Ngày nó ra trại chưa đầy năm tháng, cả họ nhà mình ngã ngửa khi phát hiện cô bạn gái đã mang bầu. Cu Đen cao ráo, đẹp trai, và quan trọng nhất: nó là cháu trai “đít tôn” của dòng họ.

Một buổi chiều đi làm về, nghe mẹ kể chuyện, mình thở dài: “Trời ơi, sao cái thằng này”. Mẹ nhìn mình, buông một câu:

“Nhà người ta có phúc mới có cháu như vậy, không vô phúc như cái nhà này.”

Trong mắt mẹ mình, một người Công giáo truyền thống thấm nhuần câu Kinh Thánh “Phúc cho anh em chưa thấy mà tin”, khái niệm “phúc” có một hình thái vô cùng cố định. Trong văn hóa cộng đồng nơi bà sinh ra định đoạt rằng: lấy chồng, sinh con là mẫu số chung bắt buộc. Đã là con gái thì phải có chồng có con, làm bà thì phải có cháu, và nhà nào có được điều đó thì nghiễm nhiên “có phúc”.

Càng nhiều con cháu thì càng có phúc.

Mẹ bắt đầu sốt ruột chuyện mình “phải” lấy chồng từ năm mình mới 20 tuổi. Trong hình dung của bà, cái bước “có người yêu” bị bỏ qua hoàn toàn để nhảy thẳng tới đám cưới và những đứa trẻ.

Sự ám ảnh ấy tàn nhẫn đến mức mình từng chứng kiến kịch bản của mợ (vợ cậu ruột mình): dì bị vấn đề buồng trứng, không thể sinh con. Dù hai vợ chồng sống rất hạnh phúc và đã nhận nuôi một đứa trẻ bị bỏ rơi ở bệnh viện, dì vẫn phải gánh chịu những lời gièm pha: “Gái độc không con”.

Khi chuyển về thị trấn nhỏ ở miền Trung này, mình chạm mặt với chính phiên bản xã hội mà mẹ đã lớn lên. Trong lăng kính của họ, một đứa con gái 28 tuổi, độc thân, từ bỏ thành phố lớn để về vùng núi rừng trải nghiệm cuộc sống là điều hoàn toàn bất bình thường. Họ hỏi đi hỏi lại một câu duy nhất: “Chưa lấy chồng à?”. Họ cố đi tìm một “vấn đề” ẩn giấu sau lưng mình, vì họ không nghĩ một đứa con gái 28 tuổi lại có thể chủ động chọn độc thân để trải nghiệm cuộc sống ở nhiều nơi.

Theo mình đó chính là cái vỏ bọc nghiệt ngã mang tên Thể diện trong xã hội tập thể.

“Người ta nhìn vào người ta cười cho đấy”, hay “Đẹp đẽ khoe ra, xấu xa đậy lại” là hai câu mẹ vẫn hay trách khi mình làm điều gì lệch chuẩn. Như việc mình là con gái trong gia đình Công giáo nhưng lại thích tìm đến sự yên bình ở những ngôi chùa, học thiền và chẳng bao giờ đi lễ ngày Chủ Nhật. Không phải mình không thích nhà thờ mà vì mẹ mình làm mình chán ghét cái nghi lễ ấy.

Tình cảm giả dối

Trong một xã hội luôn đòi hỏi sự chuẩn mực, để giữ sự hòa hợp chung, con người ta sẵn sàng từ chối bản sắc cá nhân, giấu đi nỗi đau và chịu đựng sự ngột ngạt.

Sự “bất bình thường” thực ra không tồn tại, nó chỉ là từ ngữ mà cộng đồng dùng để dán nhãn cho những ai dám sống khác với số đông.

Vài năm trước, mình có đọc cuốn Models của Mark Manson. Tác giả mang đến một lăng kính rất thực tế: việc cố nhồi nhét mình vào khuôn khổ của gia đình hay xã hội để đổi lấy sự chấp thuận thực chất bắt nguồn từ Sự túng thiếu (Neediness).

Một người túng thiếu không có một trục giá trị vững chãi bên trong; họ liên tục điều chỉnh hành vi và kìm nén cảm xúc để làm vừa lòng người khác:

• Họ không dám từ chối những kỳ vọng vô lý vì sợ bị coi là bất hiếu.

• Họ không dám bộc lộ lựa chọn sống cá nhân vì sợ xã hội kỳ thị.

• Họ cố diễn vai “trai ngoan”, “gái ngoan” để đổi lấy sự chấp nhận và bình yên trong gia đình.

Nhưng Manson khẳng định:

Dễ bị tổn thương

Nhiều người nhìn một đứa con gái 28 tuổi không lấy chồng và coi đó là “nhu nhược” hoặc “có vấn đề”. Tuy nhiên, Manson chỉ rõ: người nhu nhược là người cầu xin sự chấp nhận, còn người có Sự tự tin đích thực (Non-neediness) được xây dựng trên nền tảng Sự dễ bị tổn thương (Vulnerability).

Dễ bị tổn thương không phải là yếu đuối hay khóc lóc cầu xin sự thương hại, mà là Sự trung thực vô điều kiện (Unconditional Honesty). Đó là năng lực dám đặt ranh giới, dám nói: “Tôi không quan tâm bạn nghĩ gì; đây là con người thật của tôi” hoặc “Không, tôi không thoải mái với điều này”.

Khi chọn sống với chính kiến, với những giá trị và lý tưởng của bản thân, bạn chấp nhận phơi bày tâm hồn, trái tim, cơ thể của mình ở trạng thái “dễ bị tấn công” và “dễ bị tổn thương” nhất. Bạn chấp nhận bị phán xét, từ chối hay tổn thương để bảo vệ giá trị thật và niềm tin bên trong mình.

Subscribe now

Giai đoạn đau khổ

Hành trình cởi bỏ chiếc mặt nạ để sống thật không bao giờ mượt mà. Mark Manson cảnh báo rằng bạn bắt buộc phải trải qua “Giai đoạn đau khổ” (The Painful Stage).

Khi bạn quyết định không kìm nén nữa, sự bộc lộ ban đầu sẽ rất thô kệch, vụng về và bối rối. Bạn có thể sẽ thốt ra những lời phẫn nộ tích tụ nhiều năm, khóc nức nở hoặc trông thật tồi tệ trước mặt người thân.

Nhưng sự “thô kệch” đó là bắt buộc. Bạn phải chấp nhận nhìn mình thật tệ hại trước khi có thể học được cách bộc lộ bản thân một cách tự tại và bình thản.

Tại sao chúng ta không dám khác biệt?

Khoảng một tháng trước, mình từng viết về lý do vì sao chúng ta luôn trông giống nhau. Là động vật xã hội sống bầy đàn, ngoài việc so sánh với người khác để lấy đó làm tiêu chuẩn, chúng ta còn có xu hướng bắt chước các hành vi xung quanh.

Đó là nền tảng của Thuyết Mimetic (Mimetic Theory) từ triết gia người Pháp René Girard.

Ông chỉ ra một sự thật đau đớn: Chúng ta không muốn thứ chúng ta muốn vì chính bản thân mình, mà muốn nó vì người chúng ta ngưỡng mộ đang có nó.

Bạn hãy đọc lại thêm một lần nữa:

Thông thường, ta lầm tưởng ham muốn là một đường thẳng. Nhưng Girard khẳng định ham muốn thực chất là một hình tam giác, với đỉnh thứ ba là Vật trung gian (Mediator), người dạy cho chúng ta biết nên thèm khát điều gì.

Vật trung gian (The Mediator) có hai kiểu

Vật trung gian bên ngoài (External Mediator): Những người nằm ngoài tầm với thực tế của bạn (Taylor Swift, Sơn Tùng M-TP, Đức Phật hay Chúa Jesus). Vì họ quá xa vời, bạn không thể cạnh tranh trực tiếp nên có thể ngưỡng mộ và bắt chước họ một cách an toàn, không quá ghen tị hay đau khổ.

Vật trung gian bên trong (Internal Mediator) – Nguồn cơn của mọi rắc rối: Những người nằm trong cùng tầng lớp xã hội hoặc cộng đồng với bạn (anh chị em, bạn thân, đồng nghiệp, hàng xóm, họ hàng, hay chính bố mẹ). Vì ở quá gần, bạn bắt đầu thấy mình cạnh tranh với họ, từ đó nảy sinh sự đố kị, mặc cảm và lo âu.

Mẹ mình nhìn vào “nhà người ta”. Nhìn vào những thuật toán đã được sắp xếp, nghe những câu chuyện rỉ tai ngoài xã hội để định nghĩa “việc một đứa con gái nên làm”. Bà không tự nghĩ ra khái niệm đó, bà đang bắt chước ham muốn của cộng đồng xung quanh để đạt được “Thể diện”.

Nếu người ta không hỏi mình sao chưa lấy chồng, họ cũng sẽ hỏi mẹ mình. Và những câu hỏi như vậy khiến mẹ cảm thấy “mất thể diện”.

Vậy thì phải làm sao?

Để thoát khỏi vòng lặp bắt chước và sống một cuộc đời tự do, René Girard đề xuất:

Vượt thoát theo chiều dọc (Vertical Transcendency): Đừng cố gắng so sánh mình theo “chiều ngang” với những con người đầy mâu thuẫn xung quanh nữa. Thay vào đó, hãy chọn một hệ giá trị cao hơn làm kim chỉ nam, như Tình yêu, Sự thật, hoặc lòng Biết ơn, hiểu bản thân để biết mình thật sự yêu quý điều gì, thứ gì khiến trái tim và tâm hồn chúng ta thao thức.

Khi bạn hành động vì “Sự thật” thay vì “Thể diện”, bạn sẽ không còn bị lung lay bởi việc xã hội nghĩ gì.

Lựa chọn hình mẫu một cách có ý thức (Conscious Curation): Chúng ta không thể thoát khỏi việc bắt chước hoàn toàn, nhưng chúng ta có quyền chọn người để bắt chước.

Hãy tìm kiếm những hình mẫu có giá trị thực sự thay vì những người chỉ có vẻ ngoài hào nhoáng trên mạng xã hội.

Memento Mori (Hãy nhớ rằng bạn sẽ chết):

“Memento Mori” là thành ngữ rất nổi tiếng từ thời La Mã cổ đại. Khi các vị tướng chiến thắng diễu hành ăn mừng, một người nô lệ đứng sau cầm cành nguyệt quế sẽ liên tục thì thầm câu này để nhắc nhở rằng dù đang ở đỉnh vinh quang, họ vẫn chỉ là phàm nhân và cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, giúp họ không trở nên ngạo mạn hay hời hợt.

Khi ý thức được sự sống là mong manh, bạn sẽ ngừng trao quá nhiều trọng lượng cho ý kiến của người khác. Nếu tất cả những người bạn đang cố làm hài lòng đều sẽ qua đời trong vài chục năm nữa, tại sao bạn lại phải lãng phí giây phút hiện tại để sống theo kịch bản của họ?

Nhưng, mấy ai can can đảm như vậy?? Ngay cả mình, viết những dòng này chỉ là giáo điều. Có vài thứ bí mật mình sẽ không bao giờ có can đảm để nói trước mặt mẹ mình. Mình lớn lên với tiêu chí hoà khí gia đình, mặt mũi gia phong là trên hết.

Subscribe now

Các nguồn tham khảo liên quan:

Book: Models" (Hình mẫu) - Mark Manson

Youtube: "Why Everyone Is Living The Same Life"

Chỉ bốn tháng sau chia tay và người ấy đã tiến đến một mối quan hệ mới. Nước mắt tôi giàn giụa vào cái đêm ấy, và tôi vẫn liên tục hỏi có chắc không, vì tôi sợ chị ấy nghe nhầm.

◦ ◦ ◦

Buổi sáng hôm sau, tôi không thể làm việc nổi. Tôi lấy xe chạy ra quán Every Half Trần Quốc Thảo để đọc quyển Cây Cam ngọt của tôi còn dang dở của mấy ngày trước. Buổi trưa ấy, xui rủi làm sao, lại đến ngay đoạn cậu bé Zeze nghe tin ông người Bồ qua đời vì chiếc xe yêu thích mà ông hay chở cậu đi dạo bị xe lửa tông phải. Khi nghe tin, Zezé đã toát mồ hôi lạnh, cảm thấy mọi thứ biến thành màu đen và lao ra khỏi lớp học trong vô vọng.

Zezé rơi vào trạng thái nguy kịch, bị sốt cao và nôn mửa liên tục suốt nhiều ngày đêm:

“Suốt ba ngày ba đêm, tôi không muốn một thứ gì. Tôi sốt hầm hập và nôn ọe mỗi khi ai đó cố cho tôi ăn hoặc uống. Tôi mỗi ngày một yếu đi. Tôi chỉ nằm đó bất động, nhìn trân trân lên tường hàng giờ.”

Cậu bé bị nằm liệt giường suốt cả đêm liền. Cả nhà đều sợ cậu không qua khỏi nên đã nói rằng cây Cam sẽ không bị chặt. Vốn dĩ, trước đó họ định sẽ chặt cây Cam đi để mở đường. Bác sĩ nói nếu cậu không qua được cơn sang chấn này, cậu bé sẽ chết. Vì sao?

Vì trong một thế giới tàn nhẫn, ông người Bồ là người duy nhất dạy Zezé sự trìu mến có nghĩa là gì.

Tôi không kìm được nước mắt ở cái quán công cộng ấy khi đọc đến đoạn này. Nó cũng là quán tôi hay đến với người ấy khi chúng tôi có dịp gặp ở Sài Gòn. Tôi bật dậy đi vào nhà vệ sinh, vì sáng thứ hai quán đông quá, tôi không muốn những con người xa lạ thấy cái cảnh thê thảm và khuôn mặt u sầu này của mình.

Tôi suy sụp rất nhiều tháng sau đó. Tôi hiểu cảm giác của Zezé và cả chuỗi phản ứng sau đó của cậu, cảm giác mất đi một người mình yêu. Sức khỏe và tinh thần của tôi bị ảnh hưởng rất nhiều và kéo dài đến tận bây giờ. Để dễ hình dung, tôi vốn là một người rất chăm sóc sức khỏe, ăn uống và tập luyện rất đều đặn, dắt chó đi dạo công viên và luôn dành thời gian ngoài trời nhiều nhất có thể. Thời gian rảnh tôi chỉ đọc sách, nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, nằm thơ thẩn hoặc đi cà phê chứ không sử dụng mạng xã hội.

Vậy mà năm ấy là cái năm tôi bị ốm đau đủ thứ bệnh gần bằng 5 năm cộng lại. Tôi phải mua bảo hiểm y tế gấp vì đang thất nghiệp mà lại ốm quá nhiều. Bác sĩ không biết tại sao, chỉ kê đơn thuốc và dặn nghỉ ngơi. Tôi nghĩ tôi hơi làm quá và quá nhạy cảm. Đúng vậy thật, trước đó tôi đã nghe rất nhiều về các cuộc tình, sau chia tay vài tháng người kia luôn đi tiếp nhanh hơn người còn lại. Đến lượt tôi, mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát. Tôi đã tin, một cách rất thật lòng, là người này không yêu tôi nhiều như vậy, rằng họ quá dễ tính, và họ rất dễ fall in love với bất kỳ ai để không phải cô đơn. Hoặc tôi đang lừa dối bản thân mình.

◦ ◦ ◦

Thời gian chúng tôi quen nhau không quá ngắn cũng chẳng quá dài, nhưng ở con người ấm áp này, tôi biết tình yêu thật sự là như thế nào. Đó là người đầu tiên quan tâm và nhắc nhở tôi rất nhiều, cũng là người cho tôi biết sự trìu mến là ra sao giữa thế giới đầy toan tính này. Là người cho tôi biết những trải nghiệm khác lạ, người ép tôi phải dũng cảm bay khỏi vòng tròn an toàn của mình. Cuộc đời nhỏ bé, chán ngắt và tầm thường của tôi nhờ gặp người này mà trở nên vui vẻ và rực rỡ.

Đến tận bây giờ, tôi vẫn thường xuyên nghĩ đến người ấy. Tình cảm tôi dành cho họ quá sâu đậm, nó đã lắng thành một vệt bùn đọng dưới đáy tim tôi, dù bao nhiêu nước cũng không trôi được. Nhưng nó sẽ biến những vệt bùn ấy thành những trầm tích đẹp. Người ấy cũng là người đầu tiên tôi viết nhiều thơ nhất, viết thư nhiều nhất, và là người đầu tiên khuyên tôi hãy viết gì đó đi, họ tin sẽ có người đọc những thứ tôi viết.

Subscribe now

Nhưng những ngày đầu và những tháng sau đó, tôi lừa dối bản thân ngu xuẩn này bằng cách nghĩ người này tệ nhất có thể. Rằng họ không yêu tôi nhiều đến thế, rằng họ quá yếu đuối để có thể chịu đựng sự độc thân, rằng họ không có lòng tự tôn (self-esteem) nên việc đối diện với sự cô đơn là không thể, họ phải kiếm ai đó để phụ thuộc, ai cũng được. Hay có lẽ, người ấy sinh ra vào mùa hè còn tôi sinh ra vào mùa thu, vì sau mùa hè tươi sáng vẫn còn mùa thu nhiều màu sắc, nhưng sau mùa thu lại là mùa đông lạnh lẽo, xám xịt dài đằng đẵng.

◦ ◦ ◦

Trước đó, vài lần tôi đề xuất chúng tôi có thể ra một thành phố biển để sống với nhau, nhưng người ấy từ chối. Tôi không nhìn được tương lai gần và xa của tôi với người này. Đến lúc chia tay, trùng hợp làm sao, người này lại quen một người mới ở chính cái thành phố mà tôi luôn thủ thỉ rằng tôi muốn rời Sài Gòn để đến đó sống, và họ ở chung với nhau. Trong khi suốt ngần ấy thời gian quen nhau, người ấy lại từ chối tôi vì lời đề nghị ấy và cũng không có nỗ lực muốn đến ở gần tôi trong tương lai gần. Tôi không biết họ có cố tình làm vậy để trả đũa tôi không, vì tôi là người nói chia tay.

Tôi biết chính xác con số, vì có ghi trong một cuốn sổ nhỏ hay dùng để chép lại những điều vụn vặt: Ngày thứ 172, một người quen khác lại nhắc về người đó. Tôi nghĩ một phần tôi không thể quên được người này vì mối quan hệ của chúng tôi quá nhiều bạn bè chung. Việc không nghe đến thông tin của nhau gần như là không thể.

Có một buổi đứng trong bếp, tay đang rửa rau, tôi chợt nhận ra: trái tim tôi không có đáy. Đôi khi tôi ước mình nông cạn, thực dụng và vật chất một chút, bớt sướt mướt lại. Mỗi lần tưởng đã quên được, đường kẻ ấy lại lùi thêm một quãng, êm đến mức tôi không kịp nhận ra nó vừa dịch chuyển.

◦ ◦ ◦

Điều khiến tôi để tâm hơn cả, lại là chuyện ngược lại. Mùa xuân vừa rồi, tôi quay lại nơi mà tôi và người ấy lần đầu gặp nhau, một thị trấn nhỏ trên núi với khí hậu se se lạnh. Nơi ấy có bạn của tôi sống, chúng tôi biết nhau thông qua người đó. Tôi từng thật sự sợ cái viễn cảnh lên ấy tôi lại nghĩ về người đó. Nhưng nói cho đúng, hình bóng họ chưa bao giờ rời khỏi tâm trí tôi. Vì sao vậy nhỉ? Tôi tự hỏi lòng mình.

Cuộc sống của tôi đã bình thường ở hiện tại. Mỗi ngày trôi qua với những việc rất thường: đi chợ, nấu ăn, trả lời tin nhắn, làm việc, cây ngoài vườn cần tưới, quyển sách đọc dở cần đọc tiếp. Không phải tôi cố quên. Chỉ là cuộc sống có quá nhiều thứ khác đang đợi.

Năm học cấp 2, lần đầu tiên tôi nghe bài Boulevard:

“Never knew that it would go so far

When you left me on that boulevard

Come again, you would release my pain

And we could be lovers again.”

Tôi nghĩ, ôi bài gì mà hay thế, và tôi nghĩ mình sẽ không thể tìm được bài hát nào hay hơn. Câu ám ảnh nhất với tôi là:

Come again, you would release my pain / Quay trở lại và em sẽ giải phóng nỗi đau trong anh

Nhưng sau đó, nghe nhiều cũng quen thuộc và những ca khúc hay hơn xuất hiện, tôi vẫn nghe ca khúc ấy và cả các ca khúc khác. Giống như lần đầu tôi thử ăn bánh cheesecake chanh dây, tôi nghĩ: trời, bánh gì mà ngon thế. Tôi thề với lòng tôi sẽ ăn bánh này cả đời mỗi dịp sinh nhật, nhưng vài năm sau tôi được ăn thử Tiramisu, và ý định ấy thay đổi.

Tình cảm thì không dễ dãi như cái bánh hay bài hát. Đến hiện tại, tôi vẫn thỉnh thoảng nghĩ về người ấy, nhưng cảm giác đã chấp nhận hơn. Mất gần 1 năm rưỡi, nhưng tôi nghĩ tôi muốn được độc thân thêm một chút. Tôi muốn trái tim này nghỉ ngơi, tôi không muốn nó bị xáo động và buồn thêm nữa. Thời gian qua quá kinh khủng và tôi không muốn quay lại thêm một lần nào. Tôi không muốn người tiếp theo là một lựa chọn thay thế. Tôi muốn dành cho họ một trái tim nhiều vết xước, với những vết cặn đã hóa trầm tích đẹp đẽ, nhưng ở trong ấy, sự ấm áp, xanh tươi và nhiệt thành thì vẫn còn vẹn nguyên. Tôi vẫn tin mình có thể yêu thêm lần nữa.

“Lạ lùng sao, đớn đau này

Cứ tưởng làm mình chết được

Mà sáng nay ra vườn tưới nước

Thấy nụ hồng mới nở, lại cười.

Hóa ra mình vẫn là người

Biết đau, biết xót, biết nguôi, biết nhìn...”

— Nguyễn Thiên Ngân

Lạ lùng sao, Thiên Ngân cũng lại là nhà thơ yêu thích của cả hai chúng tôi.

◦ ◦ ◦

Tôi tin sức mạnh của trái tim lớn hơn ta nghĩ. Chắc hẳn bạn ít nhiều đã nghe qua Hedonic Adaptation - gọi đơn giản là thích nghi khoái lạc. Sau khi đạt được một điều gì đó tuyệt vời, hay mất đi một thứ gì đó vô giá, bản thân chúng ta thường nghĩ: sẽ mất rất nhiều thời gian, mình sẽ buồn lắm, mình sẽ suy sụp vĩnh viễn.

Nhưng thật ra, chúng ta lại không suy sụp đến mức ấy. Chúng ta chỉ buồn hoặc vui trong một khoảng thời gian nhất định, rồi sau đó sẽ tự động quay lại với “mức độ hạnh phúc nền” (happiness baseline) của riêng mỗi người.

Bởi vì não bộ và đôi mắt chúng ta quen rất nhanh với bất cứ điều gì. Chúng ta thường đánh giá thấp việc chúng ta rồi sẽ get used to things (quen với mọi thứ). Những cái buồn, cái vui này rồi sẽ qua, và chúng ta sẽ quay lại với mức độ hài lòng vốn có của mình.

Chúng ta có xu hướng đánh giá quá cao tác động của một sự kiện (cả về cường độ - intensity, lẫn thời gian - duration). Thiên kiến này đặc biệt tồi tệ với những sự kiện tiêu cực. Ngày đó, tôi dự đoán mình sẽ rất buồn, khổ sở, tôi nghĩ chuyện này sẽ đập tan tành cuộc sống và tôi không thể yêu thêm một ai được nữa. Nhưng không, hiện tại so với một năm trước, tôi đã khá hơn nhiều. Thiên kiến về nỗi đau khiến tôi từng không thể lạc quan, nhưng thật ra cuộc sống vẫn tiếp tục: hoa vẫn nở trên cành, tôi vẫn ngắm hàng tre bên cạnh cửa kính ở văn phòng, và dãy núi trập trùng vẫn chờ tôi ngắm nghía mỗi lúc chiều tàn.

Điều kỳ lạ là chúng ta không nhận ra mình kiên cường đến mức nào.

Chúng ta quên mất rằng mình có khả năng phục hồi (resilience) bẩm sinh để vượt qua những cú sốc lớn nhất. Zezé đã qua được giai đoạn đó, tôi đã qua được giai đoạn đó. Chúng ta không mắc kẹt trong sự kiện tồi tệ đó mãi mãi được. Sự kiên cường bên trong sẽ đưa chúng ta đi qua mọi thứ.

Việc chấp nhận rằng “mọi chuyện rồi sẽ qua”, và chúng ta rồi sẽ thích nghi để quay lại trạng thái cân bằng, chính là chìa khóa để bớt lo âu. Khi nhận ra điều này, chúng ta sẽ có thêm can đảm để thử nhiều thứ hơn, dám yêu, dám sống, và chấp nhận cả những thất bại, đau khổ như một phần tất yếu trong một thế giới vốn dĩ đã có quá nhiều vết xước này.

Subscribe now

Share

◦ ◦ ◦

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí

Viết là một hành trình cô độc. Nếu yêu thích bài viết này, hãy Like và Subscribe để tiếp thêm động lực tinh thần cho mình nhé!

Những ngày đầu, nhà trống hoắc, thời gian rảnh khá nhiều, xung quanh yên đến mức nghe được tiếng gió, tiếng chim, tiếng thằn lằn đuổi bắt nhau trên tường nhà. Mình tưởng mình sẽ nằm hiên đọc sách, làm vườn, nấu ăn chậm rãi, viết lách, những thứ mình vẫn hay nói là “đam mê của mình.” Nhưng không.

Thay vào đó, mình mở điện thoại và vào các ứng dụng như Facebook, Instagram, Shopee. Và mình bắt đầu mua hạt giống, chén gốm, sách, các đồ trang trí nhà cửa.

Mình viết bài này vì mình nhận ra lúc ấy, mình mua vì mình thấy trong video của ai đó, trong bài đăng của ai đó, trong quảng cáo hiện ra đúng lúc mình đang nhìn chằm chằm vào màn hình. Vì thuật toán kì diệu đề xuất cho mình.

Mình mua hạt giống mà không tìm hiểu xem chúng có hợp với đất và khí hậu Quảng Trị không. Mình mua sách mà chưa đọc hết những quyển đang có. Mình mua chén bát gốm vì thấy bộ đó trên video Instagram ai đó trông đẹp quá, không phải vì mình cần.

Và mình cứ tự nhủ: “Mình mua vì mình thích nấu ăn. Mình mua vì mình thích làm vườn.” Nó là lời nói dối với bản thân, nó là sự nguỵ trang với cái vỏ “đam mê.”

Với mình, hơn thua không mang mặt của sự ganh đua lộ liễu. Nó tinh vi hơn.

Chuyện tương tự xảy ra ở chỗ làm.

Hồi làm remote, mình mặc rất đơn giản, không nghĩ nhiều về quần áo. Nhưng khi bắt đầu đi làm lại ở công ty, xung quanh đồng nghiệp ai cũng ăn mặc chỉn chu, mình bắt đầu mua đồ nhiều hơn. Không ai nói gì với mình. Không ai so sánh. Não của mình tự làm phần còn lại.

CÁC NGHIÊN CỨU NÓI GÌ?

Điều này khiến mình muốn hiểu tại sao não người lại hoạt động như vậy. Và mình đã dành khá nhiều thời gian tìm hiểu về nó, kể cả quay lại khoá The Science of Well-being của Yale mà mình từng học nhiều năm trước.

Thứ mình tìm thấy trong quá trình vừa thú vị vừa hơi... buồn cười. Vì các nghiên cứu về chủ đề này phơi bày bản chất tầm thường của con người một cách vô cùng chân thực.

Một nghiên cứu của Clark (2003) theo dõi khoảng 5000 người công nhân ở nhiều vùng khác nhau tại Anh và phát hiện ra điều này:

Người không có việc làm ở khu vực có tỉ lệ thất nghiệp cao thì hạnh phúc và hài lòng với cuộc sống hơn người không có việc làm nhưng ở khu vực có tỉ lệ thất nghiệp thấp.

Cùng một hoàn cảnh khách quan, nhưng cảm giác hoàn toàn khác nhau, chỉ vì điểm so sánh khác nhau.

Một nghiên cứu khác của Solnick & Hemenway (1997) - trong nghiên cứu tác giả dùng đơn vị USD, nhưng mình đổi sang tiền Việt để người đọc thấy gần gũi và dễ hình dung.

Họ hỏi sinh viên Harvard một câu đơn giản: Bạn chọn lương 50 triệu trong khi đồng nghiệp được 25 triệu, hay lương 100 triệu trong khi đồng nghiệp được 250 triệu? Hơn một nửa chọn cái đầu tiên.

Tức là họ thà kiếm ít tiền hơn, miễn là vẫn hơn người bên cạnh.

Rồi có nghiên cứu về hàng xóm trúng xổ số ở Hà Lan của Kuhn et al. (2011). Người sống cạnh nhà người vừa trúng số, nhận về một chiếc xe mới, có xu hướng mua xe mới cho mình nhiều gần gấp đôi so với những người không sống cạnh, nhưng phần trăm những người hàng xóm xung quanh nâng cấp xe họ cũng nhiều hơn trước khi hàng xóm kia trúng số . Không cần quảng cáo. Không cần ai nói gì. Chỉ cần thấy chiếc xe mới trong sân nhà hàng xóm mỗi sáng là não chúng ta tự làm phần còn lại.

Subscribe now

Tuy nhiên các nghiên cứu này được thực hiện những năm 1990s, đầu 2000s, phương tiện so sánh chủ yếu là TV. O’Guinn & Shrum (1997) đã chỉ ra rằng người xem TV nhiều có xu hướng nghĩ người xung quanh giàu hơn thực tế vì những gì họ thấy trên màn hình lệch xa so với cuộc sống bình thường. Và Schor (1999) tính ra rằng cứ mỗi giờ xem TV thêm mỗi tuần, người ta chi tiêu thêm trung bình 4 đô.

MẠNG XÃ HỘI TÁC ĐỘNG THỜI NAY

TV đã như vậy. TikTok và Instagram không phải thứ gì mới về bản chất, nhưng theo mình chúng nguy hiểm hơn ở một điểm rất cụ thể.

Mạng xã hội cho bạn thấy các hình ảnh lấp lánh xinh đẹp đã qua ngàn lớp filter, các câu chuyện tô hồng giấu đi sự cố gắng, và các bài đăng về những khoảnh khắc thành công, đáng nhớ, rực rỡ.

Bạn biết mình không phải ca sĩ, diễn viên hay người nổi tiếng nào đó, nhưng não bạn vẫn âm thầm so sánh một cách vô thức. Kết quả, khi dành quá nhiều thời gian cho các nền tảng mạng xã hội, khi tiếp xúc với các lớp tham chiếu không có thực đó, mức độ hài lòng của bạn dành cho bạn đời bao gồm tính cách, thu nhập hay vẻ ngoài của họ cũng giảm đi đáng kể.

Nó cũng ảnh hưởng đến cách bạn mua sắm cho có với người ta, phẫu thuật thẩm mỹ để khiến bản thân đẹp hơn, cuộc sống sang chảnh hơn. Mức độ hài lòng với những điều nhỏ bé xung quanh cuộc sống cũng bị giảm đáng kể, vì bạn dùng sai điểm tham chiếu.

Bài viết này không phải lời khuyên “đừng so sánh với người khác”. Lời khuyên đó vô dụng, vô nghĩa như bảo người đang đói đừng nghĩ đến thức ăn.

Chúng ta là động vật xã hội, sống bầy đàn và bản chất của chúng ta là so sánh với người khác. Vậy, chúng ta cần làm gì. Theo mình chúng ta cần nâng cao sự tự nhận thức về việc so sánh là bản chất rất tự nhiên của con người.

Và chúng ta là cần phân biệt so sánh tốt và so sánh xấu.

SO SÁNH TỐT VÀ XẤU

So sánh tốt xảy ra khi chúng ta sử dụng thành công của người khác làm nguồn cảm hứng thay vì coi đó là mối đe dọa. Nó là một động lực để chúng ta tiến lên, nó là một sự ghen tị lành mạnh. Là khi thấy người khác tốt hơn, chúng ta muốn học hỏi và phát triển, muốn cải thiện những điều chưa tốt bên trong mình, là niềm vui học hỏi mà không có thôi thúc kéo họ xuống, hay muốn hơn họ.

So sánh xấu xảy ra khi quá trình này làm giảm giá trị bản thân, hoặc dẫn đến những hành vi muốn người khác thấp kém hơn mình. Đây là một sự ghen tị độc hại, vì ta hành động để hơn người khác, nó không xuất phát từ mong muốn, niềm vui từ trong đáy lòng của chúng ta. Ta dùng người khác để tham chiếu các mong cầu mà không lắng nghe con tim và tâm hồn của bản thân. Và cũng không biết bản thân thật sự yêu thích điều gì.

Như nghiên cứu về trúng số mình đã trích dẫn ở trên cho thấy, hàng xóm của họ có xu hướng tích lũy nợ nần chỉ để bắt chước mức chi tiêu của người thắng xổ số, dù họ không thực sự cần những món đồ đó.

Ở phần mình, mình nguỵ trang với cái đam mê trang trí nhà cửa hay nấu ăn để che giấu sự hơn thua tinh vi đó. Mình thật sự không cần những món đồ ấy như vậy.

KẾT

Điểm quan trọng, theo mình

Chúng ta cần kiểm soát điểm tham chiếu của chính mình và mình có quyền lựa chọn đối tượng so sánh.

Nên mình đã đang hạn chế tiếp xúc mạng xã hội, đặc biệt với những nguồn gây so sánh tồi tệ, tiêu cực, và tập trung vào những người truyền cảm hứng thực sự cho mình.

Thay vì chỉ tập trung vào những thiếu sót khi so sánh với người khác, với mình, tập so sánh bản thân với ngày hôm qua đó cũng là một thành tựu rất đáng nể, mình có thể so sánh những cái nhỏ như thói quen, suy nghĩ, niềm tin sai lệch cố thủ về một vấn đề nào đó.

Bây giờ, khi mở điện thoại giữa sự yên tĩnh ở đây, mình để ý được cái khoảnh khắc trước khi ngón tay chạm vào màn hình. Có hôm mình vẫn mở. Nhưng có những hôm mình đặt điện thoại xuống. Đó là thói quen mình đã thay đổi, rất nhỏ, nhận thức mình đã thay đổi, rất nhỏ, và mình rất rất tự hào vê điều đó.

Subscribe now

Các nguồn tham khảo liên quan:

Santos, L. (2019). The Science of Well-Being. Yale University

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. (Lý thuyết nền tảng về bản năng so sánh của con người).

Solnick, S. J., & Hemenway, D. (1997). Is more always better?: A survey on positional concerns. Journal of Economic Behavior and Organization, 37, 373-383. (Nghiên cứu về việc sinh viên chọn lương thấp hơn để “hơn người khác”).

van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2009). Leveling up and down: The experiences of benign and malicious envy. Emotion, 9(3), 419-429. (Nghiên cứu phân biệt động lực “tiến lên” và động lực “kéo người khác xuống”).

Kuhn, P., Kooreman, P., Soetevent, A., & Kapteyn, A. (2011). The effects of lottery prizes on winners and their neighbors: Evidence from the Dutch Postcode Lottery. American Economic Review, 101(5), 2226-2247. (Nghiên cứu về việc hàng xóm của người trúng số tăng chi tiêu mua xe mới) [4, 68; 9, 368; 421].

Gulbrandsen, M. A. H. (2021). Peer effects and debt accumulation: Evidence from lottery winnings. Norges Bank Working Paper. (Nghiên cứu về việc nợ nần tăng lên do ảnh hưởng từ sự giàu có của hàng xóm).

A day you come,
Refreshing my soul,
Lighting up my mind,
Revealing your broken soul.

But you know
Without you,
Could I still survive?
To see the wholesome inside you?

But you know
Without you,
Would I ever find the wisdom
That exists nowhere else....
But in you?

For T.S, always.

Lần này, một tia lửa bắn ra sớm.

Thanh sắt, dài gần một mét, bắn thẳng lên từ lỗ khoan với tốc độ của một viên đạn. Nó đâm vào dưới xương má trái của Gage, xuyên qua hố mắt, xuyên qua não, và bay ra khỏi đỉnh đầu, rơi xuống đất ở khoảng cách hơn hai mươi mét.

Không ai nghĩ ổng sẽ sống sót.

Nhưng Gage ngồi dậy. Nói chuyện được. Vài phút sau, anh được đưa lên xe bò để chở về thị trấn, và trên đường đi, anh còn đùa với người lái xe.

Đây là phần kỳ lạ nhất của câu chuyện: cơ thể Gage sống sót gần như hoàn toàn. Anh đi lại được, nói chuyện được, trí nhớ vẫn còn. Nhưng vài tuần sau, những người thân quen bắt đầu nhận ra một điều.

“Đây không còn là Gage nữa.”

Người đàn ông từng điềm tĩnh, đáng tin cậy, làm việc có trách nhiệm giờ trở nên bốc đồng, thiếu kiên nhẫn, nói những lời tục tĩu mà trước đây anh không bao giờ dùng, và không còn khả năng giữ một lời hứa hay theo đuổi một kế hoạch dài hơn vài ngày. Anh mất việc. Mất vị trí trong xã hội. Lang bạt qua nhiều công việc cho đến khi qua đời trong nghèo khó.

Câu chuyện này mình không tìm được nguồn uy tín vì mỗi nguồn lại kể một câu chuyện kết về cuộc đời của Gage khác nhau.

Phải nhiều thập kỷ sau, khi khoa học thần kinh phát triển đủ xa, các nhà nghiên cứu mới quay lại trường hợp của Gage để hiểu chuyện gì đã xảy ra. Thanh sắt đã phá hủy phần lớn thùy não trước của anh, vùng não nằm ngay sau trán.

Và từ đó, người ta mới biết: đây chính là trung tâm điều hành của con người, nơi xử lý tư duy lý trí, lập kế hoạch cho tương lai, cân bằng cảm xúc, và kiểm soát những hành vi bốc đồng.

Mất đi vùng não đó, Gage vẫn còn là một con người. Nhưng anh không còn là người biết suy nghĩ về ngày mai.

Khoa học thần kinh, sau khi nghiên cứu sâu hơn về thùy não trước, phát hiện ra rằng vùng não này không chỉ quan trọng. Nó còn là vùng cuối cùng hoàn thiện trong toàn bộ quá trình phát triển của con người. Não bộ phát triển từ dưới lên trên, từ sau ra trước. Và thùy não trước, phần đảm nhiệm khả năng nhìn xa và lập kế hoạch, không hoàn thiện cho đến khi một người khoảng 25 đến 30 tuổi.

Chúng ta hãy quay lại với đề thi văn tốt nghiệp THPT năm nay.

Trong bối cảnh cần có những đột phá về khoa học công nghệ hiện nay, từ góc nhìn người trẻ, theo anh/chị, cần sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ?”.

“Làm thế nào để có những Steven Jobs Việt Nam?”.

Đề thi Văn THPT Quốc gia 2025

Đề bài này được đặt trước mặt những học sinh 17, 18 tuổi. Những người mà thùy não trước của họ vẫn còn đang xây dựng những mạng lưới liên kết cuối cùng.

Theo ý kiến của mình, người ta đang đưa cho một công cụ chưa hoàn thiện một công việc đòi hỏi nó phải hoàn thiện.

Một bộ não đang xây giữa một thế giới hỗn độn

Những học sinh này đang sống giữa các tác động bởi sự liên tục kích thích dopamine từng giây của mạng xã hội và video ngắn dội vào mắt.

Hình ảnh thành công, lặp đi lặp lại, được định nghĩa bằng hai chữ: nổi tiếng và giàu có.

Và giữa tất cả những thứ đó, người ta hỏi các em: “Làm thế nào để tạo ra thiên tài?”

Thiên tài là gì? Là thành công. Là giàu có. Là phải cố gắng. Là phải có đúng mindset. Và muốn có đúng mindset thì phải thay đổi cách nghĩ của mình.

Một vòng tròn khép kín, nghe rất logic, nhưng khi nhìn kỹ lại chẳng dẫn đến đâu cả.

Người ngồi trong phòng thi không chỉ có một mình

Đây là phần mình muốn các bạn đọc chậm chút vì sẽ không có câu chuyện nào được kể, và cuốn sách này cũng rất hay.

Năm 2013, hai nhà kinh tế học hành vi, Eldar Shafir và Sendhil Mullainathan, công bố một cuốn sách tên là Scarcity: The True Cost of Not Having Enough. Họ đặt ra một câu hỏi đơn giản: chuyện gì xảy ra trong não khi con người sống trong tình trạng thiếu thốn, không quan trọng là thiếu cái gì?

“Scarcity, dù là thiếu tiền, thiếu thời gian, thiếu ngủ, thiếu không gian hay thiếu tự do, không chỉ làm cuộc sống khó hơn về mặt logic. Nó thay đổi luôn cách não bộ hoạt động.”

Eldar Shafir & Sendhil Mullainathan — Scarcity

Họ phát hiện ra rằng khi con người sống trong điều kiện thiếu thốn, một thứ gọi là mental bandwidth - băng thông tinh thần bị thu hẹp lại. Và khi băng thông bị thu hẹp, mọi thứ self-help thường khuyên bạn, hãy lập kế hoạch, hãy kiểm soát cảm xúc, hãy tư duy dài hạn, đều trở nên khó hơn gấp nhiều lần.

Và một trong những lời khuyên được nhắc đến nhiều nhất, chắc chắn bạn cũng đã từng nghe một lần, đó là: Hãy thay đổi tư duy của bạn - Change your mindset

Subscribe now

Trong nghiên cứu của hai tác giả, áp lực tài chính tạm thời làm giảm hiệu suất nhận thức tương đương với việc mất nguyên một đêm không ngủ.

Và mình muốn nhắc lại điều đó một lần nữa vì mình từng viết về chủ đề này:

Cái giá của thiếu thốn hay lười biếng

Em sinh ra ở một vùng quê, trong một gia đình có năm anh chị em. Bố mẹ mỗi ngày chỉ đủ sức nghĩ đến bữa ăn tiếp theo.

Xung quanh vùng đó, gần như không ai học quá lớp 12. Xong lớp 12, em lấy vợ, sinh con vì mọi người cho rằng lấy càng sớm càng tốt, và nhà làm nông, một gia đình làm nông thì càng nhiều người, càng có người phụ việc đồng áng . 22 đã có hai đứa con, em hút thuốc và uống rượu khá nhiều, và đang định sinh thêm đứa thứ ba, vì hai đứa đầu là con gái. Đây là một câu chuyện rất phổ biến ở bất kì ngôi nhà nào ở khu vực mình đang sinh sống.

Vậy, em ấy lười biếng và thiếu ý chí ??

Hay não của em, từ rất sớm, đã phải dành toàn bộ băng thông của mình cho một việc duy nhất: sinh tồn?

Bản thân mình là người Sài Gòn và ở đấy 28 năm nên khi về đây, mình rất dễ nhận ra sự khác biệt giữa văn hoá và lối sống của người dân bản địa.

Xung quanh, các bố, cậu, ông đều nhậu và hút thuốc khá nhiều, và đàn ông thường mất sớm hơn phụ nữ vì lý do này. Khi trụ cột tài chính sụp đổ, gánh nặng về tài chính sẽ đổ lên vai các bà mẹ, các bà.

Nhà mợ mình bán rượu, chẳng khó gặp hình ảnh các đứa bé bị bắt đi mua rượu lúc 2-3 giờ trưa hay 4-5 giờ chiều.

Các bé lớp 6 cũng không thể đếm từ 1 đến 20 bằng tiếng Anh, phát âm sai cũng rất nhiều vì cô giáo chỉ vậy.

“The worst advice you can give someone under pressure is ‘fix your mindset’ when what they actually need is sleep, money, or support.”

Lời khuyên tệ nhất bạn có thể đưa cho một người khi họ gặp áp lực là “xem lại tư duy đi” trong khi thứ họ cần là ngủ, tiền, và sự hỗ trợ.

@TomScryleus

Bảo một người đang ở trong trạng thái scarcity rằng hãy tư duy sâu hơn, hãy sáng tạo hơn, mà không giải quyết nguồn gốc của sự thiếu thốn đó, chẳng khác gì bảo một người đang buồn hãy vui lên và một người đang trầm cảm hãy tích cực đi.

“The well-fed do not understand the hungry.”

Người no không hiểu kẻ đói.

Tục ngữ Nga

Steve Jobs không phải một công thức, ông là một sự trùng hợp may mắn của lịch sử

Ngay cả khi gạt bỏ hoàn toàn mọi vấn đề ở trên, ngay cả khi học sinh có đủ não bộ hoàn thiện, đủ băng thông tinh thần, đủ điều kiện sống để tư duy sâu, câu hỏi của đề thi vẫn mang một vấn đề nền tảng hơn.

Steve Jobs không phải là kết quả của một công thức có thể nhân bản. Ông là điểm giao nhau của rất nhiều yếu tố, hầu hết nằm ngoài tầm kiểm soát của chính ông.

Subscribe now

Ông sinh ra và lớn lên ở Thung lũng Silicon vào đúng những năm 1970, khi văn hóa garage startup, tinh thần phản văn hóa, và làn sóng công nghệ máy tính cá nhân giao nhau ở cùng một thời điểm lịch sử. Ông gặp được Wozniak, người có thể biến những ý tưởng điên rồ của Jobs thành mạch điện thực sự. Ông bị đuổi khỏi chính công ty mình sáng lập năm 1985, một cú ngã mà sau này ông gọi là liều thuốc đắng cần thiết, và chính trong những năm tha hương đó, ông tạo ra Pixar và NeXT, hai thứ sau này quay lại định hình lại Apple một lần nữa. Ông xuất hiện đúng vào những khoảnh khắc các làn sóng công nghệ chuẩn bị vỡ bờ, máy tính cá nhân, rồi internet, rồi điện thoại thông minh.

Và có cả may mắn. Thứ mà không ai muốn nhắc đến trong các bài văn nghị luận, nhưng lại là biến số không thể loại bỏ trong bất kỳ câu chuyện thành công nào trong lịch sử.

Và những người không trở thành Steve Jobs sẽ đứng ở đâu?

Có một điều khiến mình lo hơn cả nội dung của đề thi đó là thông điệp ngầm mà nó âm thầm gửi đi.

Khi mạng xã hội, gia đình, trường học đặt hình ảnh như Steve Jobs, thay đổi thế giới theo nghĩa công nghệ và kinh tế, làm hình mẫu duy nhất của thành công, điều gì sẽ xảy ra với những em không đi theo con đường đó?

Là thất bại đúng không?

Những em sau này chọn trở thành giáo viên, nhà văn, người nông dân, nhà hoạt động xã hội, người thợ lành nghề, người ở nhà chăm sóc gia đình, những đóng góp lặng lẽ, nhưng không thể thiếu trong bất kỳ xã hội nào. Họ là gì, trong cách xã hội này định nghĩa thành công?

Nguồn tham khảo liên quan

https://news.harvard.edu/gazette/story/2015/10/lessons-of-the-brain-the-phineas-gage-story/

http://users.loni.ucla.edu/~thompson/MEDIA/ucnewswire.html

https://www.brainfacts.org/thinking-sensing-and-behaving/aging/2018/when-the-brain-starts-adulting-112018

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2892678/

Youtube: The biggest self-help lie - Matt D’Avella

Book - Scarcity: The True Cost of Not Having Enough by Eldar Shafir and Sendhil Mullainathan

Book - Outliers: The Story of Success by Malcolm Gladwell

Tuần rồi mình đọc được tin cuốn Thư viện Nửa đêm sẽ được chuyển thể thành phim.

Bài này ra đời vì đây là một trong những quyển tiểu thuyết mình thích nhất, không phải nó hay về mặt văn chương, mà vì nó cho bạn sống thử hàng nghìn cuộc đời trong vòng vài trăm trang.

Và sau khi gấp sách lại, bạn nhìn lại cuộc đời đang có của mình theo một cách khác hoàn toàn và có rất nhiều thứ giúp bạn chiêm nghiệm.

Nora

Câu chuyện của quyển sách xoay quanh Nora là một cô gái gần 30 tuổi, có một danh sách hối tiếc dài đằng đẵng.

Nora từng là vận động viên bơi lội xuất sắc hồi trung học, rồi bỏ. Cô từng là thành viên của một ban nhạc đầy triển vọng, rồi cũng bỏ. Cô cũng từng sắp kết hôn với Dan, người muốn mở một quán rượu nhỏ ở vùng quê nước Anh với cô, rồi huỷ hôn trước ngày cưới 3 ngày.

Bố cô qua đời trong sự thất vọng vì Nora không chịu theo con đường bơi lội. Anh trai cô đổ lỗi cho cô vì ban nhạc tan rã. Bạn bè nhìn cô với ánh mắt “sao ra đến nông nỗi này”

Rồi vào một ngày định mệnh, Voltaire, con mèo duy nhất cô yêu thương và luôn bên cạnh cô bị xe tông chết. Cô bị sa thải khỏi công việc bán nhạc cụ, công việc duy nhất giúp cô trả tiền thuê cho căn phòng ọp ẹp. Người bạn gặp trong tiệm sách móc máy cô vì “chính mày làm ban nhạc của tao tan nát.” Và cô quyết định kết thúc tất cả.

Nhưng thay vì đến cái chết, cô lại lạc vào một nơi kỳ lạ: Thư viện Nửa đêm

Tồn tại ngay giữa ranh giới của sự sống và cái chết, được quản lý bởi bà Elm, người thủ thư năm xưa của cô. Nơi đó, mỗi quyển sách là một cuộc đời khác mà Nora “lẽ ra đã có thể sống.”

Mình sẽ không đi qúa sâu phần tích nội dung của quyển tiểu thuyết này, vì hơn tất cả, với mình, những bài học mình nhận ra trong câu chuyện của Nora giá trị hơn mọi thứ.

Bài học 1: Mọi lựa chọn đều kéo theo vấn đề của nó

Nora bắt đầu thử trong Thư Viện Nửa Đêm. Cô sống cuộc đời của một vận động viên Olympic. Rồi một ca sĩ nổi tiếng. Rồi người vợ của Dan ở quán rượu vùng quê. Rồi nhà băng hà học ở đâu đó xa xôi. Rồi đi đến Úc sống với bạn thân.

Và mỗi cuộc đời đó, dù nghe có vẻ “thành công” hơn cuộc đời gốc của cô, nhưng đều có cái giá riêng của nó. Dan thì nghiện rượu, ngoại tình nhiều lần, không trân trọng cô và chưa một lần hỏi Nora thực sự muốn gì, Dan chỉ mơ mộng về giấc mơ quán rượu vùng quê nước Anh của anh ta.

Cuộc sống ở Úc hào nhoáng nhưng cô vẫn trầm cảm, và người bạn thân nhất thì mất trong một vụ tai nạn. Còn cuộc đời vận động viên, ca sĩ, cô nổi tiếng, có huy chương, có nhiều ca khúc nổi tiếng, nhưng cô đơn theo một cách không tả và vẫn vật lộn với trầm cảm.

Bạn biết đó, theo mình hiểu, hạnh phúc trong cuộc sống đến từ việc giải quyết vấn đề. Vấn đề không bao giờ biến mất, nó chỉ được nguỵ trang, nâng cấp dựa vào hoàn cảnh của chúng ta.

Nói cách khác: công việc bạn chọn sẽ là vấn đề bạn phải đối mặt mỗi ngày. Căn nhà bạn mua là thứ bạn phải sửa chữa. Người bạn chọn yêu là người bạn sẽ cãi nhau. Mọi lựa chọn đều có những vấn đề đi theo với nó.

Bài học 2: Bạn không nợ ai một cuộc đời thành công

Đây là phần mình thấy hay nhất.

Hầu hết những hối tiếc của Nora, nếu nhìn kỹ, đều không thực sự xuất phát từ cô muốn. Cô bơi lội vì đó là giấc mơ dang dở của bố. Cô ở trong ban nhạc vì anh trai và bạn của anh trai cần cô. Cô sắp cưới Dan vì Dan muốn mở quán rượu và cô không nỡ từ chối.

Nora sống theo những kỳ vọng của người khác đến mức cô không còn biết mình muốn gì nữa.

Và khi cô không sống theo những kỳ vọng đó, bố thất vọng, anh đổ lỗi, Dan tổn thương, cô tự gánh tất cả vào người và cho rằng vì mình mà họ mới ra nông nỗi này.

Bố Nora thất vọng, đó không phải lỗi của Nora. Nhưng Nora có trách nhiệm với hạnh phúc của chính mình. Anh trai thất bại, cũng không phải lỗi của Nora. Nhưng Nora có trách nhiệm với cách cô phản ứng với điều đó.

Bạn không nợ ai một cuộc đời phải sống theo và mỗi người cần có trách nhiệm cho cuộc đời của riêng mình. Chúng ta không nên đặt trách nhiệm đó lên người khác.

Bài học 3: Mối quan hệ độc hại

Mình đọc đến phần Nora thử sống cuộc đời lấy Dan và thấy buồn. Không phải vì Dan là người xấu, mà vì Dan chưa một lần hỏi Nora thực sự muốn gì. Quán rượu là mơ của Dan. Vùng quê là mơ của Dan. Và Nora bước vào cuộc đời đó không phải vì cô yêu nó, mà vì cô nghĩ mình nợ anh điều đó.

Đây là dấu hiệu của một mối quan hệ không lành mạnh: một bên cho mình quyền liên tục kỳ vọng và một cho mình quyền phải chịu trách nhiệm cho cảm xúc của người kia.

“Em biết anh hay ghen mà” – “Anh làm em thấy ngốc trước mặt mọi người” .

Mình đã đọc được một tip này nhưng không nhớ ra nổi đã đọc ở đâu

Nếu bạn muốn biết mối quan hệ của mình có độc hại hay không. Hãy thử hình dung một tình huống bạn từ chối, hoặc nói “không” mà không sợ người kia phản ứng.

Nếu bạn rất sợ họ phản ứng, bạn biết câu trả lời rồi đó.

Nguyên tắc trên áp dụng cho mọi mối quan hệ từ gia đình đến các mối quan hệ ngoài xã hội.

Ví dụ như bố mẹ kì vọng con cái có gia đình, có cháu “để mình bồng”. Ông bà hối cháu cưới để tranh thủ được ăn cưới vì mình sắp hết sức khoẻ.

Bạn không dám từ chối đi ăn vì sếp bắt phải kết nối, bạn không dám từ chối một quán ăn mình không thích vì sợ bạn mình sẽ không hài lòng.

Subscribe now

Bài học 4: Muốn biết cuộc đời đó như thế nào, phải sống thử

Bà Elm - quản lý thư viện các cuộc đời của Nora có một câu rất hay:

Và:

Nora ban đầu cứ ngồi phân tích mọi ngã rẽ của đa vũ trụ, nếu mình làm thế này thì sẽ ra sao, nếu mình chọn thế kia thì cuộc đời sẽ thế nào.

Nhưng câu trả lời không nằm trong đầu, không nằm ở việc nghĩ. Nó nằm trong việc làm.

Albert Camus cũng từng nói: “Bạn sẽ không bao giờ sống nếu bạn cứ mãi đi tìm ý nghĩa của cuộc đời.”

Ý nghĩa không phải thứ bạn tìm thấy, nó là thứ bạn tạo ra bằng cách dấn thân vào sống.

Bài học cuối cùng: Cái chết nhắc bạn những gì thực sự quan trọng

Trong một cuộc đời ở Thư viện, Nora đối mặt với con gấu Bắc Cực và khả năng cao sẽ bị nó giết, ăn thịt và lần đầu tiên trong câu chuyện, cô thực sự sợ chết. Và đó là lúc cô nhận ra: “Tôi không muốn chết.”

Khi bạn đối diện với sự hữu hạn của chính mình, nghĩ về việc cuộc đời này ngắn ngủi ra sao, bạn mới bắt đầu biết mình muốn quan tâm đến điều gì thật sự.

Kết: “Tôi còn sống”

Nora cuối cùng trở về cuộc đời gốc. Vẫn thất nghiệp. Vẫn không có con mèo Voltaire yêu quý. Vẫn đầy những thứ chưa hoàn hảo.

Nhưng cô thức dậy và viết vào cuốn nhật ký đúng ba chữ: “TÔI CÒN SỐNG.”

Không phải vì cuộc đời trở nên hoàn hảo. Mà vì cô đã ngừng đo lường cuộc đời mình bằng thước đo của người khác. Cô học đàn piano lại cho chính mình. Cô gõ cửa nhà ông cụ hàng xóm. Cô dạy nhạc cho cậu bé Leo ở tầng dưới.

Và đó là tất cả những điều mình nghĩ về quyển sách Thư viện Nửa đêm.

Viết đến đây bỗng cái loa phát bài này của Hoàng Dũng, hihihi, thật trùng hợp:

“Những bài học thấm thía ta được nếm mùi
Hóa ra thời gian không phải để chiến thắng
Mà để bầu bạn cho đời thêm vui”

Nếu thấy thích các bài mình viết, hãy subcribe để ủng hộ tinh thần mình nhé. Cảm ơn các bạn.

Subscribe now

Sau khi đọc cuốn Glucose Revolution của Jesse Inchauspé, kết hợp với podcast và một số tài liệu liên quan, mình đã thay đổi khá nhiều cách nhìn về điều đó.

Đọc cùng mình nhé, bài này hơi dài nhưng mình tin thông tin bạn có được sẽ rất có ích.

Glucose Là Gì, Và Nó Thực Sự Hoạt Động Như Thế Nào?

Định nghĩa

Glucose, hay còn gọi là đường huyết, là nguồn năng lượng yêu thích của cơ thể. Mọi tế bào, từ não đến cơ bắp, đều đốt cháy glucose để hoạt động. Ta cần glucose để tồn tại.

Vấn đề không phải là glucose có hại hay không. Vấn đề là bao nhiêu, hấp thụ nhanh hay chậm, và cơ thể xử lý ra sao.

Cây cần nước để sống, nhưng quá nhiều nước thì cây cũng chết. Cơ thể cần glucose, nhưng tiêu thụ quá mức thì hậu quả cũng tương tự.

Glucose spike (Đỉnh glucose) là gì?

Đây là tình trạng lượng đường trong máu tăng lên nhanh chóng và đột ngột sau khi bạn ăn thực phẩm chứa nhiều tinh bột hoặc đường. Khi một lượng lớn phân tử glucose tràn vào máu cùng lúc, chúng tạo thành một “đỉnh” nhọn trên biểu đồ theo dõi.

Glucose đến từ đâu?

Đây là phần mình nghĩ nhiều người sẽ bất ngờ: glucose không chỉ đến từ đồ ngọt. Có hai nguồn chính:

Tinh bột: Cơm trắng, bánh mì, khoai tây, yến mạch, tô bún, bát phở. Khi bạn ăn chúng, glucose tràn vào máu gần như tức thì.

Đường (Sucrose): Tất cả đồ ngọt, từ trái cây đến bánh socola, đường mía, mật ong, đường nâu, siro cây phong. Sucrose là phân tử phức hợp gồm một nửa glucose và một nửa fructose.

Fructose tạo vị ngọt nhưng không làm tăng đường huyết ngay lập tức như glucose.

Nhưng, phần tệ nhất là Fructose chuyển hoá gần như hoàn toàn ở 2 phần sau:

• Tại gan → dẫn đến gan nhiễm mỡ (fatty liver), ngay cả ở người không uống rượu

• Quanh các cơ quan nội tạng trong ổ bụng → đây chính là mỡ nội tạng → bụng bia

• Mỡ nội tạng khác mỡ dưới da ở chỗ nó nguy hiểm hơn nhiều vì nằm sát các cơ quan và tiết ra các chất gây viêm nhiễm hệ thống.

Bia chứa rất nhiều fructose từ mạch nha và đường thêm vào, cộng thêm lượng tinh bột lớn từ ngũ cốc, combo hoàn hảo để tạo mỡ nội tạng và gây ra tình trạng bụng bia.

Sự Thật Về “Đường Tự Nhiên” Và Chiêu Trò Marketing

Bạn có biết ?

Phân tử sucrose trong ly nước ép trái cây “lành mạnh” với chà là, xoài, đu đủ, … và phân tử sucrose trong một chiếc bánh ngọt socola là giống hệt nhau về mặt hóa học. Cơ thể hấp thụ chúng theo cùng một cách.

Tương tự, những loại đường được tiếp thị là “tốt cho sức khỏe” như mật ong, siro cây phong, đường nâu, đường phèn hay mật hoa dừa đều chứa cùng những phân tử gây tăng đường huyết như đường trắng tinh luyện.

Tin rằng mật ong, mật hoa dừa hay đường mía hà thủ ô tốt hơn đường cát chỉ là chiêu trò marketing, không phải khoa học dinh dưỡng.

Ví dụ cụ thể: một ly nước cam ép tươi chứa khoảng 25g đường, tương đương lượng đường trong một lon Coca-Cola. Cơ thể bạn không phân biệt được đường đó đến từ quả cam hay cây mía trong nhà máy.

Thậm chí nước cam còn tệ hơn vì đã loại bỏ hoàn toàn chất xơ vốn có trong quả cam nguyên.

Tại Sao Ăn Trưa Nhiều Tinh Bột Lại Gây Thèm Ngọt Lúc 3 Giờ Chiều?

Hiện tượng này Jesse gọi là “vòng xoáy glucose” (glucose roller coaster). Cơ chế diễn ra theo bốn bước:

Tìm Hiểu Về Ti Thể

Để hiểu tại sao đỉnh glucose lại có hại, ta cần hiểu về ti thể (Mitochondria).

Ti thể nhận glucose từ thực phẩm bạn ăn và chuyển hóa thành năng lượng để tim bơm máu, não suy nghĩ, mắt nhìn và cơ bắp co bóp.

Nhưng ti thể có một giới hạn chịu đựng nhất định.

Khi bạn nạp quá nhiều glucose cùng một lúc, ti thể bị quá tải.

Jesse dùng một hình ảnh rất dễ hình dung: ti thể lúc này giống như một người có to-do list dài đến mức choáng váng, không thể làm được gì nữa và chỉ muốn đi ngủ.

Đây chính là lý do tại sao sau bữa ăn nhiều đường hoặc tinh bột, bạn không cảm thấy tràn đầy năng lượng mà lại uể oải, nặng nề và chỉ muốn ngủ.

Ba Cơ Chế Chính Xảy Ra Trong Cơ Thể Khi Có Đỉnh Glucose

1. Glycation: Quá trình lão hóa từ bên trong

Jesse dùng hình ảnh sụn để giải thích: sụn của trẻ sơ sinh có màu trắng tinh, trong khi sụn của người 90-100 tuổi có màu nâu vì đã bị “glycated” qua nhiều thập kỷ.

Biểu hiện bao gồm:

• Nếp nhăn và da mất độ đàn hồi, vì glucose phá hủy collagen, loại protein cấu thành cấu trúc và độ căng mịn của da.

• Ở quan nội tạng bị tổn thương dẫn đến các bệnh tim mạch và suy giảm trí nhớ.

• Alzheimer thậm chí được một số nhà khoa học gọi là “tiểu đường tuýp 3”

• Mỗi khi có đỉnh glucose, quá trình lão hóa diễn ra nhanh hơn.

  Nếu bạn muốn có làn da trẻ đẹp, bạn biết phải làm gì đầu tiên thay vì mua các mỹ phẩm đắt tiền rồi đó.

2. Phản ứng Insulin: Từ người bảo vệ đến vòng xoáy kháng thuốc

Khi đường huyết tăng vọt, tuyến tụy tiết ra insulin để thu gom glucose dư thừa và “cất giấu” theo thứ tự ưu tiên:

Đây là cơ chế chính dẫn đến tích mỡ bụng dù bạn không ăn quá nhiều calo.

Và cũng là lý do người có nhiều cơ bắp hơn thường quản lý đường huyết tốt hơn vì họ có kho chứa lớn hơn.

Nếu đỉnh glucose xảy ra liên tục, tuyến tụy phải làm việc quá tải, các tế bào bắt đầu “lờn” insulin, giống như bạn không còn nghe tiếng chuông báo động sau khi nó kêu quá nhiều lần.

Đây là kháng insulin, tiền thân của tiểu đường tuýp 2.

Insulin cao mãn tính còn kéo theo nhiều hệ quả khác:

• Gây viêm nhiễm hệ thống; liên quan đến trầm cảm và sương mù não; gây cáu kỉnh, thiếu bình tĩnh

• Ở phụ nữ, insulin cao kích thích buồng trứng sản sinh thêm testosterone, dẫn đến hội chứng buồng trứng đa nang với các triệu chứng mụn nặng, rụng tóc, mất kinh nguyệt và khó mang thai.

Subscribe now

Đường Ảnh Hưởng Đến Tâm Trạng Và Giấc Ngủ Như Thế Nào

Đây là phần mình đồng tình nhất với Jesse, vì đây là điều mình đã trải nghiệm trực tiếp chứ không chỉ đọc trên sách.

Jesse dùng app Daylio để theo dõi tâm trạng và thói quen ăn uống mỗi ngày. Sau một thời gian, bà nhận ra rõ ràng: những ngày tiêu thụ đồ ngọt thiếu kiểm soát là những ngày tâm trạng tệ nhất.

Bà trở nên cáu kỉnh, thiếu bình tĩnh, dễ nóng giận với người xung quanh.

Cơ chế như sau: khi đường huyết tăng vọt rồi sụt giảm nhanh, vùng vỏ não trước trán, bộ phận chịu trách nhiệm về ý chí, ra quyết định và điều tiết cảm xúc, bị thiếu năng lượng, cáu gắt, hung hăng.

Đây là lúc bạn dễ rơi vào các hành vi cưỡng chế như lướt mạng xã hội vô định, ăn vặt không kiểm soát.

Đường phá giấc ngủ như thế nào

Ảnh hưởng của đỉnh glucose đến giấc ngủ diễn ra theo cả hai chiều.

Nếu bữa tối của bạn gây ra một đỉnh glucose lớn, cơ thể sẽ có ít giấc ngủ sâu và phục hồi hơn trong đêm đó. Bạn có thể bị thức giấc đột ngột với tim đập thình thịch hoặc đổ mồ hôi đêm.

Sáng hôm sau, bạn thức dậy với cảm giác đói cồn cào, cần ăn sáng và cà phê ngay, dù vừa ngủ qua cả đêm, vì đường huyết đã tụt xuống thấp trong lúc ngủ.

Tại Sao Đếm Calo Không Đủ Để Giải Thích

Một trong những luận điểm mình thấy thuyết phục nhất trong Glucose Revolution là phê phán về văn hóa đếm calo.

Calo thực chất chỉ đo xem thực phẩm làm nước nóng lên bao nhiêu độ khi đốt cháy, nhưng cơ thể người không phải là một chiếc lò đốt vô tri.

200 calo từ bánh rán và 200 calo từ quả bơ được cơ thể xử lý hoàn toàn khác nhau.

Bánh rán gây ra một đỉnh glucose lớn, làm quá tải ti thể và kích hoạt insulin đẩy mỡ vào tế bào mỡ.

Quả bơ với chất béo lành mạnh và chất xơ giúp đường huyết ổn định và tạo cảm giác no lâu.

Cùng 200 calo, nhưng phản ứng trong cơ thể khác nhau hoàn toàn.

Đây cũng là lý do nhiều người đếm calo rất cẩn thận nhưng vẫn không giảm được mỡ bụng.

10 Mẹo Kiểm Soát Glucose Theo Jesse Inchauspé

Điều mình đánh giá cao nhất ở Jesse là bà không khuyên cắt bỏ hoàn toàn đồ ngọt hay tinh bột. Thay vào đó, bà đề xuất cách ăn thông minh hơn để giảm đỉnh glucose mà vẫn được tận hưởng cuộc sống.

Mẹo 1

Ăn thực phẩm đúng thứ tự. Đây là mẹo Jesse cho là có tác động lớn nhất. Thứ tự khuyên dùng: rau và salad trước, sau đó đến protein và chất béo, cuối cùng mới là tinh bột và đường.

Lý do là chất xơ trong rau tạo ra một lớp màng lưới bảo vệ trong ruột, làm chậm quá trình hấp thụ glucose vào máu.

Thứ tự này được cho là có thể giảm đỉnh glucose đến 75% so với ăn tinh bột trước.

Mẹo 2

Bữa sáng mặn thay vì ngọt (Savory breakfast). Bữa sáng ngọt điển hình như bánh mì, ngũ cốc đóng hộp, sữa chua có đường hay sinh tố trái cây sẽ tạo ra một đỉnh glucose ngay từ đầu ngày và kéo theo cơn thèm ăn suốt cả ngày.

Bữa sáng lý tưởng theo Jesse nên có protein như trứng, cá, sữa chua Hy Lạp nguyên chất không đường, đậu phụ; chất béo lành mạnh như bơ, dầu olive; và không có đồ ngọt.

Mẹo 3

Sử dụng giấm trước bữa ăn. Pha một muỗng canh giấm vào một ly nước lớn và uống 10-15 phút trước bữa ăn nhiều tinh bột hoặc đường. Axit axetic trong giấm tạm thời vô hiệu hóa các enzyme amylase chịu trách nhiệm phân cắt tinh bột thành glucose, làm chậm quá trình chuyển hóa.

Tuyệt đối không uống giấm nguyên chất, phải pha loãng.

Mẹo 4

Vận động sau bữa ăn. Đi bộ nhẹ, dọn dẹp nhà, đạp xe, hay tập calf raise tại chỗ trong khoảng 10-90 phút sau bữa ăn giúp cơ bắp tiêu thụ bớt lượng glucose vừa nạp vào máu.

Đây là lý do người hay đi bộ sau bữa tối thường ngủ ngon hơn và đường huyết ổn định hơn vào sáng hôm sau.

Mẹo 5

Không bao giờ ăn đồ ngọt khi bụng đói:

Đây cũng là quy tắc quan trọng nhất mà tác giả nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần, từ sách đến podcast.

Ăn kẹo, bánh, trái cây ngọt khi bụng hoàn toàn trống rỗng là cách nhanh nhất để tạo ra đỉnh glucose lớn, vì không có gì trong ruột để làm chậm hấp thụ. Luôn để đồ ngọt là món tráng miệng sau bữa chính.

Mẹo 6

“Mặc quần áo” cho tinh bột (Clothes on carbs). Không ăn tinh bột hay đường một mình. Luôn kết hợp chúng với ít nhất một trong ba thứ: chất xơ, protein, hoặc chất béo.

Nguyên tắc là luôn có thứ gì đó để làm chậm glucose hấp thụ vào máu.

Mẹo 7

Ăn trái cây nguyên quả, không ép thành nước. Trái cây nguyên quả có chất xơ bảo vệ, làm chậm quá trình hấp thụ đường. Khi ép thành nước, toàn bộ chất xơ bị loại bỏ hoặc bị phá vỡ, và bạn chỉ còn lại nước đường đặc.

Phản Biện

Mình xem và đọc Jesse vì cách bà trình bày rõ ràng và dễ hiểu với người không có nền tảng y khoa. Nhưng trong quá trình đó, có một số chỗ mình cảm thấy bà đẩy vấn đề hơi quá, tạo ra nỗi sợ hãi không cần thiết về glucose.

Và việc bà bán thực phẩm chức năng Anti-Spike trong khi vừa cảnh báo về tác hại của đỉnh glucose khiến mình muốn tìm thêm góc nhìn khác để kiểm tra.

Mình tìm thấy video phản biện của bác sĩ MD PhD Gil Carvalho mà mình đã theo dõi từ trước và thấy tin tưởng. Dưới đây là những điểm chính Gil phản biện:

Vậy Thì Tin Ai?

Mình không có câu trả lời gọn ghẽ cho câu hỏi này.

Điều mình rút ra sau toàn bộ quá trình đọc, xem và tìm hiểu là:

Một người nói điều gì đó sai không có nghĩa là mọi thông tin họ cung cấp đều vô dụng.

Jesse có cách trình bày xuất sắc về một chủ đề y khoa phức tạp, và nhiều mẹo của bà có cơ sở khoa học thực sự. Ăn rau trước, bữa sáng protein, đi bộ sau bữa ăn, không ăn đồ ngọt khi đói là những điều có bằng chứng khoa học hỗ trợ.

Nhưng bà cũng có xung đột lợi ích rõ ràng khi vừa cảnh báo về đỉnh glucose vừa bán sản phẩm chức năng.

Trong bối cảnh thông tin tràn lan hiện nay, kỹ năng chọn lọc thông tin và tư duy phản biện là vô cùng quan trọng. Hãy đặt câu hỏi với bất kỳ thông tin nào bạn đọc được, kể cả bài này.

Bài này được viết lúc ở thôn quê rảnh rỗi, ghi chép lại hành trình tìm hiểu của một người không có chuyên môn y tế. Đây không phải lời khuyên sức khỏe.

Tham khảo:

Sách

• Inchauspé, Jessie. Glucose Revolution: The Life-Changing Power of Balancing Your Blood Sugar

Podcast

• The Diary Of A CEO: "Glucose Goddess: The 10 Glucose Hacks!"

• Jay Shetty Podcast: "The SUGAR Expert: Everything You Need To Know About Glucose Spikes (& 5 HACKS TO PREVENT THEM)"

• The Diary Of A CEO: "They're Lying About 'Healthy' Foods & Sugar! Shocking New Research That's Harming You"

• Nutrition Made Simple! (Bác sĩ Gil Carvalho, MD PhD): "The Glucose Goddess gets Fact-checked by MD PhD Doctor"

  • Nghiên cứu về Yến mạch vs. Trứng (PMC): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5331520/.

  • Nghiên cứu về Yến mạch vs. Trứng (Taylor & Francis): https://doi.org/10.1080/07315724.2017.1365026.

  • ScienceDaily (Yến mạch giảm cholesterol): https://www.sciencedaily.com/releases/2026/02/260225081217.htm.

  • MDPI (Chuyên đề về Chuyển hóa sau ăn): https://www.mdpi.com/journal/nutrients/special_issues/Postprandial_Metabolism.

  • MDPI (Nghiên cứu về β-Glucans và Tiểu đường): https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jafc.5c12704.

Là một đứa Sài Gòn, sống ở đây gần ba phần tư cuộc đời. Tháng 3 vừa rồi mình có một quyết định quan trọng: bỏ hết mọi thứ và về Quảng Trị, quê ngoại của mình, để sinh sống. Một vùng đất được thiên nhiên ưu đãi theo kiểu riêng của nó: nắng thì nắng đến chết, lạnh thì lạnh đến nứt da nứt thịt, vào những ngày cuối năm đặc sản mưa lũ kéo dài tháng này qua tháng nọ.

Nhưng trời cũng thương, cho quê mình những địa điểm nổi tiếng như hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất thế giới, và hơn hàng trăm hang động khác.

Thị trấn Phong Nha được bao quanh bởi dòng sông Con xanh ngọc để đắm mình vào những mùa hè rực lửa.

Mình quá ngán cảnh Sài Gòn với những buổi chiều kẹt xe, ô nhiễm, ồn ào. Ngay cả ở công viên cũng đầy tiếng còi xe và phương tiện xung quanh. Những buổi chiều đi làm về, dù giờ cao điểm hay không phải giờ cao điểm, một cái đèn đỏ luôn phải chờ ít nhất hai lần, kèm theo cảnh chen chúc và lấn làn xe. Sống ở đó, mình không thể thấy hoàng hôn.

Mua xe đạp để đạp dạo quanh đường Hoàng Sa, Trường Sa, nhưng được một thời gian rồi cũng vứt xó, vì đường lúc nào cũng đầy xe máy, bụi vô cùng, mình lại sợ tai nạn.

Mình thích núi rừng và biển, nhưng tình cảm cho núi rừng lớn hơn một chút. Ở Sài Gòn mình thấy bản thân quá nhỏ bé, dễ nổi giận, khó chịu, quát nạt chỉ vì những thứ nhỏ nhặt như kẹt xe, đông đúc, ồn ào. Cái sự quá sức nhộn nhịp của thành phố khiến mình thiếu đi sự vị tha cho những thứ bình thường xung quanh, nó làm mình bị đứt gãy với thiên nhiên và với chính mình.

Về đây những ngày đầu, phải nói là cô đơn và buồn khủng khiếp. Buổi tối 7 giờ là nhà nhà đóng cửa, không thể kiếm được một quán cà phê ngon để uống. Chiều đi làm về mà đói và lười thì chỉ có một lựa chọn duy nhất: vào bếp nấu ăn, vì không ai bán đồ ăn tối cả, không một ai, một thị trấn nhỏ.

Đồ ăn ở chợ cũng mắc hơn một chút so với Sài Gòn vì là vùng xa, và đặc biệt là họ bán theo mùa, không phải rau củ quả loại nào cũng có như ở thành phố lớn. Mình đặc biệt thích cái này. Trong chợ bây giờ sẽ thấy áp đảo là bí, bắp, dưa hấu, cá. Muốn ăn loại khác thì phải chờ đúng mùa.

Về đến thị trấn Phong Nha đúng mùa lúa đang chín. Cánh đồng trên con đường làng bao giờ cũng ngập tràn màu vàng và mùi thơm xổng cả mũi. Ngồi làm ở văn phòng nhìn ra cánh đồng mà không khỏi sung sướng, mãn nguyện và hạnh phúc.

Dù đang là mùa cao điểm du lịch, mình nhận ra một điều: toxic productivity không hề tồn tại ở đây. 8 giờ đến văn phòng, mọi người vẫn rất thong thả ăn sáng, trò chuyện với nhau. Buổi trưa thì nghỉ tận 3 đến 4 tiếng, vâng, 3 đến 4 tiếng, bạn không hề đọc nhầm, mọi người về nhà ăn cơm và ngủ nghỉ với chồng con. Mình hỏi tại sao không ở văn phòng làm việc cho tiện thì họ trả lời: họ muốn về ăn cơm với chồng con, chồng nấu cơm chờ sẵn ở nhà. Đơn giản vậy thôi.

Sáng đến, sếp mời ra nói chuyện rồi mời một ly cà phê, một cái bánh crepe, ngồi hỏi chuyện hết buổi sáng trong một cái lều tranh giữa cánh đồng. Chiều, mọi người kéo nhau ra cái chòi lá ăn bánh tráng và uống trà sữa, dù vẫn trong giờ làm. Họ thong thả trong mọi thứ, ngay cả khi giải quyết công việc cũng vậy. Ở Sài Gòn mình mà làm điều này chắc bị lên đường sớm, vì công việc lúc nào cũng ngập đầu, chẳng có thời gian đâu mà chill.

Con người ở nơi đây dạy mình cần phải tận hưởng sự nhàn rỗi, thong thả mà không cảm thấy có lỗi.

Thứ khiến mình bất ngờ hơn cả là sự ấm áp và tình cảm của con người nơi đây. Mình có thể dễ dàng qua mượn đồ, xin đồ mọi người xung quanh. Buổi sáng các O, các Mệ, các Dì luộc bắp và khoai ăn sáng, ai có gì mang nấy, họ đựng vào cái rổ đan và mang qua nhà mình ngồi ăn vì nhà có một khoảng sân có mái hiên khá mát. Mọi người ở đây vẫn gắn bó với những món như bánh canh bột xắt cá thịt tự nấu mà họ hay gọi là cháo canh, khoai luộc, bắp luộc vào buổi sáng.

Uống chè xanh nóng dù trời nắng hay trời rét, chè thì tự trồng ngoài vườn, mỗi nhà đều có ít nhất vài cây.

Ở kế nhà tôi là nhà mợ Liệu, mợ là vợ của cậu tôi, cậu mất mấy năm trước vì sốt rét. Mỗi lần qua nhà mợ, chẳng dám nán lại lâu vì mợ sẽ hỏi chuyện, kể những câu chuyện ngày xưa xa lắc xa lơ, rồi mời ăn đậu phộng luộc còn nguyên vỏ nâu bên ngoài. Mỗi lần ăn, bóc từng cái vỏ kêu bộp bộp, khoái vô cùng. Rồi mợ rót chè xanh tươi cho uống dù nắng nóng đến bỏng da.

Cuối tuần qua, trời mát mẻ lạ thường, tôi ghé nhà mợ Liệu mượn cái cuốc và xin mấy cây giống lá lốt, tía tô, ngò gai và rau ôm về trồng, đặng khi nào thèm canh chua thì ra hái mà ăn. Tranh thủ nhổ để về đi làm thì mợ cứ ngoắc lại hỏi chuyện: “Ngồi đây uống chè với mợ xíu nào. Mi ra đây mợ hỏi cái ni. Răng, mi cứ đi mô mà gấp rứa?”

Cậu Quyết, cậu Út trong nhà, kể lại rằng ngày xưa ở vùng quê này, đất đai ai đến trước là đất của người đó. Sau này con cái đến tuổi gả vợ gả chồng, bọ mạ thường chia đất xung quanh cho con cái ở. Nên gia đình họ hàng ruột thịt thường ở rất gần và sát bên nhau, chỉ cách vài bước chân hoặc một mảnh vườn.

Cậu út của tôi ở nhà kế bên. Mỗi sáng đều ăn sáng uống chè với vợ rất thong thả. Đôi khi mợ ra chợ mua bắp mua khoai về luộc, hoặc mua một ít bánh ướt, hoặc nấu cháo canh về hai vợ chồng cùng ăn với nhau. Trưa cậu về ăn cơm, “ngả lưng” đến 2 giờ cho mát rồi mới đi làm, vì phải đi chặt cây keo trong rừng kiếm sống cho gia đình, đi giữa trưa gắt thì ngất mất.

Mình rất thích trồng cây, ở đây vài tuần đã lụi cụi trồng được bao nhiêu loại rau thơm. Ở kế nhà cậu, mình chả bao giờ phải tưới cây vì tối nào cậu cũng lụi cụi làm việc ấy. Tôi ỷ có cậu tưới nên chả đụng đến nữa hahaha.

Bởi vì sự ấm áp và tình cảm nồng hậu của con người nơi đây nên cũng sinh ra một điểm yếu, theo mình, là họ sẽ “quá” quan tâm đến cuộc sống cá nhân của mình, có những kỳ vọng nhất định, khiến mình cũng sẽ để ý xem những người xung quanh nghĩ gì về mình. Nhưng với mình, sự nhiệt tình và tình cảm ấm áp của họ vẫn lấn át điểm yếu này.

Đi trên các con đường làng, sẽ không khó gặp các O các Mệ ngoắc xe đi nhờ. Chỉ trong hai tuần đầu mình đã gặp không dưới 4 lần, thấy lạ lạ dễ thương. Các O đứng bên đường, trên đầu luôn thủ sẵn cái nón.

Đi chậm lại thì O cất lên giọng miền Trung đặc trưng: “Cho O đi nhờ với.”

Đi taxi thì mọi người sẽ đi ghép với nhau, gọi theo tiếng địa phương là xe ghép. Họ có hẳn một group gần 100 nghìn người chỉ để tìm xe ghép, chứ ít ai một mình một xe. Bốn con người lạ hoắc trên một cái xe ghép nói chuyện rôm rả là chuyện bình thường, vì tiền xe chia ra rẻ hơn rất nhiều so với đi một mình, mà cũng đậm đà tình cảm hơn.

Thị trấn Phong Nha này, theo mình, có một điểm cộng rất lớn là du lịch khám phá hang động khá phát triển, tạo ra rất nhiều công việc và thu nhập cho người dân. Nếu không có điều này chắc mình cũng sẽ không về đây.

Con người ở đây có một nhịp sinh hoạt phải gọi là đẳng cấp nhàn rỗi.

Buổi chiều giữa tháng 4, vùng đất khô hanh vì gió Lào thổi sang. Họ nói với mình còn sẽ nóng và khô hanh hơn nữa. Mình chưa hình dung được điều đó có nghĩa gì.

Nhưng bây giờ thì mình đang ngồi nhìn ra cánh đồng lúa chín vàng, uống chè xanh nóng, và tập cách không cảm thấy có lỗi khi không làm gì cả.

Hy vọng thời gian sắp tới ở đây mình sẽ viết được nhiều hơn.

Từ khoảng tháng 12 đến giờ, mình bắt đầu tìm việc và thú thật, nó không dễ chút nào. Thị trường có rất nhiều thay đổi, có vài lời mời phỏng vấn, bên cạnh đó là rất nhiều lời từ chối cũng như sự im lặng sau hàng chục email được gửi đi.

Mình lang thang khắp các trang mạng tìm việc, săn các tip mà mọi người chia sẻ, và trong quá trình đó mình để ý ra một thứ.

Có những caption kiểu như: “Mình vừa random apply thử cho vui, không ngờ lại được nhận.” Hoặc: “Thật ra mình cũng không làm gì nhiều lắm, chỉ là consistent thôi.”

Mình không ghét những người đăng những thứ đó. Mình chỉ để ý rằng sau khi đọc xong, một cảm giác mơ hồ, không hẳn là ghen tị, không hẳn là tự ti. Mà là có gì đó không đúng với những bài đăng này.

Cuối tuần qua, bạn mình gửi cho mình một video phỏng vấn Ocean Vuong. Trong clip ngắn đó, ông chia sẻ về một thứ gọi là cringe culture.

Điều ông nhận ra, theo cách mà ông gọi là “unsettling”, là sinh viên của ông ngày càng tự ý thức hơn về việc thể hiện sự cố gắng. Họ muốn trở thành nhà thơ, muốn viết hay, nhưng lại nói: “It’s a bit cringe, right?”

Có nghĩa là họ sợ bị nhìn thấy đang thật sự thử. Và vì vậy họ chọn thể hiện sự thờ ơ.

Thờ ơ thì trông thông minh, thông minh bởi vì không cần cố gắng mà vẫn có thành tựu, mà như vậy thì rất đáng nể.

Câu ông nói là: “Cringe is just the body telling the truth before the brain can edit it.”

Ý ông là:

Những khoảnh khắc vụng về, lố lăng, cảm xúc chưa kịp chỉnh sửa cho “đẹp”, đó thực ra là khoảnh khắc chân thật nhất của một người.

Trước khi bộ não kịp bật filter lên, trước khi lý trí kịp hỏi: khoan, đăng cái này lên trông có ngốc không, người ta có cười không.

Cringe culture là cái xu hướng chế giễu những người bộc lộ cảm xúc thật, thất bại thật, nỗ lực thật trên mạng. Người thú nhận rằng họ đã thử và thất bại trước khi làm được.

Những người đó, trong mắt cringe culture, là quê mùa, là sến.

Và chúng ta học cách ẩn mình. Không phải ẩn thất bại, mà ẩn nỗ lực. Vì nỗ lực, trong một nền văn hóa đề cao sự effortless, tự nó đã là một loại thú nhận yếu đuối.

Thất bại một mình trong phòng thì chịu được, bạn khóc, bạn ngủ, sáng hôm sau dậy tiếp tục. Nhưng thất bại công khai, để người khác nhìn thấy mình đang chật vật, đang loay hoay, đang cố, đó mới là nỗi kinh hoàng thật sự.

Nỗi kinh hoàng đủ để khiến người ta chọn không làm gì còn hơn là làm và để người khác thấy.

Mình nghĩ mạng xã hội đã đưa cái nghệ thuật này thành thứ mà bất kỳ ai có điện thoại cũng có thể thực hành. Tất cả những gì bạn thấy trên mạng là highlight của người khác: những hạnh phúc, những cột mốc ấn tượng, những kết quả đẹp.

Nỗ lực đằng sau thì không ai thấy, và cách họ trình bày chắc chắn họ sẽ không bao giờ đăng cho bạn xem.

Nếu bạn nói “mình làm chơi thôi, không ngờ lại được” thì thất bại cũng chẳng sao, mà thành công thì lại càng ấn tượng hơn.

Đó là một cơ chế phòng thủ rất thông minh. Và phần lớn người ta không nhận ra mình đang dùng nó.

Malcolm Gladwell trong Những Kẻ Xuất Chúng có một luận điểm mà mình thật sự ấn tượng khi đọc sách của ông:

Bill Gates không chỉ thông minh và chăm chỉ, ông còn được tiếp cận máy tính từ năm 13 tuổi vào đúng thời điểm mà gần như không đứa trẻ nào khác trên thế giới có được cơ hội đó.

The Beatles không chỉ tài năng, họ đã chơi live ở Hamburg hàng trăm đêm liên tiếp trước khi nổi tiếng, một loại luyện tập cưỡng bức mà hầu hết ban nhạc khác không bao giờ có được.

Những vận động viên hockey giỏi nhất Canada. Phần lớn sinh ra vào tháng 1, 2, 3 vì năm học bắt đầu từ tháng 1 nên trẻ sinh đầu năm lớn hơn bạn cùng lớp vài tháng, được chọn vào đội tuyển sớm hơn, được luyện tập nhiều hơn, và cứ thế ưu thế tích lũy dần theo năm tháng.

Không ai cố ý tạo ra điều đó. Nó chỉ xảy ra.

Gladwell không nói rằng nỗ lực không quan trọng. Ông nói rằng nỗ lực không đủ để giải thích, rằng hoàn cảnh, thời điểm, may mắn, và những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của cá nhân đóng vai trò lớn hơn chúng ta muốn thừa nhận.

Hệ quả của việc thiếu thừa nhận đó ảnh hưởng đến “người xem” như chúng ta. Chúng ta nhìn vào mạng xã hội và thấy toàn người thành công, trông effortless, không thấy ngữ cảnh, không thấy may mắn, không thấy hành trình, và rồi tự hỏi tại sao mình cố gắng nhiều mà vẫn chưa đến đâu.

Rồi kết luận: chắc là do mình. Chắc là mình không đủ giỏi, không đủ chăm, không đủ đúng loại.

Đây là thứ mà Malcolm gọi là survivorship bias, thiên kiến người sống sót. Chúng ta chỉ nhìn thấy những người thành công và nghe câu chuyện của họ, còn vô số người đã cố gắng như vậy mà không đến được, vì hoàn cảnh, vì thời điểm, vì những thứ không ai nói thẳng ra.

Mạng xã hội không phát minh ra survivorship bias, nhưng nó khuếch đại nó lên theo cấp số nhân, vì thuật toán chỉ đẩy lên những câu chuyện thành công.

Thất bại không có engagement. Hành trình lộn xộn không viral. Chỉ có kết quả đẹp mới được nhìn thấy.

Khánh Sơn, một buổi chiều tháng 3, 2026

“Lạy Chúa, xin ban cho con sự bình an để chấp nhận những điều con không thể thay đổi, sự dũng cảm để thay đổi những điều con có thể, và sự khôn ngoan để biết sự khác biệt.”

Lúc đọc xong cuốn Let Them Theory của Mel Robbins, nhớ lại câu trên, mình mới biết nó được sáng tác vào đầu thập niên 1930s bởi nhà thần học Reinhold Niebuhr. Gần một thế kỷ trước.

Ban đầu, nói thật là mình hơi xem nhẹ quyển này vì chỉ có lý thuyết “Mặc Kệ” — quá đơn giản, tại sao phải viết tận một quyển sách về nó?

Nhưng đó chính xác là lúc mình nhận ra Illusion of Explanatory Depth đang hoạt động trong đầu mình. Quen thuộc không phải là hiểu. Và 300 trang sách sau, mình mới nhận ra mình chỉ biết cái nhãn dán bên ngoài, chứ không biết gì bên trong cả.

Cái Sự Thật Cũ 2.500 Năm

Trước khi nói về Mel Robbins, mình muốn kể bạn nghe về một người đàn ông tên Epictetus.

Ông sinh ra là nô lệ ở Hy Lạp. Chủ nhân của ông cố tình bẻ gãy chân ông để thử thách tinh thần, theo một số tài liệu kể lại.

Ông không có quyền lực, không có tài sản, không có tự do thân xác.

Nhưng ông viết ra một trong những câu nói nổi tiếng nhất lịch sử triết học:

Epictetus gọi đây là Dichotomy of Control — Sự phân đôi kiểm soát. Và ngày nay ông được biết đến là một trong những triết gia Khắc kỷ (Stoic) vĩ đại nhất lịch sử.

Khoảng 150 năm sau, một học trò của trường phái này, không phải nô lệ mà là hoàng đế La Mã tên Marcus Aurelius, đã ghi vào nhật ký của mình giữa chiến trận:

Bây giờ hãy nhìn lại câu của Mel Robbins: “Let Them.”

Cùng một câu. Khác ngôn ngữ, khác thời đại.

Tại Sao Cùng Một Sự Thật Lại Được Viết Lại Mãi?

Theo mình, vì bộ não con người không thay đổi, nhưng môi trường thì có.

Đó là lý do mỗi thế hệ lại cần một người viết lại sự thật cũ theo ngôn ngữ của thời đại họ:

Về Tác Giả

Mel Robbins không phải người xa lạ gì với khủng hoảng. Ở tuổi 41, bà từng nợ gần 800 triệu đồng, chồng phá sản, bản thân thất nghiệp, và mỗi sáng phải đếm ngược 5-4-3-2-1 để buộc mình ra khỏi giường.

Bà đã vực dậy, viết cuốn The 5 Second Rule nổi tiếng và trở thành diễn giả được cả thế giới biết đến. Nhưng dù thành công đến mức nào, bà vẫn thấy mình kiệt sức theo một cách khác, đó là liên tục cố kiểm soát những thứ không thuộc về mình.

Một buổi tối, con trai bà chuẩn bị đi dạ hội. Bà đã lo chu đáo từ A đến Z: hoa cài tay, đặt bàn nhà hàng tươm tất, lên kế hoạch kỹ lưỡng.

Nhưng thằng đó không muốn đeo hoa. Và cả nhóm 20 người bạn của thằng đó, thay vì đi nhà hàng sang trọng, lại định kéo nhau ra ăn taco tại một quán bé xíu, không đặt bàn, giữa trời mưa tầm tã bùn lầy.

Mel phát điên. Cho đến khi con gái bà nhẹ nhàng giữ tay bà lại:

“Mẹ ơi, nếu anh và các bạn muốn ăn taco, hãy kệ họ đi. Let Them.”

Mel dừng lại. Đưa cho con 40 đô. Và lần đầu tiên trong rất lâu, bà cảm thấy nhẹ nhõm thật sự. Không phải vì mọi thứ diễn ra như kế hoạch, mà vì bà đã ngừng gánh cái kế hoạch đó trên vai mình.

Hai từ đó đã thay đổi cách bà nhìn tất cả mọi thứ.

“Mặc Kệ Họ” — Let Them và Let Me

Mình cần nói thẳng điều này trước, vì đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất.

“Kệ họ” không phải là thờ ơ. Không phải là để người ta đối xử tệ với mình mà ngồi im. Không phải là trở thành cái thảm để người khác chùi chân.

Thuyết “Mặc Kệ Họ” gồm hai vế không thể thiếu nhau:

“Let Them” — Buông bỏ việc kiểm soát những thứ thuộc về người khác: suy nghĩ của họ, cảm xúc của họ, lựa chọn của họ, phản ứng của họ.

“Let Me” — Sau đó quay vào bên trong và hỏi: Vậy mình sẽ làm gì? Mình có trách nhiệm gì ở đây?

Cá nhân mình thấy Let Me là phần quan trọng nhất, vì sau khi mặc kệ mà không hành động gì thì mọi thứ là vô nghĩa.

Mel dùng hình ảnh một chiếc bập bênh để giải thích. Khi bạn để hành động của người khác kéo cảm xúc mình xuống, tức giận, lo lắng, ghen tị, tủi thân, bạn đang trao cho họ quyền lực thực sự đối với cuộc sống của mình.

Nói “Let Them” sẽ đẩy bạn lên. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bạn sẽ rơi vào kiểu thượng đẳng lạnh lùng, xa cách.

“Let Me” là bước đưa bạn về trạng thái thực sự bình an, không phải vì bạn không quan tâm, mà vì bạn đang quan tâm đúng thứ.

Tại Sao Não Bạn Cứ Làm Vậy

Trong quyển sách, Mel phỏng vấn tiến sĩ Aditi Nerurkar để giải thích cơ chế này. Mình thấy đây là một trong những phần thú vị nhất, vì nó giải thích bằng khoa học điều mà các triết gia cổ đại chỉ mô tả bằng quan sát.

Trong não bạn có hai “nhân vật chính”:

Hạch hạnh nhân (Amygdala) là trung tâm phản ứng sinh tồn. Nó tiến hóa từ hàng triệu năm trước để bảo vệ bạn khỏi nguy hiểm như hổ, rắn. Khi gặp stress, dù là hổ hay một câu tin nhắn khó chịu của sếp, nó chiếm quyền điều khiển tức thì.

Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex) là nơi tư duy lý trí, ra quyết định sáng suốt, lên kế hoạch. Khi hạch hạnh nhân nắm quyền, vỏ não này bị “tắt” theo đúng nghĩa sinh lý học.

Đó là lý do tại sao bạn nhắn những tin nhắn hối hận lúc giận.

Tại sao bạn nổi nóng với người thân vì chuyện vặt sau một ngày mệt. Tại sao bạn đưa ra những quyết định bốc đồng rồi sau đó tự hỏi: “Mình đang nghĩ gì vậy?”

Câu nói “Let Them” hoạt động như một công tắc thần kinh. Nó báo cho não: đây không phải mối đe dọa, không cần phản ứng sinh tồn.

Tiếp theo, một hơi thở sâu kích thích dây thần kinh phế vị (vagus nerve), sợi thần kinh dài nhất trong cơ thể, kết nối não với tim, phổi và ruột, giúp toàn bộ hệ thống thần kinh hạ nhiệt.

Vỏ não trước trán quay lại vị trí lái.

Nghe có vẻ nhỏ. Nhưng làm đủ nhiều lần, nó thay đổi cách não bạn phản ứng với thế giới theo đúng nghĩa sinh học của từ “thay đổi”.

Subscribe now

Cảm Xúc Chỉ Kéo Dài 90 Giây — Nếu Bạn Không “Tiếp Dầu”

Theo mình, cái hay ở quyển sách này là tác giả tham khảo các chuyên gia để hiểu cơ chế “Mặc Kệ Họ” thật sự hoạt động như thế nào.

Mel trích dẫn nghiên cứu của tiến sĩ Jill Bolte Taylor, nhà thần kinh học người Mỹ đã tự trải qua và nghiên cứu một cơn đột quỵ của chính mình (câu chuyện của bà có một bài TED Talk nổi tiếng với 8,6 triệu lượt xem). Mình đính kem link cho các bạn tham khảo.

Bà phát hiện ra: mọi cảm xúc chỉ là một chuỗi phản ứng hóa học trong não, và nó chỉ kéo dài đúng 90 giây nếu bạn không phản ứng thêm.

Cơn giận. Nỗi tủi thân. Sự lo âu. Sự ghen tị. Tất cả đều sẽ dâng lên rồi hạ xuống trong 90 giây, nếu bạn để nó qua đi.

Nhưng khi bạn bắt đầu nghĩ về nó, phân tích nó, kể lại cho người khác nghe, soạn tin nhắn, tưởng tượng các kịch bản, ôn lại những gì người kia đã làm sai, bạn đang tái kích hoạt phản ứng hóa học đó.

Đó là lý do tại sao bạn có thể tức giận với ai đó suốt ba ngày vì một câu nói chỉ mất 3 giây.

Đức Phật gọi đây là mũi tên thứ hai.

Mũi tên thứ nhất là nỗi đau thật, ai đó nói điều làm bạn đau lòng, bị mất việc, bị chia tay, thất bại trong tình cảm. Những nỗi đau đó là thật và không ai tránh được.

Mũi tên thứ hai là mũi tên bạn tự bắn vào mình: ngồi phân tích, oán giận, kể lại trong đầu 100 lần. Phật không nói “đừng đau”. Ông nói: đừng bắn mũi tên thứ hai.

Trong quyển sách, tác giả phân tích rất nhiều khía cạnh khi áp dụng “Mặc Kệ Họ” vào cuộc sống.

Mình sẽ không đề cập tất cả vì như thế bài sẽ rất dài. Ba phần dưới đây là những phần mình thấy quan trọng và thú vị nhất. Bạn đọc cùng mình nhé.

Về Tình Bạn

Mình thật sự ấn tượng với Mel vì bà kể những câu chuyện rất cá nhân, rất xấu hổ, và đem viết hẳn vào sách.

Một trong những câu chuyện đó là bà tình cờ thấy trên mạng xã hội, hình ảnh một nhóm bạn cũ đang đi chơi cuối tuần vui vẻ mà không mời bà.

Phản ứng đầu tiên: bà trở thành “thám tử”, lướt qua từng bức ảnh, phân tích xem ai có mặt, tự hỏi có phải mình làm gì sai không, cảm thấy bị từ chối và ghen tị, rồi soạn tin nhắn để “dò la” tình hình. Nói chúng làm rất nhiều thứ khùng điên.

Nghe quen không? Mình nghĩ ai cũng từng ở đó ít nhất một lần.

Mel nói “Let Them”, để họ đi chơi mà không có mình. Cảm giác khó chịu vẫn còn đó, nhưng bà ngừng cho nó lan rộng thêm.

Rồi bà hỏi “Let Me”: Mình đã thực sự đầu tư vào các tình bạn này chưa? Hay mình chỉ mong được mời mà không chủ động?

Câu trả lời của bà là chưa. Và đó là thứ bà có thể thay đổi.

Mel gọi điều này là “Go First”, hãy là người chủ động trước. Nhắn tin trước. Hẹn gặp trước. Khen ngợi trước. Không phải vì bạn “thua” hay yếu thế hơn.

Vào những năm đi học hay đại học, việc có bạn rất dễ dàng vì có rất nhiều điều kiện thuận lợi: cùng lớp, cùng giờ giấc, cùng môi trường, không cần nỗ lực gì nhiều.

Bà gọi hiện tượng này là “The Great Scattering”, Cuộc đại phân tán. Khi lớn lên, mỗi người đi một hướng, có lộ trình riêng, múi giờ riêng, ưu tiên riêng và bản sắc cũng khác biệt.

Tình bạn phai nhạt không phải vì ai ghét ai, mà vì khoảng cách, thời điểm và năng lượng của nhau dần lệch khớp.

Trong sách, Mel cũng phân tích vì sao đám bạn đó lại không rủ bà, một phần đến từ khoảng cách địa lý, kiểu như nhà hai đứa ở chung quận và nhà đứa kia ở quận khác, một phần bà quá bận với công việc của mình và không thực sự kết nối, hỏi thăm họ, và bà cũng đã từ chối kha khá các cuộc hẹn trước khi họ mời bà.

Muốn có kết nối thật sự ở độ tuổi này, bạn phải chủ động tạo ra nó. Không có ai làm thay bạn.

Khi Bạn Muốn Thay Đổi Ai Đó Mà Họ Không Chịu Thay Đổi

Đây là chỗ mà hầu hết mọi người, bao gồm cả mình, đã làm sai trong rất nhiều năm.

Chúng ta nghĩ: nếu mình nói đủ nhiều lần, đủ mạnh, đủ có lý thì người kia sẽ thay đổi. Nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại: áp lực càng lớn, kháng cự càng mạnh. Ai cũng muốn cảm giác tự chủ, không ai muốn bị ép, kể cả khi người ép có lý hoàn toàn.

Nhưng có một câu hỏi Mel đặt ra mà mình thấy quan trọng hơn tất cả: Nếu người đó không thay đổi, bạn có chấp nhận được không?

Vì đôi khi chúng ta không thực sự muốn giúp người khác thay đổi. Chúng ta muốn họ thay đổi để chúng ta cảm thấy thoải mái hơn. Đó là hai thứ rất khác nhau.

Bà cũng kể câu chuyện về bản thân khi trải qua giai đoạn trầm cảm. Những người xung quanh bà, thay vì liên tục hỏi “ổn chưa”, giảng đạo về việc cần phải thay đổi, hay cố gắng “sửa” bà, họ chỉ đơn giản là ở đó.

Họ để bà trải qua sự đau đớn, không cố giải cứu bà. Nhưng họ vẫn hỗ trợ: nấu ăn cho bà, phụ việc nhà, giặt giũ quần áo, đón con cho bà, ngồi cùng bà và không biến mất.

Đến một lúc, bà tự cảm thấy mình cần phải thay đổi. Và bà thay đổi.

Điều quan trọng nhất bà nói: làm gương là cách thuyết phục mạnh mẽ nhất.

Người xung quanh thay đổi khi họ thấy sự thay đổi có giá trị thật, không phải khi bị giảng đạo.

Mel cũng có một người bạn kết hôn với một người đàn ông mà cô yêu sâu sắc, nhưng anh ấy đang thừa khoảng 50 pound (hơn 22kg) và có lối sống ít vận động. Cô lo sợ anh sẽ bị đau tim và qua đời sớm, để lại cô và các con.

Trong nhiều năm, cô đã thử mọi cách để “thúc đẩy” anh thay đổi:

• Van xin, nài nỉ, thậm chí khóc lóc trước mặt anh.

• Tỏ ra giận dữ và đưa ra những bình luận mỉa mai (passive-aggressive).

• Mua thẻ tập gym, mua giày thể thao mới, nấu các bữa ăn lành mạnh và thậm chí mua cả xe đạp Peloton để anh tập tại nhà.

Mọi nỗ lực đều thất bại. Anh chồng cảm thấy bị càm ràm và thúc ép, dẫn đến việc anh càng né tránh và tiếp tục ngồi trên ghế sofa ăn khoai tây chiên.

Và cô này đã thay đổi bằng cách tự ra ngoài chạy bộ một mình mỗi ngày để làm gương, trò chuyện cũng anh theo phương pháp của Mel, và cuối cùng anh chồng đã thay đổi sau rất nhiều sự “Mặc Kệ Của Vợ”.

Ôi Tình Yêuuuu

Phần cuối cuốn sách chạm đến một nỗi đau mà mình nghĩ rất nhiều người đang âm thầm mang, đó là chuyện tình yêu.

Nếu bạn đang ở trong một mối quan hệ mà bạn không chắc người kia có thực sự muốn ở đó không. Họ có lúc nồng ấm, có lúc xa cách. Bạn cứ “đọc” mãi xem ý họ là gì. Bạn giải thích hành vi của họ theo hướng tốt nhất có thể.

Bạn chờ đợi.

Mel nói thẳng: tín hiệu hỗn tạp thực chất là một câu trả lời rõ ràng. Bởi vì hành vi của một người là sự thật về tình cảm của họ, không phải lời hứa, không phải những khoảnh khắc tốt đẹp lúc họ cần bạn. Mà đó là con người thật của họ.

Và bà đưa ra bước cuối cùng trong framework, D & E:

D — Quyết định: Đây có phải là điều bạn thực sự có thể chấp nhận không? Bạn có thể chấp nhận tính cách, cách hành xử, điều kiện của người này như thế này, bây giờ và mãi mãi không? Nếu họ sẽ không bao giờ thay đổi, bạn có tiếp tục mối quan hệ này không?

E — Ngừng càm ràm hoặc ngừng mối quan hệ: Một là chấp nhận hoàn toàn người này như họ đang là, và ngừng chờ đợi họ thay đổi. Hai là kết thúc.

Không có lựa chọn thứ ba là tiếp tục ở lại mà vừa đau khổ. Đó không phải là yêu, đó là giam cầm chính mình.

Bà Mel thừa nhận mình mắc chứng ADHD, điều này khiến bà rất bừa bộn như để bát đĩa bẩn trong bồn, vứt khăn giấy lên kệ bếp, mất chìa khóa và luôn luôn trễ giờ.

Những hành vi này khiến chồng bà, Chris, cực kỳ khó chịu vì ông là người đúng giờ, ngăn nắp và điềm tĩnh. Ông cảm thấy không được tôn trọng khi phải ngồi trong xe đợi Mel chạy quanh nhà tìm đồ.

Mel đã cố gắng thay đổi nhưng vẫn không thể hoàn hảo. Sau nhiều cuộc trò chuyện, Chris phải thực hiện bước D: quyết định xem sự bừa bộn này có phải là thứ ông có thể chấp nhận không.

Ông nhận ra những giá trị khác của Mel, sự nhiệt huyết, lòng trung thành, khiếu hài hước, sự thông minh, quan trọng hơn những phiền toái kia. Và ông chọn bước E: ngừng càm ràm.

Ông chấp nhận rằng Mel sẽ luôn như vậy, học cách cười và sống chung với nó thay vì tiếp tục tức giận. Điều này đã làm cho cuộc hôn nhân của họ trở nên bền vững hơn.

Không Có Gì Mới — Và Đó Là Điều Hay Nhất Về Cuốn Sách Này

Mel Robbins không phát minh ra gì mới. Epictetus đã nói điều này. Đức Phật đã nói điều này. Niebuhr đã cầu nguyện điều này. Naval đã nhắc lại điều này.

“Đặc trưng của kẻ lừa đảo là giải thích những điều đơn giản theo cách phức tạp. Đặc trưng của thiên tài là giải thích những điều phức tạp theo cách đơn giản.”

Mel Robbins là người thứ hai.

Bà không hứa cuốn sách này sẽ làm cuộc sống dễ hơn. Bà chỉ hứa một điều: bạn sẽ ngừng làm nó khó hơn mức cần thiết.

Cảm ơn bạn đọc.

Subscribe now

Trong tiếng Latin có một cụm từ mà một lần đọc xong mình không thể quên:

Memento Vivere, Memento Mori.

Nghĩa là “hãy nhớ rằng ngươi đang sống, hãy nhớ rằng ngươi sẽ chết.”

Một lời nhắc rất nhẹ nhàng cho tất cả chúng ta. Nó không phải câu nói về cái chết. Nó là câu nói về việc đừng lãng phí những gì đang còn sống.

Mình có follow một YouTuber tên Rewilding Jude.

Ông ấy vì quá đau buồn khi trải qua việc bố mẹ và hầu hết họ hàng đều ra đi khi còn tầm 60 tuổi, kiệt sức và mệt mỏi với tư bản. Tại một thời điểm nào đó, ông ngồi lại và nghĩ: mình không thể cứ sống thế này mãi, không biết lúc nào là hết.

Ông bán tất cả mọi thứ ở thành phố. Nghỉ việc. Về một vùng quê mua căn nhà cũ, tự sửa sang và trang trí lại từ đầu. Tự đóng chuồng gà, giải cứu mấy con gà về nuôi, ông cưng chúng lắm, hay kể về từng con một, đặt tên cho từng con.

Rồi tự trồng vườn, tự gieo mầm, tự học cách xẻ gỗ. Làm tất cả mọi thứ mà trước đó ông chưa biết làm, và phải học từng bước một.

Điều mình thích nhất ở kênh này là ông không chia sẻ cuộc sống đó dễ dàng và thơ như thế nào. Ông kể tiền bạc khó thế nào, gặp trục trặc gì, cái gì làm không ra, cái gì sai hoàn toàn phải làm lại. Không có nhạc nền du dương, không có cảnh quay đẹp như phim. Chỉ là một người đang làm và chật vật với những thứ mình thật sự muốn làm.

Không phải vì ông đang sống trong điều kiện tốt hơn, mà vì ông đang sống theo cách của mình.

Mình không nghĩ tất cả mọi người đều cần bán nhà đi về quê nuôi gà.

Nhưng mình nghĩ tất cả mọi người đều cần có một thứ gì đó là của mình, một thứ mà khi làm, họ quên đi giờ giấc, quên đi áp lực, và cảm thấy mình hoàn toàn đắm chìm vào nó.

2. Lá thư của Kurt Vonnegut

Năm 2006, một nhóm học sinh trung học ở New York gửi thư đến Kurt Vonnegut, nhà văn người Mỹ lúc đó đã 84 tuổi. Ông viết thư trả lời. Bức thư đó đã lan ra toàn thế giới và trở nên nổi tiếng.

Mình đính kèm liên kết để các bạn nghe:

Phần mình thích nhất có lẽ là phần Vonnegut giao cho học sinh một bài tập về nhà: viết một bài thơ sáu dòng, về bất cứ thứ gì, nhưng phải có vần. Viết càng hay càng tốt. Rồi xé nó ra thành từng mảnh nhỏ, vứt vào nhiều thùng rác.

Phải là nhiều thùng rác, chắc ông sợ mấy đứa trẻ này sẽ nhặt lại.

Ông yêu cầu đừng cho ai xem. Đừng đọc cho ai nghe. Đừng đăng lên mạng. Đừng khoe với bạn bè hay bố mẹ hay người yêu. Chỉ cần làm, rồi xé đi.

“Bạn sẽ thấy mình đã được đền đáp rực rỡ rồi. Bạn đã trải nghiệm sự trở thành - becoming. Đã khám phá ra trong mình có gì. Và đã khiến linh hồn mình lớn lên.”

“Becoming” là quá trình, không phải kết quả.

Khi bạn:

• Hát trong phòng tắm,

• Vẽ một bức tranh,

• Viết một đoạn văn, thơ rồi xóa đi

• Bất kì một loại hình nghệ thuật nào

  Thứ bạn làm không quan trọng. Cái bạn trở thành trong lúc làm nó mới quan trọng.

  Có một cảnh trong Dead Poets Society - bộ phim mình rất yêu thích do Robin Williams đóng có một đoạn thoại như sau:

  

“Các ngành bác sĩ, luật, kinh tế, kỹ sư đều đáng trân trọng và theo đuổi vì nó là những nhân tố cần để xây dựng nên xã hội này.

Nhưng văn thơ, cái đẹp, sự lãng mạn, tình yêu, chính là những lý do chúng ta tồn tại. "

3. Trí tuệ nhân tạo - AI

AI với quan sát của tất cả chúng ta đều đang tác động rất lớn cả tích cực lẫn tiêu cực đến cách mà chúng ta chia sẻ kiến thức.

Bây giờ, sẽ không khó gặp các bài đăng chia sẻ kiến thức dưới nhiều hình thức ở nhiều lĩnh vực khác nhau, ai cũng có thể trở thành “chuyên gia”, bài viết sâu rộng, tốc độ ra bài của tác giả thì cực kỳ đều, và cũng không khó để nhận ra những nội dung đó là AI viết.

Họ viết và chia sẻ, câu hỏi chúng ta cần đặt ra là:

Họ có thực sự trải nghiệm, thực hành, và chiêm nghiệm nó trước khi đăng lên hay không.

Mình nghĩ rồi sẽ chẳng còn mấy người ngồi đọc sách, tìm tòi, nghiên cứu và viết nó dưới góc nhìn trải nghiệm cá nhân, họ sẽ nhờ AI viết hoặc nhờ AI tóm tắt, năng suất hơn rất nhiều.

Và nội dung viết cũng cần phải có ích, có kiến thức cho người đoc, viết những thứ thơ ca, tâm sự chiều đêm sẽ chẳng thu hút nhiều độc giả. Đặt biệt tần suất đăng phải liên tục, thông tin phải dào dạt.

Bài này là bài số 8 mình viết trên Substack và mình không bất ngờ lắm, các bài kiểu như thế này lượt đọc luôn ít hơn gấp 3 lần so với các bài còn lại.

4. Viết

Viết, với mình, là đắm vào từng con chữ, để cấu trúc lại suy nghĩ, để suy ngẫm, để quan sát tâm trí tĩnh lặng.

Không phải vì ai sẽ đọc. Không phải vì mình có gì đặc biệt để nói. Chỉ vì đó là thứ khiến mình cảm thấy đang tồn tại.

Mình yêu viết vì nó làm mình thấy bản thân rõ hơn.

Những tháng đầu năm ở Đà Lạt, mình hay ngồi bên cửa sổ với ly cacao nóng tự pha. Bên dưới là khu vườn nhỏ của chủ nhà để khách ngồi làm việc và viết tùm lum, mình yêu từng buổi chiều ngồi bên cửa sổ nhìn hoàng hôn xuống dần phía sau khu vườn nhỏ.

Hoa đào đang nở rộ, chẳng ai đứng lại để ngắm thật sự, chẳng ai chỉ đứng yên và chìm đắm vào những cành đào đang nở trước mắt mình.

Stephen King, người đã viết cả đời và vẫn còn viết ở tuổi 77, viết trong On Writing rằng ông không viết vì tiền hay danh tiếng. Ông viết vì the buzz, cái cảm giác hân hoan thuần khiết khi ngồi vào bàn và để chữ chảy ra.

Và với ông, viết đôi khi là con đường duy nhất để quay lại với cuộc sống khi mọi thứ tối tăm nhất. Không phải vì viết giải quyết được vấn đề, mà vì trong lúc viết, ông vẫn là mình.

Cảm giác viết để vẫn còn là mình.

4. Kết

Bất cứ khi nào có thời gian, bạn hãy thử làm một điều mang tính sáng tạo.

Viết vài dòng. Vẽ một bức vẽ nguệch ngoạc. Hát một bài. Nấu ăn. Pha cà phê. Bất cứ thứ gìiii

Đừng đăng. Đừng cho ai xem. Hãy tận hưởng thành quả.

Xong rồi, nếu muốn, hãy xé nó đi, vứt nó đi.

Không phải để tạo ra thứ gì vĩ đại.
Chỉ để trải nghiệm cảm giác trở thành - become trong khoảnh khắc đó.

Và luôn nhắc nhở mình:

Bài này mình viết về các vấn đề xoay quanh mạng xã hội dựa vào quyển sách mình mới đọc gần đây: The Anxious Generation của Jonathan Haidt, giáo sư tâm lý học xã hội tại Đại học New York và tham khảo vài clip Youtube kèm Podcast.

Hãy bắt đầu với Aza Raskin - người người đã phát minh ra tính năng “Infinite Scroll” (Cuộn vô hạn) vào năm 2006. Ý tưởng ban đầu của Raskin là tạo ra một trải nghiệm mượt mà cho người dùng, giúp họ không bị ngắt quãng bởi việc phải bấm vào nút “trang kế tiếp”.

Aza sau này đã hối hận vì phát minh này, ông nhận ra việc cuộn không ngừng nghỉ khiến não bộ không có “điểm dừng tự nhiên”, góp phần gây ra tình trạng nghiện mạng xã hội.

Bài này mình sẽ không nói kiểu “mạng xã hội xấu, hãy bỏ đi”. Mình muốn đi sâu hơn vào câu hỏi: tại sao chúng ta không thể dừng lại dù biết rõ điều đó không tốt cho mình, ai đã thiết kế ra điều đó, và họ làm vậy để làm gì.

1. Mạng Xã Hội Ngày Xưa

Hỏi bất kỳ ai trong chúng ta mục đích dùng mạng xã hội là gì, câu trả lời gần như luôn giống nhau: để giữ thông tin, liên lạc với bạn bè.

Hãy nhìn vào các thông điệp của các trang mạng xã hội:

Nhưng có thật sự vậy không? Bao nhiêu phần trăm thời gian chúng ta thực sự chủ động nhắn tin, hỏi thăm? Và bao nhiêu phần trăm là chúng ta chỉ đang quan sát, lướt xem người khác đang làm gì, đang đi đâu, đang ăn gì, trong khi họ cũng đang quan sát lại chúng ta?

Mình chơi Facebook từ năm 2012 và mình đồng ý với tác giả về vấn đề này.

Mạng xã hội, ngay từ ban đầu, là một mỏ săn lùng sự chú ý. Chúng ta đăng ảnh để lấy sự chú ý của người khác. Chúng ta xem ảnh để thỏa mãn sự tò mò về người khác.

Mạng Xã Hội Ngày Nay

Ngày nay, mạng xã hội đã là một câu chuyện hoàn toàn khác. Trước đây, bạn quyết định mình muốn xem ai bằng cách nhấn Follow, Add friend.

Nhưng giờ đây, các nhà điều hành đã loại bỏ hoàn toàn sự kiểm soát đó. Thuật toán tự quyết định bạn sẽ xem gì, dựa trên những gì nó nghĩ sẽ giữ mắt bạn lâu nhất.

TikTok, vâng, không thể thiếu cái tên vàng trong làng giải trí

Tiktok còn có tính năng 2 người bạn giữ chuỗi liên tục khi gửi các video ngắn cho nhau, nó biến chính người dùng thành công cụ lan truyền nội dung cho nhau. Và đó là lúc từ Reelrelationship ra đời: dùng để chỉ những mối quan hệ được duy trì/kết nối chủ yếu qua việc gửi Reels cho nhau.

“Người dùng không phải là khách hàng. Người dùng là sản phẩm. Khách hàng thực sự là các nhà quảng cáo, và thứ họ mua là sự chú ý của bạn.”

Mạng xã hội cũng biến nhiều người trong chúng ta thành những người quản lý thương hiệu cá nhân. Mỗi thứ mình đăng lên, mỗi câu bình luận, mỗi bức ảnh đều trở thành một tín hiệu về việc mình thuộc về nhóm nào, có xu hướng gì, ủng hộ cái gì.

Chúng ta liên tục lo lắng về phản ứng của người khác đối với từng hành động công khai của mình. Chúng là những tín hiệu xã hội, cách để biểu đạt bản thân và chứng minh mình thuộc về một nhóm nào đó.

Mạng xã hội không chỉ thay đổi cách chúng ta giao tiếp. Nó thay đổi cả cách chúng ta tiêu thụ, cách chúng ta nghĩ về bản thân, và cách chúng ta đánh giá người khác.

2. Cơ Chế Máy Đánh Bạc: Tại Sao Bạn Không Thể Dừng Lướt?

Muốn hiểu tại sao clip ngắn lại gây nghiện đến vậy, chúng ta cần hiểu một khái niệm cơ bản trong tâm lý học hành vi: phần thưởng theo lịch trình thay đổi (variable-ratio reinforcement).

Mình đính kèm một video ngắn để các bạn tham khảo cơ chế của Máy Đánh Bạc này, ngoài mạng xã hội hội, cơ chế này còn được áp dụng cho các app như Tinder, Bumble, Shoppee, Tiktok shop.

Đây chính xác là cơ chế hoạt động của máy đánh bạc tại Las Vegas. Bạn kéo cần, đôi khi thắng, đôi khi không. Chính sự ngẫu nhiên đó, không biết lần này được hay mất, là thứ tạo ra cơn nghiện mạnh nhất.

Đó là lý do tại sao máy đánh bạc tạo ra nhiều tiền hơn bóng chày, phim ảnh và công viên giải trí cộng lại.

Và người ta nghiện máy đánh bạc nhanh gấp 2 đến 3 lần so với bất kỳ hình thức cờ bạc nào khác trong sòng bạc.

Mỗi lần bạn vuốt màn hình TikTok, bạn đang kéo đúng cái cần đó. Bạn không biết clip tiếp theo sẽ nhàm hay cực kỳ thú vị. Chính vì “có thể” nó sẽ rất hay, bạn không thể dừng. Bạn cứ vuốt. Vuốt. Vuốt mãi trong vô thức.

Las Vegas đã phát hiện ra một điều quan trọng: thay cần gạt bằng nút bấm giúp người chơi dễ dàng lặp lại hành vi liên tục hơn, rơi vào trạng thái “in the zone” mà không bị ngắt quãng.

Nhà thiết kế ban đầu của Facebook Newsfeed từng tiết lộ rằng thành công của thiết kế màn hình cảm ứng và tính năng cuộn vô tận một phần đến từ sự xuất hiện của bánh xe cuộn trên chuột máy tính, vì khi đó tay bạn không bao giờ phải rời khỏi vị trí nghỉ để chuyển sang nội dung tiếp theo.

Ai đã thiết kế ra điều này?

Điều đáng lo ngại là tất cả những thứ này không phải ngẫu nhiên. Hầu hết những người thiết kế các ứng dụng mạng xã hội lớn, kể cả người sáng lập Instagram, đều là học trò của Giáo sư B.J. Fogg tại Stanford Persuasive Technology Lab (Phòng thí nghiệm Công nghệ Thuyết phục Stanford).

Đây là nơi dạy cách áp dụng các kỹ thuật huấn luyện hành vi, vốn được dùng để huấn luyện động vật, lên con người.

Tristan Harris, cựu chuyên gia đạo đức thiết kế tại Google và từng là ảo thuật gia, gọi những người này là những “ảo thuật gia của tâm trí”.

Họ thuê những chuyên gia hàng đầu để nghiên cứu hành vi của chúng ta, áp dụng vào thiết kế sản phẩm để hàng tỷ người không thể rời mắt khỏi màn hình.

Tristan Harris nói thẳng: hiện nay, chỉ khoảng 100 người ngồi trong một số ít công ty công nghệ đang định hình suy nghĩ và cảm xúc của hàng tỷ người mỗi ngày. Họ thiết kế cách bảng tin hoạt động hay cách thông báo xuất hiện.

Đọc đến đây chắc bạn cũng không bất ngờ gì lắm, những thông tin này vốn không hề mới, vậy tại sao chúng ta vẫn nghiện và chúng ta không thể dừng dù biết nó hại ?

Đó là mục đích của họ, khiến ta không thể dừng lại.

3. Dopamine Và Lý Do Đời Thực Trở Nên Nhàm Chán

Dopamine thường bị hiểu lầm là “chất tạo ra hạnh phúc”. Không phải vậy. Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác ham muốn và tìm kiếm phần thưởng. Nó không cho bạn cảm giác thỏa mãn, nó chỉ thôi thúc bạn: “Cái đó hay đấy, mình muốn thêm nữa!”

Mỗi clip thú vị bạn xem tiết ra một lượng nhỏ dopamine. Não học được quy luật: vuốt màn hình có thể nhận phần thưởng. Dần dần, hành vi này trở nên tự động. Bạn cầm điện thoại lên mà không hề có chủ ý, tay tự làm trong khi đầu óc chưa kịp quyết định.

Nhưng đây là phần đáng sợ hơn nhiều: khi não bộ tiếp nhận lượng dopamine quá cao và quá liên tục từ các clip ngắn, nó sẽ tự điều chỉnh để duy trì trạng thái cân bằng. Cơ thể luôn cố gắng giữ homeostasis, tức trạng thái cân bằng sinh lý. Cách nó làm điều đó là giảm bớt số lượng thụ thể dopamine.

Hệ quả là: bạn cần nhiều kích thích hơn để đạt được cùng mức độ hứng thú. Và những hoạt động bình thường của đời sống, như đọc sách, nói chuyện trực tiếp, ngồi yên nhìn ra cửa sổ, không còn đủ kích thích nữa.

Não bạn đã quen với mức độ bùng nổ của clip ngắn. Mọi thứ khác đều trở nên nhạt nhẽo, tẻ nhạt, thậm chí là khó chịu.

Mình có viết một bài giải thích rất rõ về cơ chế này: Dopamine

Đây là lý do tại sao ngày càng nhiều người cảm thấy không thể đọc sách dù chỉ 20 phút. Không phải vì sách nhàm. Mà vì não họ đã bị tái lập ngưỡng kích thích ở một mức quá cao.

Khi bị tách khỏi điện thoại, người dùng thường cảm thấy lo lắng, cáu kỉnh, mất ngủ và bồn chồn khó chịu, đúng như triệu chứng cai nghiện lâm sàng.

Điện thoại thông minh lúc này hoạt động như một chiếc kim tiêm dưới da, cung cấp dopamine kỹ thuật số 24/7 cho một thế hệ bị kết nối quá mức.

4. Sai Lệch Nhận Thức

Thuật toán hiện đại không phải là một công cụ trung lập giúp bạn tìm thấy nội dung hay. Mục tiêu duy nhất của nó là tối ưu hóa thời gian sử dụng để tạo ra lợi nhuận cho nền tảng.

Để làm điều đó, thuật toán đã học được một sự thật về tâm lý con người: chúng ta có xu hướng nhìn vào những thứ tiêu cực, gây sốc, hoặc gây phẫn nộ lâu hơn những thứ bình yên.

Kết quả là bảng tin của bạn ngày càng có nhiều nội dung gây tranh cãi, cực đoan, phẫn nộ. Không phải vì thế giới tệ hơn. Mà vì thuật toán đang cho bạn xem đúng những thứ khiến bạn dừng lại lâu nhất.

Thuật toán không hiển thị thực tế. Nó hiển thị những phiên bản cực đoan nhất của thực tế như mình nói ở trên, nó được phát triển dựa trên bản năng của chúng ta.

Quan điểm chính trị cực đoan nhất. Cơ thể và vẻ đẹp “hoàn hảo” nhất qua hàng chục lớp filter và chỉnh sửa. Lối sống xa hoa nhất. Những người tức giận nhất.

Những ý kiến khiêu khích nhất. Sau khi xem đủ lâu, não bạn bắt đầu nghĩ đó là tiêu chuẩn bình thường của xã hội.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là Perception Gap, khoảng cách nhận thức. Chúng ta đang ngày càng đánh giá sai lầm về mức độ cực đoan trong niềm tin của người khác và bắt đầu nhầm lẫn đó với thực tế.

Ví dụ đơn giản là Nguyễn Phương Hằng:

Ban đầu là mâu thuẫn cá nhân.
Sau đó thành:

• Livestream hàng triệu view.

• Phe phái.

• Thuyết âm mưu.

• Công kích cá nhân.

Thuật toán nhận thấy người xem ở lại lâu → tiếp tục đẩy nội dung tương tự → vòng lặp phẫn nộ được duy trì.

Sự cá nhân hóa cực độ của mạng xã hội

Theo tác giả, đổi mới lớn nhất và cũng đáng lo ngại nhất của mạng xã hội là loại bỏ hoàn toàn sự kiểm soát của người dùng. Thay vì xem những người bạn chọn theo dõi - câu chuyện xưa cũ nay còn đâu

Ai còn nhớ dòng chữ này của Facebook nhỉ ?

Thuật toán các trang này tự xây dựng nguồn cấp dữ liệu riêng cho từng người dựa trên những gì nó nghĩ bạn sẽ dành thời gian xem. Mỗi lần bạn dừng lại ở một clip dù chỉ vài giây, đó là một tín hiệu dạy cho thuật toán cách móc câu bạn sâu hơn, chính xác hơn.

Thuật toán cũng có khả năng nhận diện một nhóm nhỏ người dùng có sở thích tương đồng và bắt đầu đẩy mạnh nội dung đó, biến một mong muốn tiềm ẩn chưa được khai phá thành một trào lưu rầm rộ.

Hai phong trào bùng nổ mạnh mẽ nhất theo quan sát của mình là Labubu và Matcha trong năm 2025

Mình thích Matcha từ lâu, ngày xưa xuống xịn lắm cũng 60k một ly, bây giờ giá mình phải trả cho một ly Matcha trung bình là 80k với các biến thể huhu.

Vì sao sự bùng nổ lại lớn như vậy, phần tiếp theo là phần mình thấy hay và quan trọng nhất, và cũng là phần mình thích nhất khi nghiên cứu về vấn đề này, đọc tiếp cùng mình nhé.

4. Tiêu chuẩn vẻ đẹp ảo và sự tự ti

Các bộ lọc và ứng dụng chỉnh sửa khiến mọi người trên mạng đều trông hoàn hảo với làn da không tì vết và cơ thể không tồn tại ngoài đời thực.

Khi xem hàng nghìn hình ảnh kiểu này mỗi ngày, bộ não thực hiện so sánh xã hội một cách vô thức và tự động. Kết quả là sự hài lòng với bản thân, gia đình, người yêu, chồng, vợ giảm mạnh, dẫn đến lo âu và trầm cảm.

Các ông chồng nằm sofa xem đá banh cũng không ngọại lệ khi bị vợ mình so sánh mình với những diễn viên trên màn ảnh nhỏ kia.

Bạn sẽ không khó gặp nhưng video năng suất như thức dậy lúc 5h sáng, tập thể dục, chạy bộ, nấu ăn, đi làm 8 tiếng, chiều đi làm về, đón con, dọn dẹp nhà và còn khối thời gian để quay video, chỉnh sửa video cho các bạn xem.

Mình có một đứa cháu gái học lớp 8 đã biết hết các công cụ trang điểm, cách trang điểm, và thành thạo các app chỉnh sửa ảnh, vâng, thời của mình chắc phải lên đại học mới bắt đầu để ý những chuyện đó.

Mạng xã hội cũng tạo ra xu hướng “famous for being famous”, những người không có tài năng hay đóng góp thực sự trở thành hình mẫu (influencers) chỉ vì họ có nhiều lượt theo dõi.

5. Mục Tiêu Thật Sự Của Meta, TikTok Và Các Công Ty Công Nghệ

Muốn hiểu đầy đủ vấn đề này, cần hiểu rõ mô hình kinh doanh đứng sau tất cả.

Các công ty mạng xã hội hoạt động dựa trên mô hình kinh doanh quảng cáo. Trong mô hình này, người dùng không phải là khách hàng.

Người dùng là sản phẩm. Khách hàng thực sự là các nhà quảng cáo.

Thứ họ muốn mua là sự chú ý của bạn.

Viết đến đây mình cũng thắc mắc, thật sự bao nhiêu người sẽ đọc chậm, xem lại các nguồn mình đã đính kèm, tìm đọc sách hay chỉ đọc lướt qua.

Và một lần nữa, để làm được bài viết này, mình đã tốn không dưới 2 tuần từ đọc sách, xem podcast, video Youtube, tóm tắt, đến viết script và chỉnh sửa. Cực lắm, nên nếu bạn thấy hay hãy Subcribe ủng hộ tinh thần cho mình nhé!

Subscribe now

6. Bốn Tác Hại Nền Tảng Mà Jonathan Haidt Chỉ Ra

Jonathan đã dành nhiều năm nghiên cứu tác động của lối sống dựa trên điện thoại lên thế hệ trẻ. Ông xác định bốn tác hại nền tảng cụ thể:

Về tác động theo giới tính, Haidt ghi nhận hai hướng khác nhau. Các bé gái bị tổn thương chủ yếu bởi sự so sánh hình thể, bắt nạt qua mạng và sự lây lan cảm xúc tiêu cực.

Các bé trai có xu hướng rút lui khỏi thế giới thực để chìm đắm vào game và nội dung có hại trực tuyến, dẫn đến tình trạng mà ông gọi là “failure to launch”, tức thất bại trong việc trưởng thành và đảm nhận trách nhiệm của người lớn.

7. Tác Động Khác Nhau Lên Trẻ Em Và Người Lớn

Một câu hỏi quan trọng: liệu người lớn có bị ảnh hưởng giống trẻ em không?

Câu trả lời là: không, nhưng không có nghĩa là người lớn không bị ảnh hưởng gì.

Người lớn thuộc thế hệ Gen X và các thế hệ trước không ghi nhận sự gia tăng đáng kể về các rối loạn lo âu hay trầm cảm lâm sàng kể từ năm 2010, giai đoạn mạng xã hội bùng nổ.

Thậm chí, dữ liệu cho thấy tỉ lệ lo âu ở nhóm người trên 50 tuổi thực tế đã giảm nhẹ kể từ đó, trái ngược hoàn toàn với sự gia tăng mạnh mẽ ở giới trẻ.

Lý do là người lớn đã có vỏ não trước trán phát triển hoàn thiện, phần não chịu trách nhiệm về tự kiểm soát và chống lại cám dỗ. Ở trẻ em, vùng não này chỉ hoàn thiện sau tuổi 20, khiến chúng cực kỳ dễ bị tổn thương.

Ngoài ra, người lớn đã dành phần lớn cuộc đời để xây dựng các mối quan hệ thực tế trước khi mạng xã hội xuất hiện. Họ không dùng mạng xã hội để hình thành danh tính như trẻ em.

Thuật toán cũng nhắm vào sự bất an của tuổi dậy thì mạnh mẽ hơn nhiều so với tâm lý đã ổn định của người trưởng thành.

Tuy nhiên, người lớn không hoàn toàn miễn nhiễm. Nhiều người lớn cảm thấy kiệt sức về nhận thức, phân tâm và mệt mỏi bởi dòng chảy thông tin không ngừng.

Kết: Tại Sao Chúng Ta Không Thể Thoát Ra Một Mình

Đây là phần mà nhiều người không muốn nghe, vì nó không có giải pháp cá nhân đơn giản.

Jonathan Haidt nhấn mạnh rằng để thực sự giải quyết vấn đề này, chúng ta không thể hành động đơn lẻ. Cần có sự phối hợp giữa chính phủ trong việc thắt chặt luật bảo vệ trẻ em trực tuyến, nhà trường với chính sách cấm điện thoại rõ ràng, và quan trọng nhất là cộng đồng cha mẹ cùng nhau thiết lập lại các chuẩn mực xã hội mới.

Là Một Người Lớn

Chúng ta cần phải liên tục ghi nhớ rằng đây không phải là những công cụ trung lập.

Bạn cần liên tục tự hỏi: Tại sao?. Tại sao tôi lại thấy điều này? Tại sao tôi lại nói điều này? Tại sao tôi lại đang nghĩ điều này? Và tại sao nền tảng lại đang trao thưởng cho điều này?.

Nếu bạn không tự hỏi mình những câu hỏi đó: phiên bản của thuật toán sẽ thành phiên bản của bạn.

Subscribe now

Danh mục nguồn tham khảo (References)

1. Big Think. (n.d.). How Your Brain Is Getting Hacked: Facebook, Tinder, Slot Machines | Tristan Harris. [Video]. YouTube. Nguồn này giải thích về cơ chế “phần thưởng biến đổi” và cách điện thoại biến thành một chiếc máy đánh bạc bỏ túi.

2. TED. (2017). How a handful of tech companies control billions of minds every day | Tristan Harris. [Video]. YouTube. Tài liệu này mô tả cách một nhóm nhỏ các kỹ sư tại Thung lũng Silicon đang điều khiển suy nghĩ và cảm xúc của hàng tỷ người thông qua thiết kế thuật toán.

3. D’Avella, M. (n.d.). How social media fuels useless products. [Video]. YouTube. Nguồn này phân tích cách mạng xã hội tạo ra các nhu cầu giả tạo và thúc đẩy chủ nghĩa tiêu dùng thông qua các clip ngắn gây nghiện.

4. Haidt, J. (2024). The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness. New York: Penguin Press. Đây là nguồn tài liệu chính, phân tích sâu về “Sự tái cấu trúc vĩ đại của tuổi thơ” và tác động của lối sống dựa trên điện thoại lên Gen Z.

5. TED. (2024). Why Are People Starting to Sound Like ChatGPT? | Adam Aleksic. [Video]. YouTube. Video này giải thích về “khoảng cách nhận thức” và cách chúng ta đang vô thức bắt chước ngôn ngữ của AI do sự bóp méo thực tế từ thuật toán.

6. D’Avella, M. (n.d.). Why everyone is quitting social media. [Video]. YouTube. Tài liệu này thảo luận về sự chuyển đổi từ mạng lưới kết nối bạn bè sang các “cỗ máy nội dung” và lý do tại sao người dùng bắt đầu cảm thấy chán ghét mạng xã hội.

7. CBS News. (2024). “The Anxious Generation” author on landmark social media addiction trial. [Video]. YouTube. Nguồn này cung cấp thông tin về các nghiên cứu nội bộ của Meta thừa nhận tác hại của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần.

Một năm trôi qua thường không giống như ta dự tính.
Có những điều ta đạt được.
Có những điều ta đánh mất.
Và có những điều ta buộc phải học, dù muốn hay không.

Giữa tất cả mọi thứ, thỉnh thoảng mình lại đọc bài thơ này - được viết từ năm 1927 – Desiderata của Max Ehrmann.

“Desiderata” trong tiếng Latin nghĩa là “những điều được khao khát” – những ước vọng thực sự của con người. Không phải tham vọng ồn ào. Không phải mục tiêu để khoe. Mà là những nguyên tắc sống âm thầm nhưng bền bỉ.

Về bản dịch, mình lục mãi tìm mãi mới thấy một người dịch bài này hay

Trùng hợp, người dịch lại là một nhà thơ mình rất yêu thích, nên mình chia sẻ cho các bạn.

DESIDERATA

Max Ehrmann (1927)

Go placidly amid the noise and haste,
and remember what peace there may be in silence.
As far as possible without surrender
be on good terms with all persons.

Speak your truth quietly and clearly;
and listen to others,
even to the dull and the ignorant;
they too have their story.

Avoid loud and aggressive persons;
they are vexatious to the spirit.
If you compare yourself with others,
you may become vain and bitter;
for always there will be greater and lesser persons than yourself.

Enjoy your achievements as well as your plans.
Keep interested in your own career, however humble;
it is a real possession in the changing fortunes of time.

Exercise caution in your business affairs,
for the world is full of trickery.
But let this not blind you to what virtue there is;
many persons strive for high ideals;
and everywhere life is full of heroism.

Be yourself.
Especially, do not feign affection.
Neither be cynical about love;
for in the face of all aridity and disenchantment
it is as perennial as the grass.

Take kindly the counsel of the years,
gracefully surrendering the things of youth.
Nurture strength of spirit to shield you in sudden misfortune.
But do not distress yourself with dark imaginings.
Many fears are born of fatigue and loneliness.

Beyond a wholesome discipline,
be gentle with yourself.
You are a child of the universe
no less than the trees and the stars;
you have a right to be here.

And whether or not it is clear to you,
no doubt the universe is unfolding as it should.
Therefore be at peace with God,
whatever you conceive Him to be.

And whatever your labors and aspirations,
in the noisy confusion of life,
keep peace in your soul.

With all its sham, drudgery, and broken dreams,
it is still a beautiful world.
Be cheerful.
Strive to be happy.

NHỮNG ƯỚC VỌNG

(Dịch ý từ bài thơ Desiderata của Max Ehrmann; Người dịch: Nguyễn Thiên Ngân)

Bước bình thản giữa ồn ào, vội vã
Nhớ đến sự an nhiên có trong nỗi lặng yên
Hãy thương yêu tất cả những người chung quanh
Tỏ bày chân lý của mình thật rõ ràng, lặng lẽ.

Hãy lắng nghe người khác kỹ càng,
Kể cả bọn khờ, bao gồm đứa dại,
Vì chính họ cũng có những niềm riêng.

Hãy tránh xa những kẻ ồn ào, hung hăng,
Vì họ sẽ làm mình tổn hao tâm trí.
Và nếu cứ so sánh bản thân cùng kẻ khác,
Chỉ làm mình thêm cay đắng mà thôi.
Vì thật sự, luôn có ở trên đời
Những kẻ hơn ta một cái đầu,
Và những kẻ thua mình xa lắc.

Hãy tận hưởng những dự định
Như thể những thành công.
Hãy yêu công việc như lúc mới bắt đầu
Và hãy luôn khiêm nhường, kín đáo,
Vì mấy ai biết trước chuyện ngày sau.

Hãy cẩn trọng trong mọi điều công việc,
Vì đời nhiều kẻ quỷ quyệt gian manh.
Nhưng đừng đánh mất niềm tin vào những đức tính tốt lành
Mà rất nhiều người luôn giữ gìn, hướng đến.
Dẫu có lắm những điều gai mắt thế,
Thì vẫn luôn tồn tại những anh hùng.

Hãy là chính mình.
Đừng dối lừa để chiếm trọn niềm tin.
Đừng giả vờ thương yêu, đừng mất công rào đón.
Và cũng đừng phẩm bình, chỉ trích tình yêu,
Vì trên cả thứ cỗi cằn nhất,
Sự vỡ mộng đau lòng nhất,
Vẫn tồn tại những điều bất diệt, như lá cỏ xanh tươi.

Hãy vui vẻ đón nhận những khôn ngoan mà tuổi tác mang đến cho mình,
Và yên lòng đầu hàng trước những thử thách rồ dại chỉ dành cho tuổi trẻ.
Hãy dưỡng nuôi sức mạnh của tinh thần
Để chống lại những tai hoạ bất ngờ ập đến.
Nhưng cũng đừng tự huyễn với nỗi đau.
Những sợ hãi bắt nguồn từ sự nhọc mệt và nỗi cô đơn.

Nên ngoài những nguyên tắc bất di bất dịch,
Ngoài những giới hạn luân lý,
Còn thì hãy cố gắng cư xử dịu dàng với bản thân.

Ta là một đứa con của vũ trụ này.
Ta cũng như những cái cây, những vì sao.
Ta có quyền tồn tại.
Và dẫu ta có nhận thức được điều ấy hay không,
Thì vũ trụ này vẫn luôn rộng mở.

Vì thế hãy yên lòng phó thác cho đấng bề trên,
Dù ta cho rằng Người là ai đi nữa.
Và dù ta đang làm gì,
Dù ta đang khao khát có gì,
Thì trong mớ hỗn độn ồn ào của đời này,
Hãy giữ hồn thanh thản.

Dẫu có dối trá,
Dẫu có nhọc nhằn,
Dẫu có vỡ mộng đớn đau,
Thì “tâm hồn” vẫn là một từ đẹp,
Vẫn đáng được nâng niu.

Hãy cẩn trọng.
Hãy sống đời hạnh phúc.

Năm mới, mình chúc bạn thành công theo tiêu chuẩn của bản thân.
Mong bạn giữ được sự bình thản giữa những ồn ào,
giữ được sự trung thực với chính mình,
và đủ dịu dàng để không quay lưng với bản thân trong những ngày khó khăn.

Đêm 29 Tết - năm 2025.

Mọi người ráng đọc hết bài này nhé, thật sự mình tin nó có thể thay đổi cách chúng ta nhìn về nghiện.

1. TẠI SAO CHÚNG TA LẠI “VÔ LÝ” ĐẾN THẾ?

Nghiện là gì?

Trước hết, nghiện không phải là một sự lựa chọn, cũng không đơn thuần là một thói quen xấu. Nó thường là động lực cuối cùng mà một người sử dụng để đối phó và giải quyết những vấn đề sâu xa trong cuộc sống.

Theo quan điểm của Gabor Maté, nghiện thực chất là biểu hiện của những tổn thương tâm lý chưa được chữa lành.

Nghiện là việc tìm kiếm sự thỏa mãn ngắn hạn dù phải đánh đổi bằng hậu quả dài hạn và người đó thường biết rõ điều đó nhưng không thể dừng.

Thực tế, gần như ai trong chúng ta cũng đang “nghiện” một thứ gì đó:

• Nghiện rượu, thuốc lá, chất kích thích.

• Nghiện làm việc, làm hài lòng người khác, nghiện chịu đựng

• Nghiện mua sắm, TikTok, Facebook, công việc.

• Nghiện xem phim khiêu dâm, cảm giác được tung hô.

• Nghiện trà sữa, tiểu thuyết, phim ảnh…

Bạn đã từng thắc mắc tại sao có những người lại có hành động vô kỷ luật và vô lý chưa? Tại sao có người dễ sa vào nghiện ngập hơn người khác? Hay tại sao mãi mà họ không thể cai nghiện?

Và tại sao có những người lúc nào cũng trông chán đời, tuyệt vọng, thiếu động lực về cuộc đời, và vì sao niềm tin của họ lại yếu ớt như vậy?

Chúng ta thường mặc định rằng ai cũng có khả năng nói “không”. Nếu ai đó không làm được, nghĩa là họ yếu đuối hoặc thiếu ý chí.

Nhưng Gabor Maté cho rằng giả định này sai từ gốc.

99% chúng ta đều đang nghiện cái gì đó

2. “FREE WON’T” – NĂNG LỰC SINH HỌC ĐỂ DỪNG LẠI

Gabor giải thích về Free Will - khả năng làm điều mình muốn. Nhưng Gabor nhấn mạnh rằng điều quan trọng hơn là Free Won’t - năng lực sinh học giúp chúng ta không làm theo thôi thúc.

Đây không phải là đạo đức hay kỷ luật. Nó là chức năng thật sự của não bộ.

Năng lực này nằm ở vỏ não trước trán — phần não giúp:

• Trì hoãn hành vi

• Kiểm soát xung động

• Cân nhắc hậu quả dài hạn

• Tạo khoảng dừng trước khi hành động

Hiểu đơn giản, Free Won’t chính là khoảng dừng giữa “mình muốn làm” và “mình thật sự làm”.

Nếu khoảng dừng này yếu:

• Thôi thúc → Hành động ngay

• Cảm xúc → Phản ứng tức thì

• Cơn thèm → Sử dụng

Khi “chân phanh” này không hoạt động, người nghiện gần như không có lựa chọn thực sự.

Môi Trường Tuổi Thơ: Gốc Rễ Của Mọi Vấn Đề

Môi trường tuổi thơ thực sự là cái gì? Gabor giải thích rằng nó không chỉ đơn thuần là việc bạn có đủ ăn đủ mặc hay không. Nó bao gồm:

• Điều kiện thể chất: Dinh dưỡng, môi trường sống, sự đầy đủ.

• Cảm xúc: Bạn có được yêu thương, được lắng nghe, được chấp nhận là chính mình không, bạn có đầy đủ bố mẹ bên cạnh không?

• Trạng thái của cha mẹ: Họ có đang thoải mái tâm lý không? Tài chính của họ thế nào? Họ có yêu thương nhau không?

Tất cả những thứ đó tạo nên “hệ sinh thái” ảnh hưởng trực tiếp đến các bệnh tâm lý như ADHD (tăng động giảm chú ý), trầm cảm, rối loạn lo âu, hay cả những bệnh về hệ miễn dịch của đứa trẻ.

Gene Không Phải Là Tất Cả

Ở đây có một điểm cực kỳ quan trọng mà chúng ta hay hiểu lầm: Gene không phải là tất cả.

Chúng ta thường nói “thằng này nó có ‘gene nghiện rượu’ của bố nó” hay “con bé này khùng khùng giống mẹ nó”.

Nhưng, Gabor khẳng định: Gene không trực tiếp gây ra bệnh, và phải có rất nhiều thử nghiệm để biết căn bệnh đó có phải do gene hay không, không chỉ nhìn vẻ bên ngoài của các thành viên trong gia đình mà kết luận (vì họ sống trong môi trường giống nhau).

Gene là những viên đạn đã được lắp sẵn vào khẩu súng, nhưng Môi Trường mới chính là thứ bóp cò để viên đạn đó bay ra.

Gabor có đưa các nghiên cứu về những cặp song sinh cùng trứng.

Dù bộ gene giống hệt nhau, nhưng nếu nuôi dạy trong hai môi trường khác nhau, tính cách, hành vi và thậm chí ngoại hình của họ sẽ khác biệt hoàn toàn theo thời gian. (Mình có đính kèm ảnh cho mọi người tham khảo).

Bạn thấy không, môi trường có sức mạnh khủng khiếp như vậy đó.

4. NĂNG LỰC TỰ KIỂM SOÁT KHÔNG PHẢI BẨM SINH

Đây là một trong những đóng góp quan trọng nhất của Gabor Maté: Phá vỡ huyền thoại rằng “Con người sinh ra đã có đủ năng lực tự kiểm soát”.

Trẻ em học cách dừng lại thông qua đồng điều chỉnh cảm xúc (co-regulation) với người lớn.

Khi một đứa trẻ hoảng sợ hoặc tức giận:

• Nếu có người lớn bình tĩnh ở bên

• Không bỏ mặc

• Không trừng phạt

Não đứa trẻ sẽ học rằng cảm xúc mạnh có thể được chịu đựng mà không cần phản ứng ngay.

Đó là lúc Free Won’t bắt đầu được hình thành.

5. KHI NÃO BỘ PHẢI CHỌN GIỮA SUY NGHĨ VÀ SỐNG SÓT

Nếu đứa trẻ lớn lên trong môi trường bạo lực, nghèo đói, cha mẹ trầm cảm, nghiện ngập, bị bỏ rơi, bố mẹ ly dị, hoặc đơn giản là sự thiếu vắng sự đáp ứng cảm xúc nhất quán.

Não sẽ chọn phát triển khả năng phản ứng nhanh thay vì suy nghĩ sâu.

Kết quả là:

• Phản xạ mạnh, không thể kiềm chế

• Khả năng nói “không” rất yếu

• Free Won’t không phát triển đầy đủ

Điều đáng chú ý là ảnh hưởng này có thể bắt đầu từ khi còn trong bụng mẹ.

Người mẹ khi mang thai trải qua căng thẳng, nghèo khó, bạo hành,… cảm xúc đó truyền sang đứa bé, não bộ đứa bé đã bị ảnh hưởng từ đó.

Đúng, bạn không đọc nhầm:

Não bộ và hành vi ứng xử của đứa bé đã bị ảnh hưởng từ trong bụng mẹ.

6. DOPAMINE VÀ CƠN NGHIỆN

Dopamine không chỉ là khoái cảm, nó là động lực sống, là sự tỉnh táo, khả năng tập trung và cảm giác thấy đời có ý nghĩa.

Gabor Maté chỉ ra rằng sự thiếu hụt này bắt đầu cực sớm:

Giai đoạn 1: Stress từ trong bụng mẹ

Khi người mẹ mang thai sống trong căng thẳng mãn tính (lo âu, nghèo đói, bạo lực...), cơ thể mẹ tiết ra Cortisol. Chất này đi xuyên qua nhau thai, trở thành “thông điệp sinh tồn” gửi đến não thai nhi: “Thế giới này nguy hiểm, hãy chuẩn bị”.

Giai đoạn 2: Cái giá của sự chuẩn bị

Để thích nghi, não thai nhi ưu tiên phát triển hệ thống báo động và giảm phát triển các thụ thể dopamine (dopamine receptors).

Các nghiên cứu đã xác nhận: Trẻ sinh ra từ các bà mẹ không có điều kiện thuận lợi có hệ thống thưởng nội sinh kém nhạy bén hơn.

Giai đoạn 3: Hệ quả khi lớn lên

Những đứa trẻ này lớn lên và luôn cảm thấy dễ chán, khó tập trung, khó thấy vui với những việc “bình thường”.

Bên trong họ luôn có một cảm giác thiếu thốn, trống rỗng và vô vị.

Giai đoạn 4: Nghiện là hành vi “tự bù đắp”

Khi Dopamine nội sinh quá thấp, họ tìm đến ma túy, cờ bạc, sex, mạng xã hội, làm việc, ... Không phải vì “ham vui”, mà vì các chất này bơm Dopamine trực tiếp vào các thụ thể đang đói khát.

Khiến người nghiện cảm thấy “bình thường”.

7. TẠI SAO HỌ KHÔNG THỂ DỪNG LẠI?

Đây là điểm mấu chốt gây tranh cãi nhất nhưng quan trọng nhất: Người nghiện không phải là người từng có khả năng dừng lại rồi đánh mất nó. Trong rất nhiều trường hợp, họ chưa bao giờ được phát triển đầy đủ năng lực đó.

Khi cơn thèm xuất hiện, một cuộc “đảo chính” diễn ra trong não bộ:

1. Hệ Limbic kích hoạt, Dopamine tụt xuống, Cortisol tăng lên.

2. Amygdala (trung tâm cảm xúc/sợ hãi) nắm quyền điều khiển.

3. Vỏ não trước trán – nơi “nói lý lẽ”, nơi chứa Free Won’t – bị tắt tạm thời.

Trong trạng thái này:

• Lý trí gần như không hoạt động

• Hậu quả dài hạn không còn ý nghĩa

Không phải họ không muốn dừng — họ không có công cụ sinh học để dừng.

Đọc đến đoạn này trong sách, bản thân mình cảm thấy rất tội cho họ.

Ngoài ra, bao nhiêu người trong số họ thật sự có đủ điều kiện để đi bác sĩ tâm lý để giải quyết vấn đề này?

Đến đây, chỉ có khoảng 20% số người đọc blog đến đoạn này, và nếu bạn là một trong số đó, bạn thật sự rất đặc biết, mình rất cảm ơn, gần hết rồi, ráng ráng nha.

8. XẤU HỔ: KẺ GIẾT CHẾT “FREE WON’T” LẦN THỨ HAI

Sau khi hành vi nghiện diễn ra, xã hội (và chính bản thân người nghiện) thường đáp trả bằng: Chỉ trích, trừng phạt, nhục mạ và gán nhãn đạo đức.

Ngoài lề về văn hoá ở châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng, chúng ta kiểu không có bộ lọc giữ suy nghĩ và miệng nên thường buông những lời nhận xét về ngoại hình của người khác

Như Ối dồi ôi, sao mà mập thế, sao mà lùn thế.

Nếu rảnh, bạn có thể xem clip này - một góc nhìn hài hươc về vấn nạn “khiến người khác xấu hổ”

Điều này không tạo ra sự kiểm soát. Nó tạo ra sự XẤU HỔ.

Xấu hổ kích hoạt stress cực độ - Làm tăng Cortisol - Làm yếu thêm vỏ não trước trán.

Nói cách khác: Mỗi lần xấu hổ, Free Won’t lại bị làm tổn thương thêm một lần nữa. Và người nghiện lại quay lại với hành vi nghiện, không phải để hưởng thụ, mà để giảm nỗi đau của sự xấu hổ.

Gabor từng là bác sĩ rất nhiều năm tại East Hasting (Vancouver - Canada) – khu phố có mật độ người nghiện cao nhất Bắc Mỹ. Mình có đình kèm clip Youtube quay cảnh đường phố của khu này - bạn nên xem để biết nó tệ và kinh khủng cỡ nào.

9. NỖI ĐAU PHÍA SAU OPIOID

Cơ chế não chúng ta có thể tự sản sinh Opioid để giảm đau và tạo cảm giác gắn kết.

Nhiều người nghiện có hệ Opioid tự nhiên hoạt động kém, nên họ tìm đến chất gây nghiện để tái tạo cảm giác được an ủi.

Có hai câu chuyện mà tác giả kể tại khu nghiện Vancouver nơi ông làm bác sĩ khiến chúng ta phải suy ngẫm:

1. Những cô gái bán hoa: Khi dùng thuốc, họ cảm thấy như được một người nào đó ôm vào lòng và yêu thương vỗ về vì bị bỏ rơi lúc nhỏ.

2. Người đàn ông xăm trổ hung dữ: Ông dùng chất kích thích vì nó mang lại cảm giác giống như hồi nhỏ được mẹ ôm vào lòng khi bị bệnh.

10. LÀM SAO ĐỂ THOÁT RA?

Các chiến lược được đề cập trong sách rất rõ nhưng sau khi xem vài podcast của Garbor, mình thấy không đề cập sẽ hợp lý hơn. Vì họ đã mất khả năng “nói Không”.

Sao họ có thể đi theo các bước này để thoát khỏi tình trạng của họ ??

Ông có nhấn mạnh rằng những tổn thương tâm lý dạng này hiếm khi (rarely) có thể tự chữa lành.

Việc phục hồi thường đòi hỏi mức độ tự nhận thức rất cao, cùng với sự hỗ trợ từ các mối quan hệ lành mạnh, môi trường an toàn và sự hướng dẫn từ những người có chuyên môn và kinh nghiệm.

Gabor Maté thừa nhận ông rất nghiện làm việc, vì nó cho ông cảm giác được công nhận, chú ý, và cảm giác mình có giá trị, tồn tại. Ngoài ra tính ông cũng rất nóng nảy.

Một ví dụ trong sách để bạn biết một người học vấn, nhiều kiến thức như ông cũng bị tuổi thơ ảnh hưởng đến hiện tại mạnh mẽ ra sao:

Sau khi hoàn tất một buổi thuyết trình rất thành công, ông bay về nhà, lúc máy bay đáp, vợ ông nhắn không thể đón ông ở sân bay, Gabor phản ứng giận dữ kéo dài, không nói chuyện và không thèm nhìn mặt vợ 1 tuần. Sau này ông mới nhận ra cảm xúc đó bắt nguồn từ ký ức thời thơ ấu khi từng bị mẹ gửi - bỏ cho người lạ chăm sóc trong thời gian dài. Sự kiện ở sân bay chỉ kích hoạt lại vết thương cũ ảnh hưởng đến cách hành xử dễ nóng giận của ông.

LỜI KẾT

Để làm được bài viết này, mình đã tốn không dưới 2 tháng từ đọc sách, xem podcast, tóm tắt, đến viết script. Cực lắm, nên nếu bạn thấy hay hãy like, comment và follow ủng hộ tinh thần cho mình nhé!

Năng lực nói KHÔNG không phải đặc ân của người mạnh mẽ. Nó là kết quả của một hệ thần kinh từng được an toàn.

Vì vậy, khi gặp một người không thể dừng lại, câu hỏi đúng không phải là: “Sao mà yếu đuối thế?”.

Mà là: “Điều gì đã khiến hệ thần kinh của họ chưa từng học được cách dừng?”

Sau một tuần ở Côn Đảo về, mình vẫn còn thấy "khoái quá trời quá đất". Vì quá thích thú với nơi đây nên mình quyết định viết một bài review về mảnh đất xinh đẹp với bề dày lịch sử dày rộng này.

Ấn tượng đầu tiên về Côn Đảo

Điều đầu tiên cảm nhận của mình về Côn Đảo là nơi này còn khá hoang sơ, dịch vụ du lịch chưa phát triển nhiều nhưng mình lại rất thích Côn Đảo vì điều này. Một điều lưu ý là ở đây giá cả mọi thứ đều sẽ mắc hơn Sài Gòn nhưng tình người thì chắc rẻ hơn. Ví dụ bánh căn hoặc bánh xèo ở SG là 35k thì ở đây có thể 60k. Dịch vụ vẫn không đa dạng lắm, chủ nhật hàng quán nghỉ phần nhiều.

Mình và mấy đứa bạn ở khách sạn 3 sao – Con Son Blue Sea. Ở đây rất tiện nghi, có máy lạnh đầy đủ, hồ bơi, buffet sáng, và dọn phòng mỗi ngày. Lễ tân dễ thương và chu đáo, tối dẫn tụi mình đi chơi khắp nơi và recommend vô vàn quán local xịn. Mấy cô buồng phòng cũng vô cùng dễ thương và thân thiện, ở có mấy bữa xuống ăn sáng biết mình thích ăn gì luôn hihihi. Rất hiếu khách luôn.

Có hôm, hàng quán nghỉ nhiều, tụi mình không biết ăn gì, bé lễ tân kêu tụi mình vào ăn cơm chung luôn, không phụ phí gì hết.

Đặc biệt nhất là chú chó của khách sạn - chó Bon, nó đáng yêu nhất quả đất! Đi chơi bằng xe máy lúc nào nó cũng nhảy lên đu theo, leo núi xuống biển có nó hết, Bon leo khoẻ hơn cả mình haha. Tối đến đêm về, vì cô đơn, Bon mò hẳn lên phòng mình đứng ngoài cửa, thấy tội quá nên cho vào phòng nằm coi “Gia đình haha” chung và ngủ.

Biển Côn Đảo – đẹp dã man

Côn Đảo phải nói là tuyệt đẹp với bờ biển dài, nước trong veo có thể nhìn thấy đáy, bờ cát trắng trải dài. Một điều mình cực kỳ yêu đảo (+1 điểm) là trên đảo rất ít rác. Chính quyền không cho mang rác thải nhựa, lên đảo mấy chai nhựa đều bị bỏ lại, và các đồ cúng trong nghĩa trang Hàng Dương cũng bắt buộc là đồ tái chế. Đồ trong khách sạn cũng là các vật dụng tái chế như chai nước thuỷ tinh thay vì chai nhựa.

• Cung đường trong mơ: Từ Bến Đầm đi vào thị trấn là một cung đường biển rất đẹp, nó độc đáo bởi các hòn đảo nhỏ xung quanh. Nước biển ở đây màu xanh ngọc bích, xanh veo, cát thì trắng xoá, tạo nên một khung cảnh không bao giờ quên được.

• Bãi Nhát & các bãi không tên: Rải rác từ Bến Đầm về đến thị trấn còn vô số bãi biển không tên khác, trong đó mình ấn tượng nhất Bãi Nhát. Biển đẹp dã man ấy, và đặc biệt khách du lịch ở đây đa số khách Tây và khá lịch sự, dễ thương, họ không ồn ào náo nhiệt như những bãi biển khác.

• Mũi Tàu Bể: Cảnh từ đây nhìn bao quát biển trời xung quanh, ngắm bình minh ở đây thì tuyệt vời ông mặt trời, buổi sáng tụi mình toàn ngủ đến 9h nên chưa có cơ hội.

• Bãi Đầm Trầu: Cách thị trấn 5km, nước tương đối êm vì được hai cánh núi ôm trọn. Dù không trong bằng các bãi khác nhưng lại có vẻ đẹp riêng, nhất là khi hoàng hôn xuống, ánh chiều phản chiếu mặt nước, gió điều hiu và không khí se se lạnh.

Đi đúng dịp giỗ Cô Sáu – đông nhưng rất đặc biệt

Tụi mình lên kế hoạch cả 2 tháng để đi vào thứ 6, nhưng ra đến nơi mới biết đúng ngày giỗ của chị Võ Thị Sáu, ôi là trờiii. Nên tưởng là vắng hoá ra cái đảo nó đông thì thôi. Mọi người phải xếp hàng để đốt nhang và để vào mộ, một khung cảnh chìm trong biển khói.

Dân ở đảo nói mùa này thường không có gió, nhưng cứ đến giỗ “Cô Sáu” lúc nào cũng có gió. Tụi mình đi trúng mùa gió nên lạnh teo, tắm biển không nổi. Buổi tối đi đường phải quấn mấy lớp áo và khăn choàng vì gió lạnh, nhưng đổi lại chill và thơ lắm.

Tụi mình có đi mộ và viếng đài tưởng niệm liệt sĩ, nhưng vì quá đông nên không chụp hình cận cảnh

.

Cầu Tàu Lịch Sử 914 & trung tâm thị trấn

Với lịch sử là một nhà tù khổng lồ, nơi đây là nơi an nghỉ của khoảng 20.000 liệt sĩ (nhưng chỉ tìm thấy 1/10 hài cốt), nên Côn Đảo còn được gọi là Bàn Thờ Thiêng của Tổ quốc.

• Cầu Tàu Lịch Sử 914: Con số 914 là ước tính cho những tù nhân lao động khổ sai đã chết khi làm nên cầu tàu này. Chiều chiều tụi mình hay ra đây ngồi ăn vặt ngắm biển.

• Di tích nhà tù: Vì đi đúng dịp giỗ nên nhà tù rất đông, cả mấy chục người chen vào từng phòng tham quan. Một phần vì chú thuyết minh nói hay quá, ai cũng đu theo chú đó để nghe. Chú hay đùa: “Trưa nay ăn sẽ ngon tại mới ra tù”. Ước gì ngày xưa học Sử gặp chú này.

• Những con đường thơ mộng: Bên cạnh các di tích là những con đường siêu thơ, cây bàng cổ thụ trăm năm, cây cao vút, lá rụng hai bên, hoa giấy trồng ngập đầy đường đúng mùa xuân nữa. Một sự yên tĩnh và bình yên lạ kỳ.

  

Vườn quốc gia Côn Đảo – Bãi biển Ông Đụng

Nói về tình người mặn mà, hôm trước buổi tối cả đám đi bar uống nhẹ nhàng nhưng đi về... quên trả tiền hahhaha. Nên hôm sau anh bartender dẫn đi trekking Vườn quốc gia Côn Đảo và bãi biển Ông Đụng để “đòi nợ”, và tất nhiên cả con chó Bon đi cùng.

Đi băng qua rừng bạn sẽ được nghe tiếng chim hót rất hay, kèm bảng chỉ dẫn tên cây. Sóc và khỉ đu trên đầu như rạp xiếc vậy. Nhưng mấy con khỉ ở đây dữ lắm, “như quỷ” vậy chứ không phải khỉ. Cấm cho ăn nha các bạn! Mình chở theo con chó, mấy con khỉ nó gừ nó đi theo mà hết mẹ hồn luôn.

• Hải sản: Rất tươi ngon, nhưng giá cao hơn nhiều so với đất liền. Được cái là người dân không làm ăn gian dối, tiền nào của đó.

• Khách sạn và các dịch vụ khác: Giá cũng cao hơn đất liền do điện mắc và phí vận chuyển.

• Xe cộ: Thuê xe không sợ mất. Cái này mình hơi bị bất ngờ, xe để ngoài đường không ai buồn coi, cắm chìa khoá quăng đó luôn. Dân đảo kể mình nghe có đợt 2 chiếc xe bị lấy, hôm sau hai tên trộm và hai chiếc xe nằm ở bãi biển – người ta nói bị “Cô vật”.

Đợt này mình đi thời tiết gió mạnh nên không tắm nhiều. Buổi tối thời tiết lạnh lạnh, khoái dã man.

Côn Đảo – lịch sử và tâm linh

Với lịch sử là một nhà tù khổng lồ, Côn Đảo là nơi giam giữ cũng như an nghỉ của nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử như Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh, Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Lê Đức Thọ, Phạm Hùng, Lê Hồng Phong, Nguyễn An Ninh và nổi bật nhất là chị Võ Thị Sáu – hay còn được dân địa phương gọi là Cô Sáu.

Du khách đến đây phần đông là hành hương viếng Cô Sáu ở nghĩa trang Hàng Dương và mộ Lê Hồng Phong. Các điểm nên thăm khác như Vân Sơn Tự, An Sơn Miếu (Miếu Bà), Miếu Cậu.

Trên đường đi Miếu Bà, bạn mình chở mình, thấy đường xây đẹp và rộng quá, nhưng có vẻ vẫn chưa được chuẩn nên bạn mình quyết định “đo đường”, nên đành hẹn Miếu Bà lần sau.

Côn Đảo đẹp, người dân dễ thương, còn nhiều chỗ để khám phá, nhiều địa điểm không tên trên Google. Nhất định quay lại <3

Đằng sau một Mee Ok luôn hiện diện để gánh vác thế giới cho người khác là một tâm hồn bị vùi lấp bởi bóng tối của sự bỏ rơi bởi gia đình và nỗi đau bị lạm dụng từ năm 2 tuổi. Suốt nhiều thập kỷ, cô đã dựng lên một lớp vỏ bọc “tử tế, vị tha, luôn giúp đỡ, sợ phiền lòng người khác và siêu tự lực” để che giấu sự vụn vỡ của mình.

Đây là một trong những câu chuyện của quyển sách The Myth of Normal - của Tiến sĩ Gabor Maté, nơi ông nêu rõ các căn bệnh này không phải do lỗi của gene, khiếm khuyết sinh học hay điều kiện sống, nó là biểu hiện của “nhúng sinh học” (biological embedding): nơi mà sự gắn kết mật thiết của những chấn thương tâm lý, sự kỳ thị và áp lực xã hội thấm qua da thịt, len lỏi vào từng tế bào, và cuối cùng, biến hệ miễn dịch trở thành một đội quân tấn công chính chủ thể của mình.

Bài viết này dành cho bất kỳ ai đang cảm thấy mình là một “Kẻ gánh vác tận tụy” cho xã hội nói chung và gia đình của mình nói riêng.

1. Các khái niệm sử dụng trong bài viết (đã được đơn giản hoá):

Bệnh tự miễn (Autoimmune Disease)

• Là tình trạng “nội chiến” sinh học. Hệ miễn dịch vốn là quân đội bảo vệ bạn khỏi vi khuẩn, nhưng nay lại bị “quẫn trí”, không nhận ra người nhà và quay sang tấn công vào chính các tế bào lành lặn (khớp, da, thần kinh, dạ dày, ...).

Nhúng sinh học (Biological Embedding)

• Là cách mà những trải nghiệm bên ngoài (nghèo đói, chấn thương, sự kỳ thị, áp lực, tiêu chuẩn xã hội..) “chui” vào dưới da và biến thành các thay đổi vật lý trong cơ thể (như thay đổi cấu trúc gene hoặc nồng độ hormone).

2. Cái bóng của những con số: Sự bất công sinh học đối với phụ nữ

Các thống kê toàn cầu cho thấy một sự chênh lệch giới tính đáng kinh ngạc trong thế giới của các bệnh tự miễn:

• Phụ nữ chiếm tới 80% tổng số ca mắc bệnh tự miễn trên toàn cầu.

• Lupus ban đỏ: Tỷ lệ phụ nữ mắc bệnh cao gấp 9 lần so với nam giới.

• Xơ cứng rải rác (MS): Tỷ lệ mắc ở phụ nữ hiện cao gấp 3 lần nam giới, trong khi vào những năm 1930, con số này chỉ là 1:1.

Maté thực hiện rất nhiều nghiên cứu, chứng minh và cho rằng sự gia tăng đột biến này trong chưa đầy một thế kỷ không thể giải thích bằng gene, vì gene không thay đổi nhanh đến thế.

Nó chứng minh rằng môi trường văn hóa hiện đại đang ngày càng trở nên độc hại đối với hệ sinh học của phụ nữ.

Tiến sĩ Maté khẳng định: “Đó không phải là vấn đề về giới tính sinh học, mà là vấn đề về sự phân vai trong văn hóa”.

Phụ nữ được lập trình để trở thành những “Kẻ gánh vác tận tụy” (shock absorbers) của xã hội – những người luôn phải hấp thụ căng thẳng của những người xung quanh để duy trì sự ổn định của gia đình và cộng đồng.

Điều mình thấy bất ngờ là ban đầu khi chưa biết về điều này, mình nghĩ nó chỉ xảy ra với các nước “truyền thống” ở châu Á, như Việt Nam chẳng hạn. Nhưng nó là tiêu chuẩn của toàn xã hội mà cả thế giới áp đặt lên phụ nữ.

"Việc kìm nén nhu cầu của bản thân để ưu tiên người khác, đồng nhất bản thân với trách nhiệm và nghĩa vụ là những đặc điểm phổ biến ở những người phụ nữ mắc bệnh mãn tính"

2. Trauma và “Cái bẫy của người tử tế”

Để hiểu tại sao hệ miễn dịch lại quay sang tấn công chính mình, chúng ta phải tái định nghĩa về Chấn thương (Trauma).

Đối với Maté, chấn thương không phải là những gì tồi tệ đã xảy ra với bạn (như tai nạn hay lạm dụng), mà là những gì xảy ra bên trong bạn như một hệ quả của những sự kiện đó.

Nhiều phụ nữ mắc bệnh mãn tính thường được mô tả bằng một từ chung: “Quá trời là tử tế, quá trời là nhiệt tình”. Họ là những người không bao giờ biết nói “Không”, luôn ưu tiên nhu cầu của người khác và rất sợ hãi việc làm ai đó thất vọng.

Nhưng sự tử tế này thực chất là một cơ chế thích nghi từ chấn thương. Cơ chế này hoạt động như thế nào mình sẽ giải thích ở phần 3.

Maté chỉ ra 4 đặc điểm tính cách thường thấy ở bệnh nhân mắc bệnh tự miễn:

1. Sự quan tâm tự động và cưỡng ép đối với nhu cầu cảm xúc của người khác, luôn cố làm hài lòng mọi người.

2. Sự đồng nhất hóa thái quá với các nghĩa vụ xã hội và vai trò (làm mẹ, làm vợ, nhân viên mẫn cán, người luôn chịu trách nhiệm, xin lỗi cho mọi thứ).

3. Kìm nén sự giận dữ lành mạnh – vốn là hàng rào bảo vệ ranh giới cá nhân.

4. Cảm giác siêu chịu trách nhiệm: Luôn tin rằng mình phải chịu trách nhiệm cho cảm giác, cảm xúc, hạnh phúc, sự hài lòng và các thứ khác liên quan đến cuộc sống của người khác.

   Khi bạn dành cả đời để làm hài lòng thế giới, bạn đang thực hiện một hành vi phản bội bản thân. Và cái giá của sự phản bội này chính là sự hỗn loạn của hệ miễn dịch.

3. Cơ chế nội chiến: Tâm thần - Thần kinh - Miễn dịch học

Sự kết nối giữa tâm trí và cơ thể không phải là một khái niệm trừu tượng của triết học phương Đông hay liên quan đến tâm linh gì cả, nó là một sự thật sinh học được chứng minh bởi ngành Psychoneuroimmunology (PNI).

Mate giải thích: Hiểu đơn giản hệ thống cảm xúc, hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ miễn dịch thực chất là một thể thống nhất – một Bodymind.

Khi một người phụ nữ kìm nén cơn giận lành mạnh để giữ hình ảnh “người con, người vợ, người phụ nữ hiền”, cô ấy cũng đang đồng thời ức chế hệ miễn dịch về mặt sinh học.

Cơn giận lành mạnh có chức năng tương tự như hệ miễn dịch:

• Cơn giận bảo vệ ranh giới tâm lý của bạn.

• Hệ miễn dịch bảo vệ ranh giới vật lý của bạn.

4. Gắn kết vs. Tính xác thực: Cơ chế của sự đánh đổi từ thời thơ ấu

Tại sao chúng ta lại chọn cách phản bội chính mình? Để trả lời, Maté đưa chúng ta quay lại những năm tháng đầu đời. Trẻ em có hai nhu cầu sống còn không thể thương lượng:

1. Sự gắn kết (Attachment): Nhu cầu được yêu thương, bảo vệ, công nhận và bố mẹ bên cạnh để tồn tại.

2. Sự nguyên bản (Authenticity): Nhu cầu được sống đúng với cảm xúc và bản năng của mình.

Trong một môi trường lý tưởng, cha mẹ sẽ chấp nhận cả hai, và dĩ nhiên đứa trẻ trong môi trường này thật sự rất may mắn (đây chỉ là số ít).

Nhưng nếu một đứa trẻ nhận thấy rằng việc thể hiện sự giận dữ hay đòi hỏi (Sự nguyên bản) khiến cha mẹ khó chịu hoặc xa lánh (đe dọa Sự gắn kết), đứa trẻ sẽ chọn từ bỏ (Sự nguyên bản) để được an toàn (tác giả nêu rõ phần lớn trong chúng ta rơi vào trường hợp này, bao gồm cả ông tác giả).

1. Với trẻ bị các chấn thương về tâm lý: Nhu cầu gắn kết này trở thành một cuộc chiến sinh tử. Đứa trẻ tin rằng: “Nếu mình không ngoan, nếu mình đòi hỏi, mình sẽ bị đánh thêm hoặc bị bỏ rơi hoàn toàn”. Do đó, “sự tử tế” hay “ngoan ngoãn” ở đây không phải là đức tính, mà là một lá chắn bảo vệ.

2. Tại sao trẻ bị bỏ rơi hoặc bạo lực lại “quá mức tử tế”?

Trong các gia đình có bạo lực hoặc bỏ rơi, đứa trẻ phải phát triển các “cơ chế thích nghi” cực đoan để giảm thiểu nguy hiểm:

• Tự đổ lỗi để giữ hy vọng: Khi bị bỏ rơi hoặc ngược đãi, đứa trẻ thường chọn tin rằng “đó là lỗi của mình” vì mình chưa đủ ngoan. Niềm tin này dù đau đớn nhưng giúp đứa trẻ có cảm giác kiểm soát: “Nếu mình cố gắng hơn, mình sẽ được yêu”.

• Trở thành “Kẻ gánh vác tận tuỵ”: Trong gia đình bất ổn, bé gái thường học cách hấp thụ căng thẳng của cha mẹ (ví dụ: làm mẹ vui để cha không đánh mẹ). Điều này khiến các em hoàn toàn mất kết nối với ranh giới cá nhân và nhu cầu của chính mình.

• Cơ chế “Ngoan để không bị biến mất”: Với đứa trẻ bị bỏ rơi, việc nói “Không” hoặc thể hiện sự giận dữ bị coi là hành động tự sát về mặt tình cảm.

“Trẻ em có hai nhu cầu không thể thương lượng: Gắn kết (để được yêu thương) và Tính xác thực (được sống thật với cảm xúc). Nếu việc sống thật gây nguy hiểm cho sự gắn kết, trẻ em sẽ chọn từ bỏ tính xác thực để sinh tồn”.

Đối với các bé gái, áp lực này càng nặng nề hơn do kỳ vọng xã hội về sự “ngoan ngoãn, vâng lời”. Các bé gái học cách nuốt chửng những cơn giận, kìm nén những nhu cầu cá nhân, che giấu con người thật và thứ nó thật sự “muốn” để giữ lấy tình yêu của người lớn.

Khi trưởng thành, “chiến thuật sinh tồn” này trở thành bản tính, dẫn đến trạng thái căng thẳng mãn tính (chronic stress). Khi bạn không còn khả năng nói “Không” để bảo vệ chính mình, cơ thể sẽ buộc phải lên tiếng thay bạn dưới dạng bệnh tật.

5. Chữa lành và Những ngôi đền: Nhu cầu hay Sự trốn chạy?

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam nói riêng, mình chứng kiến sự bùng nổ của phong trào “chữa lành” (healing).

Phụ nữ là đa số, họ tìm đến các cơ sở tâm linh như chùa, nhà thờ, các khóa, hoạt động liên quan đến thiền định đông đảo hơn bao giờ hết. Điều này phản ánh một nhu cầu sâu sắc về việc tìm kiếm một vùng an toàn (Safe Space).

Trong các không gian tâm linh, phụ nữ tạm thời được trút bỏ các nhãn dán “mẹ”, “vợ”, “người chăm sóc”. Ở đó, họ không bị phán xét nếu họ yếu đuối. Đó là nơi duy nhất họ được phép rời xa bếp núc và các nghĩa vụ để chăm sóc linh hồn mình mà không bị coi là ích kỷ.

Tuy nhiên, chúng ta cần một cái nhìn phản biện về phong trào này. Chữa lành không phải là đi tìm sự “bình yên giả tạo” thông qua việc ép mình phải vị tha, buông bỏ hay chấp nhận. Hiểu đơn giản, các hoạt động này chỉ là liều thuốc để giải cảm, và cơn cảm sẽ quay trở lại.

• Sự vị tha độc hại (Toxic Positivity): Nếu một người phụ nữ bị tổn thương nhưng bị ép phải “bao dung, vị tha, buông bỏ, chấp nhận” theo giáo lý của các tôn giáo, cô ấy thực chất đang thực hiện một hành vi kìm nén cảm xúc cấp độ cao hơn và tinh vi hơn

• Trốn chạy ranh giới: Chữa lành thật sự không nằm ở việc quỳ dưới chân một vị thần để cầu xin sự che chở, mà nằm ở việc đứng vững trên đôi chân mình để thiết lập ranh giới với thế giới thực.

Maté nói rằng: “Chữa lành không phải là trở nên hoàn hảo, mà là quá trình ‘thu hồi bản thân’ (self-retrieval) – lấy lại những phần bạn đã phải bỏ rơi để tồn tại”.

6. Hành trình thu hồi bản thân: 5 bước thực hành thực tế

Nếu bệnh tật là kết quả của việc bỏ rơi chính mình, thì sự chữa lành phải bắt đầu bằng việc “quay trở về nhà”. Dưới đây là quy trình tự vấn dựa trên lý thuyết của Gabor Maté đề xuất mà bạn có thể thực hành hàng tuần:

Bước 1: Nhận diện ranh giới bị xâm phạm

Hãy tự hỏi: “Tôi đang gặp khó khăn khi nói ‘Không’ ở đâu?” Hãy nhìn vào những sự nhờ vả, những công việc hoặc những mối quan hệ mà bạn cảm thấy mình đang phải “gồng” lên để đáp ứng.

Bước 2: Quan sát tín hiệu sinh học

Khi bạn nói “Có” nhưng trong lòng muốn nói “Không”, cơ thể bạn cảm thấy thế nào? Hãy chú ý đến sự thắt lại ở cổ họng, cơn đau ở vai gáy, hay sự khó chịu ở vùng bụng, co ở ngực, tim đập nhanh. Cơ thể luôn nói thật trước khi tâm trí kịp nhận ra.

Bước 3: Đối diện với “Câu chuyện” của bạn

“Câu chuyện” nào đang dọa dẫm bạn? (Ví dụ: “Nếu mình từ chối sếp, mình là kẻ kém cỏi”; “Nếu mình không nấu cơm cho chồng, mình là người vợ tồi”; “Nếu mình không chăm sóc mẹ và nghe lời mẹ, mình là người con bất hiếu”

Những niềm tin này thường là những di vật từ quá khứ.

“Khi là một đứa trẻ, bạn không có sự lựa chọn. Nhưng khi là người lớn, câu hỏi là: Tôi có phải tiếp tục chọn sự gắn kết (chiều lòng người khác) thay vì sống thật với chính mình hay không?”

Bước 4: Truy tìm nguồn gốc

Bạn đã học câu chuyện này từ ai? Từ người mẹ luôn hy sinh hay từ người cha luôn nghiêm khắc? Việc nhận ra nguồn gốc giúp bạn hiểu rằng đây không phải là “sự thật khách quan”, mà là một cơ chế phòng vệ.

Bước 5: Thử nghiệm Tính nguyên bản

Tôi sẽ là ai nếu tôi không tin vào câu chuyện đó nữa? Hãy cho phép mình thử nói “Không” trong những việc nhỏ nhất và quan sát sự tự do nảy nở bên trong. Đó chính là khoảnh khắc hệ miễn dịch của bạn bắt đầu được “giải phóng”.

Lời cuối cùng: Sự ích kỷ lành mạnh

Bệnh tật không phải là kẻ thù, nó là một tiếng chuông cảnh tỉnh. Khi hệ miễn dịch tấn công bạn, nó đang cố gắng nói rằng: “Bạn đã phản bội bản thân quá lâu rồi”.

• Trong công việc: Là khi một người sếp độc hại, muốn kiểm soát “tần số” cảm xúc của bạn, luôn khiến bạn áp lực, mệt mỏi, luôn phải nói dạ thay vì “nhưng mà”.

• Trong tình yêu và hẹn hò: Là sự lệch pha khi một mối quan hệ trở thành “nghĩa vụ đơn phương”. Bạn và người kia đều cho rằng bạn cần gồng mình lên để làm cả hai hạnh phúc, từ việc phải mua trà sữa full topping, phải có nhà có đất để chứng tỏ giá trị, lương cao để lo cho cả hai, cho đến việc phải luôn rạng rỡ, kèm theo các hành động, món quà bất ngờ để đối phương thấy được công nhận. Bạn “phải” chiều chuộng họ.

• Trong gia đình: Là những buổi sáng bạn muốn ngủ nướng nhưng phải bật dậy vì sợ cái nhãn “lười”. Đó là khi một người chồng nhân danh tình yêu để cấm đoán sở thích nhỏ bé của bạn như tám chuyện, nấu xói những đứa khác ngoài kia chẳng hạn. Khi “đạo đức gia đình” được dùng để bóp nghẹt nhu cầu cá nhân, nếu không sẽ bị cho là bất hiếu

Từ một buổi trưa đẹp ở Côn Đảo - 2026.

Nhưng chỉ trong vài thập kỷ gần đây, nó bị ném vào một thế giới dư thừa và đầy khoái lạc.
Vấn đề của chúng ta không còn là “vì sao ta nghiện”, mà là:

Làm sao để ta còn sống sót?

Bài viết này mình phân tích cuốn Dopamine Nation của Anna Lembke, một quyển sách mình đọc khoảng hơn 1 năm trước và rất tâm đắc.
Tác giả miêu tả chúng ta hiện tại giống như xương rồng bị trồng trong rừng mưa dopamine. Muốn không bị thối rễ và chết dần, ta cần hiểu cơ chế sinh học của khoái lạc và chủ động tìm đến nỗi đau có kiểm soát để tái lập cân bằng.

1. Dopamine là gì?

Tiến sĩ Anna Lembke chỉ ra một hiểu lầm cực kỳ phổ biến:

Dopamine không phải “chất hạnh phúc” như nhiều người vẫn hiểu lầm, nó là một chất dẫn truyền thần kinh, đóng vai trò như:

• Thước đo tiềm năng gây nghiện của một trải nghiệm

• “Đơn vị tiền tệ” của nỗ lực và động lực

Nói cách khác, dopamine gửi cho não thông điệp:

“Việc này quan trọng và nó đáng để tiêu tốn năng lượng.”

Nếu không có dopamine, bộ não không thể kích hoạt nỗ lực để vượt qua sự trì trệ tự nhiên của cơ thể.

Thí nghiệm

Trong sách, Anna nhắc đến thí nghiệm trên chuột bị biến đổi gen không tự sản xuất được dopamine:

Chúng chết đói dù thức ăn ở ngay trước mặt, không phải vì không thích ăn mà vì không có động lực để ăn

Hiểu đơn giản, nó không tạo sự khoái lạc cho chúng ta, nó giúp chúng ta theo đuổi một thứ gì đó

2. Dopamine và tiến hóa

Trong phần lớn lịch sử loài người Dopamine được cho là hiếm hoi, phần thưởng đến chậm và phải trả giá bằng rất nhiều nỗ lực nếu muốn có nó.

Trong sách tác giả có miêu tả về tổ tiên của chúng ta phải đi rất xa để săn mồi, chịu đựng đói, rét, nguy hiểm và lao động rất cực độ với vài ba đồng lẻ với một ít đồ ăn.

Hệ thống dopamine trong chúng ta được tiến hóa cho môi trường này.

Về mặt sinh học, dopamine giúp con người:

• Đi xa hơn để săn mồi

• Chịu đựng khó khăn để đạt phần thưởng

• Duy trì các hành vi sống còn trong môi trường khắc nghiệt

Trong khi đó, thế giới hiện đại thì ngược lại. Tất cả đều dễ – nhanh – liên tục

Ví dụ: thức ăn, các nội dung giải trí, nội dung khiêu dâm, app hẹn hò, mạng xã hội, thuốc lá điện tử, rượu, thuốc, …

3. Cán cân khoái lạc – đau đớn

Đây là phần cốt lõi và cũng là phần mình thích nhất của quyển Dopamine Nation.

Phát hiện then chốt của thần kinh học:

Khoái lạc và đau đớn được xử lý ở cùng một vùng não.

Não bộ của chúng ta vận hành như một chiếc bập bênh:

Tác giả dùng hình ảnh những con quỷ mini để ẩn dụ

• Khoái lạc tăng → não sẽ tạo đau đớn để bù (những con quỷ mini sẽ nhảy về phía đau đớn để cán cân nghiêng về phía đó)

• Đau đớn tăng → não sẽ tạo khoái lạc để bù (những con quỷ mini sẽ nhảy về phía khoái lạc)
  
  Nhưng, điểm quan trọng ở đây là những con quỷ mini này sẽ không chỉ dừng ở cân bằng cán cân, nó sẽ khiến cán cân nghiên hẳn về phía đau đớn hoặc khoái lạc.

Và cái gì đến cũng đến:

• Sau khi ngồi xem tầm 20 cái reels, facebook, tóm tắt phim, sex, shopping, game, trà sữa, .. → thứ đọng lại trong chúng ta là trống rỗng, lo âu, chán nản, buồn tẻ → ta lại thèm muốn → lặp lại

• Càng lặp lại → cần nhiều con quỷ mini để khiến cán cân rơi về phía đau đớn → trống rỗng, lo âu, chán nản hơn → qua thời gian, độ nghiện cũng nặng hơn

• Cần liều mạnh hơn

Ở phần này, tác giả có chia sẻ bản thân nghiện tiểu thuyết tình cảm và video nặn mụn trên Youtube, để chúng ta thấy những “khoái lạc” này nó rất đa dạng chứ không chỉ xoay quay những điều tiêu cực.

4. Neuroadaptation: vì sao “liều cũ” không còn tác dụng

Ở phần này mình sẽ giải thích vì sao khi dopamine bị kích thích liên tục: Não giảm số lượng thụ thể dopamine, giống như tivi bị tháo bớt “ăng-ten” tiếp nhận tín hiệu

Hệ quả sinh học:

• Chúng ta sẽ cần kích thích mạnh hơn, nội dung hấp dẫn hơn, thuốc liều cao hơn, thời gian cho giải trí nhiều hơn

• Và những niềm vui đơn giản như đi bộ, đọc sách, nói chuyện, ngắm cây cối, ngắm bình minh, hoàng hôn, núi đồi, trời mây,…. trở nên nhạt nhẽo, không còn hấp dẫn

• Chúng ta ở trạng thái tồn tại, chứ không sống

Dần dần xuất hiện trạng thái anhedonia: Không vui, không buồn, không động lực, không hứng thú, không quá thiết tha với cuộc sống, nói chung là chán cái đời này.

Ở giai đoạn này:

Con người không dùng dopamine để sướng,
mà dùng để thoát khỏi cảm giác đau khi thiếu, để bản thân “cảm thấy bình thường”

Đây là trạng thái rất phổ biến ngày nay nếu chúng ta để ý:

• Lướt TikTok vô thức hàng giờ, mở Instagram ngay khi nằm xuống, tay tự động cầm điện thoại và mở app dù không biết để làm gì

Có một đợt mình xóa hết app trong điện thoại và buồn cười là mình cầm điện thoại chuyển sang lướt Gmail.

Chúng ta tìm đến các khoái lạc, kích thích chỉ để “cảm thấy không chán nản, để cảm thấy bình thường”. Thấy hay quá nên viết lại lần nữa hihi

5. Rừng mưa dopamine của thế kỷ 21

Chưa từng có thời đại nào:

Các thứ dễ gây nghiện kích thích mạnh đến vậy, dễ tiếp cận đến vậy và ít ma sát đến vậy

Anna Lembke gọi đây là “chủ nghĩa tư bản hệ viền” (limbic capitalism):

• Điện thoại = kim tiêm dopamine

• Mạng xã hội = phần thưởng ngẫu nhiên

• Thực phẩm siêu chế biến = kích thích vị giác tối đa

• AI = mối quan hệ không xung đột, luôn xác nhận cái tôi, luôn cỗ vũ, bên cạnh

Điểm nguy hiểm nhất không phải cường độ của những thứ này mà là tính liên tục âm thầm.

6. Vì sao ý chí luôn thất bại?

Sai lầm phổ biến:

“Chỉ cần kỷ luật hơn, nguyên tắc hơn, mạnh mẽ hơn”

Giải thích sinh học:

Tác giả có giải thích Dopamine hoạt động ở hệ viền (limbic system), trong khi đó ý chí nằm ở vỏ não trước trán, nên như một điều tất yếu

Khi mệt, căng thẳng, đói, cô đơn, bế tắc, khó khăn, giận dữ → vỏ não yếu đi và chúng ta sẽ tự tìm đến những thứ chúng ta đã nghiện để tự an ủi, những yếu tố này cũng khiến chúng ta dễ đưa ra quyết định sai lầm.

Ví dụ: Cô đơn sẽ khiến ta dễ quay lại với các kích thích cũ, lựa chọn sai lầm trong hẹn hò cũng từ đây.

Vì vậy, Anna nhấn mạnh khái niệm self-binding:

Khi kiêng những thứ nghiện ngập này, không dựa vào ý chí, mà ta cần thiết kế lại môi trường

Ví dụ mình rất thích xem reels trên Instagram, sau khi “đờ đẫn” và quyết tâm cai nghiện mình đã

Để iPhone màu trắng–đen

Cài giới hạn thời gian (tại mình vẫn thích xem mấy cái chill chill)

Chỉ dùng khi đứng, không nằm, ngồi

Nó hiệu quả đến hiện tại đối với mình, có rất nhiều đề xuất cho từng vấn đề, bạn cần phải thử, kiên nhẫn để xem mình hợp với phương pháp cai nghiện nào.

Với mình, để iPhone trắng–đen là hiệu quả phải nói là 80% đối với cai nghiện mạng xã hội, nhìn mà khó chịu, không muốn đụng vào điện thoại luôn.

7. Các chiến lược cụ thể để “sống sót” trong Dopamine Nation

Khung DOPAMINE (8 bước)

Đây là các bước giúp mọi người đối diện và vượt qua các hành vi tiêu thụ cưỡng bức hoặc nghiện ngập.

• D – Data: Ghi lại hành vi sử dụng

• O – Objectives: Tại sao bạn dùng?

• P – Problems: Hệ quả tiêu cực

• A – Abstinence: Kiêng hoàn toàn 30 ngày - cái này rất quan trọng

• M – Mindfulness: Quan sát cảm giác khó chịu

• I – Insight: Nhận thức mới về bản thân

• N – Next Steps: Quyết định cách dùng tiếp

• E – Experiment: Thử nghiệm quy tắc mới

Phần này mình tóm tắt vì nó rất dài, bạn có thể tự tìm hiểu.

Tự ràng buộc (Self-Binding)

• Không gian: cất điện thoại xa

• Thời gian: giới hạn khung giờ

• Danh mục: tránh tác nhân kích hoạt

Ví dụ: Không để đồ ăn, rượu, thuốc lá xung quanh, xoá app, khoá tài khoản ngân hàng, …

Ấn về phía nỗi đau (Hormesis)

Cá nhân mình thích phần này nhất vì não bộ chúng ta hoạt động như một cái bập bênh đúng không, ấn về phía nỗi đau nghĩa là chúng ta sẽ tự tìm đến “nỗi đau”, khi đó, các con quỷ mini sẽ tự nhảy qua phía khoái lạc.

Nỗi đau ở đây có thể hiểu như: Tập nặng, tắm lạnh, nhịn ăn gián đoạn, đối diện vấn đề thay vì trốn chạy, trì hoãn, thiền …

Dopamine khi đến từ các con quỷ mini thay vì chúng ta cho phép, nó sẽ:

Tăng chậm, kéo dài, không gây “tụt mood” - từ đây, chúng sẽ bắt đầu có cảm giác tận hưởng những niềm vui nho nhỏ

8. Trung thực & kết nối xã hội

Phục hồi khỏi nghiện dopamine không chỉ là vấn đề kỷ luật cá nhân.
Theo các nghiên cứu thần kinh học và phân tích của tác giả, hai yếu tố mang tính quyết định lâu dài là:

1. Trung thực tuyệt đối (Radical Honesty)

Trung thực tuyệt đối là việc nói ra sự thật, kể cả những điều gây khó chịu hay làm lộ khuyết điểm cá nhân.

Sự trung thực phá vỡ trạng thái phủ nhận (denial) – nguyên nhân khiến con người không nhìn thấy hậu quả thật của hành vi nghiện. Khi gọi tên chính xác trải nghiệm của mình, cá nhân lấy lại quyền làm chủ và tỉ lệ cai nghiện sẽ thành công hơn.

2. Sự xấu hổ tích cực (Prosocial Shame)

Xấu hổ thường bị xem là tiêu cực, nhưng trong phục hồi nghiện, nó có thể mang đóng góp tích cực nếu được phản hồi đúng.

Khi một người thừa nhận lỗi lầm trong cộng đồng hỗ trợ và vẫn được chấp nhận:

• Cảm giác thuộc về tăng lên

• Sự cô lập “nhiên liệu của nghiện” giảm xuống

Sự xấu hổ tích cực luôn đi kèm hành động sửa sai cụ thể, buộc cá nhân chịu trách nhiệm thay vì trốn chạy. Sự trung thực được đáp lại bằng chấp nhận còn kích hoạt oxytocin, giúp tăng dopamine tự nhiên và bền vững hơn khoái lạc tức thì.

Phần này tác giả có chia sẻ vài câu chuyện rất hay, và cũng cho mình biết có những kiểu nghiện rất “trời ơi”.

Kết luận

Thế giới dư thừa khiến chúng ta khó khăn hơn để “sống”, bạn có thể nghe người lớn có bâng quơ “ Sao bọn trẻ ngày nay yếu đuối thế”. Không chỉ bọn trẻ mà tất cả chúng ta đều vậy, chúng ta chỉ đang sống sai môi trường, chứ không yếu đuối.

Vốn là những cây xương rồng không cần mưa, cần giới hạn, khô hạn và ánh nắng. Bây giờ những cây xương rồng này phải tự tạo sa mạc cho chính mình.

Subscribe now

Mình thường được những người xung quanh đánh giá là kiên nhẫn. Và mình cũng biết mình không thực sự thuộc về thế giới giải trí nhanh như short videos, hình ảnh trực quan. Mình hiểu vì sao chúng hiệu quả. Chúng giúp người ta được biết đến, giúp người ta “survive”.
Nhưng với mình, chúng không giúp mình “alive”.

Vì sao là Substack, vì sao là lúc này

Ba tháng cuối năm 2025 vừa rồi, mình có nhiều thời gian rảnh hơn. Mình ngồi tô một bức tranh núi Phú Sĩ bạn tặng dịp sinh nhật. Tụi nó biết mình thích đi Nhật nên tặng tranh thay vì chuyến đi. Tô bức tranh đó, không điện thoại, không laptop, không nhạc.
Chỉ có mình và một chiếc cọ.

Mình vừa tô, vừa nghĩ:
Trong một thế giới quá nhanh, nơi AI có thể làm gần như mọi thứ, thì một việc chậm chạp, lặp lại và có phần chán ngắt như thế này để làm gì? Mình hoàn toàn có thể lên mạng, in ra một bức tranh hoàn hảo hơn nhiều.

Nhưng rồi mình nhận ra:
AI không cho mình trải nghiệm thật.
AI không khiến mình nghi hoặc chính mình.
AI không cho mình thấy sự tiến bộ rất chậm, kể cả khi không có kết quả rõ ràng.
AI không bắt mình ngồi hàng giờ, hàng tháng, thậm chí hàng năm để tự hỏi:
Giá trị của mình là gì? Mình làm cái này có đúng không

Viết, với mình, là một không gian chậm. Một nơi để suy nghĩ được đi đến cùng, thay vì bị cắt vụn, và mình là một người yêu chữ.

For my inspiration — Dead Poets Society (1989)

“No matter what anybody tells you, words and ideas can change the world.”
— John Keating

Mình muốn xây dựng một cộng đồng như thế nào

Ở đây, mình sẽ chia sẻ:

• Những kiến thức mình học được từ sách và mấy thứ linh tinh

• Những bài viết về những podcast dài 2–3 tiếng, có thể nghe rất mệt nhưng rất đáng

• Và đặt biệt nhất, những ý tưởng giúp mình sống như một con người

Không phải để dạy điều gì.
Chỉ là trải nghiệm được sống, rồi được viết ra ….. mà chiêm nghiệm.

Bạn có thể mong đợi điều gì ở Substack này

• Mình sẽ không viết hàng ngày. Tại mình cũng cần “survive”

• Nội dung miễn phí

• Không có lịch cố định. Chỉ có một cam kết: luôn luôn viết bởi một con người