırlanmış bir film var!

Size birisi kötü bir şey yapsa ne yapardınız? Öç almak için çetele tutmaya başlar ve zamanını kollayıp misilleme için denk bir zamanı mı beklersiniz? Yoksa intikam duygularından vazgeçip bağışlamaya mı karar verirsiniz?

Yahudilikte öldürme gibi belirli suçlar dışında bağışlamak zorunluluktur. Sevgi ve merhamet dini olarak bilinen Hıristiyanlık da bağışlamanın taraftarıdır. İsa şöyle der: “Sağ yanağına biri tokat atarsa ona karşılık verme, sol yanağını da ona çevir.” Kuran’da Şur Suresinde kötülüğün karşılığı ona eşit bir kötülüktür der, fakat kim bağışlar ve barışı sağlarsa mükafatı Allah’a aittir, diye ekler. Sonuçta İslam da bağışlamadan yanadır. Uzak doğuya baktığımızda da aynı tınıyı duyarız: Budist felsefe kötü bir davranışa maruz kaldığımızda bile, sevgi ve iyilik duygularını korumaya çalışmamızı öğütler.

Felsefenin asi çocuğu Nietzsche ezber bozar. ‘İyinin ve Kötünün Ötesinde’ adlı kitabında Hıristiyanlığın Avrupa’ya ne kadar zarar verdiğinden tutun insanları nasıl güçsüzleştirdiğini anlatır. Ona göre, bunun nedenlerinden biri Hıristiyanlığın boyun eğici davranışları yüceltmesi, bu da eziklik ve güçsüzlüğü pompalar. Nietzsche, bağışlamayı bir zayıflık ifadesi olarak görmekteydi ve bağışlamayı kendi haklarını adil bir çözüme ulaştırmada yetersiz zayıf kişilerin kullandığını iddia ediyordu. Bilgelerin böylesi davranışlarını bir tür kendine hakim olma sınavı, bir çeşit güce erişme ve hükmetme arzusu olarak yorumluyordu.

Fazlasıyla üstenci bu bakış yerine Bert Hellinger, dengenin korunumunu önemseyerek yeni bir pencere açıyor.[1] Birisi sana kötü bir şey yaptığında eğer bunu görmezden gelip hiçbir şey yapmaz hatta bağışlarsak ilişkinin tüm dengesini bozacağımızı söylüyor ve bunun bir denge ihlali olduğunu savunuyor. Ona göre ancak karşımızdakine durumu düzeltecek bir fırsat yarattığımızda ilişkideki alışverişin devam etmesine olanak tanımış oluruz. Bağışlamakla karşı tarafa bir hamle seçeneği bırakmayarak onu daha da öflendiririz. Hatta formulasyonu da şöyle bulmuş; kötülüğe karşılık bir seviye düşük kötülükle karşılık vermeliyiz, iyiliğe ise bir derece fazla iyilikle. Belki bir örnek kafanızda bunu daha somutlaştırabilir: Size söz verip yardıma gelecek bir arkadaşınız olsun. Fakat maziret belirtmeden geç geliyor ve siz zor durumda kalıyorsunuz. Arkadaşınızın sizi kazanması için bir taleple karşılık vermek ve ilişkinin sağlıklı yürümesi için yeni bir dinamik yaratmak gerekiyor.

Nereden bakarsanız bakın her görüş kendi içinde doğruyu barındırıyor. Çok bilinmeyenli bir denklem gibi dursa da, bağışlamanın sırtımızdaki küfeleri atarak iyileşmemize neden olduğu kesin. Ama gölge tarafıyla bunu bir boyun eğici ve teslim olan şemasının bir parçası olarak ele alırsak nevrozu da besleyebilir. Bağışlamayı çatışmalardan kaçınmak, yüzleşmemek, içinizdeki kızgınlığı, acıyı, kini, düşmanlığı ve öfkeyi bertaraf etmek için bir inkar mekanizması olarak kullanıyorsanız burada bir sorun var demektir. Çocukken sınıfta yaramazlık yapınca eline bir cetvelle vurulmasına alışkın eski kuşak için, göze göz dişe diş daha bilinen bir model. Karar kişinin. Fakat yine de son sözü Bert Hellinger söylesin: Kötü olmayacak kadar iyi olan ilişkiyi bozar!

[1] Kabul Etmenin Özgürlüğü, Bert Hellinger, Sistem Yayıncılık, s.41-42.

Yaşamı anlamlandırmaya çalışırken insan, tanrılara ve tanrıçalara seslendi, onları seslendirdi. ilkel topluluklarla başlayan serüveninde zamanı geldi medeniyetler kurdu. Doğanın çalışma prensibini anlamak için matematikten geometriye, astronomiden coğrafyaya bilgilerle donandı. Günümüzde gelecek aklımızın sınırlarını iyice zorlarken insanlığın nereye doğru evrimleşeceğini hayal etmek imkansız. Peki insanı A noktasından B noktasına taşıyan şey neydi?: Umut!

Umut ile insanlığın gelişimi arasında güçlü bir bağlantı vardır. Bizi harekete geçiren bugüne getiren yarın ile ilgili umutlarımızdır. Daha aydınlık ve güneşli günlere uyanabilme ümidiyle eyleme geçeriz. Yarının hayalleriyle beslenerek, umutla zorlukların üstesinden gelip her şeye rağmen yine yeniden çabalarız. Umut sanki pembe bir gözlükle dünyaya bakmak gibi gözükebilir. Nietzsche’nin dediği doğrudur: umut bazen insanları boş hayallere sürükleyerek gerçeklerden uzaklaşmasına neden olabilir. Umutlarımız suya düşünce, hayal kırıklığına düşüp umudumuzun tükendiği zamanlar olacaktır. İlginç olan o zamanlarda bile yine ilk ayağa kalkanlardan biridir umut.

Yunan mitlerinden Pandora’nın öyküsünü hatırlayın: Zeus, insanlığı cezalandırmak için Epimetheus’un karısı ilk yaratılan kadın Pandora’ya evlilik hediyesi olarak bir kutu gönderir ve kutuyu açmamasını söyler. Tabii bir kadın olarak Pandora merakına yenik düşer. Kutunun içinde ne olduğunu merak eder ve kutuyu açar. Kutudan tüm kötülükler birer birer çıkar: hastalıklar, kin, nefret, öfke. Tüm istenmeyenler artık gün yüzüne çıkmıştır. Fakat tek bir şey kutunun içinde kalır: Umut. Çünkü umut ışığı, insanların tüm kötü diye bildiklerine doğrultabilecekleri tek silahtır.

Mücadele yöntemlerinden birinin umut olması, antik Yunan dünyasının önemli tragedya yazarlarından Euripides’in birçok eserinde işlenmiştir. Kocası tarafından karşılaştığı hainlikle mücadele eden Medea, hırs ve intikam duygularının yanına umudu almıştır ki bu onun mahvoluşuna neden olmuştur. Safi duygulara karışmış umut ile, intikam duygusuyla bezenmiş umut gelecek kitabına kara bir imza atmak gibidir.

Yine Euripides’in Troyalı Kadınlar adındaki başka bir tragedyasında, Yunan ordusu Troya ordusunu yenmiş ve Troyalı kralın kızı bir Yunanlı komutan ile evlenmek zorunda kalmıştır. Troyalı kadınlarsa esir düşmüştür. Kadınlar umutsuzdur, çocuklarını ve kocalarını kaybetmiş acı içine kıvranırlar. Kralın kızı Hekabe seslenir: Ölüm ile yaşam bir tutulamaz. Ölümde hiçbir şey kalmaz. Oysa yaşamda bir umut vardır hep![1] Sonraki dizelerde devam eder: Tanrı, eğer bizi yerin dibine batırmasaydı, sürekli önemsiz kalacaktık ve bizden sonra gelen nesiller de bizim için ne şarkı ne dua okuyacaklardı.

Hekabe’nin umudu gelecek nesillerdir, onların yaşadığı çileli hikayeler, Troyalı kadınların çocuklarına umut olacaktır. Bu trajik hikayede yine yol gösterici umut olmuştur. Mitoslardan tragedyalara çoğu öyküde varlığını sürdüren şeyin umut olduğunu görürüz. Halen çoğu halk zulüm görüyor, halen bazıları acı işine sıkışmış kıpırdayamazken felek çemberinin oyununu bozamayacağını varsayıyor. Pandora, o kutuyu açtı bir kere ve içeride umut kaldı. Ki biz o umut ile gelişime yelken açacağız, yelkenler rüzgar ile doluyken yepyeni karalara ayak basacağız. Umut sayesinde yeniden motive olacağız ve o umutla ilk kez savaşıyor gibi direnç kazanacağız. O yüzden umudunu kaybetme!

[1] Euripides, Troyalı Kadınlar, Çev. Yılmaz Onay, Mitos Boyut, s. 84.

İsa “Baba, onları bağışla” dedi. “Çünkü ne yaptıklarını bilmiyorlar.” (Luka 23:34) Bilgi ya da cehalet arasında kalın bir duvar var; biz ya aydınlık alanda kalıp bilgiden destek alıyoruz ya da koyu karanlıkta cehalet içinde yolumuzda ilerliyoruz. Bilgiden korkan bir toplum olarak ‘bilmemek mutluluktur’ mottosuyla yaşıyoruz. Oysa kurtuluş bilgide!

Hint felsefesinde günah, cahilliğin ürünü olarak değerlendirilir. Hint inancında ancak kişi gerçeğe, hakikate ulaştığında kurtuluşa erecektir. Cehalet öyle bir karanlıktır ki zamanla daha da hırçınlaşır, karanlığı daha derinlere kök salar. Büyüttüğü ağacın dalları da o denli göklere uzanır. Bilgisizliğin tohumunun nasıl olup da yavaş yavaş gözlerimizin önünde serpildiğinin farkında olmayız. Cehaleti kökünden kurutmak için ona savaş açacak tek karşıt güç bilgidir. İşin garibi enformasyon ağındaki genişlemeye rağmen gerçek bilgi için çabalamamız gerektiği. Bilginin baş döndürücü bir hızla kulaklarımızda, gözümüzün ucunda olması otla samanı da birbirine karıştırmamıza neden oldu.

Beynimize bir çöp kutusu gibi davranarak hadsiz hudutsuz önümüze düşeni okumak olmamalı bilgi edinmek yöntemimiz. Her türlü bilgiyle kafamızın içini zehirlemekten bahsetmiyorum, hayata uyarlanabilir kullanılabilir bilgiden bahsediyorum. Locke’un işaret ettiği gibi deneyimler sonucunda elde edilen bilgi insana gerçek bilginin yolunu aralar. Bir konuda derinlemesine araştırma yapmış olabilirsiniz, üzerine doktora yapabilirsiniz. Ama o bilgiyi deneyimlemediğinizde yazdıklarınıza veya okuduklarınıza yabancılaşırsınız. Ancak yaşantımızda pratik olarak kullandığımız bilgi bizi dönüştürebilir.

Ne zaman çıkmaza düşsem, hayat ne zaman beni köşeye kıstırsa, kendime neyi bilmediğimi sorarım, bu karanlığın nedeni neyin bilgisizliği olabilir? Sokrates’in dediği gibi gerçekte bilmediğimiz için hatalar yaparız. Yaşamın bir sanat olduğunu düşünecek olursak en önemli bilgi, insanın ve doğanın işleyiş mekanizmasını anlamaya dair olanlardır. Gerçek benliğine yabancılaşmış ruhlar bilgisizlik ve cehalet içinde kıvranırken nasıl mutlu olabilirler. Araştırmak, doğru izi sürmek ve sonrasında aydınlanma ve eylemle gelen mutluluk nerede?

Ortaçağ’da aklı zihnin bodrum katına saklayan insandan günümüz insanının pek bir farkı yok. Bu sefer bilgi bolluğunda cehalet dönemini yaşıyoruz. Enformasyon ağımız genişledi ama iyice sığlaştık yozlaştık. Mutsuzluğumuz bilgisizliğimizden. İşin korkuncu bilgisizlik yanında cehaleti, cehalet de yoksulluğu sürüklüyor. Oysa doğru bilgi bize ne olduğunu ve ne olacağını anlatır. Sıkıntıdan, günah varsaydığımızdan, esaretten kurtuluşun tek yolu bilgidir. Veri hammallığından kurtulunca, cehalet bulutları yok olunca insan kendi gücüne uyanır. Özetle bilgiyle gelen mutluluk ve cesarettir!

Günümüz insanı seviyor böyle şeyleri, 5 adımda zayıflama, 10 adımda özgüven geliştirme. Doğru ama içi doldurulmamış cümleleri hap gibi yutmaya alışkın bizler için sanki mutluluk da böyle formüllere sığdırılabilir gibi geliyor.

İnsan oldu olalı kendine soruyor “Nasıl mutlu olabilirim?” diye. Filozoflar mutlu bir yaşam nasıl olur diye düşünüp teorilerini sıralamışlar: Aristoteles onu “eudaimonia” olarak adlandırılmış, mutluluğun ancak erdemli ve ahlaklı bir yaşam ile elde edebileceğini düşünmüş; ancak orta yolu bulan insanın mutluluğa kapı aralayacağını anlatmış. Her filozof farklı açılardan bakmış mutluluğa; bazıları mutluluğa içsel ve zihinsel huzurla bazıları özgürlükle erişebileceğini düşünmüş.

Modern insanın en yüksek iyiye, mutluluğa erişmesi için maddeleri sıralasaydık nasıl olurdu?

1-Gerçekten ilgilendiğimizde: Mutluluk nereden gelir, dışarıdan mı yoksa içeriden mi? Kendiyle fazlasıyla haşır neşir bizler için, kendi mutluluğumuz artık herkesten daha önemli. Kendiyle aşırı ilgili narsistler güruhu gibiyiz. Dış dünyaya olan ilgimiz sadece onaylanmak adına. Gerçek bir ilgi değil. Saygınlık ve beğeni için yaptıklarımızdan vazgeçip gerçekten dış dünya ile samimi olarak ilgilenmeye başladığımızda gelecek mutluluk.

2-Gerçek gücümüze uyandığımızda: Kendini tanrı sanan firavunlar mı yoksa dünyayı fethetmeyi gözüne kestirmiş Büyük İskender mi mutlu olmuş hayatta? İnsan sınırlarını bilmeyince, tanrıcılık rolü oynamaya başlayınca mutluluk eşikten geçemiyor. Her şeyin birbirine bağlı olduğu bu evrende, küçücük anlamsız bir nokta olduğunu idrak edince ama bu anlamsızlığımıza rağmen diğerine anlamlı bir şekilde etki ettiğimizin farkına vardığımızda göz kırpıyor mutluluk.

3- Ölçülü yaşadığımızda: Haz dolu bir dünya güzel ama sonu yok. Bir kadehte demlenme iyi ama aşırılığı halinde intihar provası yapıyoruz. Zevk peşinde koşan, unutmak için kendini eğlenceye veren sonra dengesiz hayattan çöküşe geçen insanın mutlu olma ihtimali yoktur. Anlık hazları mutlulukla karıştıranın işi zordur. En iyisi ölçülülük, ılımlılıktır, makul olanı seçmektir.

4- İnce zevklerden geçince: Resim, müzik, heykel, edebiyat ile bizzat uğraşmak zorunda değilsiniz. Kaliteli bir müziğin tınısını dinlerken bile insan kırmaktan korkar yaşamı. Hayata ve insana nezaketle yaklaşan, uyumu hayatına katar. Sanat yanına ahengi alır, ahenk ise keyif verir. Düzenli dozlarda alınan keyif yaratıcılık kanalını açar. Oradan mutluluk süzülür.

5- Parayla dengeli ilişki kurunca: Kapitalist düzende, sürekli harcama komutunu almış bir makine gibi davrandıkça, kazandığın parayla ne yapacağını bilmeyince mutluluk maalesef olduğu yerde kalıyor. Paranın özgürlük sağlayan bir araç olduğunu anlayınca, gösteriş için kazanılan paranın hiçbir işe yaramadığını fark edince, kıyaslamadığında gelecek mutluluk.

6- Bilgiden korkmayınca: Ne kadar bilirsen o kadar mutsuz olursun diyenlere bakmayın siz. İnsan bilmediğinden korkuyor. Korkunca da sevemiyor. Yaşama karşı merak ve arkasından gelen bilgi ile yaşamın ne kadar kıymetli olduğunu anlıyor insan. Ve kafasındaki listeye sadık yaşıyor ve peşinden geliyor mutluluk.

İnsanın bu noktaya erişmesi için aklından çıkarmaması gerekenler de var tabii. Mesela, kontrol edemeyeceğini kontrol etmeye çalışmak yerine yapabilecekleri üzerine odaklanmak. Ve pek tabii çalışmak ve çalışmak yaşınız kaç olursa olsun. Sakin ve huzurlu bir yaşam, içine katılmış ince zevkler, aşırılıktan uzak bir yaşam ve basitlik üzerine kurulu mutluluk. Üzerine dökülen heyecan tohumları ile son dokunuşları yapabilirsiniz. Modern insana mutluluk reçetesi olsun bu yazı!

Böyle bir başlıkla kötü bir temennide bulunduğumu düşünebilirsiniz. Oysa bu duygular kendimize doğru çizdiğimiz doğrunun başlangıç noktası olabilir. Kaygı insana eşlik eden varoluşsal bir duygudur. Fakat biz korkuyla karışık kuruntulu bir hal içerisinde olmayı istemeyiz. Kaygılanmaya başlayıp içimizde anlamlandıramadığımız bir sıkıntı hissettiğimizde hemen bu halleri bertaraf etmeye çalışırız. Bir an önce yapılması gerekeni yapalım, alınması gereken tedbirleri alalım da başımızdaki kara bulutları def edelim isteriz. Yaşam amacı mutlu olmaksa kaygıyla gelen can sıkıntısının en büyük engel olduğunu düşünürüz.

Oysa kaygı ve sıkıntı uyarıcı bir işarettir. Tam da bu noktadaki varoluşcu filozofların atası Kierkegaard’ın sesini duymaya ihtiyacımız var. Kierkegaard, kaygının aslında gelecek olanakların sezinlemesi sonucunda ortaya çıkan bir duygu durumu olarak yorumlar. Yeni seçimler yapmanın zamanı gelmiştir. İçsel sıkıntı ve kaygının işleyişindeki süreçte neler olur: Bu hisler ile birşeylerin ters gittiğini akla getirir. Bizi çevremizdekilerden nesnelerden ve insanlardan uzaklaştıran, yalnızlaştıran bir süreç başlar. Sorular döner durur, ne olmak istiyorsun? İşte bu andan sonra gelen kendine yönelik bir eylemi seçmedir ya da seçmeyerek umutsuzluğa gömülme arasında kalma anıdır.

Sahip olduklarımız, yeteneklerimiz, eylemlerimiz, düşüncelerimiz, hayallerimiz ve daha bir çok şey üzerine düşünürken neyin bize has olup olmadığını kavramaya, anlamaya başladığımızda artık değişimin önünde tek engel eylemlerimizdir. Kendimize ihanet etmeden, kendi merkezimize dönük hareketlerle ya kendimiz seçer ve onu yaratmaya gönüllü oluruz ya da eylemsiz kalıp umutsuzluk denizinde boğuluruz ki böyle kaygı daha da artar. Böyle bir durumda genellikle kendimizi bu düşüncelerden uyuşturacak olanı seçmekle kurtarırız: Bazen dizileri ardısıra izleyerek, bazen bir alkol kadehi içinde kaybolmayı seçeriz.

Kierkegaard, tüm bunları bir baş dönmesine benzetiyor. Dipsiz görünen uçurumun derinlerine bakışlarını çeviren insanın, o uçuruma bakmış olmasının ne de talihli bir olay olduğunu anlatmaya çalışıyor. Ve o baş dönmesinin kendine bakma özgürlüğü olduğunu söylüyor. Hatırlayın iç daralmasını en yoğun yaşadığını anları. Gece kapkaranlık bir ormana atılmışken bunun size siz olmak bir fırsat sunduğunu anladığınız zamanlara bakın. Böylesi varoluşsal krizlerle neyin değerli neyin değersiz olduğunu öğrendik ve kriz sonrası iyi ki demedik mi?

O nedenle kaygılanalım hatta sıkılalım ki sonrasında kendimizi seçme cesaretini gösterebilelim. İçinde bulunduğumuz zorundalıkları gözardı etmemiz tabii ki imkansız, ama biz yine de sonsuz seçim özgürlüğünde olan varlıklarız. Yeter ki dar alanda bir küçük pas atarak hikayenizim tümüne değiştirebileceğimizin farkında olalım. Kaygınız ne kadar derinse gözünüze vuran güneş ışığı o denli parlak olur. Siz karar verin, seçin ve eyleyin yeter!

Çok acıktınız, işler üst üste gelince yemek için zaman da bulamadınız. Önünüze ne yemek istiyorsanız hepsinin serildiğini düşünün. Karnınızın açlığına karşı koyamazken bir lokmada yemekleri mideye indirmeniz de olası, aheste aheste yiyip doymaya çalışmakta.

Japonya’da Okinawa adasında 100 yaşını geçmiş insanların oranı diğer bölgelere nazaran yüksek. Bunda beslenmenin önemi oldukça fazla: Konfüçyus’un öğretisi etrafında şekillenmiş beslenme biçimini gündelik yaşamlarına uyarlamışlar: Hara Hachi Bu. Bu cümle mideyi yüzde 80 doldur anlamına geliyor. Bir bakıma doymadan kalkmak gerekiyor. Ama biz sadece yememiz gerekeni değil üstüne bir sürü atıştırmalık yiyerek sağlıksızlaşıyoruz. Yarın böyle yapmacağımıza dair sözler versek de yine aynı rutini tekrar ediyor pişmanlık ve suçluluk duygularıyla dolup taşıyoruz.

Yemek yemeyi fiziksel bir eylem olarak görmekten ziyade tadını çıkarmak mümkün mü? Zen ustalarından Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung tarafından kaleme alınan Tadını Çıkar adlı kitap tam da bu noktaya ışık tutuyor. Farkında olmak gerekiyor. Zen bilgenin dediği gibi bir elma aslında kainatın bedenidir. Bir elmayı buzdolabından çıkarın, bir ısırık almadan durun. Avucunuzun içindeki elmaya bakın ve kendinize sorun: Bir elmayı yerken gerçekten elma yemenin tadını çıkarıyor muyum, yoksa kafam başka düşüncelerle meşgul olduğu için elmanın sunduğu keyifleri kaçırıyor muyum?[1]

Sorun şu ki çiğnerken ne yediğimizi bilmiyoruz. Açlık dürtümüzü doyurmak için lokmaları yutuyoruz. Bilinçli bir şekilde çiğnemiyoruz. Yerken gözümüz ya sosyal medya postlarında ya da televizyon ekranında. Gelen mesaja bir an önce cevap vermeye hazırız, uyaranlara sonuna kadar kendimizi açmışken, yerken kontrolden çıkmış durumdayız. Bunun üzerine bir de iç dünyamızdaki tatminsizlik ve mutsuzluk eklendiğinde içimizdeki duygu boşluğunu doldurmak için midemizi dolduruyoruz.

Besinlerin doğanın mucizevi vericiliğinin eseri olduğunu unutmadan yemek, hayranlıkla ve şükrederek lokmaları ağır ağır çiğneyerek yemenin hazzına varmak da mümkün. Yemeğin ağzımızda tatlandığı an, ancak farkındalıkla yemek yediğimizde mümkün. Bunun için çaba göstermek gerekir, sadece yemek yerken değil, konuşurken, izlerken, dinlerken ve diğer eylemlerimizde de farkında olmalı insan. Yemek sadece bunun bir ayağı. Siz ancak farkındalık içinde yemek yediğinizde aç mı yoksa tok mu olduğunuzu anlarsınız. İşte o zaman midenizin yüzde sekseni dolduğunda masadan kalkabilirsiniz. Ve farkında olarak yediğinizde yediğinizden daha keyif almaya başlarsınız.

Lokmaları iyice çiğnemek, yavaş yemek ve yemeğin tadını gerçekten çıkarmak mümkün. Modern insanın işi pek kolay değil tabii. Gelecek yıllarda sadece birer tablet hap ile beslenme sorununu ortadan kaldıracak beslenme şekillerinden bahsedilirken bir de. Zaman sanal olunca gerçeğin kendisiyle bağımız koptu. Mideye indirdiğimizin ne olduğunu duyumsadıkça, onu hissettikçe gerçekten bir yeme eyleminden bahsedebiliriz. Bu mümkün!

[1] Tadını Çıkar, Thich Nhat Hanh ve Dr. Lilian Cheung Koton Kitap, 2010, s.55

Hayat sizi de bir yerlerde bir şekilde kırmıştır, boynunuzu eğip sizi paramparça etmesine belki siz razı oldunuz ve büyümek için kırılmaya ihtiyacınız vardı. Olaylar başımıza gelip geçtikten sonra kırıklarımızla ne yapacağız? Japon kültüründe bir anlayış var: Kintsugi. Zen budizm felsefesinden alınmış ve sanata uyarlanmış bir anlayış ‘kintsugi’. Kintsugi’nin kelime anlamı ‘altın doğrama’. Zamanında Japon imparatoru en sevdiği kırılan kasesinin onarılmasını istemiş ama kase öyle kötü geri gelmiş ki yeni bir yöntem geliştirilerek kırılan yerler altın ile doldurulmuş. Kintsugi, kırık çömlekleri onarmanın yolunun onları eski haline döndürerek değil kırılmış yerlerini ortaya çıkararak, göstererek onu daha güzel kılınabileceğini anlatıyor. Kintsugi sadece bir sanat biçimi değil aynı zamanda bir yaşam felsefesi.

Gelin bu bakış açısını yaşama uyarlayalım. Acılar yaşama içkin ve çoğu zaman paçalarımıza dolanıyor. Def etmeye çalışanın da sonu iyi değil, çünkü kırmadan kırılmadan büyümüyor insan. Kırıldıktan sonra bir şeyleri eskisi gibi yapmaya çalışmak da nafile. Çünkü insan kırıklarıyla, kusurlarıyla güzel. Nietzsche şöyle der: Yaralanmamış bir insan, yaralı bir insandan daha aşağıdır. Ona göre güçlü insanlar yaralarından ders çıkarırlar ve öğrenirler. Yaraları eksiklik olarak görüp onları yok saymak kendini kandırmak değil de nedir? Kusurlarına rağmen yokmuş gibi davranmanın kırık kaselerin ilk günkü hallerine dönme hülyalarından ne farkı var?

Yaralarımızı kabul edip onları üzerimize birer madalyon olarak takmak nasıl olurdu? Acıların kaçınılmaz olduğu bu hayatta yaralarımızın bizi daha dirençli ve güçlü yaptığını bilerek yola devam etme fikridir bu. Başarılı insanların çoğunun güçlü yaraları olduğunu görürsünüz. Kırıkları onları hayata karşı daha güçlü ve dirençli yapar. Travmalarımız ve yaralarımız bize kim olduğumuz söylemez, onların varlığını kabul edersek bize kim olabileceğimizi söyler; kanayan yerleri önce kabul edip ancak sonrasında iyileştirebiliriz.

Japon kültüründe bir başka benzer görüş de Wabi-sabi’dir. Wabi-sabi de Zen ve taoizm öğretilerinden esinlenerek oluşturulmuş bir anlayıştır. Bu estetik anlayış, kusurları kabul etmek ve takdir etmek üzerine kurulmuştur. Wabi kusurlu ve parçalanmış, dağılmış güzelliği tanımlayan bir estetik terimdir. Sabi ise dikkat edildiğinde dinginliğe bir cevap gibi hissedilen melankoliyi tanımlayan Japon estetiği ile ilgili bir terimdir.[1] Özetle nesnedeki asimetri ve hata wabi, zamanla estetik duyumları oluşturması ise sabidir. Tezat gibi gözüken durum aslında bir denge. Hataların olduğu haliyle dinginliğe, bilgeliğe, güzelliğe açılması.

Bir şeyin değerli olup olması ne kadar hasar aldığı ile ilgili değildir, bilhassa kırıkları değerini arttırır çünkü yaşanmışlıkları gösterir. Deneyimleriyle karanlık bir tünelden geçse de insan, aniden başını yarsa da, o kazadan kalan yara hatırlatır ona kim olduğunu. Birleştirince tüm kırılmış yerlerini daha dik durur ve daha esnek. Dik durur çünkü öğrenmiştir, aracını nasıl manevralar yaparak kullanacağını bilir. Esnektir çünkü yaşamın öyle dümdüz bir yol olmadığını bilir. Dönerken virajlarda hızını keser. Acılı tecrübeler onun gizleyeceği bir şeyi değildir. Geçmişin yıkık anıları sadece geçmişinin bir parçasıdır, geleceğinin değil!

[1] Wabi-Sabi Estetiğinin İç Mekan Özelinde Ölçütlerinin Belirlenmesi,Güzel Sanatlar Dergisi, Aralık’21 Cilt:14 Sayı:28, s.924

Varoluşçu filozof Kierkegaard Kahkaha Benden Yana adlı kitabında şöyle yazar: Az önce insanların neşesine neşe kattığım bir partiden geldim; dudaklarımdan nükteler döküldü, herkes güldü ve bana hayran kaldı -fakat ben ayrıldım - bu çizgi dünyanın yörüngesi kadar uzun olmalı --------------ve kendimi vurmak istedim.[1] O, çelişki içindeydi; bir an neşe ve kahkaha içinde kalsa da eninde sonunda varoluşsal bir sıkıntıya doğru sürükleniyordu.

Neşe bir varoluş hali olabilir mi? Hayat, bizi oramızdan buramızdan çekiştirirken sıkıntı bir anda çökünce, o kıpır kıpır biraz da haylaz neşeli çocuk olarak kalmak mümkün mü? Neşe deyince aklıma çocuklar geliyor heyecanlı, meraklı, gülümseyen yüzleri ile. Korkuları anlık, sevinçleri baki sanki. Ağladıklarıyla gülmeleri bir oluyor. Ama zamanla her çocuk değişiyor, yetişkinlik kaçınılmaz kader. Atlas’ın sırtına vurulan yük insanın da sırtında: İçine girilen şablonlar ve artık çocuk olmadığımızı hatırlatanlar...Büyümek zorunda kalınca sanki neşe de ölmek zorunda. Ciddi adamlar ve kadınlar öyle çok gülmezler değil mi? Büyü de gel çocuk diyen şarkı fonda çalarken neşe yitip gitmeye başlar.

Kendi cemaatinden daha yirmilerinde kovulan Spinoza, kendi insanlarınca sürgün edildi. Üstüne üstlük beş parasızdı. Düşüncelerini özgürce ifade etmek için üniversitedeki profesörlük teklifini reddetti. Gözlük camı yaparak yaşamını kazanıyordu ama düşünmeyi ve yazmayı hiç aksatmadı. Henüz 44 yaşındayken muhtemelen mercek işlemekten dolayı akciğer yetmezliğinden öldü. Yatağı, elbisesi ancak cenaze masraflarını karşılıyordu. Onu tanıyanların söyledikleri tek şey: Mutlu Spinoza idi. Spinoza yaşamdaki en büyük kusursuzluğun neşe olduğunu söylüyordu: Neşe sonsuz mutluluğun kapısını aralayan şeydi. İnsan neşeyi kazandığında olduğundan daha büyük bir şey oluyordu.

Spinoza, varlığımızı sürdürme çabamızı conatus olarak adlandırdı. Marifet conatusumuzu güçlendirmek için yaşamda bizi daha canlı ve neşeli olanı seçebilmekti. Eğer bir kişi conatus’unu başarılı bir şekilde gerçekleştirebilirse neşe de peşisıra gelirdi. İnsan doğasına ne kadar uygun davranırsa o kadar neşe hisseder diyordu Spinoza.

Şu anda şu satırları okuyorsanız, var olma çabanızı sürdürmektesiniz demektir. Ama tek başına bu da yetmiyor. Bilincin gelişmesine yönelik çabanın da hakkını vermek zorundayız ki o neşeli hali yakalayabilelim. Spinoza, her şeyin gücü oranında varlığını sürdürdüğünü anlatır. Peki gücümüzü nasıl arttıracağız? Ethika adlı kitabında gücü arttırmak için aklın kullanımı şart koşar panteist Spinoza. Akıl, insanın bitmek bilmeyen tutkularına tek ket vuracak olandır. Akılsız insan arzularına teslim, neşeyi kaybetmeye hazırdır. Gücü arttırmak için erdemleri baş tacı etmeli! Adil ol, dürüst ol ve cesaretli ol. Spinoza, neşeye giden kaldırım taşlarını erdemlerle donatır.

Özetle sadece nefes almak değildir varolma çabası, üzerine etkinleştirilen edimlerle güçleniriz. Conatus arttıkça neşe de artar. Arkasından özerklik ve bağımsızlık gelir. Tüm bunlardan önceyse nefes alışverişlerimizi duyabilmek, hislerimizle bağlantımızı yitirmemek ve bedenimize yabancılaşmamak gerekiyor. Farkında kalarak adım adım neşeye...Yaşasın conatusumuz!

[1] Kahkaha Benden Yana, Ayrıntı Yayınevi, 2000, s.32

İnsan çok zayıf bir varlık. Doğaya karşı onu koruyacak büyük pençeleri yok, kasları bir çok hayvandan daha güçsüz. Güvenli evlerimizde oturup kendimizi sıcak tutarak iyi beslenerek hastalıklardan korunmaya çalışıp acıdan kaçınsak da her an ruhsal acı kapımızı çalabilir. Acı ansızın nahoş bir gürültüyle zihnimizi darmaduman eder. Başınıza gelenler sizi güçsüz bırakabilir, üzüntüyle birlikte hissedilen acıdır. O an dayanıksız, güvensiz, çaresiz hissederken asıl soru bu acıyla ne yapacağınızdır.

Ruhun acı ile yoğrulması bedenin acımasına benzemez. Kolunuz kırılsa er geç iyileşir ama canınız yandığında iyileşmesi çok zaman alabilir. Doğadaki hiçbir şeyin bize acı çektirmek gibi bir derdi yoktur aslında. Biz acının yakasını bırakmayız çoğu zaman öyle ki acı zevke dönüşür bazıları için. Üzüntüler elbet yaşanacak acılar dolu dolu çekilecektir buna kim itiraz edebilir. Günümüz insanı acıyı hissetmemek için türlü türlü kaçış yolları bulmuş: Terkeden sevgilinin verdiği acıdan kaçınmak için hiç beklemeden kendini yenisinin kollarına atan da var acıdan kaçınmak için kendini işe veren de. Aksine acısına sıkıca yapışmış olan hiç az değil: Gözyaşları bir türlü akmayanın ruhu da kurumuştur. Peki duygularıyla fazla haşır neşir olup göz yaşı pınarlarını kurutanlara ne demeli? Sınırlarını bilmeyen insanın problemidir bu: Durmayı bilmemek. Aklıma Tarkovski’nin Stalker filmindeki kahramanlardan birinin bir cümlesi geliyor: Renksiz ve sıkıcı bir hayattansa acılı mutsuzluğu seçtim. Gerçekten neyi seçtiğimize bir bakmak lazım.

Nietzsche, acı ve ıstırabın her insanın kaderi olduğunu anlatır. Onun bahsettiği acı sadece fiziksel acı değildir, ruhsal ve zihinsel acıyı da içerir. Önemli olan acıyı nasıl karşılayacağımızdır. Ona göre ya acıya boyun eğeriz ya da onu aşarız. Boyun eğmek kendini uyuşturan insandır, acıyı inkar eder böyleleri ve daha başından pes ederler. Acıyı dönüştüremediklerinden daha da öfkeli olurlar, kızarlar dünyaya aslında kendilerine. Maalesef sonları çöküştür acıyı es geçenlerin.

Oysa acı bizim gelişmemiz için bir fırsattır. İlk yapılması gereken başınıza her ne geldiyse onun size getirdiği acıyı kabul etmektir. Sonrasında yaşadığımız acıdan anlam çıkarmak gerekir. Ben ne yaşadım ve bu acı veren deneyimden ne öğrendim? Acıyı dönüştürmek içinse onun içinde kalmaya dayanmak gerekir. Çünkü her şey gibi o da geçecektir. Eğer içinde kalmayı başarabilirseniz o acı size ilham bile olabilir. Belki bir resim olur belki bir şiir belki bir hayal. Ama mutlaka dönüşür.

Acı ile bağ kurma şeklimiz hayvanlardan çok farklı. Biz genellikle acıya tutunmayı severiz. Hayvanlar ise acıları ne kadar şiddetli olursa olsun acıları dindiğinde onu bırakırlar, acıları tükendiğinde geriye daha önce yaptıkları neyse o kalır. Seneca öyle güzel anlatmış ki ona kulak verelim:

Kısrakların delice ve düzensiz koşmaları çok sürmez. Vahşi hayvanlar yavrularının izleri üzerinde koşturarak ormanlarda dolaşıp da çok kez yıkılmış inlerine döndüklerinde, öfkeleri bir anda düşer; kuşlar ıssız yuvalarının çevresinde keskin çığlıklarla dört döner daha sonra olacağa boyun eğip kaygısızca yeniden havalanırlar, hiçbir hayvan yavrularına uzun süre acımaz.[1]

Güçlü olmak mı istiyorsun acıda kal. Ama iyice demlenince de çık oradan daha yüksek bir varoluşa doğru. Acıyı tohum halinde bırakma, bırak filizlensin biraz sonra kök salsın. Acı çeken yerini gör onunla temasta kal. Ama yeterince sonra onunla vedalaşmayı da bil. Güç acıdan geçer diyen Nietzsche’yi hatırla. Acı zamanla ortadan kalktığında bir tüy kadar hafif olmayı, varoluş coşkusunun arttığını göreceksin. O, bir yılan gibi içini oyup geçecek. Deldiği yerlerde yumuşak bir doku bırakacak. Kötü varsaydığın acı aslında senin duygu ve akıl sentezinin birleştiği yer. Ancak acıyı kabul edip dolu dolu yaşadığında onu boğarak öldürebilirsin.

[1] Teselliler, Seneca, Fol Yayınları, s.37.

Doğanın bilgeliği ve öğreticiliğinden her an ilham ve ders almak mümkün. Kendinizi yapay dış uyaranlardan özellikle teknolojik olanlardan uzak tuttuğunuzda doğayı gerçekten duyup görmeye başladığınızda sizde bir şeyler değişmeye başlar. Bu his Kyoto’da yaklaşık iki kilometrelik, iki yanı sakuralar, kiraz ağaçlarıyla donatılmış filozoflar yolunu yürüdüğümde içime kadar işledi ki. Filozoflar yolu denmesinin sebebi Japon filozof NishidaKitaro’nun her gün Kyoto Üniversitesi’ne giderken bu yolda yürüyüş meditasyonu yapması. Doğanın güzelliği ile ayakların ileri hareketi zihinde yeni alanlar açıyor. Bir tül gibi ince dallara tutunmuş kalın gövdeli ağaçlar arasından geçerken kalp atışlarım hızlandı ve tekrar aynı deneyimi yaşamak için ertesi gün ikinci kez bu yolu yürüdüm. Ve gördüm ki sakuralar yapraklarını dökmüş. Baharın sevinci kısa sürmüş yaşamdan ölüme hızlı geçiş ile doğanın hatırlattığı: Her şey geçici.

Bu fikri bir her gün hatırlamak nasıl olurdu? Her şey geçiciliğin düşüncesi biz insanlar için inanılmaz yıkıcı. Maddede, hayvanda bitkide bu geçiciliği gözlemlesek de kendimiz bu hallerden muaf tutulmak istiyoruz. Yaşlanmayalım mesela; kırışıklıklar öleceğimizin göstergesi öyleyse onlara savaş açalım. Sevdiğimiz ölerek veya bizi bırakarak gitse de onu asla bırakmayalım. Hastalanmayalım hep sağlıklı kalalım. Doğanın oluşuna aykırı. İnsan kendine bir makine gibi davranıp kendini doğadan soyutladığında bu düşüncelere yapışması son derece olağan. Yeni bir düşünce formu belki sizi bu ızdıraptan kurtarabilir. Izdırap diyorum çünkü insanın eski hallere tutunması ve değişime direnmesi acı ve ızdıraptan başka ne getirebilir?

Hepimiz geçiciliğin tabii ki farkındayız. Su kaynayınca buhar oluyor, sonra yok oluyor. Gözümüzün önünde faz değiştiriyor. Yağmur olan su toprağa karışıyor. Varken yok oluyor. Ama özde su aynı su. Sadece form ve faz değiştiriyor. Onun bir yere gittiği yok. Thich Nhat Hanh’ın ifade ettiği gibi şeyler fenomen olarak değişse de özde aynı. O zaman gerçekten dalganın coşup dinmesine üzülmeyiz, değişimden acı çekmeyiz. Zen öğreticilerinden D.T. Suzuki’nin sözü geliyor aklıma: Ölüm, yatağa gitmek, kalkmak ve yemek yemek gibidir. Mevyenin olabilmesi için ağacın çiçeklerinin toprağa düşmesi gerekir. Sonra o meyvenin toprağa gübre olmasına gelir sıra. Doğanın öğreticiliği karşısında saygıyla ve minnetle eğiliyorum bu döngüyü gördüğümde. O zaman tutmaktan ziyade bırakmak geliyor içimden. Geçiciliği kavradıkça ne yaşam ne de ölümü dert edinir insan? Senden çok daha büyük bir döngünün bir parçasıyken giden gitmez, ölen ölmez.

Bir ufak alıştırmada yardımcı olabilir sana. Dikkatli bakmaya ne dersin? Biz keskin değişim evrelerini fark ederiz. Örneğin çocuğumuz büyümüştür, ergen olmuştur. Bu ayrım netken onun nasıl bir anda büyüdüğünü anlamayız. İnsan zihni küçük değişimlere algılamada yeterli olabilecek bir potansiyele sahip olsa da korku ve kaygılarından dolayı ince değişimleri gözden kaçırır. Endişeleri doruğa ulaştığında midesine olur olmaz her şeyi doldurur. Gözüyle de işine yaramayacak besinler tüketir. Mesela bir diziye kendini kaptırır. Leblebi gibi arka arkaya izlenen diziler ile kendini uyuşturur. Yaşamın geçiciliğine dair bilgi tam ortada apaçık dururken gerçeği kaçırır. Sonra yürüyen cesetlerle dolar ortalık. Herkes ölüdür ama kimse bilmez öldüğünü.

Yaralayan oklar kendime ve size bir hatırlatma. Değişen ben, seni değiştirir, değişen sen de diğerini. Birbirimize görünmez bağlar ile bağlıyken değişimin nasıl bir kolektif uyanışa gidebileceğini görmek ne güzel. Eğer dün çektiğin acılar olmasaydu bu kadar özgürleşemezdin. Ölen sevdiğin senin içindeki bir parçayı öldürse de yeni bir şeylerin doğmasına neden olmadı mı? Yeni bir şeyin olabilmesi için eski şeyin ölmesi şarttır. Ama özde ölen de yoktur.

Belki daha derin bir içgörüye ihtiyacımız var. Kaçmak yerine yüzleşmeye, gerçeğin ve değişimin acı reçetesini kabul etmeye ihtiyacımız var. Yoksa hızlı yaşamlar bekliyor bizi. Şeker gibi tüketilen, bedene ve doğanın kendisine zarar veren yaşamlar...

Sokrates Atina mahkemesinde yargılanırken ölüme mahkum edilmiş ve baldıran zehrini içip ölüme giderken korkusuz davranmıştı. Ona göre ölüm ruhun bedenden ayrılmasıydı ve hiçbir filozof ölümden korkmamalıydı, yaşamın ölüme bir hazırlık olduğunu söylerdi. Sokrates’ten sonra ortaya çıkan Stoacı düşünürler de ölümü doğal bir süreç gibi ele almamız gerektiğini söylerler. Ölümü hatırlamanın insanın yaşamının geri kalanının daha iyi geçirmesine yardımcı olacağını savunurlar.

Bu sözler ölüm yokmuş gibi yaşayan, ölüm unutkanlığına yakalanan bizler için ne kadar ürkütücü. Yaşam varsa ölüm yoktur diyen Epikürcü felsefe, bizi ölümden korkmamaya meylettirebilir ama asıl önemli olan onun varlığını hep hatırlamaktır. Şu anda şu satırları yazarken bir daha aynısının tekrar etmeyeceğimi bilmek, benzer cümleleri kullansam bile içinde bulunduğum ortam, duygulanımlar farklı olacağından benzersiz bir an yaşadığımın farkında olmak demektir ölümü hatırlamak. Hiçbir anın tekrarı yoktur. Bunun bilincinde olabilmek için ölümün her an yanıbaşımızda olduğunun farkına varmak gerekir.

Ölümü hatırlamak bizi yaşamın sıkıcılığından uzaklaştırır. Monoton ve sıkıcı hayatımıza renk katar. Neşelendirir aslında ölümü hatırlamak. Gerçekten yaşamayı öğretir, o anın hakkını vermeyi. İşin ilginci modern insan ölümü unutmuşken ve tam gaz yaşadığı sanrısına kapılmışken tam bir haz makinesiyken ölümü yok sayar. Tanrısızlığın prim yaptığı bu dönemde zaten insan makine ve teknik bir unsur gibi incelediğinden ölüm hepten yoktur, ölümün varlığı önemsenmez. Tanrılı dinler de cenneti vaat ederek ölüm korkusunu, mükafat yerini işaret ederek bertaraf etmeye çalışırlar ve bizi bir gün hayaller ülkesine yerleştireceğini anlatırlar tabii eğerli emir cümlelerini eylersek. Böylesi bir durumda da acı reçete olarak bildiğimiz ölümün varlığı yine yoktur, o sadece bir aracıdır.

Ya ölüm anksiyetisi yaşayanlara ne demeli? Bazıları öleceğim korkusu yüzünden, huzurlu giden hayatını un ufak eder. Heyecan mottosuyla nasılsa ölüm gelecek diyerek empatiden yoksun, bencilce ve kaba davranır. Ölüm bize korkutucu gelir. Yakınlarımızı kaybetmeye başladığımızda bile önce adına yas dediğimiz öfke ve kızgınlık nöbetine tutuluruz. Hani ölmeyecektin hani hep yanımda sonsuza kadar kalacaktın diyen çocuksu yanımız öfkeden kudurur. Önce sevdiğimize sonra yaşama duyulan öfkedir bu. Ey yaşam seni hep yaşayacaktım hani, dünya işlerinin peşine koşturup kendimi oyalarken sen hani gelmeyecektin hiç! diye bağıran yanımız nasıl da mutsuz ve üzgündür. Onun bir an bile düşünmemiş olanın mutsuzluğu onu her gün en az bir kere ananın mutsuzluğundan ne büyüktür.

İncecik bedenlerde sağlığı ararken, toksik atıcı diyetlerle zehirleri atmaya çalışırken, yaşlanmamak mümkün mü diye tartışırken acizliğimizi iyiden iyiye haykırıyoruz. Ölüm seni yeneceğim, haklayacağım seni diyen kaç kişi var aramızda? Ne zaman ayırdık ölümü yaşamdan. Onlar birbirine zıt gibi görünürken ikisi içiçe geçmiştir oysa. Momente mori, ölümü hatırla!

Hatırla ki doğadaki güzelliği görebil, hatırla ki sevdiğine her an son kezmiş gibi bakabil. Hatırla ki yaşamı bir ceset gibi değil yaşayan bir canlı gibi yaşa. Hatırla ki nefesini dolu dolu içine çek ve boşaltırken onun burun deliklerinden çıkışını izle. Hatırla ki varoluşunun derin anlamını yakala. Momente mori

!

Neden kötülük var? Biz insanlar neden ondan uzak kalamıyoruz? İyiliği yüceltip kötülüğün tuzaklarına kapılıp gidiyoruz. İnsan kötü bir varlık mıdır? Hobbes insanın doğal durumunun bencil ve vahşi olduğunu savunur. Filozofa göre insanın temelinde kötülük vardır. Güçlü olmak ve varoluş durumunu sürdürmek için insanın diğerini yok etmesi gerekir. İnkaların çöküşündeki katliamdan tutun Nazi Almanyasına, Yüzyıl savaşlarından günümüzde hala devam eden ölümler şunu gösteriyor; kötülük denen şey hayatta, nefes alıyor. Sosyal medyada iki kelime ile tepki göstermeyi seçmiş bizler iyi miyiz peki? İyiliği isteyen ruhlar kötülüğün pençesine hep düşmüyor mu?

İyilik ve kötülük bir çok kültürde efsanelerle evrimleşmiş, dinlerle de duvara çakılı sabit kalmıştır. Tanrının iyilik yolunu takip etmesi gereken inançlılar, şeytanın kötülük çağrısına uyuyorlar. İnsan doğa gibi değil, bir olma halinde; dalgaların denize çarpması iyi ya da kötü değil, bir kaplan bir zürafayı yakalayıp midesine indirince onu kötü olarak yaftalamıyoruz, arıların, çiçeklerin polenlerini taşırken bitkilerin üremesine yardımcı olmasının iyi olmaması gibi. Doğa tarafsızdır ve dengenin korunumu üzerine çalışır. İşte onlardan ayrılan bizler, doğanın denge arayışına bir nokta koyuyoruz. Bozuyoruz, yağmalıyoruz, öldürüyoruz, yok ediyoruz. Ölüm kokusu ve kan istiyoruz.

Savaş tanrısı Romalı Mars öldürürken zafer kazandırıyordu. Roma İmparatorluğunun sınırlarını genişlemesi ondan ötürüydü. Sanırım biz de öldürdükçe Apollon gibi başımıza defne yapraklarından bir taç takılacağını düşünüyoruz. Kötülüğün zaferinin işareti! Artık liderlerin boynunda asılı duran karanlık şeytani madalyon. Ve bizler sessiz kalanlar başka bir kötü. İnsan var oldukça kötülük hep olacak. Belki Sokrates’in dediği gibi insanlar gerçekten bilmedikleri için kötülüğü seçiyorlar, bilen kötülük yapamaz. Belki de cehaletimizden vahşi bir hayvanlar gibi ağzımızdan salyalar akarak iştahla öldürmek yok etmek istiyoruz. Çünkü içimizdeki kötülüğü neye çevireceğimizi bilmiyoruz.

En çok sevdiğimizden yeri geldiğinde nefret ediyoruz. Hayranlık duyarken bir yanımız kıskanıyor. Yaşatmak isterken bir yandan yok etmek istiyoruz. Güneş penceremize vururken sabah, dünyamızı aydınlanırken sıkılıp bir an önce gece gelsin, kurtların uğuldadığı ormanlara ayak basmak istiyoruz. Bu dilemmayı aşamıyoruz. İçimizdeki kötülüğü, öldürücü hayvanı ehlileştirmeyi bilmiyoruz.

Kötülük korkunun eseridir. Nietzsche’nin aktardığı köle ahlakının bir sonucudur. Bastırılmış öfkenin, kızgınlığın sonucudur. Kötülüğü nasıl iyileştireceğiz? Önce kötü olduğumuzun farkına varmak lazım. Arzuların yönettiği kendimize erdemli olmayı hatırlamak gerekiyor. Her canlının yaşam hakkına saygı duymak, ego

izmin eseri olmadan diğerlerinin hallerine empati duyabilmeyi geliştirmek gerekiyor. Ne zaman uyanacak insan cehalet uykusundan?

Özgürleşmemiş insanın sorunudur insanın kötülüğü, kendini gerçekleştirememiş bireylerin içinden oluk oluk akan kandır. İradenin yokluğu, yozlaşmış insanın öyküsüdür. Dionysos ve Apolloncu bakış arasındaki dengesizliğimiz, şirazemiz iyice kaydı, bozuldu. Ne yapalım? Bilgi ve erdemle donanalım önce. Düşünelim yaşam üzerine, bize öğretilmiş kalıp düşüncelerden arınarak yapalım bunu. Unuttuğumuz iç sesimizi hatırlayalım. Kötülüğün farkına varacak olan ancak kendi potansiyelini görüp gerçekleştirebilen insandır. İyi olmanın sorumluluğunu almanın artık zamanı gelmedi mi?

Kolektif bilinçdışının izleri.

«Bir insan rüyasında düş gördüğü tüm insanların rüyasından geçer» der Nietzsche. Hepimiz birbirimizle bağlantı içerisindeyiz. Bağlantısallığımızın bir ayağı kolektif bilinçdışında yer alıyor. Kolektif bilinçdışı kavramını psikoloji literatürüne kazandıran Carl Gustav Jung olmuştur. Sigmund Freud ile yollarının ayrılmasına neden olan konulardan biri de bilinçdışına bakışlarında fark idi.

Freud, bilinç düzeyine ulaşmayan anı ve hatıraların, arzuların ve dürtülerin, bastırıldığını bilinçdışında kaldığını söylemişti. Bu düşüncelerin dil sürçmeleri ve rüyalar kanalıyla ortaya çıktığını belirtir. Jung da bilinçdışına en az Freud kadar önem vermiştir. Fakat Freud’tan ayrılarak bilinçdışı kavramını sınıflandırmıştır: Kişisel bilinçdışına ek olarak kolektif bilinçdışı düşüncesini ortaya atar. Jung’a göre bilinçdışının kişisel deneyimlerden ziyade daha derin bir katmanı vardır: Kolektif bilinçdışı.

Kolektif ya da ortak bilinçdışı, geçmiş kuşaklardan aktarılmış davranışlardan ve bellekte saklanmış bilgilerden oluşur. Kuş sürülerinin aynı yollar üzerinde göç etmeleri, daha hiç karanlıkla tanışmamış birinin karanlıktan korkması bellekte birikmiş bu duygu ve düşüncelerin ürünüdür. Kolektif bilinçdışı insanlığın tarihsel tüm evrelerini içerir, beşeriyetin tarihidir; ne ırk ne dil ne cinsiyet ne kültür ne de inanç gözetir, evrenseldir. Jung’un ele aldığı kolektif bilinçdışı kavramı Freud’un ortaya koyduğu kişisel bilinçdışı kavramında daha derinlikli ve çok katmanlı bir yapıya sahiptir.

İnsanlık türünü sürdürebilmek için çok fazla ortak deneyim yaşamıştır. Atalarımız vahşi doğayla savaşırken, kıtlıkla mücadele ederken, hastalıklara karşı hala yaşamda kalmayı başarırken yüzbinlerce deneyimden geçmiştir. Bunlar hiçbir yere kaybolmaz. Bizler karanlık havuzumuzda bu imgeleri taşırız. Davranışlarımıza yön veren, bu rezervuardan çektiğimiz bilgilerdir. Hepimiz tüm fikirleri buradan alırız, doğum, başarı, yaşam ve nicesi hepimizin kolektif hafızasında saklıdır. Örneğin çoğumuz yılandan korkar. Pek tabii atalarımız yılanın öldürücülüğü neticesinde zaman içinde ona karşı korku geliştirmiştir. Ve bizde yılanı soğuk hayvanlar kategorisine koyarak daha önce hiç yılan görmemiş biri olarak korkabiliriz tıpkı binlerce yıldır atalarımızın yaptığı gibi. Jung’a göre kolektif bilinçdışı, insan yaşamında ihtiyaç duyulan her şeyi saklar.

Arketiplerse, kolektif bilinçdışının tahtında oturur. Jung arketipleri psikoloji literatürüne sokarak insanlığın ortak ve evrensel sembollerini tanımlamıştır. İlk örnek anlamına gelen arketip, en erken tarihin nesillerden nesillere aktarılan ilk imgeleridir. Tüm arketipler mitlerde yer etmiştir. Jung’a göre mitler kolektif bilinçdışıdaki duygu ve düşüncelerin ortaya çıkmasıdır. İçgüdüsel eğilimler, arketipler nesilden nesile aktarılarak sembolik imgeler ve güdüleyici enerjiler olarak insan zihninde yer ederler. Mekanların, sayıların, figürlerin, renkler ve sayıların vs. arketipsel karşılıkları vardır. Örneğin Jung’a göre yedi sayısı kendiliğin simgesidir. (Kendilik ya da self, zıtların birleştiği tekliği simgeler.) Klasik astroloji dünyasında da yedi gezegen birlik arketipini anlatır. Jung sembolizminde mağaralar ve ormanlar bilinçdışının tezahürüdür. Her sembol ve motif arketipsel olarak incelendiğinde masalların ve mitosların yüzeysel gözüken hikâyeleri, derin anlam kazanır

Kolektif bilinçdışı haritalarda çok net bir şekilde seçilebilir. En temelde su evlerindeki yerleşimler bizim bu büyük havuzdan neyi çektiğimiz anlatır. Kolektif bilinçdışın amaçlarından biri mit üretmek olduğundan bizde ilgili evlerde kendi mitimiz yaratırız. Bazen sevgilimiz bazen anne ve babamızla yaşadığımız hikayelerde tekrar eden kalıplar buradaki karmaşık durumları gösterir. Örneğin Güneş’in 12.evdeki yerleşimi babayla ilgili veya yaşamın canlılığı ile ilgili yaşanmış zorlu deneyimlerin bize aktarıldığını gösterebilir. Bunun bilincinde olmadığımız gibi yaşamlarımızda bu enerjinin nasıl ortaya koyacağımız konusunda da çok acemi olabiliriz. Kolektif bilinçdışında yaşamda kalma, canlılık ile ilgili mitler canlanır. Bilince ulaşan silik imajlardır. Astroloji bu imajların kaynağıyla bağlantı kurarak yaşamlarımızda nasıl bunları kullanabileceğimiz hakkında önemli bir ol levhasıdır

.