If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Ahlak Miktar Teorisi

Will Self’in son romanının başlığı The Quantity Theory of Morality, Türkçeye ben ‘Ahlak Miktar Teorisi’ diye çevirdim. Çürümekte olan bir ülkede (İngiltere) yaşayan, ahlaki çöküş içindeki bir arkadaş gurubunu konu alıyor.

Roman karakteri Dr Busner’a ait Ahlak Miktar Teorisi. Tamamen kurgu bir teori ama sadeliği bana çok cazip geldi. Teoriye göre bireysel ahlaki davranış örnekleri çoğaldıkça, o örneklere doğrudan bağlı olmasa da, toplum da iyileşiyor.

Romanı okurken acaba bu teori devletler için de geçerli olur mu diye sordum kendime. Klasik iktisattaki Para Miktar Teorisinden esinlenerek aşağıdaki grafiği çizdim.

Teorinin mucidi roman karakteri Dr Busner’e göre Ahlak Miktar Teorisi kavramsal olarak çok basit: Bir toplumda ne kadar çok insan ne kadar fazla iyilik yaparsa, o toplumun başına da o kadar çok iyi şey gelir. Yani, grafikteki x ekseninde sağa doğru yol aldıkça, y ekseninde de yükseliriz. Biri azalırsa ama, diğeri de azalır. Ahlaki fazlalık, bir toplumsal iyi niyet rezervi oluşturur. Ahlaki açık ise toplumu aşağıya çeker.

“... ahlaki hayat, hem özü hem de pratiği itibarıyla kolektiftir; iyi vicdan ancak iyi bir toplum içinde var olabilir.“
(Will Self, The Quantity Theory of Morality, s. 180, Kindle baskısı)

Hiç kimse bir ada değildir

Romanda altı bölüm var. Yıllardır birbirini tanıyan yaklaşık on beş kişilik bir grup bir akşam yemeğinde buluşuyor ve biz de bir yıl boyunca onların hayatlarını takip ediyoruz. İlk bölüm bu. Sonraki bölümler de yine aynı akşam yemeğiyle başlayıp devam ediyor. Yani aynı yıl altı kez tekrar ediliyor.

Aynı olayların farklı kişilerin gözünden aktarılması gibi daha önce çok denenmiş bir format beklemeyin. Will Self çok daha yaratıcı bir yazar. Her bölüm aynı noktadan başlıyor ama sonra her seferinde başka şeyler oluyor. Aynı insanların, her bölümde biraz farklı (kimi zaman tamamen farklı) olaylara maruz kalmasını ve olaylara tepkilerini izledikçe karakterleri çok daha iyi tanıdım sanıyorum. Sanırım Self’in bu formatı seçmesinin nedenlerinden biri de buydu.

Grup adeta dış dünyadan yalıtılmış bir kozanın içinde yaşıyor sanki. İlk dört bölüm boyunca, her versiyonda, aynı yılı biraz farklı biçimlerde geçerken dış dünyayla temas çok az. Hatta zaman zaman hangi yılda yaşadıklarını bile çıkarmakta zorlandım.

Beşinci bölüme gelinceye kadar kendi kendime soruyordum:

“Ben bu kitabı neden okuyorum?”

Beşinci bölüme başladığımda ise ilk dört bölümün bize pimi çekilmemiş bir el bombası uzattığını, beşinci bölümün ise o pimi çektiğini hissettim. Ayrıntı vererek sürprizi bozmak istemiyorum. Şunu söylemekle yetineceğim: Kitap bittiğinde, Self’in beşinci bölümü, okurları İsrail’in ahlaki krizi ve bunun Yahudi diasporasının önemli bir kesiminde yarattığı derin huzursuzluk üzerine düşündürmek için yazdığına kani oldum.

İsrail toplumunun ahlaki çöküşü

Son üç yılda dünya, teorinin küresel ölçekte gerçek zamanlı ve yıkıcı bir uygulamasına tanıklık etti. İsrail ordusunun Gazze’de, Batı Şeria’da ve komşu ülkelerde yürüttüğü faaliyetler, grafiğin X ekseninde İsrail için felaket boyutunda bir daralmaya yol açtı.

İsrail Batı dünyasının büyük bölümünde evvelden muazzam bir ahlaki sermayeye sahipti. Bu ahlaki sermaye, siyasi destek, diplomatik koruma ve yaygın kamuoyu sempatisi şeklinde tezahür ediyordu. Ancak Ekim 2023’ten bu yana bu birikim hızla eridi. Son askeri operasyonların yol açtığı büyük insani yıkım ve uluslararası alanda yaygın biçimde kınamalar, İsrail’in yıllar içinde oluşturduğu ahlaki sermayeyi tüketti.

Sonuç tam da baştaki grafiğin öngördüğü gibi oldu: Y ekseni çöktü. Bir zamanlar İsrail’e sarsılmaz destek veren ülkeler şimdi geri çekiliyor, diplomatik tutumlarını değiştiriyor ve eskiden sonsuz görünen koruyucu iyi niyetlerini artık geri alıyorlar. İsrail, dünyanın gözünde giderek yalnızlaşıyor.

İsrail artık bir “Çılgın Devlet” mi?

Yeni yayımlanan Israel’s Lobby: America in the Grip of a Foreign Power adlı kitapta Eli Clifton ve Ian Lustick, İsrail’i bir “Çılgın Devlet” (Crazy State) olarak tanımlamışlar.

“Çılgın Devlet” kavramı ilk kez İsrailli siyaset bilimci Yehezkel Dror’un 1971 tarihli Crazy States: A Counterconventional Strategic Problem adlı eserinde ortaya atılmıştı. Dror bu kavramı, İsrail’in Orta Doğu’daki düşmanlarını tanımlamak ve onlara karşı önleyici ve hatta ön alıcı saldırılar dâhil her türlü yöntemin meşru olduğunu savunmak için kullanıyordu.

Buradaki “çılgın” sözcüğü irrasyonel ya da deli anlamına gelmiyor. Büyük hedeflere fanatik bağlılık ve bu hedeflere uğruna etik ya da hukuki olsun olmasın eldeki tüm araçları kullanma kararlılığını ifade ediyor. Çılgın Devletler (veya devlet dışı aktörler) kendilerini her zaman ahlaken üstün ve haklı görürler ve bu da onları insafsız şiddet hatta terör yöntemlerini tereddütsüz kullanmaya yöneltir.

Clifton ve Lustick’e göre İsrail’in böyle bir devlete dönüşmesinde belirleyici olan unsur, Amerika Birleşik Devletleri’nin koşulsuz ve eleştirel olmayan desteğiydi. Yazarlar kitaplarını ABD hakkında yazmış olsalar da aynı argüman İngiltere başta olmak üzere başka bazı Batılı ülkeler için de ileri sürülebilir.

Bu bakış açısına göre İsrail’in artarak çılgınlaşmasının sebebi liderlerindeki ani akıl tutulması değil, dışarıdan alınan koşulsuz destek onları tavır değiştirmeye zorlayacak sonuçlardan koruduğu için.

Eğer Clifton ve Lustick haklıysa, ABD’de ve diğer Batılı ülkelerde yaşayan Yahudi diasporasının, hükümetlerini İsrail’in bu “çılgın” rotasını düzeltmeye teşvik etmek için yapabileceği çok şey var.

Ahlak Miktar Teorisi ve Yahudi diasporasının sorumluluğu

Batılı ülkelerde yaşayan Yahudi toplulukları açısından, İsrail’in küresel ahlaki sermayesinin çökmesi zor bir ortam yaratıyor. Kendi Batı toplumlarının ne kadar iyi unsurları olurlarsa olsunlar, y eksenindeki “iyi şeyler”, binlerce kilometre uzaktaki bir devletin yarattığı ahlak noksanlığının tehdidi altına giriyor. Diaspora, onay vermediği bir ahlaki iflasın sonuçlarıyla yaşamak zorunda kalıyor.

Romandaki Ahlak Miktar Teorisinin, Holokost’tan sağ kurtulmuş bir karakter tarafından ortaya atılıyor olması kayda değer. Bu kişi, romandaki tali karakterlerden biri olan Will’in amcası. Teori acımasız. Nasıl bir merkez bankası sonsuza kadar para basıp hiperenflasyondan kaçamazsa, bir devlet de ahlaki açık vererek sonsuza kadar yaşayamaz. Er ya da geç toplumsal sermayesini tüketir.

Daha önce romandaki her bölümün aynı olay örgüsünü biraz farklı bir rotadan anlattığını söylemiştim. Bunu her yıl yatağında küçük kıvrımlar çizerek akan bir nehre benzetebiliriz. Ancak beşinci bölümde nehir yatağından taşınca bütün ovayı sel basıyor.

Beşinci bölümde, İngiltere toplumu, grubumuzdaki Yahudilerin hiçbir zaman “katil Sabraları“ desteklemediklerini umursamaz. Gerçekten de grubun Yahudi üyelerinden biri İsrail hükümetlerini şöyle tanımlıyordu:

“İsrail-Filistin’i yöneten ve etno-milliyetçi fermanlarını Gazze’nin talihsiz halkına ve Batı Şeria’da geriye kalan Filistinlilere dayatan katil Sabralar.“ (Self, The Quantity Theory of Morality, s. 234)

Öyle tanımlıyordu ama bu, onun içinden geçen bir his, kimsenin bilmediği bir düşünceydi. Bu da, bir eyleme dönüşmediği için, İsrail’deki dindaşlarının yaptıklarından İngiltere’de suçlanmaya karşı savunmayı zor kılıyordu.

Ahlak Miktar Teorisi’ni daha önce ortaya atan Holokost mağduru karakter ise beşinci bölümde yaşananlardan hiç şaşırmıyor sanki:

“Kahverengi Gömlekliler açısından bunun hiçbir önemi yok. Son elli yıldır hepimiz AIPAC adına bağış kutusu sallamışız gibi davranacaklar bize. Dahası — artık sen de bunun farkındasın — Yahudilerin yarım yüzyıl boyunca kendi acılarını ırksallaştırmaları, her tür antisemit için kendi nefretlerini de aynı şekilde ırksallaştırmayı çok daha kolaylaştırdı.“ (s. 234–235, Kindle baskısı)

Sonuç

Hamas’ın Güney İsrail’e saldırısından kısa bir süre sonra şöyle yazmıştım:

“İsraillilerin Hamas’ın katillerinin cezalandırılmasını talep etme hakkı var. Yine de İsrail’in Gazze’yi işgal etmesi katilleri cezalandırmayacak, aksine daha çok masumun zarar görmesine neden olacaktır. Peki ne yapmalı? İsrail hükümeti hızlı tepki iç güdüsünden vaz geçip geçen haftaki şiddet eylemlerinin faillerini cezalandırmak için uluslararası bir koalisyon arayışına girme öngörüsüne sahip olabilir mi? Yavaş bir süreç olur ve bombardıman uçakları göndermek kadar tatmin edici olmaz ama kan davasını durdurmanın tek yolu budur. Kana kan dişe diş yeni ölümler geçen haftanın kurbanlarından bazılarının acısını dindirebilir ama şiddeti durdurmaz. Bugünün katilleri yarın av olur ve döngü devam eder..“ (Aşağılık Eylemler)

Bu satırları 16 Ekim 2023’te yazdım. Aradan neredeyse üç yıl geçti. Keşke yanılmış olsaydım.

Will Self’in romanı üç yıl öncesinin öngörüsünü destekliyor. Romanı parlak bir edebiyat deneyinden ziyade güçlü bir uyarı gibi okudum. Bir devlet büyük askeri güce, diplomatik desteğe ve ekonomik kapasiteye sahip olabilir. Ancak ahlaki sermayesini sürekli tüketip yerine yenisini koyamıyorsa, eninde sonunda bunun bedelini ödemekten kaçamaz.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

19 Ağustos kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=33,90 TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 540

Takipçi sayısı : 745

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın parçalayın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

The title of Will Self’s latest novel is The Quantity Theory of Morality. The book is about a group of decadent individuals in a decaying country (UK).

A character in the book, Dr Busner, introduces the Quantity Theory of Morality. This is a fictional theory, but it has an appealing simplicity. It suggests that the moral behaviour of individuals generates collective benefits that extend far beyond the original acts themselves.

Reading the novel, I could not help wondering whether the same idea might apply to states. I drew the following graph in a style similar to the Quantity Theory of Money. The Quantity Theory of Money is a real theory in classical economics.

The theory of morality as explained by Dr Busner in the book is conceptually simple: the more people do good things, the more good things happen to the community. As x grows, so does y, and vice versa. Moral surplus builds a reservoir of external goodwill. A moral deficit takes the society down.

“... all moral life is both essentially and practically collective, and the only good conscience subsists within a good community.” (Will Self, The Quantity Theory of Morality, p. 180, Kindle Edition)

No man is an island

The book has six chapters. A group of 15 people who had known each other for a long time attends a dinner party and we follow their lives over a year. This is what happens in the first chapter and the subsequent chapters repeat the same year starting with the same dinner party. It is not narrating the same events from viewpoints of different people. Will Self is a more imaginative author. The chapters start the same way (with the dinner party) but what comes later is quite different. By observing the same group of people subjected to slightly (sometimes completely) different events in different chapters, we get to know their personalities very well. This may have been one of the reasons Will Self uses this format.

It is a closely-knit group seemingly living in a cocoon. Through the first four chapters they spend a year doing slightly different things in each version of events, with remarkably little interaction with the outside world. At times I even found it difficult to determine what year they were living in.

I kept asking myself why I was reading this book until I read Chapter 5.

When I started Chapter 5, I felt as if the first four chapters handed us an unpinned grenade and Chapter 5 let it explode. I will not give you spoilers but suffice it to say that I came away convinced that Self intends the events of Chapter 5 to be read against the backdrop of Israel’s moral crisis and the resulting anguish within much of the Jewish diaspora.

Moral collapse of the Israeli Society

Over the last three years, the world has witnessed a real-time, devastating application of this theory on the global stage. The actions of the Israeli government and military in Gaza, the West Bank, and neighbouring countries have initiated a catastrophic contraction on the X-axis.

For decades Israel accumulated enormous moral capital in much of the Western world. That moral capital translated into political support, diplomatic protection and widespread public sympathy. Since October 2023, however, that accumulated capital has been depleted at remarkable speed. The sheer humanitarian toll and the widely condemned nature of recent military actions have rapidly exhausted Israel’s accumulated moral capital.

The result is exactly what the graph dictates: the Y-axis has collapsed. Nations that previously offered steadfast support are retreating, shifting their diplomatic stances, and withdrawing the protective goodwill that once seemed permanent. Israel finds itself in an increasingly isolated and unfavourable position in the eyes of a world that used to stand firmly in its corner.

Is Israel now a “Crazy State”?

In a recently published book “Israel’s Lobby: America in the Grip of a Foreign Power”, Eli Clifton and Ian Lustick describe Israel as a “Crazy State”. The term “Crazy State” was introduced by Israeli political scientist Yehezkel Dror in his 1971 book “Crazy States: A Counterconventional Strategic Problem”. Dror described Israel’s enemies in the Middle East as such to justify taking all possible measures against them including preemptive or preventive action. “Crazy” in this context does not mean irrational or insane. It means intense commitment to grandiose plans and to aggressively pursue them using all means available with no concern for ethical and international legal norms. Crazy States (or non-state actors) have a pervasive sense of moral superiority and self-righteousness and this makes them conduct all effective instruments available including extremely ruthless and violent actions.

The Clifton and Lustick argue that it was the unconditional uncritical support from the United States that helped make Israel a crazy state. Although Clifton and Lustick focus on the United States, a similar argument could be made about several other Western countries, including the United Kingdom. So Israel has increasingly become “crazy” not because its leaders suddenly turned irrational, but because external support shielded Israel from consequences that would normally force rational adaptation.

If Clifton and Lustick are correct, then there is a lot the Jewish Diaspora living in USA and other Western nations can do to encourage their governments to help Israel correct its “crazy” course.

The Quantity Theory of Morality and the responsibility of Jewish Diaspora

For Jewish communities living in Western nations, the collapse of Israel’s moral capital on the world stage creates an incredibly fraught environment. The unearned “good things” on the Y-axis—societal comfort, clear delineations between state action and ethnic identity, and general communal security—are suddenly threatened by the moral deficit incurred by a nation-state thousands of miles away. The diaspora is left to navigate the fallout of a moral bankruptcy they did not authorize.

The Quantity Theory of Morality is proposed by a Holocaust survivor in the book. He is the uncle of the author Will, who himself is a minor character in the group. The Theory is unforgiving. Just as a central bank cannot print infinite money without triggering hyperinflation, a state cannot continuously operate in a moral deficit without destroying its social capital.

I said that each chapter narrates the same sequence of events taking slightly different paths. It is like a river curving through slightly different bends each year but then in Chapter 5 the river breaks its banks and floods the valley.

In Chapter 5, the rest of the society does not care that the Jews in our group had never supported “the murderous Sabras”, in the words of a Jewish member of the group, “who rule Israel-Palestine and impose their ethno-nationalist ukase on the benighted Gazans and the Palestinian remnant left on the West Bank” (Self, Will. The Quantity Theory of Morality, p. 234, Kindle Edition)

We understand that the Holocaust survivor who introduced his Quantity Theory of Morality earlier was not surprised by the events happening in Chapter 5:

“As far as the NT and their Brownshirts are concerned it doesn’t make a blind bit of difference: we might as well all have spent the last fifty years feverishly rattling the tin alongside AIPAC. Moreover – as I’m sure you realize now yourself perfectly well – that same half-century of Jews racializing their own agon has only made it that much easier for antisemites of every stripe to racialize theirs.”(pp. 234-235). Kindle Edition.

Conclusion

Shortly after the Hamas assault into Southern Israel, I wrote:

“Israelis have every right to demand punishment. Still, Israeli invasion of Gaza will not punish the murderers but will end up hurting more innocents. What is to be done? Would the Israeli government have the foresight to forego a quick response in favour of an international coalition to punish the perpetrators of the violent acts of last week? This would be a slow process and would not be as satisfying as sending bombers but it is the only way to stop the blood feud. Killing more might quench the pain of some of last week’s victims but it will not stop the violence. Today’s killers become prey tomorrow and the cycle continues.” (Despicable Deeds)

I wrote those words on 16 October 2023. Nearly three years later, I wish they had proved wrong. Instead, Will Self’s novel now reads less like an ingenious literary experiment than like a warning. A state may possess immense military power, diplomatic backing and economic strength, but if it continually spends its moral capital without replenishing it, the eventual reckoning is unavoidable.

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

I did not have time to update the following numbers. I will do it tonight.

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=33.90TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 540 subscribers; 745 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

LLM’ler Emtialaşıyor mu?

OpenAI, Anthropic, Google gibi büyük LLM hizmetlerine yönelik talep hızla artıyor. Bunun ana nedeni giderek daha fazla insanın sohbet botlarıyla tanışması değil. Yeni talebin önemli bir bölümü, LLM API’lerine başka yazılımların, çoğu zaman doğrudan bir insan müdahalesi olmadan, sürekli çağrılar yapmasından kaynaklanıyor.

Ben tek kişi olarak fazla kullanmıyorum ama genel olarak bakıldığında LLM token tüketimi çok hızlı artıyor.

“Token tüketimi büyürken, bunun başlıca nedeni, önceki sohbet araçlarına kıyasla görev başına 30 ila 60 kat daha fazla token kullanan yapay zekâ ajanları. Bir sağlık şirketi, muhasebe bölümü durumu farkedene kadar altı ay içinde bir trilyon token tüketmiş mesela. Uber ise yıllık yapay zekâ bütçesini daha nisan ayında bitirmiş. Bunlar istisna değil; büyük bir dönüşümün ilk işaretleri.”
(Alvarez & Marsal Global)

Büyük önde gelen AI şirketlerine ‘Frontier Labs’ denilmeye başlandı ne zamandır. Token kullanımındaki bu artış, bu şirketlerin iş modellerinin başarısını bundan sonra onların daha da zenginleşeceğini mi gösteriyor? Öyle düşünüyorsanız, gidip hisse senetlerini satın almak gerekir bu zenginlikten bize de pay düşsün diye.

Bence hayır. Vaziyet öyle değil.

Üstelik tam aksine, token patlaması AI endüstrisinde başlangıcın sonuna işaret ediyor bence: kıt ve şirketlere özgü yapay zekâdan, emtialaşmış LLM çıkarımına (inference) geçiyoruz. Bu önemli bir dönemeç. Emtia marketlerinde premium kar oranları düşer, şirketler birbirine benzer malları daha ucuza satmaya çalışarak para kazanırlar. Bence AI iş kolu da bu döneme giriyor.

Bu ihtimali Haziran 2025’te şöyle dile getirmiştim:

“Bazıları Yapay Genel Zekâ’ya (AGI) çok yaklaştığımızı iddia ediyor. Ben katılmıyorum. Bence AGI’ye ulaşmamıza en az kırk yıl var… Yapay zekâ şirketleri, AGI’nin çok yakın olduğu fikrini kısmen yatırımcı ilgisini üzerlerinde tutabilmek için öne çıkarıyorlar. Dünyayı değiştirecek AGI’ye ulaşmaları için onları beklememizi ve desteklememizi istiyorlar. Ama bu stratejinin uzun süre işe yarayacağını sanmıyorum.”

ChatGPT ve onu izleyen modeller ilk ortaya çıktıklarında, başta hepimiz hayretler içindeydik. LLM becerilerinin gerçekten o ana kadar görmediğimiz mertebede olağanüstü olduğunu hissediyorduk. Yine de, ilk şaşkınlık günleri geçtikten sonra, şu soruyu da sorduk:

Bunlarla tam olarak ne yapacağız?

O zamanlar, modellerin çok kısa sürede büyük sıçramalar yapacağı beklentisi vardı. Ben öyle düşünmediğimi yazmıştım ama benim gibi düşünenler azınlıktaydı. LLM’lerin hızla gelişip bambaşka hallere geleceği beklentisi, bağımsız yazılım yatırımlarını engelledi. Geliştirilecek karmaşık uygulamalar daha piyasaya çıkmadan demode olabilirdi çünkü. Yakında otonom süper AGI geliyorsa, neden uğraşalım yeni programlar yazmaya dedi çoğu şirket.

Peki son dönemde durum neden değişti?

Benim yorumuma göre yapay zekanın müşterisi olacak büyük şirketler artık bütün yumurtalarını AGI’nin çok yakında geleceği sepetine koymak istemiyor. Modeller elbette gelişmeye devam edecek. Ama, her problemi güvenilir biçimde anlayacak, gerekli bilgiyi farklı yerlerden kendisi toplayacak ve çözümleri kendi başına üretecek bir süper zekânın çok yakında ortaya çıkacağını varsayarak hareket etmek istemiyor artık kimse. Aslında böyle bir şeyin yakın zamanda gerçekleşeceğine artık inanılmıyor.

Eğer süper akıllı yeni LLM’ler yakın zamanda gelmeyecekse, mevcut modelleri gerçekten faydalı kılacak araçları geliştirmek son derece rasyonel bir davranış oluyor.

Dolayısıyla benim yorumuma göre son dönemde yaşanan tokenmaxxing, yapay zekâ şirketlerinin değil, diğer genel sanayiinin bugünkü modelleri işe yarar hâle getirme çabasının sonucu. Yaklaşan bir zekâ patlamasına hazırlık değil; kademeli ilerleme beklentisine uyum sağlama süreci.

Daha önce Yapay Zeka yatırımı yapmayıp süper zekayı bekleyen bir sürü şirket süper zekanın artık bugünden yarına gelmeyeceğini anlayınca, mevcut LLM lere razı olup onları rakiplerimden önce nasıl kullanırım telaşına girdi. Ama daha bunu nasıl yapacaklarını bilmiyorlar. Bu yüzden bugün gördüğümüz olağanüstü token tüketimi büyük ölçüde cehaletin maliyeti.

LLM’leri en verimli şekilde nasıl kullanacağımızı henüz tam olarak bilmiyoruz. Bu yüzden de birçok verimsiz uygulama yapıyoruz. Yazılım ajanlarına gereğinden büyük bağlamlar okutuluyor; aynı işlemler lüzumsuz tekrar ediliyor; basit görevler için pahalı modeller kullanılıyor. Bütün bunlar, hangi iş akışlarının gerçekten ne değer ürettiğini ve bunların en verimli nasıl uygulanacağını henüz öğrenme aşamasında olmamızdan kaynaklanıyor.

Bu nedenle tokenmaxxing’in bir bölümü aslında keşif bütçesidir.

Keşif bütçeleri sonsuza kadar sürmez.

İş akışları olgunlaştıkça şirketler bazı model çağrılarını geleneksel yazılımlarla değiştirebilir, tekrar eden bilgileri önbelleğe alabilir, basit görevleri küçük modellere yönlendirebilir ve pahalı frontier modelleri yalnızca gerçekten zor problemler için kullanabilir.

Moonshot’ın Kimi, Alibaba’nın Qwen ve Z.ai’nin GLM gibi açık ağırlıklı (open weighting) modeller gelişirken, biz de ne yapmak istediğimizi ve bunu nasıl yapabileceğimizi daha iyi idrak etmeye başladığımız zaman, mevcut token kullanımı tedrici ama geri dönülmez bir şekilde kapalı ticari API’lerden uzaklaşıp her şirketin kendi kontrolü altında çalıştıracağı açık modellere yönelebilir.

Bu şu demek. Bugün frontier laboratuvarları (mesela OpenAI, Anthropic) muazzam piyasa değerlerine ulaştı ve bu değerleri göstererek dev altyapı yatırımlarına kalkışıyorlar. Bu yatırımları desteklemek için sundukları kaldıraç, onların bugünkü yüksek marjlı premium token gelirleri. Benim yukarıdaki tahlilim doğru ise, bu durum geçici olabilir .

Biraz tekrak gibi olacak ama daha iyi anlaşılmak için bir başka şekilde ifade etmeye çalışayım. Benim temel argümanım şu:

LLM tokenları zamanla emtialaşacak ve LLM şirketleri esas olarak fiyat üzerinden rekabet etmek zorunda kalacaklar.

Henüz o noktada değiliz. Ama o yön de ilerlediğimiz çok açık.

OpenAI API bir milyon token maliyeti Kasım 2022’den Ekim 2024’e, yani hemen hemen iki yılda, 20 dolardan 0,07 dolara düşmüş (Stanford AI Index). Başka bir ifadeyle, makine zekâsı geliştikçe birim satış fiyatı hızla düşüyor. Yapay Zeka emtialaşıyor.

Elbette bugün farklı modellerin tokenleri aynı değil.

Bir Claude tokeni, bir GPT tokeni ya da bir Kimi tokeni aynı miktarda lisan işlemez; aynı kalitede sonuç da üretmeyebilir.

Ama bu onların emtia olamayacağı anlamına gelmez. Emtiaların da kalite sınıfları vardır. Mesela yaygın iki emtiyayı örnek alalım: demir cevheri ve elektrik.

Yüksek tenörlü demir cevheri daha pahalıdır. Elektrik arzının kıt olduğu anda güvenilir enerji, kesintili enerjiden daha değerlidir.

Ama emtia kalite primi kalıcı olmak zorunda değildir.

Bir ihtimal olarak, bugünün öncü AI şirketleri zamanla, patent süreleri sürekli dolan ilaç firmalarına benzemeye başlayabilir. Devamlı yeni kabiliyetler üretmek zorunda kalacaklar; çünkü her model neslinin ekonomik rantı hızla aşınacaktır.

Öte yandan LLM’leri kullanan uygulama yazılımları geliştikçe, alttaki modelden istenen genel muhakeme beklentisi de azalabilir. Daha iyi “scaffolding” katmanları kuıllanarak, farklı LLM’ler giderek birbirinin yerini alabilir hâle getirilebilirler.

Emtia piyasalarının önemli bir özelliği de döngüsel olmalarıdır.

• Fiyatlar ve talep yükselir.

• Üreticiler bu büyümenin gelecekte de süreceğini sanır.

• Sermaye yeni kapasiteye akar.

• Talep daha artmadan, yeni arz devreye girer.

• Fiyatlar çöker.

• Yüksek maliyetli üreticiler piyasadan çekilir.

LLM altyapısının da benzer bir döngü izlemesi mümkündür.

Bugünkü token patlaması, laboratuvarları, çip üreticilerini, elektrik şirketlerini ve veri merkezi işletmecilerini devasa yatırımlar yapmaya teşvik ediyor.

Fakat bu yatırımlar bugünkü token fiyatları ve gelecekteki tüketim varsayımları üzerine kuruluyor.

Eğer bu varsayımlar gerçekleşmezse, bugünkü patlama yarının çöküşüne dönüşebilir.

Çıkarım verimliliği hızla artarken açık modeller de arzı büyütürse sektör aynı anda iki olguyu yaşayabilir:

• Çok daha fazla token tüketilmesi,

• Buna rağmen token başına gelir ve kârın hızla düşmesi.

Bu tam anlamıyla klasik bir emtia krizidir.

Talep artmaya devam eder ama arz ve verimlilik ondan daha hızlı büyür.

Sonuç

LLM’lerin emtialaşması, yapay zekânın başarısız olduğu anlamına gelmez.

Ucuz makine zekâsı yine de ekonomiyi kökten dönüştürebilir ki benim beklentim o yönde.

Fakat token üreten şirketler, elektrifikasyonun yarattığı tüm zenginliği elektrik üreticilerinin elde edememesi gibi, yaratılan değerin yalnızca küçük bir bölümünü yakalayabilirler.

Burada kritik ayrım, yapay zekânın geleceği ile bugünkü yapay zekâ şirketlerinin geleceği arasında.

Benim öngörümü, Yapay Zekâ her yere yayılıp ekonomiyi dönüştürürken, token üretiminin düşük marjlı ve yüksek sermaye gerektiren sıradan bir sektör hâline gelmesi. Elektrik sektörü gibi.

Böyle bir gelecekte, yaratılan değerin önemli bölümünün uygulamaları geliştiren, müşteri ilişkilerini yöneten, özgün veri tabanlarını koruyup iş süreçlerini kontrol eden şirketlere kayacağını düşünüyorum.

Sonuçtan doğacak sonuç

Bütün bunlar daha geniş ekonomi açısından ne anlama gelir?

ABD borsasında bugün şahit olunan coşkunun önemli bir bölümünün, Yapay Süper Zekâ’nın yaratacağı verimlilik artışlarının bugünün büyük ekonomik sorunlarını büyük ölçüde önemsiz hâle getireceği inancından kaynaklandığı söyleniyor. Büyük bir ihtimalle de bu tahlil doğru çünkü, hele bu günkü şartlarda, piyasanın bırak yükselmeyi neden çökmediğini başka türlü izah etmek mümkün değil

Ama, eğer beklenti balonu patlar ve piyasalar LLM çıkarımını artık kıt ve benzersiz bir zekâ biçimi olarak değil de sıradan bir emtia olarak fiyatlamaya başlarlarsa, bunun sonuçları yalnızca OpenAI ve Anthropic ile sınırlı kalmaz.

İlk etki, yapay zekâ yatırımlarını finanse eden büyük teknoloji şirketlerinin hisse fiyatlarında görülür.

Microsoft, Alphabet, Apple, Amazon ve Nvidia, Dow Jones Endeksi’nin yaklaşık %18’ini oluşturuyor. Ancak Dow fiyat ağırlıklı olduğu için bu %18 rakamı önem düzeyini olduğundan düşük gösteriyor. Piyasa değeri ağırlıklı S&P 500 endeksinin yaklaşık üçte birini oluşturuyor “Muhteşem Yedili” dediğimiz gelişkin teknoloji şirketleri.

Dolayısıyla yapay zekâ beklentilerinin aşağı yönlü yeniden değerlendirilmesi, reel ekonomi makul ölçüde güçlü kalsa bile ciddi bir borsa bozgununa yol açabilir.

OpenAI ve Anthropic halka açık şirketler değiller. Ancak onlar hakkında yapılan finansal varsayımlar; Microsoft, Amazon, Nvidia, Alphabet ile çok sayıda semikondüktör, veri merkezi, enerji ve inşaat şirketinin değerlemelerine çoktan yansıyıp onları da yükseltmiş durumda.

ABD Merkez Bankası’nın tahminlerine göre Amazon, Alphabet, Microsoft ve Meta’nın 2025 yılındaki yapay zekâ bağlantılı sermaye harcamaları 412 milyar dolara ulaştı. Bu rakam ABD GSYH’sinin yaklaşık %1,3’üne karşılık geliyor.

St. Louis Fed ise yapay zekâ yatırımlarının 2025’in ilk üç çeyreğinde ABD’nin reel büyümesine yaklaşık bir puan katkı yaptığını hesaplıyor.

Multiplier (çarpan) etkileri de dikkate alındığında makroekonomik sonuçlar bu rakamların gösterdiğinden daha büyük olabilir.

Eğer olağanüstü gelecek getirilerine ilişkin beklentiler tahmin ettiğim gibi aşağı çekilirse, şirketler veri merkezi projelerini erteleyebilir ya da iptal edebilir, çip siparişlerini azaltabilir ve elektrik üretimi ile şebeke yatırımlarını yavaşlatabilir.

Daha önce büyümeyi destekleyen yatırımlar bu kez büyümeyi aşağı çeken bir unsur hâline gelir.

Hisse senedi fiyatlarındaki düşüş de hane halkı servetini, iş dünyasının güvenini ve girişim sermayesi yatırımlarını olumsuz etkileyebilir.

Burada özellikle altını çizmek isterim:

Bu senaryo, yapay zekânın başarısız olduğu anlamına gelmiyor. Sadece başarının ekmeğini kimin yiyeceği hakkında değişik bir senaryo anlamına geliyor.

19. yüzyıldaki demiryolu balonlarının patlaması demiryollarını gereksiz kılmadı.

Dot-com balonundan sonra telekom hisselerinin çökmesi de internetin dünyayı değiştirmesini engellemedi.

Her iki durumda da aşırı yatırım, başı çeken ilk yatırımcıların sermayesini yok etmiş olabilir; ama geride ekonomiye büyük fayda sağlayan altyapılar bıraktı.

Yapay zekâda da aynı şey yaşanabilir.

Çıkarım maliyetlerinin hızla düşmesi, yükselen talep ve yüksek token fiyatları üzerine kurulu değerlemelere sahip şirketleri zor durumda bırakabilir.

Buna karşılık daha ucuz zekâ satın alabilen şirketler bundan büyük fayda sağlayacaktır.

Böylece ortaya ilk bakışta çelişkili görünen iki gelişme aynı anda çıkabilir:

Bir yanda makine zekâsını üreten şirketlerde finansal bir çöküş…

Diğer yanda ise yapay zekânın ekonominin geri kalanında çok daha hızlı benimsenmesi.

Belki de yapay zekâ devrimi, onun yolunu açanları yiyerek büyüyecek.

-+-+-+-+

Okuduklarım

• Adrian Tchaikovsky, Children of Strife ⭐️⭐️⭐️

• Andrew Weir, Project Hail Mary ⭐️⭐️

• Robert Goddard, Play to the End ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Cecile Pin, Wandering Souls ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Will Self, The Quantity Theory of Morality ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Anthony Horowitz, The Word is Murder ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Anthony Horowitz, The Sentence is Death ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Shaung-Zi Yang, Taiwan Travelogue ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

21 Haziran kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=33,40 TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 533

Takipçi sayısı : 732

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın parçalayın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Demand for services from major LLM vendors like OpenAI, Anthropic and Google is rapidly increasing. This is not simply the result of more people talking to chatbots. A large part of the new demand comes from other software making repeated calls to LLM APIs, often without direct human involvement.

LLM token consumption in general, however, has been increasing steeply.

“Token consumption is growing at roughly 75% per year, driven by AI agents that consume 30 to 60 times more tokens per task than the chat tools that preceded them. One healthcare enterprise consumed one trillion tokens over six months before its finance team understood what was driving the charges. Uber exhausted its full-year AI budget by April. These are not edge cases. They are the leading signs of a major shift.” (Alvarez and Marsal Global)

Does this vindicate the business model of the major AI laboratories? I do not think so. The token surge may instead mark the end of the beginning: the transition from scarce, proprietary intelligence to commoditized LLM inference.

I anticipated this possibility in June 2025, when I wrote:

“Some … claim that we are close to achieving Artificial General Intelligence (AGI). I disagree. I believe we are at least forty years away…AI companies promote the idea that AGI is imminent partly to maintain the investment focus on themselves. … they want us to wait and support them to get to the AGI, which will change the world. But I don’t believe this strategy will work for long.”

When ChatGPT was introduced and others soon followed, we all sensed that the LLMs were wonderful. But what could we do with them?

The expectation of rapid capability gains discouraged third-party investment. Elaborate software might become obsolete before they hit the market. Why bother with your own tools if a largely autonomous AGI was about to arrive?

What explains the recent change in behaviour?

My interpretation is that large companies are getting less willing to put all their bets on an imminent leap to AGI. Models will continue to improve, but businesses cannot assume that a superintelligence will soon arrive that can reliably understand their problems, gather the necessary information and produce solutions autonomously across every domain.

If the limitations of current models are likely to persist, it is rational to build the tools needed to make them useful.

So, in this interpretation of mine, the recent tokenmaxxing is a result of the effort by the non-AI companies to make present-day models useful. It is not a preparation for an imminent intelligence explosion but more like an accommodation to a projection of gradual improvement.

Moreover, much of today’s extraordinary token consumption is the cost of ignorance. We do not know exactly how to use the LLMs yet. Therefore, we do silly things. We let agents read enormous contexts; we repeat actions; we call expensive models for routine tasks. All this happens because we do not yet know which workflows create value or how to implement them efficiently.

Tokenmaxxing is therefore partly an exploration budget.

Exploration budgets do not last forever. Once workflows stabilize, companies can replace some model calls with conventional software, cache repeated information, route simple tasks to small models and reserve expensive frontier intelligence for exceptional cases. As open-weight systems such as Moonshot’s Kimi, Alibaba’s Qwen and Z.ai’s GLM improve, some recurring workloads can move away from proprietary APIs altogether.

This does not necessarily mean that worldwide token consumption will decline. Cheaper inference may cause companies to automate many more tasks. But it could mean that the premium-token revenues currently supporting the valuations and infrastructure plans of frontier laboratories are temporary.

My argument in a nutshell is that the LLM tokens will become commodities and the LLM companies will be competing on price.

We are not there yet but the direction of travel is unmistakable. According to Stanford’s AI Index, the price of inference per million tokens at approximately GPT-3.5 capability fell from $20 in November 2022 to $0.07 by October 2024, a decline of more than 99%. The sale price of a given level of machine intelligence is collapsing.

Tokens from different models are not yet homogeneous. A Claude token, a GPT token and a Kimi token do not necessarily represent the same amount of language or produce work of equal quality.

Commodities can still have quality grades. High-grade iron ore commands a premium; firm electricity available during a shortage commands more than intermittent power. But the premium may be temporary.

The frontier laboratories may come to resemble pharmaceutical companies with expiring patents: they must keep producing new capabilities because the economic rent from each generation decays rapidly.

At the same time, as the application software calling LLMs becomes more capable, they may require less general inferential power from the underlying model. Better scaffolding could make different LLMs increasingly interchangeable.

Another characteristic of commodity markets is that they are cyclic.

1. Prices and demand rise.

2. Producers extrapolate the growth.

3. Capital floods into new capacity.

4. Supply arrives with a delay.

5. Prices collapse.

6. High-cost producers fail or consolidate.

LLM infrastructure could follow the same pattern. The present token boom encourages laboratories, chipmakers, utilities and data-centre companies to build enormous capacity. But that capacity is being justified using current token prices and assumptions about future consumption.

If these assumptions fail the boom may turn into a bust. If inference efficiency rises rapidly while open models increase supply, the industry could experience both:

• vastly more tokens being consumed; and

• sharply lower revenue and profit per token.

That would be a classic commodity bust: demand continues growing, but supply and productivity grow faster.

Conclusion

Commoditization would not mean that AI has failed. Cheap machine intelligence could still transform the economy. But the token generating companies might capture only a small fraction of the value created, just as kilowatt-hour generating companies did not capture all the wealth created by electrification.

The important distinction is between the future of AI and the future of today’s AI vendors. AI could become ubiquitous and economically transformative while token generation becomes a low-margin, capital-intensive business. In fact, I anticipate much of the value to migrate to companies controlling applications, customer relationships, proprietary data and business workflows.

Corollary: Implications for the wider economy?

Part of the exuberance in the US stockmarket is caused by the belief that the productivity improvements from Artificial Super Intelligence will make most of today’s problems (which are formidable) irrelevant.

If the markets begin to value LLM inference as a commodity rather than a scarce form of proprietary intelligence, the consequences will be huge and well beyond OpenAI and Anthropic.

The immediate effect would be felt in the share prices of the large public technology companies financing the AI buildout. Microsoft, Alphabet, Apple, Amazon and Nvidia account for approximately 18% of the Dow Jones Industrial Average. The Dow, however, understates their importance because it is weighted by share price rather than company value. The Magnificent Seven account for roughly one-third of the market-capitalization-weighted S&P 500.

A downward reassessment of AI expectations could therefore produce a significant stock-market correction even if the underlying economy remained reasonably healthy. OpenAI and Anthropic are private companies, but the financial assumptions surrounding them are embedded in the valuations and investment plans of Microsoft, Amazon, Nvidia, Alphabet and numerous semiconductor, data-centre, power and construction companies.

The Federal Reserve estimates that capital spending by four major AI-related companies—Amazon, Alphabet, Microsoft and Meta—reached $412 billion in 2025, equivalent to approximately 1.3% of US GDP. The St Louis Federal Reserve estimates that AI-related investment contributed almost one percentage point to real US economic growth during the first three quarters of 2025. (Federal Reserve, St Louis Fed). Because of the multiplier effects, the macroeconomic consequences could be even larger than these metrics suggest.

If expectations of extraordinary future returns were revised downward, companies would probably delay or cancel data centres, cancel chip orders and reduce investment in electricity generation and network capacity. What had previously added to economic growth would become a drag. Falling equity prices could also reduce household wealth, business confidence and venture-capital funding.

I must emphasise that this would not necessarily mean that AI had failed. The railway busts of the nineteenth century did not make railways useless, and the collapse of telecommunications shares after the dot-com boom did not prevent the internet from transforming the economy. In both cases, excessive investment produced valuable infrastructure whose economic benefits survived the destruction of investor capital.

The same could happen with AI. A collapse in the price of inference would damage companies whose valuations depend on scarcity and premium token prices. At the same time, it would benefit businesses able to purchase intelligence more cheaply. Profits might migrate from model laboratories and infrastructure providers toward applications, proprietary data and companies that use inexpensive inference to improve ordinary products and services.

The resulting downturn could therefore contain two apparently contradictory developments: a financial bust among the producers of machine intelligence and an acceleration in its adoption by the rest of the economy. The AI revolution might survive precisely because the original AI investment thesis did not.

-+-+-+-+

Books I Read Recently

• Adrian Tchaikovsky, Children of Strife ⭐️⭐️⭐️

• Andrew Weir, Project Hail Mary ⭐️⭐️

• Robert Goddard, Play to the End ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Cecile Pin, Wandering Souls ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Will Self, The Quantity Theory of Morality ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Anthony Horowitz, The Word is Murder ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Anthony Horowitz, The Sentence is Death ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

• Shaung-Zi Yang, Taiwan Travelogue ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=33.40TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 533 subscribers; 732 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

İbrahim Kalın, 2019’da Washington’da yaptığı basın toplantısında, ‘Türkiye istedi Patriot füzesi almayı ama ABD vermedi; o yüzden başka seçeneklerle ilgileniyoruz’ gibi şeyler söylemişti Türkiye’nin Rusya’dan S-400 tedarik kararını açıklarken.

Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi alınması konusunu değerlendiren Kalın, Türkiye’nin son 10 yıldır Patriot füze sistemini almaya çalıştığını ve güçlü bir hava savunma sistemi olmayan birkaç ülkeden biri ya da tek NATO üyesi olduğunu belirtti. (Bloomberg, 17 Nisan 2019)

Patriot füzeleri gerçekten o kadar matah şeyler mi? Altmış dört füzelik bir Patriot bataryasına 1.5 milyar ABD doları verip almak için peşinde 10 yıl koşmaya değer mi?

Patriot füzeleri

Raytheon ve Lockheed Martin, Patriot’ları ilk önce uçak savar olarak tasarladı ve sistem 1984 de bu amaçla hizmete girdi. Taktik balistik füzeler (yani ICBM olmayan füzeler) yaygınlaşmaya başlayınca önce PAC-1 sonra PAC-2 terfiatları, Patriot’lara füze savunma kabiliyeti kazandırdı. Uçaksavar olarak tasarlanmış füzelerin, balistik füzelere karşı performansı hep tartışmalı oldu.

Bu tartışma, daha füze savarların ilk uygulamaya girdiği 1991 Körfez Savaşı sırasında başladı. Irak Scud füzelerine karşı elde edilen başarı, imalatçı firmalara göre muhteşemdi. Sonraki bağımsız değerlendirmeler daha temkinli oldu. Amerikan devletinin kendi murakıpları (GAO), Patriot füze savarlarının gerçek performansı üzerine bir sonuca varmaya yetecek kadar kanıt bulamadıklarını belirtti. MIT profesörlerinden Theodore Postol’un bağımsız analizi ise çok daha eleştireldi. Postol’a göre, imalatçı firmaların başarılı engelleme olarak sundukları örneklerin çoğunun öyle olmadığı aşikardı. Pek azında, saldırgan füze savaş başlığının gerçekten imha edildiğine dair ikna edici kanıt mevcuttu. Eleştirilerine kızan Patriot taraftarlarının kendisini işten attırmaya çalıştıklarını ama beceremediklerini söylüyordu Postol bir mülakatta.

Birinci Körfez Savaşı’nda kullanılan PAC-2’lar, saldırgan füzenin yakınında infilak ederek saçılan şarapnel parçalarıyla onu etkisizleştirmeyi amaçlıyordu. Bir sonraki uygulama olarak ilk kez 2003 yılında, yani ikinci Körfez Savaşında, kullanılan PAC-3 sistemleri, saldırganı doğrudan kafa kafaya vurarak imha etme yolunu deniyordu.

Hiçbir savunma sistemi her hücumu durdurmayı garanti edemez ama İran savaşındaki pek başarılı olmayan sonuçlar, Patriot’un gerçek muharebe şartlarındaki performansını tekrar sorgulatıyor.

Bu hararetli bir tartışma çünkü Patriot sisteminin ABD silah envanterindeki yeri çok önemli. Bu yer şöyle tanımlanıyordu:

“ABD Ordusunun hava ve füze savunmasının bel kemiği, ABD’nin güç projeksiyonunun temel unsurlarından biri ve ABD’nin müttefiklerine ve ortaklarına bağlılığının en önemli sembollerinden biri.”

(Patriot to Ukraine: What Does It Mean?, Mark F. Cancian ve Tom Karako, CSIS, 16 Aralık 2022)

Patriot’lara, askeri-sınai sektör sözcülerince gösterilen bu itibar, bana şu soruyu sorduruyor: Patriot savaş alanı performansı, takdir edilen prestiji hak ediyor mu?

ABD-İran Savaşından Çıkarılabilecek Dersler

2026 yılının Mart ayında İran’ın füzeleri ve insansız hava araçları Körfez ülkelerindeki ABD üslerine ve radar tesislerine ciddi hasar verdi. İsrail, İran saldırılarının isabet ettiği noktaların duyurulmasını kısıtladı. Buna rağmen Haaretz başta olmak üzere bağımsız İsrail basınında yayımlanan fotoğraflar ve haberler, İran füzelerinin İsrail’in katmanlı hava savunmasını da aşabildiğini gösteriyor.

Elbette her başarılı saldırıyı (ya da savunma başarısızlığını) Patriot’a bağlamak doğru olmaz. İsrail’in, farklı tehdit türleri ve menziller için tasarlanmış Demir Kubbe (Iron Dome), David’s Sling ve Arrow gibi çeşitli sistemleri kullandığı biliniyor. Yine de hedefe vuran İran roketlerinin çokluğu ve ABD’nin önleme füzesi tüketimine ilişkin haberler, Patriot performansını daha dikkatli incelemeyi gerekli kılıyor.

Zarar dökümünü bilmesek de, ABD füze tüketimini aşağı yukarı tesbit edebiliyoruz. Aşağıdaki grafik, Al Jazeera’da yayımlanan ve verilerini Washington merkezli düşünce kuruluşu Center for Strategic and International Studies (CSIS)‘den alan bir makaledeki rakamlar kullanılarak çizildi.

Grafiğe göre, küresel PrISM stoklarının neredeyse tamamını ıüketen ABD, mevcut THAAD önleme füzelerinin de yaklaşık yüzde 80’inı kullanmış. Körfez civarındaki THAAD radar sistemleri daha ilk haftalarda İran tarafından tahrip edildiğine göre, önleme füzeleri pek işe yaramamışa benziyor.

Patriot rakamları da takdire şayan. Savaş öncesinde ABD’nin yaklaşık 2.330 Patriot önleme füzesine sahip olduğu tahmin ediliyormuş. Bunların 1000-1500 kadarı, yani savaş öncesi stoğun yaklaşık yüzde 45 ila 60’ı tüketilmiş. Kullanımın büyük bölümü, 28 Şubat’ta başlayan çatışmalar ile 5 Nisan’daki ateşkes arasında gerçekleşmiştir dersek, günde ortalama 25-30 Patriot füzesi ateşlenmiş oluyor. Tek füze ABD ordusuna maliyeti 4 milyon dolar (siz alacak olursanız, iki katına satıyorlar sanıyorum) olduğuna göre, günde en az 100 milyon dolar.

Yüksek mühimmat tüketimi tek başına sistemin başarısızlığının işareti değil tabii ki. Fakat, bu kadar fazla sayıda Patriot tüketimine rağmen hedeflerin gördüğü ciddi hasar, imalatçı dokümanlarında iddia edilen önleme beceri oranlarına ihtiyatla yaklaşılması gerektiğini düşündürtmez mi?

ABD’li yetkililer ve Patriot’un üreticilerine göre bu başarı oranları yüzde 75-80 civarında. İran’ın attığı toplam drone ve roket toplamı bazında bu rakam doğru da olabilir. Ama böyle toptancı istatistikler, farklı hedef türleri arasındaki önemli farkları gizliyor. Belki de sırf o yüzden satıcılar tarafından tercih ediliyor. Yavaş hareket eden bir İHA ya da bir seyir füzesi ya da manevra yapabilen balistik füze birbirinden farklı özellikler içerir. İyi nişancı birinin tüfekle bile vurabileceği yavaş İHA lara atılan Patriotları başarı hanesine yazarsak, performans tabii iyi gözükür. Tehdit türlerine göre ayrıntılı bir dağılım ve “başarılı önleme”nin nasıl tanımlandığı açıklanmadıkça, toptancı genel başarı oranlarının anlamı azdır.

Savaşın ilk günlerinde İran, İsrail’e, ABD gemilerine ve ABD üslerine doğru çok sayıda nispeten ucuz insansız hava aracı gönderdi. Daha sonraki saldırılarda ise çok daha hızlı ve durdurulması zor balistik füzeler kullanıldı. Muhammed Omar’ın aktardığına göre, İHA’ları düşürmek kolayken, balistik füzeler Patriotları şaşırtmaya başladı, 30 Mart’ta Riyad’a yönelen altı İran balistik füzesinden yalnızca ikisi önlenebildi (Muhamed Omar, Saudi Air Defense: 85% Intercept Rate Hides a Failing Shield, The House of Saud, 30 March 2026).

Bu mülahazaların ötesinde, sadece yavaş ve ucuz insansız hava araçları kullanıldıklarında, eğer sayı yeterli ise, onlar bile Patriotlar üzerinde ciddi bir tehdit oluşturabiliyormuş. Buna doygunluk (saturation) problemi deniyor. Bir Patriot bataryasının ateşe hazır önleme füzesi sayısı sınırlı ve batarya boşalınca yüklem zaman alıyor. Savunma protokolüne göre, yaklaşan her saldırgana karşı iki önleme füzesi ateşlenirmiş. Bu durumda, bir anda bir kaç cenahtan gelen yeterli sayıda İHA’dan oluşan bir koordine salvo saldırısı bile, tek tek Patriot füzelerinin becerilerinden bağımsız olarak sistemin anlık kapasitesini tüketip onu bir sonraki sıradan bir İHA karşısında aciz duruma düşürebilir.

Bu aslında önemli bir nokta. Testlerde, kontrollü koşullarda elde edilen bire bir angajman başarıları, yoğun bir füze saldırısına karşı yeterli koruma sağlanacağı anlamına gelmez.

Patriot’ların Sicili

Suudi Arabistan’dan aktardığım deneyim, geçmiş çatışmalarda dile getirilen kaygılara benziyor. Norveçli hava savunma sitesi Norsk luftvern tarafından yayımlanan bir inceleme, sorunu şöyle özetliyordu:

Performans verileri, üretici iddiaları ile bağımsız olarak doğrulanmış sonuçlar arasında önemli farklar olduğunu ortaya koyuyor; başarı oranları tehdit türüne ve operasyonel koşullara göre büyük ölçüde değişiyor.

(*Patriot Missile Systems: Empirical Performance Data (2020–2025)*, *Norsk luftvern*, 28 Haziran 2025)

Theodore Postol’un eleştirisi

Patriot’un en ısrarlı eleştirmenlerinden biri, MIT’de bilim, teknoloji ve ulusal güvenlik politikası alanında emeritus profesör olan Theodore Postol’dur. Postol, silah teknolojileri konusunda ABD hükümetine defalarca danışmanlık yapmış saygıdeğer bir mühendis. Füze savunmasına ilişkin iddialara yönelttiği eleştirilerini kamuya açık kanıtların ayrıntılı analizine dayandırıyor.

Postol, 1991 Körfez Savaşı’ndan video görüntülerini inceledikten sonra Patriot’un Irak Scud füzelerine karşı iyi performans göstermediği ve başarısızlık oranının yüzde 80 ya da daha yüksek olabileceği sonucuna vardı. O dönemde öne sürülen açıklamalardan biri, Irak’ın yaptığı basit değişikliklerin Scud füzelerinin dengesini bozmuş olmasıydı. Füzeler atmosfere yeniden giriş sırasında sık sık takla atıyor ve parçalanıyordu. Ortaya çıkan enkaz, savunma sistemlerinin kafasını karıştırıyor ve Patriot’un yaklaşan savaş başlığını imha edip etmediğinin belirlenmesini güçleştiriyordu.

Postol ayrıca bazı kentsel angajmanlarda Patriot fırlatmalarının, yerleşim alanlarına düşen ağır ve yüksek hızlı enkaz miktarını artırmış bile olabileceğini savundu.

Bu eleştiriler esas olarak PAC-2 nesliyle ilgiliydi. O tarihten bu yana PAC-3 önleme füzeleri Ukrayna’da ve Körfez’de konuşlandırıldı. Postol, röportaj ve podcast’lerde PAC-3’ün bazı çok hızlı füzelere karşı daha da düşük bir etkinlik gösterebileceğini savundu. Ancak bu özel iddiayı, önceki çalışmalarındaki titizlikle desteklediği yazılı bir analizine rastlamadım.

Ukrayna’dan kanıtlar

Royal United Services Institute’un Kasım 2025 tarihli bir analizi, 24 Ekim 2025’e kadar Ukrayna’ya düzenlenen saldırıları kapsayan bir veri kümesini inceledi. Analize göre 939 İskender ve Kinjal füzesi fırlatılmış, bunların 227’si önlenmişti.

Yüzde 25 başarı az diyorsunuz ama aslında durum daha kötü. Aynı analiz, sonuçların bir saldırıdan diğerine büyük ölçüde değiştiğini kaydediyor. İncelenen 345 saldırının 273’ünde Ukrayna hava savunması hiçbir İskender veya Kinjal füzesini önleyememiş. Yani sıfır performans. Toplam 593 füze savunmayı delmiş. (Sam Cranny-Evans ve Dr Sidharth Kaushal, *Iskander: An Improved Russian Missile Tests Ukraine’s Air Defence*, RUSI, 18 Kasım 2025)

RUSI’nin analizi genel olarak Patriot’a olumlu yaklaşıyor; bununla birlikte Rus yeni taktik ve füze teknolojilerinin savunma etkinliğini giderek azalttığını kabul ediyor.

En azından uçakları durdurabilir mi?

Evet. Patriot başlangıçta uçaklara karşı savunma amacıyla tasarlandı ve bu rolde hemen hemen mükemmel performans gösterdi. Ama, ki bu önemli bir ama, balistik füzelere karşı zaafı, uçaksavar işlevini tehlikeye atabilir. Patriot bataryasının yerini tespit edebilen hasım; batarya radarını, komuta merkezini ve atıcıları yoğun füze salvolarıyla tahrip edip, böylece uçak veya insansız hava aracı harekâtlarının önünü açabilir.

Yani, uçaklara karşı son derece etkili ama kendisinin de füzelere karşı ek önlemlerle korunması gerekiyor.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

21 Haziran kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.87TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 525

Takipçi sayısı : 720

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın parçalayın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

What is the Patriot system?

The Patriot air-defence system, developed by Raytheon and Lockheed Martin, was first deployed in 1984, primarily to defend against aircraft. As tactical ballistic missiles proliferated, the PAC-1 and PAC-2 upgrades gave the system an anti-missile role. Its performance against missiles, however, proved more controversial than its performance against aircraft.

That controversy began during the 1991 Gulf War. Initial claims about Patriot’s success against Iraqi Scud missiles were highly optimistic, but subsequent reviews were far less reassuring. A US Government Accountability Office assessment found no evidence to support firm conclusions about the system’s overall effectiveness. An independent analysis by MIT professor Theodore Postol was more critical, arguing that there was convincing evidence of warhead destruction in only a small fraction of engagements.

The PAC-2 used in the first Gulf War attempted to defeat an incoming missile by detonating nearby and striking it with blast fragments. The PAC-3, first used in combat in 2003, adopted a different approach: a smaller, more agile interceptor designed to destroy its target through direct impact.

The recent US and Israeli experience in the war with Iran raises renewed questions. US bases, naval forces and Israeli targets sustained damage despite the presence of Patriot and other air-defence systems. It is true that no defensive system can guarantee that every incoming weapon will be intercepted. The recent experience, however, justifies closer scrutiny of Patriot’s real-world performance.

The system has been described as

“the U.S. Army’s air and missile defense workhorse, a key element of U.S. power projection, and a premier symbol of U.S. commitment to allies and partners” (Patriot to Ukraine: What Does It Mean?, Critical Questions by Mark F. Cancian and Tom Karako, Centre for Strategic and International Studies (CSIS), 16 December 2022)

This reputation makes the question especially important: does Patriot’s battlefield performance justify its prestige?

Why revisit the question now?

Iranian missiles and drones inflicted significant damage on US bases and radar installations in Gulf countries in March 2026. Israel imposed restrictions on reporting the locations of Iranian strikes, but photographs and accounts published by independent Israeli media, including Haaretz, suggested that Iranian missiles also penetrated Israel’s layered defences.

It would be too simple to attribute every successful strike to Patriot. Israel reportedly relies on several systems—including Iron Dome, David’s Sling and Arrow—designed for different threats and operating ranges. Nevertheless, the number of weapons that penetrated these defences, together with the reported expenditure of US interceptors, warrants examination.

Lessons from the US-Iran War

The following chart is based on numbers quoted in an Al Jazeera article, which in turn quotes the Center for Strategic and International Studies (CSIS), a Washington-based think tank.

According to those estimates, the conflict consumed nearly all of the global inventory of one munition category shown in the source, as well as approximately 80 per cent of the available THAAD interceptors.

The figures for Patriot are similarly striking. The United States was estimated to have held about 2,330 Patriot interceptors before the war. It used between 1,060 and 1,430 of them—roughly 45 to 60 per cent of the pre-war stockpile. If most were used between the opening of hostilities on 28 February and the 5 April ceasefire, that would amount to approximately 25 to 30 interceptors a day.

High expenditure is not necessarily evidence of poor performance. Even so, the combination of heavy interceptor use and substantial damage to defended sites suggests that headline interception figures should be treated cautiously.

US officials and Patriot’s manufacturers have cited interception rates of 75 to 80 per cent. Such aggregate figures may obscure important differences among target types. A slow drone, a cruise missile and a manoeuvring ballistic missile present very different technical challenges. Without a breakdown by threat type—and without a clear definition of what counts as a successful interception—the headline rate tells us less than it appears to.

During the early days of the conflict, Iran launched large numbers of relatively inexpensive drones towards Israel, US ships and US bases. Later attacks included faster and more demanding ballistic-missile threats. Mohammed Omar reported that, on 30 March, six Iranian ballistic missiles targeted Riyadh and only two were intercepted (Muhamed Omar, Saudi Air Defense: 85% Intercept Rate Hides a Failing Shield, The House of Saud, 30 March 2026).

Even slow, inexpensive drones can pose a serious problem when launched in sufficient numbers. The issue is saturation. A battery has a limited number of ready-to-fire interceptors, defenders may launch two interceptors at a single target, and launchers cannot be reloaded instantly. A sufficiently large or carefully coordinated salvo can therefore exhaust the system’s immediate capacity, regardless of how effective each interceptor may be in isolation.

This distinction matters. Performing well in a controlled one-on-one engagement does not necessarily provide adequate protection against a mass attack.

The long-running dispute over Patriot’s record

The latest Saudi experience is consistent with concerns raised in earlier conflicts. A review published by the Norwegian air-defence site *Norsk luftvern* summarised the verification problem identified after the Gulf War:

Government Accountability Office analysis reveals persistent verification problems, with the 1992 Desert Storm assessment finding that “data does not exist to conclusively say how well Patriot performed.” Only 9% of Gulf War engagements showed strong evidence of successful warhead destruction, despite initial claims of near-perfect performance. (Patriot Missile Systems: Empirical Performance Data (2020-2025), Norsk luftvern, 28 June 2025)

Theodore Postol’s critique

One of Patriot’s most persistent critics has been Theodore Postol, professor emeritus of science, technology and national security policy at MIT. Postol has advised the US government on weapons technology, and his criticisms of missile-defence claims have often relied on detailed analysis of publicly available evidence.

After examining video footage from the 1991 Gulf War, Postol concluded that Patriot performed poorly against Iraqi Scud missiles and that its failure rate may have been 80 per cent or higher. One explanation offered at the time was that Iraq’s crude modifications made the Scuds unstable. The missiles often tumbled and broke apart during atmospheric re-entry, producing debris that confused defenders and made it difficult to determine whether Patriot had destroyed an incoming warhead.

Postol also argued that, in some urban engagements, Patriot launches may have even increased the amount of heavy, high-speed debris falling on populated areas.

Those criticisms principally concerned the PAC-2 generation. PAC-3 interceptors have since been deployed in Ukraine and the Gulf. In interviews and podcasts, Postol has argued that PAC-3 may perform even less effectively against some very fast missiles. I have not, however, found a written analysis in which he supports that particular claim with the same rigour as his earlier work.

Evidence from Ukraine

Patriot’s performance against Russian Iskander and Kinzhal missiles has also attracted scrutiny. A November 2025 analysis by the Royal United Services Institute examined a dataset covering attacks on Ukraine through 24 October 2025. It reported that 939 Iskanders and Kinzhals had been launched and 227 intercepted—an overall rate of roughly 24 per cent across the dataset.

The same analysis found that results varied sharply from one attack to another. Of 345 attacks examined, Ukrainian air defences reportedly intercepted no Iskander or Kinzhal missiles in 273 instances. In total, 593 missiles penetrated the defences, although 22 reportedly failed to reach their targets. (Iskander: An Improved Russian Missile Tests Ukraine’s Air Defence, Sam Cranny-Evans and Dr Sidharth Kaushal, RUSI, 18 November 2025)

Ukraine operates several air-defence systems, and Patriot batteries do not cover the entire country. RUSI’s analysis is broadly supportive of Patriot, while acknowledging that Russian tactics and missile technology have reduced defensive effectiveness. It points in particular to altered trajectories, higher terminal speeds and more capable decoys.

This underlines the central issue: effectiveness is not a fixed property of a weapon. It depends on the target, the attack profile, the number of incoming weapons, the quality of sensors and command systems, the availability of interceptors, and the adversary’s ability to adapt.

Can Patriot at least stop aircraft?

Patriot was originally designed to defend against aircraft, a role in which it has generally performed well. But weakness against ballistic missiles can also compromise that function. An adversary that can locate a Patriot battery may first attack its radar, command post and launchers with concentrated missile salvos, clearing the way for later aircraft or drone operations.

This sequence means that Patriots can only be part of an integrated defence system. They are very effective against aircraft but they themselves should be protected by additional measures against missiles.

Conclusion

So, are Patriot missiles overrated? If the claim is that Patriot offers a reliable shield against large, sophisticated ballistic-missile attacks, the evidence gives ample reason for scepticism. Its publicly advertised interception rates are difficult to verify, aggregated figures can conceal poor performance against the most challenging targets, and determined adversaries can exploit saturation, manoeuvring warheads and decoys.

On the other hand, the system can defend valuable targets, particularly as part of a layered network, and its performance varies greatly with the threat and the circumstances.

My conclusion is that Patriot’s political reputation has outrun what any air-defence system can deliver. It is a useful but limited weapon.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.87TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 525 subscribers; 720 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

Avrupa Modern Dünyayı Yaratıyor

Fosil kayıtları, eski insan atalarının şempanze soyundan 7 milyon yıl önce ayrıldığını gösteriyor. Homo Sapiens, yani biz, 300.000 yıl önce çıktık ve 290.000 yıl avcı-toplayıcı olarak yaşadık. Dil, sanat ve bir takım aletler çıkarsak da ortaya bu kadar yılda, ekonomik üretkenlik çok yavaş değişti. Takriben 12.000 yıl önce tarımı icat ettik. Buğday çiftçiliğine dair ilk bulgular bu tarihlerden. Göbekli Tepe civarında görüyoruz mesela. Ekonomik artı değer yaratan tarım, uzmanlaşmak ve yeni teknolojiler geliştirmek için zaman kazandırdı insanlara. Ama süreç yavaştı. Bin yıllar geçiyor, sanki fazla bir şey değişmiyordu. Mesela, M.Ö. 10.000 civarında Göbekli Tepe’de yaşayan bir çiftçi, M.S. 1000 yılında Edessa (bugünkü Şanlıurfa yani yine Göbekli Tepe civarı) kırsalına seyahat edebilseydi, metal aletlere ve daha büyük köylere hayran kalırdı herhalde ama yapılan çiftçilik ona hâlâ tanıdık gelirdi.

Milattan sonra ikinci binyılda hızlandı tarih. Avrasya kara parçasından batıya doğru uzanan nispeten küçük bir yarımada dünyayı kökten değiştirmeye başladı. Rönesans, Aydınlanma, Bilimsel Devrim ve Sanayi Devrimi aracılığıyla, bu yarım ada, yani Avrupa, dünyanın teknolojik, ekonomik ve askeri merkezi haline geldi.

Avrupa Kendini Yok Ediyor

Yüzyıllar boyunca Avrupa’nın en güçlü ve en zayıf yanları aynıydı: siyasi bölünmüşlük. Çin, Hindistan veya Osmanlı gibi büyük imparatorlukların aksine, Avrupa birbiriyle rekabet eden onlarca devletten oluşuyordu. Bu rekabet yeniliği, ticareti ve bilimsel ilerlemeyi teşvik etti, ve aynı zamanda bitmeyen savaşlara yol açtı.

Vestfalya Barışı daha istikrarlı bir Avrupa devletler sistemi kurdu aslında ama büyük güçler arasındaki rekabet ortadan kalkmadı. Yirminci yüzyılın başlarına gelindiğinde Avrupa, dünya ticaretinin ve sömürge imparatorluklarının büyük bölümünü kontrol ederek küresel nüfuzunun zirvesine ulaşmışken bir yandan da bu zenginliklerden daha fazla pay almak için didişmeler içindeydi.

Sonra felaket geldi. Birinci Dünya Savaşı’nın görünen nedenleri ne olursa olsun, sonuçları belli. On milyonlarca Avrupalı öldü veya yaralandı, birçok imparatorluk tarih sahnesinden silindi ve yeni dünyayı yaratan kıta, ekonomik ve siyasi gücünü tüketti.

Avrupa, kendi içinde didişmekten vaz geçseydi, yine eski konumuna kavuşabilirdi. Bunun yerine, henüz yirmi yıl bile geçmeden çok daha büyük bir felakete, İkinci Dünya Savaşı’na sürüklendi. 1945’e gelindiğinde Avrupa’nın büyük bir kısmı harabeye dönmüştü artık. İngiltere ve Fransa savaştan galip çıkmış olsalar da mali açıdan tükenmişlerdi. Almanya bölünmüş ve işgal edilmişti.

Sovyetler Birliği Doğu Avrupa’ya hakim oldu. Batı Avrupa ise yalnızca, Amerika Birleşik Devletleri onu yeniden inşa edecek ekonomik güce ve savunacak askeri kapasiteye sahip olduğu için ayakta kalabildi.

Amerikan Yüzyılı

Avrupa, küresel hakimiyetini üç yüz yılda kurdu, otuz yılda kaybetti.

1945’ten sonra savaştan galip ayrılanlar başlangıçta savaş sonrası istikrarlı bir düzen inşa etmeyi ummuştular, ancak karşılıklı duydukları şüphe ve korkuları aşamadılar. Sonuç olarak, birbirine rakip iki süper gücün ve iki ideolojinin —kapitalist ABD ve sosyalist SSCB— boyunduruğunda iki kutuplu bir dünyayla baş başa kaldık.

NATO ve Amerika’nın nükleer şemsiyesinin koruması altında, Batı Avrupa Marshall Planı yardımlarıyla yeniden inşa edildi. Amerikan desteği ve koruması bedeli olarak, Batı Avrupa, ABD liderliğinde uluslararası düzenin küçük ortağı olmayı kabul etti.

Doğu Avrupa ve Doğu Almanya ise Sovyet nüfuz alanına girmişti. Oraları da yeni durumlara ayak uydurmaya çalıştı ama, Sovyet modeli, kapitalist ekonomiler kadar yenilikçi olmayı beceremedi.

Sovyetler Birliği 1991’de resmen dağıldı ve iki kutuplu dünya da böylece bitmiş oldu. İlginç bir durum ortaya çıktı: Avrupa’nın yükselişinden bu yana ilk kez tek bir ulusun üstünlüğü. ABD, dünyanın tek süper gücüydü. Batı’da pek çok kişi bu yeni düzen sonsuza dek sürer diyordu. Hatta bazı gözlemciler, liberal Batı düzenine alternatif kalmadığına inanarak “tarihin sonunu” ilan etti.

Tek kutuplu dönem kısa sürdü.

Avrupa’ya Bir Şans Daha

ABD’nin 1945’ten sonra kurduğu küresel güvenlik ağı, tarihte eşi benzeri görülmemiş uluslararası bir ticaret sistemi yarattı. Açık deniz yolları, nispeten istikrarlı finansal kurumlar ve genişleyen pazarlar, şirketlerin üretimlerini küresel ölçekte organize etmelerine olanak tanıdı. Bu durum ABD’ye başta muazzam faydalar sağlarken diğer ülkelerin sanayileşmesine de zemin hazırladı. Uluslararası düzeni ayakta tutmanın maliyetini üstlenmeyen ülkeler, zaman içinde, sistemden en yararlı çıkanlar oldu. Daha düşük bir sanayi temelinden başlayan bu ülkeler, genellikle, ABD’den daha hızlı büyüdüler.

Thomas L. Friedman’ın o meşhur tabiriyle “Dünya Düzleşti”. Ekonomik büyüme önündeki engeller dramatik bir şekilde azalmıştı. Çin, eşi benzeri görülmemiş bir ivmeyle büyüyerek ekonomik anlamda, ABD’nin eşiti haline geldi. Rusya ise yeniden büyük bir askeri güç olarak tarih sahnesine dönecek kadar toparlandı.

Tek kutuplu çağ, Çin’in yükselişi, Rusya’nın askeri olarak yeniden dirilişi ve Hindistan ile Türkiye gibi bölgesel güçlerin artan etkisiyle yavaş yavaş şekil bulan çok kutuplu bir uluslararası sisteme yerini bıraktı. Artık Amerika Birleşik Devletleri her bölgeye aynı anda hakim olma gücüne sahip değildi.

Buraya kadar yazdıklarım genel geçer şeyler. Pek kimsenin itiraz edeceğini sanmıyorum. Bundan sonra, biraz daha farklı şeyler söylemeye başlayacağım.

Benim şahsi görüşüm şu: Rusya ile bitmek bilmeyen bir çatışmaya girmek, bildiğimiz Avrupa’nın sonunu getirir. Rusya ile gireceği stratejik bir uzlaşma ise Avrupa için yeni bir başlangıç ikinci bir şans olur.

Niçin böyle düşünüyorum? Çünkü, eski denizaşırı imparatorluklarını çoktan yitirmiş bir Avrupa’nın, bırak Çin’i ya da ABD’yi, tek başına Rusya ile bile rekabet edebilecek kadar bile gücü yok artık. Ne genç nüfus var sahaya asker gönderecek kadar ne de doğal kaynak.

Buna karşın, Avrupa gelişmiş teknolojiye, sofistike sermaye piyasalarına ve son derece eğitimli bir işgücüne sahip hala. Rusya ise devasa enerji rezervlerine, madenlere, tarım arazilerine ve stratejik derinliğe sahip. İkisi birlikte, Atlantik’ten Pasifik’e uzanan dünyanın en büyük entegre ekonomik alanlarından birini oluşturabilir isterlerse. Bu söylediğim benim icat ettiğim bir şey değil. Yıllar önce, Charles de Gaulle gibi devlet adamlarını büyülemişti bu sihirli ihtimal. De Gaulle, daha 1959 gibi erken bir tarihte, ABD ve Sovyetler Birliği’nin Avrupa üzerindeki nüfuzunun kırılmasını ve Avrupa’nın kendini özgür Avrupa uluslarından oluşan bir ittifaka dönüştürmesini arzuluyordu. Vizyonu “Atlantik’ten Urallar’a kadar Avrupa” idi. Avrupalı bir güç olarak Sovyetler Birliği bu sürece dahil edilecek, ancak ABD temelde dışarıdan biri olarak görülecekti. De Gaulle bu görüşünde yalnız değildi ve Helsinki Nihai Senedi ve başka örneklerde yansıdığı gibi, Avrupa ve Rusya, barış içinde bir arada yaşama ve işbirliği yönünde birlikte çok önemli adımlar attı.

Peki Avrupa ile Rusya arasındaki bu yakınlaşma, Sovyetler Birliği’nin çöküşünden hemen sonra neden sona erdi? Bu soruyu cevaplamaya çalışan çok oldu ve yanıtlar çoğu zaman birbirine taban tabana zıt. Bu metin zaten yeterince uzun, dolayısıyla bu tartışmayı burada çözmeye girişmeyeceğim. Ancak şurası açık ki, sorumluluk kime yüklenirse yüklensin, uzayan bir çatışma süreci, hem Avrupa’yı hem de Rusya’yı birlikte zayıflatacaktır.

Henüz iş işten geçmiş değil ve Avrupa hâlâ rotasını değiştirebilir. Örneğin NATO Ankara Zirvesi bir dönüm noktası olabilir; zirve, Avrupa ulusları tarafından kıtada barışa giden bir yol arayışının başlangıcı olarak değerlendirilebilirdi. Ne yazık ki, Avrupa liderleri bu yolu seçmemiş görünüyor.

NATO zirvesinde ne olursa olsun, asıl soru durduğu yerde duracak. Benim ROGUE dediğim, yeni çok kutuplu dünyada, Avrupa geleceğini kıtasal bir işbirliğiyle mi yoksa kıtasal bir çatışmayla mı şekillendirecek? Avrupa’nın ikinci bir rönesans mı yoksa ikinci ve belki nihai bir çöküş mü yaşayacağını bu tercih belirleyecek.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

21 Haziran kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.56TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 503

Takipçi sayısı : 690

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın parçalayın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Europe Creates the Modern World

The fossil record indicates that the earliest human ancestors diverged from the chimpanzee lineage 7 million years ago. Homo Sapiens appeared 300,000 years ago. For almost 290,000 years, humans lived as hunter-gatherers. Although language, art and increasingly sophisticated tools emerged during this period, economic productivity changed only slowly. About 12000 years ago, agriculture emerged. One of the earliest pieces of evidence comes from the region around Göbekli Tepe in southeastern Türkiye, where some of the earliest evidence for wheat cultivation and domestication has been found. Agriculture produced an economic surplus and gave people time to specialise in other activities like developing new technologies. But the rate was very slow. If a farmer from Göbekli Tepe around 10,000 BC could travel to the countryside around Edessa (present-day Şanlıurfa) in 1000 CE, he would marvel at the metal tools and larger villages, yet the basic rhythm of farming would still be familiar. Then, during the second millennium CE, history accelerated. A relatively small peninsula extending westward from the Eurasian landmass began changing the world. Through the Renaissance, the Enlightenment, the Scientific Revolution and the Industrial Revolution, Europe became the world’s technological, eceonomic, and military centre.

Europe Destroys Itself

For centuries Europe’s greatest strength and greatest weakness were the same: its political fragmentation. Unlike the large empires of China, India or the Ottoman Empire, Europe consisted of dozens of competing states. This competition encouraged innovation, commerce and scientific progress, but it also produced almost continuous warfare.

The Peace of Westphalia established a more stable European state system, yet rivalry among the great powers never disappeared. By the beginning of the twentieth century, Europe stood at the height of its global influence, controlling much of the world’s trade and colonial empires.

Then came the catastrophe. Whatever the immediate causes of the First World War, its consequences are beyond dispute. Tens of millions of Europeans were killed or wounded, several empires disappeared, and the continent exhausted much of its economic and political strength.

Europe might still have recovered its former position. Instead, barely twenty years later, it descended into the even greater catastrophe of the Second World War. By 1945, much of Europe lay in ruins. Britain and France emerged victorious but financially exhausted. Germany was divided and occupied. The Soviet Union dominated Eastern Europe. Western Europe survived only because the United States possessed the economic strength to rebuild it and the military power to defend it.

The American Century

It took three hundred years for Europe to build its global predominance and thirty years to lose it. After 1945, the victors initially hoped to construct a stable post-war order but could not overcome their mutual suspicion. We ended up with a bipolar world with two competing superpowers and two competing ideologies: the capitalist USA and the socialist USSR. Western Europe was rebuilt with Marshall Plan assistance, under the protection of NATO and the American nuclear umbrella. In return for Marshall Plan assistance and American protection, Western Europe accepted a junior role within a US-led international order. Eastern Europe and eastern Germany fell within the Soviet sphere of influence. Over time, however, the Soviet model proved less innovative than the Western capitalist economies.

The Soviet Union officially dissolved in 1991. The bipolar world disappeared with it. For the first time since the rise of Europe, a single nation stood above all others. The United States emerged as the world’s sole superpower. Many in the West believed this new order would endure indefinitely. Some observers even proclaimed “the end of history,” believing that no viable alternative to the Western liberal order remained.

The unipolar moment, however, proved remarkably short-lived.

The Second Chance

The security provided by the United States after 1945 created an international trading system unlike anything in history. Open sea lanes, relatively stable financial institutions and expanding markets allowed companies to organise production on a global scale. This benefited the United States enormously, but it also enabled others to industrialise. Countries that did not bear the full cost of maintaining the international order nevertheless benefited from it. Starting from a lower industrial base, they often grew faster than the United States itself.

As Thomas L. Friedman famously put it, “The World Became Flat,” highlighting how barriers to economic growth had been dramatically reduced. On an unprecedented trajectory, China grew to be an economic peer of the United States. Russia recovered enough to re-emerge as a major military power.

The unipolar era gradually gave way to a more multipolar international system, characterised by the rise of China, the military resurgence of Russia and the growing influence of regional powers such as India and Türkiye. The United States is no longer able to dominate every region simultaneously.

History does not tell us what Europe should do. At this point I depart from the mainstream view.

My own view is that Europe’s long-term geopolitical interests would be better served by a strategic accommodation with Russia than by a prolonged confrontation. Without its former overseas empires, Europe lacks the demographic and resource base to compete indefinitely against both Russia and China.

Europe possesses advanced technology, sophisticated capital markets and highly educated labour. Russia possesses enormous energy reserves, minerals, agricultural land and strategic depth. Together they would form one of the world’s largest integrated economic spaces stretching from the Atlantic to the Pacific. That possibility fascinated statesmen such as Charles de Gaulle long before the Cold War ended. He wished as early as 1959 for the grip of the United States and the Soviet Union on Europe to loosen and Europe to transform itself to a free alliance of European nations. His vision was “Europe from the Atlantic to the Urals.” The Soviet Union, as a European power, would be included in this process, but the United States would be treated essentially as an outsider. De Gaulle was not a lone voice and Europe took significant steps towards peaceful co-existence and cooperation with Russia as reflected in the spirit of the Helsinki Accords.

Why did this rapprochement between Europe and Russia end so soon after the collapse of the Soviet Union? There are sharply different answers to that question. This post is already long enough without attempting to resolve that debate. Regardless of where one assigns responsibility, a prolonged confrontation will leave both Europe and Russia poorer and strategically weaker.

Up until recently, it still was not too late and Europe could still have a change of course. The NATO Ankara Summit, for example, could have been an inflection point. The summit could have been used by the European nations to start seeking a road to European peace. Unfortunately, that does not appear to be the direction Europe has chosen.

Whether the decisions taken in Ankara prove consequential or not, the larger question will remain. In an emerging multipolar world, will Europe define its future through continental cooperation or continental confrontation? That choice—not any single summit—may determine whether Europe experiences a second renaissance or a second decline.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.56TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 502 subscribers; 689 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

Müminler şu soruya nasıl cevap verirsiniz: İnandığınız Tanrı sadece dünyadan mı sorumlu tüm alemlerin tüm evrenin de mi Tanrısı? Kutsal kitaplar ikincisi diyor ama yine de cevap vermeden önce bir düşünün. Ondan sonra bu yazıyı okuyun. Bir dinsel inancınız yoksa da ilginizi çekeceğini umuyorum.

Eski Ahit’in ilk kitabı olan Tekvin (Yaratılış) şu sözlerle başlar:

“Başlangıçta Tanrı gökleri ve yeri yarattı.”

Kur’anda da benzer şekilde, Allah tüm varoluşun yaratıcısı olarak görülür:

“Âlemlerin Rabbi Allah’a hamdolsun.” (Fâtiha, 1:2)

Doğu dinlerinde genellikle tek bir yaratıcı Tanrı yok. Ama onlarda da ilahî birimlere dair tasavvur yine yerel değil, kozmik yapılıyor hep. Bhagavad Gita’da Krişna kendisini evrensel ifadelerle tanımlar mesela:

“Ben bütün maddi ve manevi âlemlerin kaynağıyım. Her şey benden yayılır gelir.” (Bhagavad Gita 10.8)

Bu ifadeler yazıldığında, insanlığın evrene dair bilgisi Dünya, Güneş, Ay ve gökyüzündeki birkaç yıldızla sınırlı idi. Buna rağmen, belki de bundan dolayı, tüm bu önermeler yerelin ötesinde tüm evreni kapsayan iddialar.

Bugün o evrenin çok daha geniş, hatta muhayyilemize sığmaz büyüklükte olduğunu biliyoruz. Büyük evren kendi başına dinler açısından bir sorun değil. Eğer evrendeki tek zeki tür insanlık ise Tanrımızı başka kimseyle paylaşmak zorunda değiliz. Sıkıntı yok.

Ama Çukur dizisinden sonra bir ara dilimize pelesenk olduğu gibi sıkıntı yoksa sıkıntı var demektir. Kendi başımıza kendi tanrımızla sıkıntısız yaşarken, evrenin zeki yaratıklarla dolu olduğunu fark ettiğimizde durum değişir.

Ocak 2026’da gözlemlenebilir evrende zeki türleri barındıran gezegenlerin sayısını tahmin etmeye çalışmıştım. Okumamışsanız, bence tıklayıp bir göz gezdirin. Yaptığım tahminin belli bir mantığı var. Sonuç olarak yaklaşık 7,5 × 10²², yani yetmiş beş sekstilyon başka yıldızlarda yaşayan zeki canlı türü var demiştim. Bu sayı o kadar büyük ki, bir perspektif sağlar belki diye Büyük Sahra Çölü’ndeki kum tanelerinin sayısı ile karşılaştırdım.

Bu sayı üzerine söylenebilecek çok şey var. Bu yazıda ben böyle sekstilyonlarca akıllı medeniyetlerle birlikte evrende var olmanın dinî sonuçları üzerine fikir yürütmek istiyorum.

İmtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir evren?

Evrendeki her zeki türün bildiğimiz yegane Tanrı ya da herhangi bir tanrı tarafından ziyaret edildiğini varsayacağım. Yani, türler arasında ayrım yapılmaz diyorum. Bunun aksini savunmak, gözlemlenebilir evrende var olabilecek yetmiş beş sekstilyon zeki uygarlık arasında sadece ve sadece insanlığa eşsiz ve ayrıcalıklı bir konum atfetmek olur.

İnsanlığa ayrı bir imtiyaz tanınabilir tabii. Pek çok dinî gelenek zaten (belki başka canlı tür tanımadıkları için) insanlığı özel görür. Ancak sayısız zeki türün bulunduğu bir evrende ilahî vahyin yalnızca bir kez, sıradan bir yıldızın etrafında dönen tek bir gezegende vuku bulduğuna inanmak bana zor geliyor.

Eğer ilahî vahiy yaygınsa daha derin bir soru ortaya çıkar. Yıldızlararası uygarlıklar farklı isimlerle ve farklı söylemler aracılığıyla hep aynı Tanrı ile mi karşılaşıyor? Yoksa her birinin inandığı farklı tanrılar mı var?

Yani soru aslında şu: tek ve evrensel bir Tanrı mı var, yoksa bütün tanrılar kendi gezegenlerine münhasır yerel tanrılar mı?

Üzerinde biraz düşününce, birinci ihtimalde ciddi sorunlar görüyorum.

Alemin tek Tanrısı

Gözlemleyebildiğimiz evrenin çapı 93 milyar ışık yılı. Onun ötesinde belki sonsuza kadar uzanıyor. Göremediğimizi yok sayalım, alemin sadece gözlemleyebildiğimiz kısmındaki verilere dayanarak sayısını hesapladığımız yetmiş beş sekstilyon yıldız uygarlığını tek bir irade gözetebilir mi? Yetmiş beş sekstilyonun ne kadar büyük bir sayı olduğunu yukarıda Büyük Sahra çölündeki kum taneleri ile kıyaslayarak tarife çalıştım. Bir insanın havsalasının alacağı bir rakam değil. Tanrı her şeye kadirdir tabii ama yine de orada da sorunlar var sanki. Biraz irdeleyelim.

Saatçi Tanrı

Belki de Yaratıcı evreni tasarladı, var etti ve ardından bir saatçinin yaptığı saati kurması gibi kurdu çalıştırdı, ondan sonra da kendi işleyişine bıraktı. Rönesans ve Aydınlanma dönemlerinde Voltaire, Thomas Paine ve benzeri düşünürler arasında yaygınlaşmış bir kanaatti bu.

Evrenin kökenine ilişkin güncel bilimsel görüş birliğinden başlayarak şöyle ifade edebiliriz bu anlayışı:

• Evren başlangıçta çok sıcak ve çok yoğundu (Big Bang).

• Genişledikçe soğudu; önce temel parçacıklar, sonra atomlar, ardından yıldızlar ve nihayet galaksiler oluştu.

• Bu galaksilerdeki yıldızların çevresindeki yaşanabilir gezegenlerde yetmiş beş sekstilyon zeki uygarlık evrimleşti.

Saatçi Tanrı, işte evreni başlangıçta Big Bang noktasına koyup bırakıyor. O zamandan beri arada bir gözlemliyor olabilir, ama müdahale etmiyor.

Peki motivasyonu ne olabilir? Tanrıların motivasyonu insanlarınkinden muhakkak farklıdır ama yine de sebepsiz bir iş yapmazlar diye kabul ediyorum.

Belki de evren bir deneydir. Bilgi yok olmaz biliyoruz. Kainat ömrünü tamamladığında Yaratıcı bütün verileri derleyip toplayıp inceleyecek ve bir yenisini daha iyisini yapacaktır.

Augustinus’un Tanrısı

Hippo’lu Augustinus için yaratılış, saati kurup uzaklaşmak gibi değildi. Ona göre evren yoktan yaratıldığı için, kendi hâline bırakıldığında, yeniden yokluğa dönerdi. Evren ancak Tanrı onu sürekli varlıkta tuttuğu için var olmaya devam edebilirdi. Tanrı evrenin var olmasını iradesini çekse, evren de var olmaktan çıkardı.

Tek bir dünyada yaşayan tek bir zeki tür, insanlık, için bile zorlukları olan bir düşünce. Augustinus’un görüşleri tartışılmaya devam ediyor.

Yetmiş beş sekstilyon uygarlığın her birinde yaşayan milyarlarca bireyin hayatına yön veren tek bir Tanrı’yı hayal etmek bile zor.

Benim temel itirazım ilahî kudret eksikliği değil. Bu tür bir tartışmada Tanrı’nın sonsuz derecede muktedir olduğunu varsaymak zorundayım. Asıl soru motivasyon, belki de amaç sorusu. Neden yetmiş beş sekstilyon zeki uygarlık lazımdı? Bu bolluğun anlamı nedir?

İlahi Network

Yetmiş beş sekstilyon yıldız medeniyetlerinin her birine farklı ve hususi vasıf veren başka bir olasılık var aslında. Onu da kutsal kitaplardan yola çıkarak açıklamaya çalışayım. Tekvin Kitabı’na göre Tanrı şöyle demiştir:

“İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yarattık...”

Belki de Tanrı’nın sureti hiçbir zeki türde bütünüyle yansıtılamaz. Belki her yıldız uygarlığı ilahî doğanın yalnızca bir kısmını yansıtabilir çünkü Tanrı sonsuzdur.

Belki de yetmiş beş sekstilyon uygarlığın her biri Tanrının sonsuz sayıdaki niteliklerinin farklı farklı alt kümelerini yansıtmaktadır. Eğer durum buysa, her uygarlık — insanlık dâhil — kozmik bir portrenin yalnızca tek bir pikselidir ve Tanrı’nın kapsamlı ve teferruatlı yansımasını ancak evrenin bütünü sunabilir.

Bu yaklaşımda Tanrı, evrene dağılmış bir zekâya benzer. Eğer Tanrı sonsuzsa hiçbir tür onun bütün suretini yansıtamaz. Hepimiz devasa bir kozmik ağın düğüm noktaları gibi oluruz ve her birimiz ilahî zihnin farklı bir yönünü işleriz.

Dinî Fermi Paradoksu

Eğer bütün evren için tek bir Tanrı varsa ve bu Tanrı Augustinus’un tasavvur ettiği gibi müdahaleci bir Tanrıysa, diğer yıldız uygarlıklarının deneyimlerinden çıkarılan dersleri paylaşması kulları için faydalı olmaz mıydı?

Bu dersler muhtemelen haber bülteni gibi değil; kıssalar, mucizevi vizyonlar veya vahiyler şeklinde gelirdi. Tanrı neden farklı yıldızların ışığında gelişen müridleri arasına aşılmaz duvarlar örsün?

Enrico Fermi şu soruyu sormuştu: Eğer yaşam yaygınsa evren neden sessiz?

Teoloji açısından daha önemli soru şudur:

Eğer Tanrı kozmik kullarını aktif olarak yönetiyorsa neden onlar arasında hiçbir ruhani çapraz iletişim yok?

Tanrı’nın Adresi

Tanrı nerededir?

Sadece insanlığa ait bir Tanrı’dan söz ettiğimizde ve üzerimizde sonsuza uzanan açık gökyüzü bulunduğunda cevap muhtemelen “oralarda bir yerde” olurdu.

Ancak aynı Tanrı’ya inanan yetmiş beş sekstilyon zeki yaratık türünün bulunduğu hemen hemen sonsuz evrende bu cevap yeterli değildir.

Özellikle saati kurup çalıştırdıktan sonra uzaklaşan Saatçi Tanrı için, adres sorusu daha geçerli. Nereye uzaklaştı acaba?

Bir önceki bölümde sözünü ettiğim evrene dağılmış kozmik zekâ modeli için ise ayrı bir mekân aramaya gerek yok çünkü, bu modelde Tanrı evrenden ayrı değildir.

Yerel Tanrılar — Kozmik Panteonların Dönüşü?

Bir başka olasılık da farklı yıldız uygarlıklarının her biri için farklı tanrıların var olmasıdır.

Bu tanrıların kudret alanları kendi yıldız sistemleriyle sınırlı olabilir. Belki ışık hızının sınırı onlar için de geçerlidir ve farklı sistemlerin tanrıları arasında anlamlı bir iletişim yoktur.

Eğer durum buysa, her tanrı kendi sistemindeki tek mutlak güç olur. O zaman Dünya’daki düşünürlerin tanrılar ve ilahî meseleler hakkında geliştirdiği anlatılar muhtemelen diğer türler için de geçerli olur.

Sonuç

Bu yazıyı, yetmiş beş sekstilyon zeki gezegen içerebilecek yarı sonsuz bir evrenin, Dünya adlı tek bir gezegende yaşayan tek bir tür — insanlık — için geliştirilmiş teolojik kavramlarla açıklanamayacağını göstermek için yazdım.

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde teoloji, tek bir dünyada yaşayan tek bir zeki türle ilgilendi.

Eğer evren yetmiş beş sekstilyon zeki uygarlık içeriyorsa, bu varsayım artık yeterli olmayabilir.

Artık soru Tanrı’nın var olup olmadığı değil.

Soru, Tanrı anlayışımızın keşfettiğimiz evren için yeterince büyük olup olmadığı

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

21 Haziran kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.57TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 498

Takipçi sayısı : 684

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Is our God also the God of the universe?

The first book of the Old Testament, The Book of Genesis begins with:

“In the beginning God created the heavens and the earth.”

The Qur’an likewise describes God as the creator of all existence and:

“All praise is due to Allah, Lord of the worlds.” (Qur’an, 1:2).

The Eastern religions generally do not have a single creator God, but their conception of the divine is also cosmic rather than local. In the Bhagavad Gita, Krishna describes himself in universal terms:

“I am the source of all spiritual and material worlds. Everything emanates from Me.” (Bhagavad Gita 10.8)

These statements are from a time when humanity’s view of the universe was limited to the Earth, the Sun, the Moon, and a scattering of stars. Yet all of them make claims that extend beyond the local world and encompass the cosmos as a whole.

Today we know that the universe is unimaginably large. This by itself is not a problem for religion. If humanity is the only intelligent species in existence, then there is nobody else with whom we must share our God.

The situation changes if intelligent life is common.

In January 2026, I estimated the number of planets that support intelligent species in the observable universe. The result was approximately 7.5 × 10²² or seventy-five sextillions. This is a number so large that it is comparable to my estimated number of grains of sand in the Great Sahara Desert1.

There are many ways in which one can reflect on such a number. In this article, I will reflect on the religious implications.

No Species Bias

For the purposes of this discussion, I will assume that every intelligent species has been visited by God, or by a god. The alternative would be to assign a unique and privileged status to humanity among the seventy-five sextillion intelligent civilizations that may exist in the observable universe.

This is not impossible. Many religious traditions already regard humanity as special. Yet I find it difficult to believe that, in a universe containing countless intelligent species, divine revelation occurred only once, on one planet orbiting one ordinary star.

If divine revelation is widespread, a deeper question emerges. Are all these civilizations encountering the same God, known by different names and understood through different cultures? Or do each have their own god?

The question then becomes whether there is one universal God or whether all gods are local.

The Universal God

Can one single agency watch over seventy-five sextillion intelligent species distributed across the observable universe, which has a diameter of 93 billion light years?

Clockmaker God

Maybe the Creator designed the universe and then set it in motion like a clockmaker winding a clock. He is not an intrusive God and lets things run its course. This was a concept favoured during Scientific Revolution by such luminaries like Voltaire, Thomas Paine and others.

The scientific consensus on the origins if the universe is that

• The universe started from an extremely hot, dense state.

• As it expanded, the universe cooled, allowing elementary particles, then atoms, and stars, and finally galaxies to form.

• Seventy-five sextillion intelligent species evolved in the habitable planets orbiting the starts in these galaxies.

The concept of a clockmaker God is perfectly appropriate for this narrative on the origins of the universe. The God designed the laws of nature and released the universe from a densely wound initial state. Since then, He may be observing but He does not interfere.

What would be his motivation? Maybe it is an experiment. The information is not destroyed and when the universe reaches its end the Creator compiles and reviews all data.

God of Augustine

For Augustine of Hippo, creation is not like winding up a clock and walking away. He believed that a universe left entirely to itself would return to nothingness, because it had been created out of nothingness. It continues to exist only because God continuously holds it in existence. If God ceased willing the universe to exist, it would simply cease to be.

This is a challenging notion even for a single intelligent species living on a single world. A providential God guiding the lives of billions of individuals living in each of the seventy-five sextillion intelligent civilisations is difficult to imagine.

My principal objection is not divine capability. In any discussion of this type, I must assume that God is infinitely capable. The question is motivation, or perhaps purpose. Why create seventy-five sextillion intelligent species? What is the meaning of such abundance?

The Divine Network

There is, however, another possibility. According to the Book of Genesis, God said:

“‘Let us make mankind in our image, in our likeness…”.

Perhaps the image of God is not fully reflected in any single intelligent species. Perhaps each civilisation reflects only part of the divine nature

An infinitely complex entity would possess an infinite number of atributes. Maybe each of the 75 sextillion civilisations reflect a different subset of these attributes. In that case, each civilisation (including humanity) would be only one pixel in a cosmic portrait and only the universe as a whole would offer a comprehensive reflection of God.

In this formulation, God resembles an intelligence distributed across the universe. If God is infinite, no single species could mirror the whole image. We are all nodes in a vast cosmic network, each processing a different aspect of the divine mind.

The Religious Fermi Paradox

If there is one God for the entire universe and He is an interfering God as envisaged by Augustine of Hippo, wouldn’t He find it useful to offer lessons derived from the unique experiences of the other interstellar civilisations? These lessons would probably not arrive as news reports, but perhaps as parables, visions, or revelations. Why would God build impermeable walls between His different disciples from. different stars?

Enrico Fermi asked, if life is common, why is the universe silent? The question is more important for theology: If God is actively managing his cosmic flock, why is there no spiritual cross-talk?

The Address of God

Where does God live? When talking of a God for humanity only, with open skies above us stretching out indefinitely, the answer probably would be”somewhere out there”. This answer does not work in a near-infinite universe with 75 sextillion intelligent civilisations believing in the same God. This is probably more a problem for a Clockmaker God who sets the clock, starts it and then leaves. For a distributed cosmic intelligence mentioned in the previous secrtion, there is no need to look for a separate place. God is inseparable from the universe.

Local Gods - Return of the Cosmic Pantheons?

Another possibility is the existence of different Gods for different intelligent civilisations. The omnipotence of such Gods would be limited to their local solar systems. Maybe the speed of light limitation applies here and there is no meaningful communication between gods of different solar systems. If this is true, then each God would be single all-powerful divine entiry in its System. The narratives developed by the Earth’s thinkers in the past on Gods and Divine Questions would probably apply to all species.

Conclusion

I wrote this only to demonstrate that a semi-infinite universe with possibly 75 sextillion intelligent planets cannot be addressed by the theological concepts developed for a single species, humanity, living on one world, the Earth.

For most of human history, theology concerned itself with one intelligent species living on one world. If the universe contains seventy-five sextillion intelligent civilizations, that assumption may no longer be sufficient.

The question is no longer whether God exists.

The question is whether our conception of God is large enough for the universe we have discovered.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.57TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 499 subscribers; 685 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

Bu sayfada:

• ISIS Gelinleri

• Avustralya’nın nükleer denizaltı siparişi?

• Türkiye saç ekim sektörü

• Mt Gravatt Pazarı

• Pascal Hagi

• Avustralya Türkiye fiyat kıyaslaması

-+-+-+-+

IŞİD Gelinleri

IŞİD yükselirken kırk kadar Avustralyalı kadın Suriye ve Irak’a giderek cihatçı savaşçılarla evlendi. Kendinden menkul hilafet çökünce, bu kadınların bir çoğu (ve çocukları) Kürt askerleri tarafından yakalandı ve yıllarca kamplarda tutuldu ama artık o kamplar kapandı . Mayıs 2026 itibarıyla en az on yedi Avustralyalı kadın ve onlarca çocuk Avustralya’ya geri dönmüş durumda.

Bu kadınlar çok farklı geçmişlerden geliyordu. Kimisi yeni göçmen aile çocuğuydu, kimisi ise ikinci hatta üçüncü kuşak Avustralyalı. Bazıları dindar ailelerde yetişmişti, bazılarıysa İslam’la daha önce ciddi bir bağ kurmamış görünüyordu. Aralarındaki bu çeşitlilik, yaptıkları tercihi açıklamayı zorlaştırıyor.

Canberra onların geri dönmesini hiçbir zaman istemedi. Ama bu kadınlar Avustralya vatandaşı oldukları için ülkeye dönmelerine hükümet mani olamazdı.

Beni ilgilendiren şey IŞİD’in kötü bir örgüt olup olmadığı mevzusu değil. Elbette kötü ve azgın bir örgüt. İslam adına sivillere şiddeti yüceltirken, köleliği uygulamakta beis görmeyen bir örgüt.

Asıl ilginç soru bence şu: İnsanlar neden güvenli ve müreffeh bir ülkeyi geride bırakıp hayatlarına anlam katacağını umdukları bir amaç uğruna uzak bir çatışmanın peşinden gider? Kaba tabirle, acaba rahat mı batıyor.

Medyadaki haberler genellikle kusuru bu kadınların geçmişlerinde arıyor: parçalanmış aileler, depresyon, sosyal yalnızlık ya da örgüt tarafından manipüle edilmiş olmaları gibi muhtelif nedenler cımbızla çekilip bulunuyor. Oysa, benzer sıkıntıları yaşayan milyonlarca insan var ama gidip bir cihatçı harekete katılmıyorlar.

Son yıllarda bazı Avustralyalılar Rus işgaline karşı savaşmak için Ukrayna’ya gitti. Daha önceki kuşaklardan insanlar İspanya İç Savaşı’nda Uluslararası Tugaylar’a katıldı ya da Yunan Bağımsızlık Savaşı’nı desteklemek için yurt dışına çıktı. Davalar birbirinden çok farklı olsa da tipleme tanıdık: Uzak bir mücadeleyi daha büyük bir amacın sembolü olarak gören ve kendisini onun parçası olmaya mecbur hisseden kişiler.

Cihatçı yayınlar haricinde, IŞİD’e katılan kadınlar hiçbir zaman “romantik yabancı gönüllüler” tasvirine girmeyecek. Yine de, Sydney ya da Melbourne’dan çıkan bu genç kadınların Suriye’ye vahşete ortak olmak için gittiklerine inanmakta zorlanıyorum. Daha muhtemel olan, kendilerini büyük bir tarihî projenin parçası olarak görmeleri ve daha iyi bir dünya kurmaya katkıda bulunacaklarına inanarak yola çıkmaları bence.

Bu inanç trajik ölçüde yanlıştı ve bu feci hatayı eminim şimdi onlar da fark ediyor. Ama IŞİD’i bu kadınlar için çekici kılan şeyin ne olduğunu anlamak, modern toplum hakkında bize önemli ipuçları verebilir. Umarım ileride yayımlanacak biyografiler ve otobiyografiler, bugün medyada hâkim olan klişelerin ötesine geçerek bu motivasyonları daha derinlikli biçimde ele alır.

-+-+-+-+

Aslında İstediğimiz AUKUS Bu Muydu?

Scott Morrison 2021 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne üç nükleer denizaltı siparişi verdi. İleride bu beşe de çıkabilir kaydı kondu. Toplam maliyet 300 milyar dolar. O tarihten bu yana gelen hükümetler de bu anlaşmaya bağlı kaldılar.

Geçen hafta öğrendik ki, Amerika’nın hem kendisi için hem bizim için denizaltı üretme kapasitesi artık kalmamış. Bu yüzden, Avustralya yeni değil ikinci el denizaltı alabilirmiş ancak. Avustralya Savunma Bakanı, zaten bizim tercihimiz de yeni değil mevcut denizaltılardı dedi.

Avustralya medyası dalga geçti ama ben Bakan’a inanıyorum.

Hatta Washington bir gün çıkıp “kusura bakmayın, elimizde verecek denizaltı kalmadı” derse, ki diyebilir, Canberra daha da mutlu olur sanıyorum.

Gerçek şu ki Avustralya’nın nükleer taarruz denizaltılarına kendi başına bağımsız bir ülke olarak ihtiyacı pek yok. Denizaltılar, ABD zoruyla alınıyor. Bir çatışma durumunda, Amerika’nın Çin’e giden deniz yollarını kontrol stratejisine destek olalım diye. Yani, denizaltı siparişi vermekle şimdiden olası bir çatışmada hangi safta olacağımızı teyit etmiş oluyoruz. Halbuki Çin ile olan deniz yollarının kapanması bizim işimize gelmez. Çin hâlâ Avustralya’nın en büyük ticaret ortağı ve bu ticaretin büyük bölümü söz konusu deniz yolları üzerinden oluyor.

Önümüzdeki yıllarda AUKUS’ta yeni değişiklikler görürsek şaşırmam. Çünkü anlaşmanın stratejik mantığı bugün, 2021’de göründüğü kadar açık ve ikna edici değil.

Bu arada Avustralya’daki federal muhalefet, eğer denizaltı alamazsak, Avustralya’nın Malakka Boğazı çevresindeki operasyonları destekleyecek uzun menzilli bombardıman uçakları alalım diyor. Bunun kime karşı kullanılacağı konusunda fazla hayal gücüne ihtiyaç yok. Hedefin öncelikle Çin olduğu açık.

Çin’i kuşatma stratejisinde Avustralya’nın daha büyük bir rol üstlenmesini savunmak için uygunsuz bir vakit. Amerika Birleşik Devletleri ezici askerî üstünlüğünü Ortadoğu’da belirleyici siyasi sonuçlara dönüştürmekte zorlandı. İran gibi orta siklet bir hasım karşısında bile olmadıysa, gelecekte çok daha güçlü bir rakibe karşı baskı ve caydırma operasyonları imkansız gözüküyor. Avustralya’yı böyle imkansız maceralara peşin ortak yapmak bana oldukça riskli geliyor.

Avustralya siyaset sınıfının bir bölümü hâlâ geçmiş dönemin varsayımlarıyla hareket ediyor. Buna karşılık seçmenler, uluslararası sistemin değişmekte olduğu gerçeğine, önsezi ile de olsa, daha hızlı uyum sağlıyor olabilir. Siyasi elitlerle halk arasındaki mesafenin açılması sadece Avustralya’ya özgü bir durum değil. Benzer gerilimleri Britanya’dan Fransa’ya, Almanya’dan diğer Batı ülkelerine kadar geniş bir coğrafyada görmek mümkün.

-+-+-+-+

Türk Saç Ekim Sektörü

Wired’da yakın zamanda yayımlanan bir makale, Türkiye’nin saç ekimi sektöründeki başarısını üç faktörle açıklıyor: inovasyon, ölçek ekonomisi ve yıllar içinde biriken uzmanlık.

İnovasyon kısmı en önemlisi. Türk doktorlar, mühendisler ve girişimciler diş hekimliğinde kullanılan motorları saç ekiminde kullanacak şekilde uyarlamışlar; göz ameliyatlarında kullanılan safir bıçakları saç ekimi sektörüne taşımışlar; yapay zekâ destekli dikim planlama sistemleri geliştirmiş ve on binlerce operasyon boyunca tekniklerini sürekli iyileştirmişler. Sonuçta Türkiye, zanaatkârlığı, mühendislik yaratıcılığını ve tıbbi bilgi birikimini aynı potada eriten bir ekosistem kurarak bu alanda dünya liderlerinden biri hâline gelmiş. Öyle diyor Wired magazini.

Ancak şimdi yeni bir soru ortaya çıkıyor. Sektörün başarısı, yeni oyuncuları sektöre çekiyor. Yılların zahmeti ile kazanılan itibar, başarıyı sıradan bir metaya dönüştürme riski taşıyan “saç fabrikalarının” çoğalmasına rağmen korunabilecek mi?

Konunun ekonomik boyutu göz ardı edilir gibi değil. Türkiye 2025 yılında sağlık turizminden yaklaşık 3 milyar dolar gelir elde etti; 2024’te de tablo farklı değildi. Bu paranın önemli bir kısmının saç ekiminden geldiğine şüphe yok.

-+-+-+-+

Mt Gravatt Pazarı

Her pazar sabahı olduğu gibi bu hafta da Mt Gravatt Pazarı’na gittim. Çiftçi tezgâhlarının etrafını saran bitpazarı sergileri biraz daha büyümüş.

Burada ucuz gitarlar, Pokémon kartları, eski plaklar, kullanılmış tabak çanak, ikinci el el aletleri, tencere tavalar, giyilmiş kıyafetler ve ucuz oyuncaklar bulmak mümkün. Pazara girerken her seferinde bu tezgâhlara göz atıyorum ama şimdiye kadar ilgimi çeken bir şey göremedim

Kış geldi. Aşağıdakiler muhtemelen son turfanda tropikal meyveler:

Mandalina zamanı geldi. Imperial cinsi bir süredir piyasadaydı. Bu pazar farklı bir çeşidi denemeye karar verdim: Honey Murcott diyorlar, kabuğu daha kırmızı renkli ve içindeki meyveye daha yapışık.

İnce kabuklu, Türkiye’dekilere benzeyen biberler de çıkmış. Her hafta neredeyse bir kilo alıp, yarısını air-fryer’da kızartıyor, kalanını ise salata ve menemen için kullanıyorum. Satıcı Vietnamlı ama biberleri yakındaki bir Türk çiftliğinden alıyor kanımca. Bu biberleri yılın hemen her döneminde bulmak mümkün. Kilosu 22 dolara ucuz değil ama kaliteli ürün.

Pazarda müdavimi olduğum birkaç tezgâh var. Logan’da çiftçilik yapan Taylandlı bir çift mesela. Avokadoyu, domatesi ve salatalığı onlardan alıyorum.

Yumurtalarımı ise Mount Cotton’da yaşayan bir çiftçi hanımdan alırım. Altmış tavuğu olduğunu söylüyor. Tam kendi başına yönetebileceği kadar bir rakammış. Tavukların ne yer diye sordum. Sorgum ve buğday dedi. Tavuk yemi için epey pahalı bir menü. Yumurtalar ise her zaman taptaze. Onun da benim torunlarımla benzer yaşlarda iki torunu var. Birbirimize torun hikâyeleri anlatıyoruz.

Torunlardan söz açılmışken, çileğimi de Sunshine Coast hinterlandındaki bir çiftçiden alıyorum; sanırım Beerwah taraflarında. Çilekleri pazardaki en iyileri ve mayıstan ekime kadar satıyor. Geçen yıl oğullarından birini evlendirmişti. Geçen pazar sorduğumda, gelinlerinin hamile olduğunu söyledi. Bunun ilk torunu olup olmadığını merak ettim.

“Yok,” dedi. “Üç oğlum ve iki kızım var. Toplam on üç torunum oldu.”

“Boş durmamışsın,” dedim.

Benim ise sadece bir oğlum, ve iki torunum olduğunu söyledim.

Sonra Ömer’in tezgâhına uğrayıp birkaç simit ve çörek aldım, ardından da eve döndüm..

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

10 Mayıs kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.68TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesi beklenir. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

1 Temmuz 2026 itibarıyla Avustralya’da ulusal asgari ücret saat başına 26,44 Avustralya dolarına yükseltildi. Bu rakam, ayda 160 saat çalışan bir kişi için yaklaşık 4.230 Avustralya dolarlık aylık gelire karşılık geliyor.

Ancak ulusal asgari ücret, Avustralyalı çalışanların yalnızca küçük bir bölümünü doğrudan ilgilendiriyor. Asıl önemli olan, çalışanların yaklaşık %21’ini kapsayan modern award ücret sistemleri. Bu sistemlerdeki en düşük ücret kademeleri ulusal asgari ücretin biraz üstünde oluyor.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 496

Takipçi sayısı : 680

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

In this post:

• ISIS Brides

• AUKUS We Always Wanted?

• Turkish Hair Transplant Industry

• Mt Gravatt Markets

• Pascal Hagi

• Turkish Australian Grocery Prices

-+-+-+-+

ISIS Brides

About forty Australian women travelled to Syria and Iraq during the rise of ISIS and married jihadist fighters. Following the collapse of the Caliphate, many were captured by Kurdish forces and spent years in detention camps. As of May 2026, at least seventeen Australian women, together with dozens of children, have returned to Australia.

These women came from a variety of backgrounds. Some were recent migrants, others second- or third-generation Australians. Some came from religious families, while others appear to have had little prior connection to Islam. The diversity of their backgrounds makes their decisions harder to explain.

The Australian government never wanted them back. Yet as Australian citizens they retained the legal right to return.

The question that interests me is not whether ISIS was evil. It was. The organisation glorified violence, targeted civilians, and practised slavery.

The more interesting question is why some people choose to abandon a safe and prosperous country in order to seek purpose in a distant conflict.

Media coverage often searches for defects in the personal histories of the women involved: broken families, depression, social isolation, or manipulation by recruiters. Such factors may have played a role, but they are incomplete explanations. Plenty of people experience similar hardships without joining a jihadist movement.

Similar questions arise whenever Australians volunteer for foreign causes. In recent years, Australians have travelled to Ukraine to fight against the Russian invasion. Earlier generations joined the International Brigades in Spain or travelled abroad to support the Greek War of Independence. The causes differ enormously, but the archetype is familiar: the outsider who sees a distant struggle as embodying a larger purpose and feels compelled to take part.

The women who joined ISIS will never be described as romantic foreign volunteers, except perhaps in jihadist literature. Yet I doubt that many young women from Sydney or Melbourne travelled to Syria because they wished to participate in atrocities. More likely, they believed they were joining a grand historical project and helping to build a better world.

That belief was catastrophically wrong. Nevertheless, understanding why they found it attractive may tell us something important about modern society. I hope that future biographies and autobiographies will explore those motivations in greater depth than the stereotypes that dominate media coverage today.

-+-+-+-+

The AUKUS We Always Wanted?

When Scott Morrison signed the AUKUS agreement in 2021, Australia committed itself to acquiring nuclear-powered submarines from the United States. Successive governments have maintained their support for the arrangement.

Last week, however, we learned that Australia may receive second-hand submarines rather than newly built ones. The reason is straightforward: the United States is struggling to produce enough submarines to meet its own requirements. Australian ministers responded by saying that acquiring existing vessels was always an attractive option.

I believe them.

In fact, I suspect Canberra would be even happier if Washington eventually announced that no submarines were available at all.

The uncomfortable reality is that Australia has little independent need for nuclear-powered attack submarines. Their principal strategic purpose would be to support American efforts to control the maritime approaches to China in the event of a major conflict. Yet China remains Australia’s largest trading partner, and those same sea routes carry much of that trade.

For that reason, I would not be surprised if AUKUS undergoes further revisions in the years ahead. The strategic logic is less obvious than it appeared in 2021.

Meanwhile, the federal opposition has suggested that Australia should acquire long-range bombers capable of supporting operations around the Strait of Malacca. The implication is clear enough: such capabilities would be directed primarily at China.

This strikes me as a curious moment to advocate a larger Australian role in containing China. The United States has recently found it difficult to translate its overwhelming military superiority into decisive political outcomes in the Middle East. If projecting power against Iran is proving challenging, committing Australia to future coercive operations against a far stronger adversary would seem a risky proposition.

My impression is that parts of the Australian political class are still operating with assumptions inherited from an earlier era. The public may be adapting more quickly to the reality that the international system is changing. The growing disconnect between political elites and voters is not uniquely Australian; similar tensions are visible across much of the Western world, from Britain to France and Germany.

-+-+-+-+

Turkish Hair Transplant Industry

This recent Wired article explains the success of the Turkish hair transplant industry as one of innovation, scale, and accumulated expertise. Turkish doctors, engineers, and entrepreneurs adapted dental motors for hair-transplant surgery, borrowed sapphire blades from eye surgery, developed AI-assisted graft-planning systems, and refined techniques through tens of thousands of procedures. Turkey became a global leader by building an ecosystem that combined craftsmanship, engineering ingenuity, and medical know-how.

The challenge now is whether that reputation can survive the proliferation of low-quality “hair mills” that threaten to turn success into commoditisation.

Turkey generated $3 billion in 2025 (roughly the same as in 2024) from medical tourism. A significant fraction must be coming from hair transplants.

Mt Gravatt Markets

I continue going to the Mt Gravatt Markets every Sunday morning. Apart from the expansion of the flea market belt surrounding the farmers, they remain the same.

One can buy cheap guitars, pokempon cars, old vinyl records, pre-loved crockery, secondhand tools, pots and pans, pre-worn clothes and cheap toys. I keep looking at the flea market stands when walking in but have never seen something of interest.

The winter is coming. These are probably the last of the tropicals:

Good time to buy mandarins. Imperials have been out for a while. I try a different type this Sunday.

Thin-skinned Turkish-style peppers are now available to buy. They are relatively expensive but I buy close to a kilo each week. Fry half in the air-fryer and use the rest for salads and menemen. The seller is Vietnamese but I think he is buying the peppers from a neighboring Turkish farm. Peppers are available through the year.

I have my regulars in the Market. There is a Thai couple who have their farms in Logan. I buy from them avocados, tomatoes, and cucumbers. I buy my eggs from a Mount Cotton farmer. She tells me that she has sixty chooks and thinks that is a manageable number for her. I asked her what they eat. She says sorghum and wheat. Expensive feed for chooks. The eggs are always fresh. She also has two grandchildren at ages similar to mine. We tell each other stories about our grandkids.

Speaking about grandkids, I buy strawberries from a guy who has his farm in the Sunny Coast hinterland, I think Beerwah. His strawberries are the best and available from May till October. He got one of his sons married last year. I asked him about them last Sunday and he said that they are expecting a child. I asked if it were going to be his first grandkid. No, I have thirteen grandchildren he said from three boys and two girls. I said you have been busy and told him I only have one son and one granddaughter and one grandson.

Then I dropped by Ömer’s stand and bought some simits and çörek returned home.

-+-+-+-+

Pascal Hagi

Here, Hugo and I are watching Pascal and Hagi through the glass.

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.95TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian national minimum wage increased to A$26.44 per hour on 1 July 2026. This corresponds to approximately A$4,230 per month based on a 160-hour working month. However, the national minimum wage applies to only a small proportion of Australian workers. More important are the modern award wages, which cover around 21% of all employees. The lowest award classifications are closely aligned with the national minimum wage and, in many cases, are slightly higher. As a result, changes to award wages generally have a much greater impact on Australian workers than changes to the national minimum wage itself.

The 2026 minimum wage in Turkey is 33,000 TRY per month (before tax). In contrast to Australia, where only a small minority of workers receive the statutory minimum wage, the Turkish minimum wage serves as a benchmark for a large share of the labour market. It is therefore both an economic indicator and a major political issue.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 496 subscribers; 680 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Yakın zamana dek hukuk çevreleri dışında neredeyse kimsenin duymadığı bir Türk hukuk terimi öğrendik. Anlamı “Absolute Nullity”, yani “Mutlak Hükümsüzlük”.

Bir Ankara mahkemesi geçen hafta ana muhalefet partisi CHP’yi fiilen Kasım 2023’e geri döndürdü. 2023 Kurultayı sonrasında gerçekleşen her şey hukuken geçersiz ilan edildi: liderlik değişiklikleri, parti içi kararlar ve atamalar. Pratikte mahkeme, 2023 öncesi yönetimin yeniden göreve getirilmesine hükmetti.

Bu Türkiye gibi yaratıcı hukukçuların bol olduğu bir ülke için bile emsalsiz bir adım ve Türkiye elit konsensüsünün yani yerli ve milli hegemonyanın Erdoğan dönemini uzatma yönünde değiştiğine işaret ediyor.

Geçen yıl Erdoğan döneminin son safhasına girdiğini düşünüyordum. Belli ki etrafındaki sistemin dayanıklılığını hafife almışım.

Mazeret olsun diye demiyorum ama, değişen şey sadece Türkiye iç siyaseti değil. Soğuk Savaş sonrası kurulan düzenin tamamı baskı altında. Washington’un otoritesi daha iki yıl öncesine göre bile daha zayıflamış durumda. Özellikle Trump’ın İran’la giriştiği çatışmanın ardından Batı Asya yeni bir stratejik istikrarsızlık dönemine giriyor. Böyle bir ortamda Türk elitleri arasındaki mutabakat, deney arayışından ziyade sürekliliğin vaad ettiği güvenlilik tercihi yolunda oluşmuş görülüyor.

İşe yarar mı?

Bu, Erdoğan rejiminin attığı bir “Hail Mary” pası. Normal şartlarda mümkün olmayan bir fırsat sağlıyor rejime. Ama aynı zamanda riskli; çünkü yargıyı açık biçimde siyasallaştırarak seçim sisteminin meşruiyetini de aşındırma potansiyeli taşıyor.

KK, 2010 yılında Cumhuriyet’e yönelik Gülenist saldırının zirve döneminde CHP’nin başına getirildi. Erdoğan karşısında birçok seçim kaybetti ve sonunda 2023 Kurultayı’nda CHP liderliğini de kaybetti. CHP’nin Erdoğan karşısında düzenli şekilde kazanmaya başlaması ise KK liderlikten ayrıldıktan sonra oldu. Bu bir tesadüf olabilir. Ancak geçen hafta mahkeme mevcut CHP yönetimini görevden aldı ve KK ile ekibini yeniden göreve getirdi.

Yargı kararının tersine çevrilmemesi halinde, bundan sonra yaşanacaklar büyük ölçüde KK’nın Erdoğan mahkemelerinin kendisine verdiği bu yeni yetkiyi nasıl kullanmayı planladığına bağlı olacak.

KK’yı şahsen tanımıyorum ve aşağıda yazacaklarım tamamen spekülasyon. Kimseye saygısızlık etmek istemem. Ama iki uç senaryo var:

Senaryo 1: KK kendisine haksızlık yapıldığına inanıyor

KK 77 yaşında. Gerçekten Erdoğan döneminin sona yaklaşmakta olduğuna ve CHP liderliğinden uzaklaştırılmasının, Erdoğan’a karşı verdiği on üç yıllık mücadelenin nihai zaferinden onu mahrum bırakmak için kurulmuş bir komplo olduğuna inanıyor olabilir.

Eğer böyle düşünüyorsa, parti üyelerinin adil bir parti içi seçimde kendisini destekleyeceğine de inanabilir. Bu durumda birkaç ay içinde yeni bir Kurultay’a gitmeye çalışması muhtemeldir.

Dolayısıyla 2026 sonundan önce yeni bir Kurultay yapılabilir. Böyle bir Kurultay’da KK’nın yeniden lider seçileceğini sanmıyorum ama yanılıyor olabilirim. Bir şekilde CHP üzerindeki spekülasyonlar o noktada sona erer ve siyasi odak yeniden seçimlere ve cumhurbaşkanı adaylarına kayar.

Senaryo 2: KK daha geniş bir siyasi projenin parçası olarak hareket ediyor

KK bağımsız bir siyasi aktör olarak davranmıyor olabilir. Böyleyse, yeniden elde ettiği konumu Erdoğan’ın seçim şansını azamiye çıkarmak için kullanabilir.

Bu da Erdoğan seçim ilan edene kadar parti içindeki krizi uzatmak, muhalefetin cumhurbaşkanı adayı etrafında koordinasyonunu zorlaştırmak ve genel olarak muhalefeti felç etmek anlamına gelebilir.

Daha karanlık ihtimal ise seçim sürecinin kendisiyle ilgili.

Türkiye’nin seçim sistemi bölge standartlarına göre aslında oldukça adil ve şeffaf. Ancak sistemin bütünlüğü, oy sayımı sırasında muhalefet müşahitlerinin aktif katılımına ciddi ölçüde bağlı.

Seçmenler oy pusulasını işaretleyip mühürlü sandığa atıyor. Oy verme bittikten sonra büyük partilerin temsilcileri birlikte sandıkları açıp oyları sayıyor. Sonuçlar tüm müşahitlerin imzaladığı resmi tutanaklara geçiriliyor. Ardından oylar tekrar mühürlenip seçim otoritelerine gönderiliyor.

Resmî sonuçlar sandık ve bölge bazında internette yayımlanıyor. Böylece partiler, kendi tuttukları kayıtlarla YSK verilerini karşılaştırabiliyor. Uyuşmazlık çıkarsa itiraz ve yeniden sayım talep edilebiliyor.

Böyle bir sistemde büyük ölçekli seçim hilesi yapmak son derece zor — tabii muhalefet partileri her sandığa müşahit gönderebilecek örgütsel kapasiteye sahipse. Eğer bunu yapamazlarsa, sürecin öngörülebilirliği ciddi biçimde zayıflar.

Erdoğan performansının muğlaklığı

Muhalefetin birçok figürünün iddia ettiğinin aksine, Erdoğan’ın yirmi beş yıllık iktidarını tamamen başarısızlık olarak tanımlamak zor. Aşağıdaki grafik, Türkiye’nin son çeyrek yüzyıldaki GSYH değişimini gösteriyor:

Elbette makroekonomik rakamlar hikâyenin sadece bir kısmı. Kişi başına düşen gelirdeki dramatik artış toplumun tamamına eşit şekilde yansımadı. Özellikle son üç yılda sıradan Türkler ciddi bir yoksullaşma yaşadı.

Buna rağmen Erdoğan, yüksek enflasyon ve düşen yaşam standartlarına rağmen yüzde 30–40 bandında dikkat çekici ölçüde dayanıklı bir seçmen tabanını korumayı başardı.

Ekonomik koşulların istikrara kavuşmaya başladığına dair işaretler de var. Merkez Bankası’nın altın ve döviz cinsinden toplam rezervleri brüt yaklaşık 160 milyar dolar seviyesinde. Swap kaynaklı döviz yükümlülükleri hariç tutulduğunda net rezervler yaklaşık 35 milyar dolar civarında.

Eğer ekonomi sınırlı ölçüde bile istikrar kazanır ve muhalefet uzun süreli iç savaşa sürüklenirse, Erdoğan daha bir yıl önce imkânsız görünen şeyi yeniden başarıp seçmen coşkusunun yeniden yükselmesiyle değil, rakiplerinin parçalanması sayesinde siyasi hayatını bir dönem daha sürdürebilir.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

10 Mayıs kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.68TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 492

Takipçi sayısı : 672

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

The title is a Turkish legal term that almost nobody outside legal circles had heard until recently. It means “Absolute Nullity”.

A Turkish court last week effectively reset the main opposition CHP to November 2023. Everything that happened after the 2023 Party Congress was declared legally void: leadership changes, internal decisions, and party appointments. In practical terms, the court ordered the restoration of the pre-2023 leadership.

This is an unprecedented act and indicates a renewed ambition by the Turkish elite to prolong the Erdoğan era.

Last year I thought the Erdoğan era was entering its final phase. Clearly, I underestimated the resilience of the system around him.

What changed is not simply Turkish domestic politics. The entire post-Cold War order is under strain. Washington’s authority is weaker than it was even two years ago. West Asia is entering another phase of strategic instability following Trump’s confrontation with Iran. In such an environment, the consensus by the Turkish elites appears to be favouring the safety of continuity against experimentation.

Will it work?

This is a “Hail Mary” pass by the Erdoğan regime. It gives the regime a chance it otherwise may not have had. It is also risky because it openly politicises the judiciary in a way that could fracture the legitimacy of the electoral system itself.

KK was brought to the head of CHP in 2010, at the peak of the Gülenist onslaught against the Republic. He lost many elections against Erdoğan and finally lost the CHP leadership at the 2023 Congress. CHP only began consistently defeating Erdoğan after KK was no longer the leader. This may be a coincidence. Last week, however, the court removed the current CHP leadership and restored KK and his team.

Barring a judicial reversal, what happens now will largely depend on what KK plans to do with the new authority bestowed on him by Erdoğan’s courts.

I do not know KK personally and the following is pure speculation. I mean no disrespect to anyone. The two extreme scenarios are:

Scenario 1: KK believes he was wronged

KK is 77 years old. He may genuinely believe that the Erdoğan era is coming to an end and that his removal from the CHP leadership was a plot designed to deprive him of the final triumph after a thirteen-year struggle against Erdoğan.

If that is how he thinks, then he may also believe that the true believers of the party would support him in a fair internal election. In that case, he would likely move towards a new Party Congress within months.

A Congress could therefore take place before the end of 2026. I do not think KK would win a leadership position in such a Congress, but I may be wrong. One way or another, the speculation surrounding CHP would end at that point and the political focus would shift back to the next elections and the presidential candidates.

Scenario 2: KK is acting as part of a broader political design

KK is not acting as an independent political agent. In that case, he may use his renewed tenure to maximise Erdoğan’s electoral chances.

This could mean stretching the turmoil inside the party until Erdoğan declares elections, complicating opposition coordination around presidential candidates, and generally paralysing the opposition.

The darker possibility involves the election process itself.

Turkey’s electoral system is actually fair and transparent by regional standards, but its integrity depends heavily on participation by opposition scrutineers during the vote count.

Voters mark paper ballots and place them into sealed ballot boxes. At the end of voting, representatives of the major parties jointly open the boxes and count the votes. The results are recorded on official forms signed by all participating scrutineers. The ballots are then resealed and transferred to the electoral authorities.

The official district-by-district counts are published online, allowing parties to compare the published numbers against the records kept by their own scrutineers. If discrepancies emerge, objections may be lodged and recounts demanded.

In such a system, large-scale fraud becomes extremely difficult — provided the opposition parties are organisationally capable of sending scrutineers to every ballot box. If they fail to do so, the predictability of the process weakens considerably.

The ambiguity of the Erdoğan record

Despite what many opposition figures claim, it is difficult to describe the twenty-five years of Erdoğan rule as a complete failure. The following chart shows the change in Turkish GDP over the last quarter century:

Of course, macroeconomic numbers are only part of the story. The dramatic increase in per capita GDP was not enjoyed equally across the population. Especially during the last three years, ordinary Turks experienced severe impoverishment.

Yet despite high inflation and declining living standards, Erdoğan has retained a remarkably resilient electoral base in the 30–40% range.

There are also indications that economic conditions may be stabilising. The Central Bank’s total reserves in gold and hard currency are now roughly US$160 billion gross. Excluding swap-related currency holdings, net reserves are approximately US$35 billion.

If the economy stabilises even modestly while the opposition descends into prolonged internal warfare, Erdoğan may once again achieve what many thought impossible only a year ago: political survival through fragmentation of his opponents rather than renewed popular enthusiasm.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.68TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian minimum wage was increased to almost $25/h on 3 June 2025. This corresponds to A$4000/month for a 160-hour month. The Australian workers being paid the minimum wage are about 2.6 million or about 18% of the total Australian work force.

The minimum wage in Turkey is 26,000 TRY/month.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 492 subscribers; 672 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Gelecekte Dune, United States Military Academy ve Royal Military College, Duntroon gibi askerî akademilerin tavsiye edilen okuma listelerine girebilir.

Frank Herbert bu kitabı 1960’larda yazdığı zaman, muazzam petrol rezervleri sayesinde Ortadoğu’nun giderek artan stratejik önemi artık iyice görünür hâle gelmişti. Dune’daki teşbihleri anlamak zor değildi bu yüzden. Baharat petroldü. Arrakis çölleri Ortadoğu’ydu. Fremenler ise çölün sertleştirdiği halklardı.

Herbert’in basmakalıp siyasi lafazanlığın ötesinde yakaladığı derin gerçek şuydu: bağımlılık zayıflık üretir. Dune evreninde İmparatorluk her şeye kadir görünür ama yıldızlararası seyahat için sadece Arrakis’te üretilen baharata olan mutlak bağımlılığı yüzünden aslında bir tuzağa düşmüştür.

Kiminiz diyecek ki: “Eee, bunda şaşıracak ne var?” Haksız da sayılmazsınız. Ama bu sözde aşikâr önermenin ötesinde, 1965’te yayımlanan romanda başka bir öngörü daha vardı; ben de ilk okuduğumda bunun farkına varmamıştım. Aklıma getiren şey, ABD’nin İran’da bugün kendi kendini soktuğu ve nasıl çıkacağını bilemediği açmaz oldu.

Trump ve Netanyahu İran’a saldırdıklarında, İran’ın elindeki silahlarla klasik anlamda kendini savunmaya çalışacağını düşünüyorlardı. Böyle bir savunmayı kırmanın da zor olmayacağını varsayıyorlardı. Ama İran kendini o şekilde savunmadı bile.

ABD ve İsrail bombaları ülkeyi yangın yerine çevirdi. Okullar ve üniversiteler vuruldu. Askerler büyük ölçüde siper altındaydı ama ortada kalan siviller öldü. İran’ın cevabı ise hiç beklemedikleri bir tarzda oldu. “Bunu beklemiyorduk” dedi İsrail’in Avustralya Büyükelçisi ABC Radyo Televizon kurumu ile yaptığı mülakatta. ABD ve İsrail’den başka yetkililer de benzer şeyler söylüyorlar zaten. Ama niçin beklemiyorlardı, doğrusu anlamıyorum. Frank Herbert’in kitabını dikkatle okuyup anlayan herkes, ABD-İran savaşının hangi istikamete gidebileceğini az çok kestirebilirdi.

Romanda Herbert, bir serveti yok edebilme gücünün yarattığı caydırıcılıktan söz ediyordu. Paul Atreides’in Fremenleri, konvansiyonel bir savaşta İmparatorluk ordusunu doğrudan yenemezdi. Buna imkân yoktu. Ama Paul Atreides’in elindeki asıl koz, İmparatorluğu askerî olarak mağlup etmek değil, bizzat baharat döngüsünü yok etmekle tehdit edebilmesiydi. Yani bütün yıldızlararası düzeni felce uğratabilecek bir tehditti bu.

“Bir şeyi yok etme gücün varsa, onun gerçek kontrolü sende demektir,” dedi Paul. “Baharatı tamamen yok edebiliriz.”

Bizi topyekûn katletseler bile, baharat bir daha geri gelmeyecekti.

İran’ın Hormuz Boğazı’nı kapatma tehdidinin ardındaki stratejik mantık da tam olarak bu. Trump’ın elinde buna karşı gerçek bir karşı koz görünmüyor.

Bence savaş kapanış aşamasına giriyor. İran’a kara harekâtı hiçbir zaman gerçekçi değildi. Trump’ın danışman çevresinde birileri muhtemelen Dune’u okumuştur ve Arrakis’e yönelik İmparatorluk saldırısının romanda nasıl sonuçlandığını biliyordur.

Wollongong

1990’ların sonuna kadar, Avustralya kendi çeliğini kendisi üretirdi. Şirketin adı BHP idi. Ülkenin büyük çelik merkezleri Newcastle, Whyalla ve Wollongong - Port Kembla idi.

BHP esas olarak bir madenci şirketti ve maden işlerine daha iyi odaklanmak için çelik üretiminden çıkmaya karar verdi. Newcastle Demir Çelik 1999’da kapandı. Whyalla bugün zar zor ayakta ama devlet desteği olmazsa kapanır. Port Kembla ise yurtdışından gelen amansız rekabete rağmen dayanmayı başardı.

Port Kembla’ya ilk kez otuz beş yıl kadar önce, başka bir meslek hayatında gitmiştim. Bir sigorta şirketi adına bir kömür yükleyicisi kazasını incelemek için oradaydım. O günden beri farklı nedenlerle defalarca geri döndüm. Son üç yıldır ise bir üniversite araştırma merkezinin danışma kuruluna başkanlık etmek için yılda iki kez gidiyorum.

Bu hafta başında da 2026’nın ilk toplantısı için yine oradaydım.

Yolculuk

• Brisbane Havaalanına Uber: Tesla Model Y. 30 kilometreyi 26 dakikada gittik. Toplam 63 doların, 13 ü Clem7 tüneli ve Airport Link otoyol geçiş ücretleriydi.

• Brisbane’den Sydney’e Qantas Boeing 737 ile uçuş.
  Uçuş süresi 75 dakika. Saat 15:30 civarında Sydney’e indik.

• Avis’ten kiralık araç: Subaru SUV. Kullanması keyifliydi ama aşırı titizdi. Yan şeride biraz yaklaşınca, bir trafik tabelasına birkaç saniye fazla bakınca ya da bir tek aracın bildiği başka bir nedenle ikaz edilmem gerektiğini düşündüğünde hemen ötüp bipliyordu.

• Saat 17:30 civarında Wollongong’a vardım ve Novotel Wollongong Northbeach oteline giriş yaptım..

Wollongong’da

Ben hep Novotel Northbeach’te kalırım. Otel artık biraz yaşını göstermeye başladı ama hâlâ hoş bir yer. Bu sefer sahile bakan bir oda verdiler.

Otelin restoranı beni şimdiye kadar hiç hayal kırıklığına uğratmadı. Bu sefer brokolini eşliğinde ızgara barramundi yedim. Yanında da bir Carlton Dry iyi gitti.

Televizyonda izlemeye değer hiçbir şey yoktu. Biraz kitap okumaya çalıştım ama saat 21:30 gibi uykuya teslim oldum.

Sabah altı civarı kalkıp kahvaltıdan önce yürüyüşe çıktım. O saatte dışarıda ummadığım kadar insan vardı.

Hava sıcaklığı 14 dereceydi ama denize girenler vardı.

Bazıları ise ellerinde kahvelerle sahil boyunca yürüyordu.

Anlaşılan işe gitmeden önce parkta buluşmak burada yerleşmiş bir sabah ritüeli. Bir ara bir kadın telefonuna “Erin’in kahvesi neydi?” diye sordu. Telefonun verdiği cevabı yüksek sesle tekrar etti: “Skin’ cap.” Bunun “yağsız sütlü cappuccino” anlamına geldiğini çözmem birkaç saniye sürdü.

Yakındaki martılar denize dökülen küçük derenin kenarında dinleniyordu.

Kahvaltı ve duş sonrası otelden çıkıp kampüse gittim. Toplantıya daha bir saat vardı. Ben de kampüste biraz dolaştım.

Bronz kanguruların yanından geçtikten sonra rengârenk boyanmış bir bisiklet konteyneri dikkatimi çekti:

Sonra kendime büyük boy bir long black kahve aldım ve toplantı binasına gittim.

-+-+-+-+

Okuduklarım

Rüya’yı Kurtarmak —- Beşiktaş’ın filozof berberi sevgili dostum Mevlüt Bolat’ın kitabı Cinius Yayınları tarafından Nisan 2026’da yayınlandı. Elif ve Tayfun’un hikayesi Hatay’da başlayıp İstanbul’da devam ediyor. İnsanlara karşılıksız yardım sürdürülürse, istemeseniz de bir karşılığını görürsünüz ama bu karşılık kötülük olur. Hikaye ilginç ve gerçekçi, Mevlüt Bolat’ın akıcı bir üslubu var. Güzel bir kitap. ⭐️⭐️⭐️⭐️

Ghost Cities — Siang Lu is a Chinese-Australian author based in Sydney. The novel follows the surreal adventures of Xiang Lu, a Sydneysider of Chinese background who, despite not knowing Chinese, briefly works as a Chinese-English translator using Google Translate. The book moves along two parallel storylines: one set in ancient China involving a cruel emperor, and the other in the present day among Chinese movie producers and eerily empty ghost cities. Strange, absurd, and often very funny. ⭐️⭐️⭐️

Lucky’s — This novel by Andrew Pippos is a multi-generational Australian story centred on a family-run restaurant business and migrants from the Greek islands. I have noticed this before: life on many Aegean islands has always been difficult, and some of these islands produced remarkably large migration waves. I personally know many Greek Australians from Kythera. Pippos mentions Ithaca in the novel. ChatGPT informs me that there was indeed migration from Ithaca to Australia, although not on the same scale as islands such as Castellorizo, Kythera, Crete, or Samos. ⭐️⭐️⭐️⭐️

Elder Race — I have a suspicion that Adrian Tchaikovsky wrote this novella partly as an homage to Ursula K. Le Guin, who died in 2018, three years before Elder Race was published. There are similar themes and moods. A tired and not entirely competent interstellar scientist is stranded on a planet where the natives treat him as a wizard. The story cleverly shifts between fantasy and science fiction depending on whose perspective we are following. ⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

10 Mayıs kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.91TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 493

Takipçi sayısı : 671

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Following Trump’s infelicitous Iran war, Dune may well find its way onto the recommended reading lists of military academies such as United States Military Academy and Royal Military College, Duntroon.

Frank Herbert extrapolated from trends already visible in the early 1960s and correctly sensed the growing strategic centrality of the Middle East. The analogy in Dune was never subtle. Spice was oil. Arrakis was the desert Middle East. The Fremen were the hardened peoples of the desert.

Herbert understood something deeper than simple resource politics. Dependency creates weakness. In the Dune universe, the Empire appears omnipotent, yet it is trapped by its absolute dependence on spice for interstellar navigation.

The second, and perhaps more important, insight in the novel was the deterrent power of resource denial. Paul Atreides gains leverage not because he can conventionally defeat the Empire, but because he can threaten the destruction of the spice cycle itself.

“He who can destroy a thing has the real control of it,” Paul said. “We can destroy the spice.” (Frank Herbert, Dune, pp. 535-536. Kindle Edition)

That is very close to Iran’s strategic logic in threatening closure of the Strait of Hormuz, through which roughly twenty percent of global seaborne oil trade passes, along with other essential exports tied to Gulf shipping routes.

I think the war is closing. The United States and Israel do not appear to have many military options left that do not involve escalation into far more dangerous territory. A ground invasion of Iran was never realistic. Someone within Trump’s advisory circle has probably read Dune and understands how the Imperial assault on Arrakis ultimately ended.

Wollongong

Until the late 1990s, BHP produced most of the steel Australia required. The great steel cities were Newcastle, Whyalla, and Port Kembla, the industrial heart of Wollongong.

Then BHP decided to exit steelmaking. Newcastle Steelworks closed in 1999. Whyalla survives on something resembling life support. Port Kembla endured, despite relentless pressure from overseas competition.

I first visited Port Kembla thirty-five years ago in another professional life while inspecting a ship-loader failure for an insurance company. Since then I have returned many times for different reasons. For the last three years, I have travelled there twice annually to chair the advisory board of a university research centre.

I was there again earlier this week for the first meeting of 2026.

Itinerary

• Uber to Brisbane Airport: Tesla Model Y, 30 km in 26 minutes, $63 — of which $13 were tolls for the Clem7 tunnel and the Airport Link)

• Brisbane to Sydney on a Qantas Boeing 737. Flight time: 75 minutes, landing around 3:30 pm..

• Picked up the Avis rental car, a Subaru SUV. Pleasant to drive, although excessively attentive. The car clicked and beeped whenever I drifted slightly toward an adjoining lane, glanced too long at a road sign, or apparently failed some invisible attentiveness test set by the machine.

• Arrived in Wollongong at around 5:30pm and checked in to Novotel Northbeach.

In Wollongong

I always stay at the Novotel Northbeach. It is becoming slightly dated now, but it remains a lovely hotel. This time I had a room overlooking the beach.

The hotel restaurant has never disappointed me. This visit I had grilled barramundi with broccolini and a Carlton Dry to wash it down.

There was nothing worth watching on television. I tried to read but succumbed to sleep around 9:30 pm.

I woke around six and went out for a walk before breakfast. It was remarkable how many people were already outside at that hour of the morning.

The temperature was fourteen degrees, yet some had decided to swim anyway.

Others walked along the waterfront carrying takeaway coffees.

It appears to be a local ritual to gather in the park before work. At one point, a woman asked her phone, “What is Erin’s coffee?” The answer, repeated aloud, was “skinny cap.” It took me a few seconds to realise that “Erin’s coffee” was simply shorthand for a skim-milk cappuccino.

Nearby seagulls rested along the creek flowing into the sea.

After breakfast and a shower, I checked out and drove to campus, arriving an hour early. I walked around the grounds before the meeting.

After passing the bronze kangaroos, I noticed a brightly decorated bicycle container:

Then I bought a jumbo long black and went to the meeting.

-+-+-+-+

Books I Read

Ghost Cities — Siang Lu is a Chinese-Australian author based in Sydney. The novel follows the surreal adventures of Xiang Lu, a Sydneysider of Chinese background who, despite not knowing Chinese, briefly works as a Chinese-English translator using Google Translate. The book moves along two parallel storylines: one set in ancient China involving a cruel emperor, and the other in the present day among Chinese movie producers and eerily empty ghost cities. Strange, absurd, and often very funny. ⭐️⭐️⭐️

Lucky’s — This novel by Andrew Pippos is a multi-generational Australian story centred on a family-run restaurant business and migrants from the Greek islands. I have noticed this before: life on many Aegean islands has always been difficult, and some of these islands produced remarkably large migration waves. I personally know many Greek Australians from Kythera. Pippos mentions Ithaca in the novel. ChatGPT informs me that there was indeed migration from Ithaca to Australia, although not on the same scale as islands such as Castellorizo, Kythera, Crete, or Samos. ⭐️⭐️⭐️⭐️

Elder Race — I have a suspicion that Adrian Tchaikovsky wrote this novella partly as an homage to Ursula K. Le Guin, who died in 2018, three years before Elder Race was published. There are similar themes and moods. A tired and not entirely competent interstellar scientist is stranded on a planet where the natives treat him as a wizard. The story cleverly shifts between fantasy and science fiction depending on whose perspective we are following. ⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.91TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian minimum wage was increased to almost $25/h on 3 June 2025. This corresponds to A$4000/month for a 160-hour month. The Australian workers being paid the minimum wage are about 2.6 million or about 18% of the total Australian work force.

The minimum wage in Turkey is 26,000 TRY/month.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 493 subscribers; 671 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Benim kuşağımdakiler sırf başlıktan bu yazının nereye varacağını tahmin edecektir.

Uzun ince bir yolda giden arabalarız her birimiz. Taşıtı yolda tutan lastikler gibi vücudunuzu da taşıyan “dört teker” olduğunu kilometreler arttıkça fark edersiniz:

1. Motor: Kalp ve damarlar.

2. Şasi: Kaslar ve kemikler.

3. Yakıt Sistemi: Metabolik fonksiyonlar (karaciğer, böbrekler vb.).

4. Kontrol Odası: Zihniniz.

Genç arabanın bakımı, kaza arıza sonrası toparlanması kolay olur. Yaşlandığınızda ise her şey daha bir vakit almaya başlar. Teker yalpalamaya başlarsa, sıradan günlük işler eziyet vermeye başlar.

Kalça-Diz Bağlantısı

Son zamanlarda benim “Şasi” sorun çıkarıyor; özellikle de kıkırdaklar.

Yaklaşık bir yıl önce omuz sorunlarımdan bahsetmiştim. Bir fizyoterapistin yardımıyla—Brisbane’de yaşayanlar için Louis Savill’i gönül rahatlığıyla tavsiye ederim—bu sorun neredeyse tamamen çözüldü. Bu başarıdan aldığım cesaretle, sağ kalçamdaki 20 yıllık künt bir ağrıyı Louis’e açtım. Ben kesinlikle yaşla gelen romatizma başlangıcı olduğundan emindim ama Louis yaptığı incelemeden sonra başka bir suçluya işaret etti: Kalça kaslarım, özellikle de gluteus medius.

‘Glüt’ kasları, kalçanızdaki motor gibi. Bu “motor” zayıflarsa, bacağın aşağısına doğru bir zincirleme reaksiyon doğabiliyormuş. Glütleri güçlendirmek için egzersizlere başladığımda sağ dizim sinyal vermeye başladı.

Teşhis: hafif kıkırdak irritasyonu ve muhtemelen küçük bir menisküs aşınması.
Tedavi: egzersiz—ama dozunda. Neler yaptığımı en sonunda yazacağım.

[Görsel: İnsan diz eklemi anatomisi]

Kıkırdak Paradoksu: İyileşmiyorsa ağrı neden kesiliyor?

Kafamda hep bir ikilem vardı: İki farklı gerçeği zihnimde uzlaştırmakta zorlanıyordum.

Birinci gözlem: hiyalin kıkırdak (kemiklerinizin uçlarındaki o “ayna gibi parlatılmış” pürüzsüz yüzeye hiyalin doku deniyormuş) kendi kendini iyileştiremezmiş. İçinde damar ve sinir olmayan kıkırdak doku ne kendi kendini onarabilirmiş ne de beyine ben incindim diyebilirmiş.

İkinci gözlem: Yine de hepimiz bir noktada diz veya eklem ağrısı yaşamışızdır ve bu ağrılar bir süre sonra geçmiştir. Kıkırdakta sinir uçları yoksa, acı hissi nereden geliyor ve kıkırdağı besleyen kan damarları yoksa onarım nasıl oluyor.

Şimdi anlıyorum ki, kıkırdak yırtılıyor ama ağrı çevresel faktörlerden kaynaklanıyor. Hasar sonucu minik kıkırdak parçacıkları kopup eklem sıvısında (sinoviyal sıvı) iltihaplanmaya (enflamasyon) yol açarmış. Ağrıyı doğuran bu iltihaplanma. Zamanla vücut kanalları “temizler”, kaslar yükü yeniden dağıtmayı öğrenir ve beyin bu ağrı sinyalinin artık “yeni” bir tehdit olmadığına karar verirmiş. Yapısal kusur, yani yırtık, durduğu yerde duruyor ama vücut yırtık kıkırdakla yaşamayı öğreniyor. Bu minik yırtıklar üstüste eklene eklene sonunda derin romatizma ağrıları başlıyor.

[Görsel: Hiyalin kıkırdak]

Menisküs: İstisnai Durum

Pürüzsüz yumuşak kaygan hiyalin kıkırdağın aksine menisküs, “fibrokıkırdak” tır; yani daha sert, kompozit bir conta gibidir. En önemli farkı, menisküsün dış cidarlarında kan damarları olmasıdır. Eğer menisküs yırtığı küçükse ve bu “kırmızı bölge” denilen dış kısımdaysa, doğru dinlenme ve fizik tedavi ile iyileşebilir.

Eklem Bakımında Yenilikler

Üç bin yıllık mısır mumyalarında, kösele ve tahtadan yapılmış parmak protezleri bulmuş arkeologlar. Onca zaman geçti, kıkırdak hasarı için seçeneklerimiz hala aynı şekilde: Ya ağrıyla yaşamaya alış ya da eklemin tamamını metal ve plastik parçalarla değiştir (protez). Eklem değiştirme ameliyatları artık eskiye göre çok güvenli ve etkili de olsa, nadiren sizi orijinal hareket kabiliyetinize geri döndürüyor.

Ama bu durum pek yakında kökten değişecek gibi gözüküyor. Anlatayım.

Geçen hafta ön iki dişimde iki çürük nokta için dişçiye gittim. Yirmi yıl önceki yöntem, diş oyulur oyuğun içi amalgamla doldurulurdu. Şimdi bunun yerine dişçim yüzeyi hafifçe kazıdı, porselen benzeri sıvı bir madde sürdü ve minik bir spatüla ile son şekli verdi. Madde çabuk hatta anında dondu ve şimdi baktığımda mükemmel görünüyor. Sanki yeni diş.

İnanıyorum ki eklemlerimiz için de işe böyle bir çağa giriyoruz. Artık büyük cerrahilerden uzaklaşıp, enjekte edilebilir biyolojik restorasyonlar başlayacak.

“Metal ve plastik” yerine, on yıl içinde şöyle tedaviler mümkün olacak:

• Rejeneratif Enjeksiyonlar: Vücudun kendi hücrelerini onarım için sinyal vermek üzere kullanan Trombositten Zengin Plazma (PRP) ve kök hücre tedavileri.

• Biyo-İskeleler: Hücrelerinizin üzerinde büyüyebileceği bir yapı oluşturan ve bir “yama” görevi gören enjekte edilebilir hidrojeller.

• mRNA ve Gen Terapisi: Eklem hücrelerinizi yıkımı durdurup yeniden inşa etmeye başlaması için “yeniden programlayabilen” yeni tedaviler (bazıları şu an ABD’de FDA onayı bekliyor).

Artık “gerilemeyi idare etmekten”, “hasarı geri çevirmeye” geçiyoruz. Yakın gelecekte bir diz veya omuz onarımının, benim dişçiye gidişim kadar rutin bir işlem olacağını tahmin ediyorum.

Diz Temrinleri

Ağrıyan diz ivedilikle iyileşir umuduyla yapılan hareketler:

Haftada Üç Kez

İzometrik Ayak İttirmesi: Elastik bir engel mesela bir tane Pilates topunu ayaklarınızla ittirerek beş saniye bekliyorsunuz. Makinede ağırlıkla da yapılabilir. Mühim olan, dizler hareket etmiyor.

Duvar Oturması: Duvara yaslanıp oturur gibi yapıyor ondan sonra da öyle bekliyorsunuz. Ben altmış saniye durup kalkıyor, iki günde bir üç kez tekrarlıyorum.

Kalça İdmanı: Makinaya oturup bacaklarınızı dışarı doğru açmaya çalışırken ağırlıklar size engel olmaya çalışıyor. Her Gym’de var bu makinelerden.

Her Gün

Akşam yemeği sonrası yürüyüş yapma alışkanlığım var. Yürürken dizim acımıyor ama hiç yürümesem daha iyi olur diye düşündüm. Yürüme yerine Gym’e gidip pedal çevireyim dedim. Pedal çevirmek dizime çok iyi geldi. 15-20 dakika çekilen pedal, gece boyunca tüm ağrıyı dindiriyor.

Louis bir de ayak bileğimi bir silindiri yuvarlayarak hareket etmemi tavsiye etti. Vakit buldukça yap dedi.

-+-+-+-+

Okuduklarım

Elizabeth Bear, Ancestral Night. Bu kitabı alalı baya olmuş ama okumamış sonra da aldığımı unutmuşum. Amazon Kindle sitesinde, yazarın diğer kitaplarına bakarken, bu kitabı zaten almış olduğumu farkettim, okudum. Karakterleri ilginç, kurgusu çekici, güzel bir uzay macerası. Maceranın geçtiği evren biraz rahmetli İan Banks’ın Culture evrenini andırıyor. ⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Nisan kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.32TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 487

Takipçi sayısı :663

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Cartilage, Time, and the Illusion of Healing

People of my age already know where this is going.

Imagine our lives as a car speeding down a long, narrow road with cliffs on either side. You are worried about the wheels.

Ageing brings a similar realisation. As the miles add up, you realize your body is made of essential subsystems. They are the wheels keeping you on the road:

• The Engine: Heart and vessels.

• The Chassis: Muscles and bones.

• The Fuel System: Metabolic function (liver, kidneys, etc.).

• The Control Room: Your mind.

When young, the systems are forgiving. Get knocked out of action for weeks and return almost unchanged. Later in life, wear and tear accelerates and recovery slows. Suddenly, there is much less margin for error.

Shoulder, hip, knee

I have been dealing with a series of small but instructive problems.

It started with my shoulder last year. I wrote about it then. With the help of a physiotherapist—Louis Savill in Brisbane —that issue is now almost resolved.

Encouraged by this success, I mentioned to him a dull ache in my right hip that I have lived with for nearly twenty years. It comes and goes, often blamed on “the weather,” which is a polite way of saying I had no real explanation. I assumed arthritis.

After examination, Louis suggested that even if there were some arthritic component, a more immediate issue was weakness in my hip stabilisers—particularly the gluteus medius. He prescribed a set of strengthening exercises.

I may have overdone those exercises, or simply uncovered a latent issue; my right knee then began to complain.

The working diagnosis from Louis last week:

mild cartilage irritation and possibly minor meniscal wear.

The prescription: exercise, but not too much of it—a subtle instruction. More on that later.

The paradox of cartilage

I always was confused about cartilage. I was able to resolve it while doing research for this post.

I had always heard that cartilage does not heal. At the same time, I had experienced joint pain that simply disappeared over time. How could both be true?

Both statements are broadly correct—but they refer to different things.

The cartilage cannot heal itself

This is true. Most of the cartilage in our joints is hyaline cartilage.

It is an extraordinary material:

• Smooth, almost glass-like

• Exceptionally low friction

• A bearing surface between bones

But it has a critical limitation:

• No direct blood supply

• Very few active cells

It’s mostly a non-living matrix of collagen with a tiny population of "chondrocytes" (cartilage cells) that are too few and too slow to fix a tear.

So if it tears, it does not repair itself in the way bone does after a fracture.

So why does the pain go away?

Because the pain was never coming from the cartilage itself.

Cartilage has no nerve endings. The pain feeling comes from its environment. When cartilage is damaged, torn fragments cause inflammation and mechanical irritation. They cause pain.

Over time:

• Inflammation settles

• The joint fluid (sinovial fluid) clears debris

• Muscles adapt and redistribute load

• The nervous system recalibrates

The pain disappears, but the structural defect often remains.

I now suspect this is what happened to my knees after a hiking trip in the Victorian Alps nearly forty years ago. The pain lasted for a year, then faded.

Not all cartilage is the same

It is also useful to distinguish between types.

The meniscus in the knee is not hyaline cartilage. It is fibrocartilage—tougher, more like a composite gasket than a polished bearing surface.

The crucial difference from hyaline cartilage (normal cartilage):

• The outer edge (the red zone) of the meniscus has some blood supply

• Small tears in that region can partially heal

If a tear is small and in the “red zone,” it actually can heal itself if given the proper rest and physiotherapy.

The old solutions to joint problems

Since this this wood-and-leather big toe discovered on an Egyptian mummy from 3000 years ago, treatment options have not changed too much.

At one extreme:

• Do nothing and manage symptoms

At the other:

• Replace the joint with metal and plastic components
  (total arthroplasty)

Joint replacement is clearly a last resort. It turns a biological system into a mechanical one. It solves pain, but it does not restore youth. Replacement joints never work as well as the original ones. This is anecdotal evidence I collect from acquaintances who have undergone these procedures. It is a limited sample, but covers a wide range of cases. One acquaintance had two shoulder joints and one hip replaced. Almost a bionic woman.

A useful comparison: dentistry

I recently had treatment on two small areas of decay near my gums.

Twenty years ago, this would have meant drilling and filling with amalgam. This time, the dentist:

• Cleaned the surface

• Applied a porcelain-like fluid

• Sculpted it into shape

• Let it cure in place

The result was closer to surface restoration than structural replacement. I must admit that at first I thought it was expensive at $800 Aussie dollars for two tooth surfaces done in less than half an hour. On reflection, I think it is worth it. You resurface your tooth with minimum intrusion.

Why did I mention this?

I believe we are entering the "Porcelain Era" for joints. We are moving away from major surgery toward injectable biological restoration.

The new age of joint repair

Instead of inserting metal and plastic artefacts into your body and trying to fit them into place, there is now a clear shift toward minimally invasive repair:

• Regenerative Injections: Platelet-Rich Plasma (PRP) and stem cell therapies that use your body’s own cells to signal repair.

• Bio-Scaffolds: Injectable hydrogels that act like a “patch,” giving your cells a structure to grow on.

• mRNA & Gene Therapy: New treatments (some currently awaiting FDA approval) that can actually “reprogram” your joint cells to stop breaking down and start rebuilding.

We are shifting from “managing the decline” to “reversing the damage.” I suspect that in the near future, fixing a knee or shoulder will be as routine as my trip to the dentist. Instead of replacing damaged cartilage, your doctor will create the conditions for it to be rebuilt—or at least stabilised—in place.

Appendix - My Knee Recuperation Exercises

If you are interested, my knee exercises are as follows.

Three times a week

Isometric ankle push: You push against a slightly elastic object and hold for five seconds. You can do it against a Pilates ball as shown below (the image is from the exercise program Louis sent to my phone) or against weights in an exercise regime. I do the latter.

Wall sit: Lean against a wall, move into a sitting position, and hold. I hold it for 60 seconds.

Hip abduction: Sit on a machine and push your legs outwards against resistance. Every gym has one.

Every day

I used to walk around the block every night. I have stopped for now and will resume after the knee improves. In the meantime, I go to the gym at the same time every night and use the exercise bike for about 20 minutes. It makes the knee feel much better for the night.

Louis also asked me to roll my ankle on a foam roller whenever I have the chance. He said it is difficult to overdo it.

-+-+-+-+

Books I Read

Elizabeth Bear, Ancestral Night. I bought this book a long time ago but must have forgotten about it. Amazon Kindle web site told me that I already had it when I expressed interest in it. It is a well-crafted space opera with likeable characters in a future galactic civilisation not unlike the Culture of late Iain Banks. ⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=32.32TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian minimum wage was increased to almost $25/h on 3 June 2025. This corresponds to A$4000/month for a 160-hour month. The Australian workers being paid the minimum wage are about 2.6 million or about 18% of the total Australian work force.

The minimum wage in Turkey is 26,000 TRY/month.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 482 subscribers; 652 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

İran savaşı hakkında yazmaktan bıktım.

Yine de bu sabah aklıma gözlemlediğim bir bulguyu paylaşmak isterim. Aşağıdaki grafik, All Ordinaries Endeksi’nin son beş yıllık değişimini gösteriyor.

28 Şubat 2026’daki düşmeyi, bu dönem boyunca yaşanan onlarca dalgalanmadan ayırt etmek imkansız. Yani Avustralya hisse senetleri piyasası pek fazla kaygılanmamış. Büyük ihtimalle, diğer ülke piyasaları da benziyordur.

‘Uzman’ söylemleri farklıydı ama. Mart ayı boyunca, dünyanın İran krizi dolayısı ile nasıl bir çöküş eşiğinde olduğuna dair muhtelif yorumlar dinledik. Mütemadiyen.

Piyasa bu yorumlara inanmamış demek ki. Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’nı bloke etme yönündeki son hamlesini de piyasa büyük ölçüde görmezden geldi. Olası yorum, ki bu benim de sezgisel olarak vardığım nokta: Eğer Hürmüz’ü kapatmak gerçekten İran’ın oyununu bozacak bir hamle ise, neden baştan yapılmadı? Akla gelmemiştir demek zor; özellikle Venezuela’da ABD’nin nasıl benzer bir abluka modelini uyguladığını hatırlarsak.

Eğer piyasaları perakende bilgi ve görüşlerin yetkin bir birleştiricisi kabul edersek, çıkarım net: yatırımcılar, bu çatışmayı küresel ekonomi için sistemik bir tehdit olarak görmüyor.

Buradan nereye varılır. Buradan ne sonuç çıkarırsınız, o biraz da fıtratınıza bağlı.

Eğer komplocu düşünmeye meyilli olsaydım, zıt bir uç noktaya varabilir, tüm bu olayların ABD-İsrail ittifakını zayıflatmak için kurgulandığını iddia edebilirdim... Yakın dönem ekonomik gelişimler üzerine “en iyi tahmin mekanizması” olan piyasa (müşterek akıl), İran’da kaos, petrol yataklarının tahribi gibi ihtimallere prim vermedi çünkü. Bu olay başladığı gibi biter dedi. O zamanda, ABD’yi kim soktu bu batağa diye bir suçlu aranır. O suçlunun kim olduğu da belli. Cürmü meşhut.

Böyle bir komploya inanmıyorum tabii.

Ama yazıya başlamak için öğretici bir örnek diye düşündüm.

-+-+-+-+

Akıllı İnsanların Aptalca İnançları

Takipçisi olduğum bir Substack yazarı, geçenlerde, Apollo Ay inişlerinin muhtemelen uydurmaca işler olduğunu yazdı. Tamamen bambaşka bir konudan bahsederken, adeta satır arası olarak.

Yazım hatasıdır dedim ama yine de bir yorum attım.

Yazar geri adım atmadı.

Yardımsever bir okuyucu da “eğitimim” için bazı bağlantılar paylaştı yaptığım yorumun altında:

• https://www.aulis.com/investigation.htm

• https://centerforaninformedamerica.com/moondoggie-1/

Dikkatle okudum.

Hiç ikna edici bulmadım.

Yeterli Kanıt Sorunu

Belgelenmiş genel olarak kabul görmüş bir tarihsel olayın inkarı için, resmi anlatıyı destekleyen ve birbirini doğrulayan kanıtlar yığınını külliyen çürütmeniz gerekir. Cımbızla çekilmiş birkaç anormalliğe işaret etmek yetmez.

Apollo ay seyahatlerinin gerçekliği hakkında çok kanıt var:

Jeopolitik: O zamanlar ABD’nin en büyük rakibi olan Sovyet bilim insanları, Apollo uzay araçlarını, kendi bağımsız radyo ve optik teleskopları ile izlediler. Eğer aya inişler sahteyse, SSCB bunu hemen ifşa etmez miydi?

Fiziksel: Apollo astronotları Ay'da, bugün hala Ay Lazer Mesafe Ölçümü (LLR) deneyleri için kullanılan retroreflektör aynalar bıraktılar. Japonya, Rusya, Çin ve ABD'den bilim insanları bu verilere dayanarak makaleler yayınlamaya devam ediyor. Hepsi mi bu sırrın ortağı?

Görsel kanıt: Hindistan, Japonya ve Çin’in uzay araçları günümüzde gerçekleştirdikleri Ay yolculuklarında, Apollo iniş alanlarını yörüngeden görüntülediler ve bu görüntüleri paylaştılar. Onlar da komplonun bir parçası mı oluyor o zaman?

Bu temel gerçeklere itiraz etmeden, 50 yıllık görüntülerdeki küçük tutarsızlıklara işaret etmek, bir sözlükteki yazım hatasından yola çıkarak dilin var olmadığını iddia etmeye benzer.

Her büyük mühendislik projesinde arşivleme ve kayıt hataları kaçınılmazdır ve bunlar kendi başlarına bir aldatmaca kanıtı olmazlar.

İnsanlar Gerçekten Buna İnanıyor mu?

Görünüşe göre Apollo misyonlarının bir kurgu olduğuna inanan çok var:.

• Amerikalıların %5–10’u resmi anlatıya güvenmiyor

• Britanyalıların %12’si, İtalyanların %20’si aynı görüşte

• Avrupa genelinde bu oran %25’e kadar çıkıyor

• 2018 tarihli bir ankete göre Rusların %57’si de öyle düşünüyormuş.

Türkiye için benzer bir veri bilmiyorum.

Bu rakamlar bana olağanüstü geliyor. Başka alanlardaki fikirlerine saygı duyduğum birinden duymamış olsaydım, abartıldığını düşünebilirdim.

Ama değil.

Önemli bir nokta: Yazarı isimlendirmiyorum. Bir alandaki hata, diğer alanlardaki yetkinliği geçersiz kılmaz. Zaten kimlik o kadar önemli de değil.

Benim meseleyi taşımak istediğim soru daha genel.

Zeki İnsanlar Neden Saçmalığa İnanır?

Apollo şüphecilerinin çoğu bilgisiz değil. Aksine, genellikle iyi eğitimli ve mesleklerinde başarılı insanlar.

Bu bir cehalet hikâyesi değil.

Akademik çalışmalar birkaç açıklama sunuyor:

• Entelektüel kibir: Yüksek eğitim ve narsisizm birleştiğinde, kişi kendini “kandırılamayacak kadar zeki” görür ve gizli gerçekler aramaya yönelirmiş.

• Güdümlü akıl yürütme: Zeki insanlar, mevcut inançlarını savunmak için daha sofistike gerekçeler üretebilen insanlardır. Bazen ipin ucu kaçar.

• Uzmanlık paradoksu: Bir alandaki derin bilgi, başka alanlarda da yetkin olunduğu yanılsamasını yaratır.

Bunlar bireysel düzeyde açıklamalar.

Ama bu inançların yayılması için uygun bir ortam da olması gerekir.

Yanlış Bilgi İçin Mükemmel Ortam

Modern toplum tam da böyle bir ortam sağlıyor:

• Aşırı karmaşıklık: Her şey detayda o kadar karmaşık ki hiçbir birey tüm bilgileri bağımsız olarak doğrulayamaz. Detaya inmeyen genel geçer hükümlemeleri de her yana çekmek mümkün.

• Kurumsal çıkarlar: Şirketler, rakip teknolojileri itibarsızlaştırmak için yarı gerçek haberler yayıyorlar mütemadiyen ve hatta bazen doğrudan yalan üretiyorlar.

• Entelektüellerin “ihaneti”: Akademisyenler finansal veya ideolojik etkilerle hareket ettiğinde, güvenilirliklerini zedeler. Üniversiteler de güvenilmez olur.

• Teşvik yapısı: Sosyal medya doğruluğu değil, dikkat çekiciliği ödüllendirir.

İlk maddede değinilen karmaşadan doğan mecburiyetten dolayı, modern dünyada teyit fonksiyonu bireylerden kurumlara devredilmiştir.

Ve bu kurumların niçin kusursuz olmadıklarını diğer maddeler ifade ediyorlar.

Sonuç

Apollo örneğini seçmemin nedeni, bunun “temiz” bir vaka olması—kanıtlar güçlü, duygusal ve ideolojik etkiler ise görece sınırlı olması.

Eğer zeki bir insan, Neil Armstrong’un Ay’da yürümediğine bile kendini ikna edebiliyorsa, çok daha karmaşık siyasi komploların nasıl ortaya çıktığını anlamak zor olmuyor.

Sorun esasen kanıt değil.

Sorun güven.

Güven çöktüğünde, kanıt tek başına yetmiyor.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

31 Mart kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=31.72TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Mühendis hesabıyla, bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 482

Takipçi sayısı :652

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Turkish Edition

Share

Subscribe now

I am sick of writing about the Iran war.

There is, however, one observation that only occurred to me this morning. The chart below shows the All Ordinaries Index over the last five years.

The dip on 28 February 2026 is indistinguishable from dozens of other fluctuations over that period.

Yet throughout March we were treated to a steady stream of commentary suggesting that the world, or at least the global economic order, was on the brink of collapse.

The market did not agree.Incidentally, the latest move by Donald Trump to double down on a blockade of the Strait of Hormuz appears to have been largely shrugged off by markets, at least at the time of writing. One plausible interpretation is the same intuition I find myself reaching for: if blocking Hormuz is truly a game-changer, why was it not the opening move? It is difficult to argue that the option had not been considered earlier, particularly given that the current strategy explicitly draws on the earlier U.S. blockade model applied in Venezuela.

If one takes markets seriously as aggregators of distributed information, then the implication is straightforward: traders—collectively risking real capital—did not perceive the conflict as a systemic threat to the global economy.

You may draw your own conclusions.

If I were inclined toward conspiratorial thinking, I might even argue the opposite extreme: that the entire affair was engineered to weaken the U.S.–Israeli alliance. After all, the “best predictive mechanism” we have—the market—registered little concern.

I do not believe this.

But it is an instructive way to begin.

-+-+-+-+

Stupid Beliefs of Smart People

On a recent Substack post, I read—almost in passing—that the author believed the Apollo moon landings may have never happened.

At first I assumed it was a typo. I commented.

The author doubled down.

A helpful reader offered the following links “for my education”:

https://www.aulis.com/investigation.htm

https://centerforaninformedamerica.com/moondoggie-1/

I read them carefully. I was not persuaded.

The Problem of Overwhelming Evidence

If one wishes to reject a well-documented historical event, it is not enough to point to anomalies. One must first dismantle the overwhelming body of converging evidence.

• The Geopolitical Proof: Soviet scientists—America’s fiercest rivals—tracked the Apollo spacecraft using deep-space radio antennas and optical telescopes. If the landings were a hoax, why didn’t the USSR expose it?

• The Physical Proof: Apollo astronauts left retroreflector mirrors on the moon that are still used today for Lunar Laser Ranging experiments. Scientists from Japan, Russia, China, and the U.S. continue to publish papers based on this data. Are they all in on the secret?

• The Visual Proof: Modern lunar missions from India, Japan, and China have all photographed the Apollo landing sites from lunar orbit.

Unless these foundational facts are addressed, pointing to minor inconsistencies in 50-year-old footage is akin to finding a typo in a dictionary and concluding that the language itself does not exist.

In any large engineering project, minor archival or recording errors are inevitable. They are not evidence of a planetary-scale deception.

Do people really believe this?

Apparently, yes.

A survey by the TRESCA EU research project found that 25% of Europeans across seven countries agreed the landings were a hoax. Other reports indicate:

• 5–10% of Americans distrust the official account.

• 12% of Britons and 20% of Italians believe in the conspiracy.

• 57% of Russians (according to a 2018 poll) believe it was a hoax—a figure likely inflated by anti-Western sentiment.

I am not aware of comparable data for Turkey.

I find these numbers extraordinary. Had I not encountered this belief directly from someone I otherwise respect, I might have assumed such views were exaggerated for effect.

They are not.

Importantly, I do not name the author. Competence in one domain is not invalidated by error in another.

This raises a more interesting question:

Why do intelligent people believe in nonsense?

It is striking that many Apollo skeptics come from science and engineering backgrounds. They are often professionally successful. This is not a story about ignorance.

Academic research offers several explanations:

1. Intellectual Arrogance: Narcissism paired with high education can make a person feel they are “too smart” to be fooled by the mainstream, leading them to seek “hidden” truths.

2. Motivated Reasoning: Highly intelligent people are often better at constructing sophisticated rationalizations to defend pre-existing worldviews or cultural identities.

3. The Specialization Paradox: Deep expertise in one domain can produce unwarranted confidence in unrelated domains..

These factors help explain individual susceptibility. But individual flaws require a social environment in which they can flourish.

A Modern Environment for Misinformation

Modern society provides the perfect incubator for delusional growth:

• Complexity: Science has become so specialized that it is impossible for one person to independently verify every fact.

• Corporate Interests: Companies often fund campaigns of half-truths and sometimes lies to discredit a competitor’s technology. The end result is no one believes in anything.

• The “Treason” of Intellectuals: When university academics pursue corporate funding or allow personal biases to infect their research, they compromise the very institutions meant to be our “truth-checkers.” I dedicated a whole blog post to this in September 2025.

• The Incentive of the “Tall Tale”: Social media rewards engagement. Telling a “boring” truth doesn’t pay as well as a captivating, controversial lie that attracts followers and ad revenue.

Of these, the first may be the most important. In a pre-modern world, a single individual could verify much of what mattered to their daily lives. In a technological civilization, verification is delegated to institutions. We depend on distributed systems of expertise. And we know that experts are not reluctant to tell lies or at least to hide truth from us: at best for the higher good at the worst for profit.

Conclusion

I used the Lunar Landing conspiracy as an example because it is a “clean” case—a clear set of facts with fewer emotional or political confounding biases than most topics. But the logic applies everywhere.

If an intelligent person can convince themselves that Neil Armstrong never walked on the Moon, then it becomes easier to understand how far more complex political conspiracies take hold.

The issue is not primarily evidence.

It is trust.

Once trust erodes, evidence alone is no longer sufficient.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

Comparing Istanbul and Brisbane prices - AT index

Based on my basket of goods, I compare Turkish and Australian prices. Both Coles (AU) and Migros (TR) prices are expressed in Turkish liras in the following tables. I converted Coles prices to Turkish liras at the exchange rate of 1AUD=31.72TRY.

I started this section on 5 July 2024. The Turkish prices initially rose fast. Since February 2025, the Turkish prices had been getting increasingly lower compared to the Australian prices. The trend seems to have been reversing with the Turkish prices rising again compared to the Australian prices but is highly volatile.

Some items, e.g. beef mince and rice, have consistently been more expensive in Istanbul. Raw data can be downloaded from my github page.

The following chart shows the variation of the total cost for the basket in each country separately taking 5 July 2024 as the base.

Wages

The Australian minimum wage was increased to almost $25/h on 3 June 2025. This corresponds to A$4000/month for a 160-hour month. The Australian workers being paid the minimum wage are about 2.6 million or about 18% of the total Australian work force.

The minimum wage in Turkey is 26,000 TRY/month. At the current exchange rate this corresponds to A$1018/month.

The code to create the above tables and the charts is in my github repository and can be downloaded if you are interested

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

Statistics

The current count is 482 subscribers; 652 followers.

I thank you all for your support. Please continue your shares and mentions.