Palagi ka nyang babalik-balikan

Dito sa mga guhit at tugma,

Sa mga paghingang ikaw lagi ang pagitan,

Sa mga kanta na pinipilit nyang ibirit kahit sintunado

Dahil baka sakaling mapakinggan ka nya ulit

Sa gitna ng koro at gitara.

Palagi syang lumilingon

Doon sa mga daang baku-bako.

Ang iba'y sementado na kaya't burado na ang mga yapak mo dito

Pero paulit-ulit nyang binabaybay ang mga paa mong papalayo

kahit mistula na syang kalansay na patupling-tupling,

Tinutunton kung saan ka posibleng huminto.

At sa patuloy niyang panglulubaybay,

Narating niya ang kanto kung saan kayo unang nagkatagpo.

Sa hindi kalayuan ay magpapang-abot na ang inyong mga hakbang

Ngunit puno na ng paltos ang kanyang talampakan.

Lilingunin mo siya,

Pero hindi mo rin naman aabutin.

Hindi ba't ito ang iyong 'hiraya manawari'?

na muling magtama ang inyong mga tingin

at magkaroon ng pagkakataong yapusin ang isa't isa?

damhin ang bawat hugot ng inyong mga buntong-hininga

Na kumakapit sa pangakong hihintayin ka;

sa muli ay naghintay siya.

masugid na nag-abang sa bawat pagtulak ng araw

at paghila ng buwan,

Wala sa kanya kung masilaw ng iyong lagablab

basta't hindi siya kukurap

dahil natatakot siyang mamalikmata

o makaligtaan ka sa isang kisapmata.

Ito na sana ang katuparan ng inyong pagniniig,

ng mga pinagsaluhang saya at hikbi,

ang kasagutan sa pagitan ng inyong ingay at tahimik,

ang hinintay niyo ng ilang taon

subalit mag-isa na lang siya ngayon.

Sa muling pagtatagpo ng araw at buwan,

mataman ka niyang tinititigan

at ang mga paltos na iyong iniwan,

hahaplusin niya ito nang marahan sa pagbabaka sakaling

madama ang dagitab sa bawat pantig ng inyong paghinga at kung bakit ito nawala.

kung bakit ka nawala.

Hihinga siya nang malalim,

matapang niyang isasara ang kanyang mga talukap

habang hinihiling sa mga buntala

na kung saan ka man naligaw—

sa mga eskinita ng paparito't paparoon—

sana'y makabalik ka na.

sana'y makabalik ka pa.

sa gihapon (adv.) - still

may ibang bigat ang salitang “sa gihapon” sa tuwing tinatanong ako ni Uncle Dodoy kapag umuuwi ako sa Antique. “Kamusta kaw run bay? (kamusta ka na pala?)” at ang palagi kong isasagot ay, “amo sa gihapon (ganoon pa rin naman).”

may kaakibat na lumbay sa sagot na parang ang pinapahiwatig ay hindi ka umuusad. ngunit ano nga ba ang mas magandang sagot sa kamusta ka na pala na hindi maipapakita sa kanilang ang taong inaakala nilang magaling, matalino, at kinakaya lahat ay nagiging maparaan na lang— maparaan sa paghahanap ng lusot para matakasan ang isang usapan, sa paghahanap ng pagkakataong makaliko sa daan para hindi makasalubong ang ibang kakilala na maaring magtanong ulit kung ano na ang bago sa buhay, o nagiging maparaan na lang sa pagkukunwaring masaya dahil hindi naman madali sa atin magsabing, “hindi ko na po kinakaya”?

pero may ibang saya rin ang salitang ito lalo na sa akin na matagal nang hindi nakakauwi sa Antique. kapag tinatanong ko si Uncle Dodoy, “ti, kamusta run bay dyan ang baryo? (o, kamusta na nga pala yung baryo d’yan?)”, at ang palagi niyang sinasagot ay, “amo sa gihapon (ganoon pa rin naman).”

kahit paano, nararamdaman kong wala naman akong nakaliligtaan na pangyayari kapag sinasabi niya ito, at kung sakali mang umuwi ako ay hindi ako maninibago. hindi ko kakailanganing aralin muli ang lugar dahil ganoon pa rin naman ito katulad nang kung paano ko ito unang iniwan. parang nabibigyan ako ng pag-asang mabalikan ang puno ng sinigwelas na naging dahilan kung bakit may maliit na humpak sa kanang sintido ko, o kaya’y makatakbo ulit sa pilapil habang nagpapastol ng kambing na sumubok sa tibay ng balakang ko dahil sa paulit-ulit na pagkakadulas; may malaking posibilidad na matikman ko pa rin ang lutong huwad-huwad at alupi ni lola, o makatulong pa rin ako sa pagrara ng sumbrerong buri para ibenta sa tuwing tinda.

siguro kaya nabuo ang salitang “sa gihapon” sa Kinaray-a ay para ipaliwanag ang bawat pag-alis at pag-uwi, ang pangungulila at pananabik, ang isang pagpapatuloy at pananatili; baka para kahit paano ay may panghawakan sa tuwing hindi na natin alam ang sasabihin o para mapalapit tayo sa lumang lugar na kilala lang natin sa alaala bago pa tayo lamunin ng pangarap. marahil ito ang bumubuhay sa atin para hindi makalimot sa mga tao, sa mga tradisyong kinalakhan, at sa dahilan kung bakit natin gustong umusad.

siguro kaya paborito ko rin ito dahil dito nababawasan ang lungkot sa katotohanang nang umuwi ako ng Antique, wala na ang puno ng sinigwelas, pudpod na ang pilapil, hindi na uso ang huwad-huwad, wala nang nagrarara ng sumbrerong buri, at higit sa lahat, wala na si Uncle Dodoy na magtatanong kung kamusta na ako. hindi na namin kailangang magpanggap na kinakaya pa namin ang lumbay ng unti-unting pagbabago sa baryo, sa mga tao, tradisyon, sa Antique, at sa buhay.

gayunpaman, kung sakaling magtanong sya muli sa kung saan man sya naroroon, ang maisasagot ko ay, “sa gihapon.” ginapalangga kag palanggaun tana sa gihapon (minamahal at mamahalin pa rin sya).

hidlaw (n.) — yearn; long

hindi ko alam kung bakit kita napanaginipan kagabi samantalang walong taon naman na tayong hindi nagkakausap o nagkikita. hindi ko alam kung nahihidlaw lang ba ako sa mga lumang koneksyon o may gusto lang ipahiwatig sa akin ang tadhana. sa katunayan, wala na ako ni isang balita tungkol sayo mula noong high school graduation natin, basta ang alam ko, lumipat ka ng Manila at kayo pa rin ng transferee nating kaklase noong grade 9.

pero bago dumating sa puntong iyon, minsan tayong naging grade 8—palagi tayong bunot ng mga kaklase natin sa tuksuhan. hindi ko rin alam kung saan nagsimula ang ideya na i-partner tayo sa isa't isa, basta ang alam ko noon, nangamatis ang pisngi ko isang araw na pinili mong maging matapang at tumabi sa akin para umakbay. iyon na siguro ang pinakamalakas na hiyawan ng mga kaklase natin na ako o tayo ang dahilan; hindi naman kasi ako madalas nagiging bida sa eskwelahan.

nangatal din ang tuhod ko noong sinadya mong magpaiwan sa classroom para hintayin ako; tandang-tanda ko pa kung paanong lumamlam ang boses mo habang sinusubukang makipag-usap sa akin. at bilang hindi ako 'yong tipo na nakakayang magpigil ng ngiti o kilig, tumakbo ako—mabilis, palayo sayo—at humabol ka naman. masaya sana iyon kung hindi lang hiya ang nararamdaman ko.

pangalan mo ang may pinakamalaking lettering sa slambook ko. ikaw rin ang dahilan kung bakit hanggang ngayon paborito ko ang kantang Bestfriend ni Jason Chen.

pero noong hindi pa ganoon kasikat iyong kanta ni Jason Chen, palagi kitang tinatanaw sa kabilang classroom noong grade 7. hindi kasi tayo magkaklase noon. madalas kong naririnig ang tawa mo at naging sapat iyon para mabuo ang araw ko.

ang pinakapaborito kong pagkakataon ay kapag kailangang pagsamahin ang dalawang section sa isang subject kasi nagkakaroon ako ng isang oras na pagkakataong titigan ka habang nakikipagkulitan sa mga kaibigan mo. at ang pinakaayaw kong pangyayari ay noong nakita mo kung paano ako sumalampak sa sahig dahil sa pagkakadulas nang minsang bumabagyo at naglilipat tayo ng classroom.

sayo ko naranasang sumayaw sa disco tuwing fiesta kahit inuuga ko lang talaga ang tuhod ko para kunwari'y makasabay sa tugtog.

at alam kong pareho tayong hindi marunong sumayaw kaya noong required tayong sumali sa community fair noong grade 6, madalas tayong nasa likuran. hindi pa rin tayo nagkakaroon ng pagkakataong magkalapit o magkausap dahil nasa kabilang section ka ulit.

gayunpaman, alam ko na tinutupi mo ang pantalon mo hanggang alak-alakan o madalas kang napipingot ng teacher natin sa EPP dahil pinapalo mo ang bell kahit hindi pa dismissal, pero isa ka sa may mataas na grades sa woodwork at handicrafts. alam kong ayaw mong nilalapag ang knapsack mong Jansport imitation kaya madalas kang pagalitan.

pero nang una kitang nakilala noong grade 5, hindi ko narinig na napagalitan ka. madalas nakikita kitang mag-isa sa classroom na kumakain ng tanghalian habang ang ibang mga kaklase mo ay umuwi, tumambay sa bahay ng iba, nakikipagchismisan sa tyangge, o naglalaro ng Slipper Game. isa ka rin sa pinakaunang dumarating sa eskwelahan dahil ilang taniman pa ang kailangan mong lakarin. alam kong matalino ka na medyo mahiyain.

dito ko napagtanto na kaya siguro napapanaginipan pa rin kita kahit mag-iisang dekada na ang lumipas dahil nakilala kita nang malalim bukod pa sa katotohanang kabisado ko pa rin ang mga tagpong ito sa utak ko.

siguro ganito lang talaga ang hidlaw sa Kinaray-a: nagpupuyos, nauuhaw, nag-aalimpuyo.

at hindi rin naman yata tiyak na sayo—siguro doon sa mga alaala sa pagitan ng grade 5 at grade 9, baka sa mga hindi nasabi at nabigyang linaw, sa mga muntikan, o sa pag-ibig na ilang ulit kong itinanggi pero hindi ko binitawan.

Nagpunta ulit ako sa Molo plaza kanina,

nagbabaka sakaling matagpuan ko

ang paborito nating bilhan ng fishball at proben.

Ngunit sa kalagitnaan ng aking paghahanap,

bigla akong nawala; para bang nakalimutan ko

kung ano ang ginagawa ko rito

o kung ano ang gusto kong bilhin.

Kanina malinaw sa isip ko

kung ano ang gusto kong kainin,

sigurado akong may kinatatakaman akong hapunan.

Siguro ganito nga ang dulot ng iyong pagkawala,

wala na rin akong pagtatanungan ng pwede kong kainin

sa tuwing nawawalan ako bigla ng alaala;

wala nang hahatak sa akin upang igilid ako

mula sa rumaragasang mga sasakyan kapag

kapag nabibingi ako sa ingay ng palibot;

wala nang magpapabalik sa akin sa realidad

sa mga segundong ganito: nakalilimutan ko kung nasaan ako.

Ngunit pinilit kong makauwi.

Nakailang pingot rin ako sa aking taingang nanlalamig.

Sa dami ng tiningnan kong pagkain ay nakapili rin ako,

iyong paborito mo: paksiw na bangus.

at habang naaamoy ko ang asim ng sukang tuba

na sumisingaw sa plastic na pinagbalutan nitong ulam na paksiw,

naramdaman kong nariyan ka—

nagmamasid kung kakainin ko ba talaga ito bukas o mamaya.

Alam ko ring hindi na ako malulungkot kahit hindi ko nahanap si kuyang nagbebenta ng proben sa Molo plaza

o sa pag-alala ng iyong pagkawala

dahil sa tuwing malilimutan ko ang aking katotohanan

ay sigurado akong igagawi mo ang aking mga mata

sa isang kahapon na magdadala sa akin

pabalik sa aking gunita.

pahunay-hunay (adv.) - moving slowly; unhurriedly

noong nakaraang 2022, nagkaroon ako ng Binge Eating Disorder. malala kasi ang stress ko noon sa trabaho, sa bayarin, sa demands sa akin ng mga taong nasa paligid ko, at sa kung paano ko tatapusin ang pangarap kong makagraduate on time bago pa ako nito tapusin. kaya pakiramdam ko, kailangan kong madaliin ang lahat ng bagay para makahabol kahit man lang sa tulog. siguro dagdag na rin iyong pagmamadali na makatakas sa isang sitwasyon.

tatlong taon kong pinabayaan ang sarili sa ganoong kondisyon hanggang sa nagpatong-patong na ang mga sakit, utang, responsibilidad, at taba sa katawan.

sa kinaray-a kasi, madalas may kasamang galit o sermon sa salitang pahunay-hunay. kapag sinasabi ni nanay na "ay abaw, nagpahunay-hunay liwat timo dyan, wara gid timo ti matapos kar-on" (aba, nagbabagal ka na naman dyan, wala ka talagang matatapos mamaya), matik na ang ibig sabihin niyan ay magmadali ka nang kumilos dahil paniguradong hindi matatahimik ang bahay.

hindi ko kinalakihan ang salitang pahunay-hunay sa tunay nitong kahulugan.

kaya noong nagpakonsulta na ako, ang sabi sa akin ay "mindful eating". hindi naman ako pinagbawalan sa kahit ano, basta raw bagalan ang pagnguya at pagsubo, maging present habang kumakain, at tumigil kapag 80% satiated na ang tiyan. dito ko naintindihan na hindi naman pala masama kung minsan pipiliin kong magpahunay-hunay. pwede naman pala talagang magbagal—sa pagkain, sa paglalakad, at sa buhay.

pero minsan napapagalitan pa rin talaga ako lalo kapag ang bagal kong mamili ng mga bibilhing sabon at chichirya sa grocery; nakikita ko pa rin ang pag-ismid ng tindera kapag ang tagal kong mamili ng ulam sa karinderya; kailangan ko pa ring kurutin ang tagiliran ko para ipaalalang ayos lang kahit dalawang oras ang gugulin ko sa tanghalian; minsan malakas ko pa ring binibilangan ng apat na segundo ang aking paghinga.

siguro dahil 80% ng mga Pilipino ang hindi nakakaalam sa salitang pahunay-hunay, at ang natitirang 20% na maaaring pamilyar sa salitang ito ay pinalaki sa balintuna katulad ko kaya laging kailangan ng paalala. bakit nga ba naman kasi pakiramdam natin lagi tayong gahol sa oras kung pare-pareho lang naman tayong may 86,400 segundo sa isang araw?

kaya para sayo na nagbabasa nito, ngayong alam mo na ang ibig sabihin ng pahunay-hunay, baka naman pwede mong bitawan ang kung anumang minamadali mong tapusin, mas bagalan ang bawat hakbang, ipahinga ang balikat, iunat ang likod, liitan ang pagkagat sa pagkain at ngumuya nang marahan; humiga at maniwala na pwedeng walang kaakibat na galit o sermon ang pagpiling magdahan-dahan.

ang Kinaray-a ay isa sa maraming wika sa Pilipinas. ginagamit ito ng mga tao sa Antique at ibang parte ng Western Visayas, isa rin ito sa mga matatandang wika ng rehiyon. at sa koleksyong ito, tuturuan kitang matuto ng Kinaray-a.

hapuhap (n.) - caress

sa mundong halos hindi na magkamayaw sa kung anong dapat unahin, minsan nakakaligtaan natin kung paano makaramdam nang banayad - kung gaano kaaliwalas ang isang hapuhap.

sa kinaray-a, ang hapuhap ay isang banayad na haplos na nagpapabalik tanaw sa iyo noong unang beses kang umiyak dahil sa pagkadapa at hinahapuhap ni inay ang iyong buhok habang pinapatahan ka. o kaya ang dampi ng magaspang na palad ni itay habang tinatapik tapik ang likod mo para sa mahimbing na pagtulog.

para sa akin, ang hapuhap ay isang pagbabalik tanaw sa banayad na alaala at ginhawa. na sa tuwing hinahapuhap ko ang aking braso ay kahit paano nararamdaman kong hindi ako nag-iisa sa mga tahimik na labang ipinapanalo ko, at sa mga impit na hikbing hindi ko na masabi-sabi kay inay at itay.

hapuhap ay isang tahanang palagi kong uuwian sa tuwing pagod sa pagiging alipin ng salapi para sa hinahangad na saglit na kasiyahan.

sana sa nakahahapong takbo ng mundo, mayroon rin kayong uuwiang hapuhap o kung wala man, sana ay magawa nyong abutin ang inyong balikat at ipadama sa inyong sarili ang tunay na banayad.

Kumakaripas na ako nang takbo para maabutan ang MRT na madalas mong sinasakyan. Ilang araw ko nang sinusubukang makasabay ka pero laging may paraan ang mundo para maudlot ang pagkikita nating dalawa.

Noong isang araw, nakahawak na ako sa pinto pero naapakan ng isang lalaki ang tsinelas ko at napigtas. Hindi tuloy ako nakasakay kasi ayaw ko namang makita mo akong nakapaa, hindi pa naman ako nakapedicure.

Kahapon, natyempuhan ko na ang oras at wala masyadong pila. Tatlong beses kong hinawi ang buhok ko na may lagkit pa ng Gatsby claydo para naman pag nagkita tayo, may mukha akong ihaharap sayo. Pero umalis na ang MRT, umabot na ako sa Kamuning, walang ikaw na sumakay. Kung napagtitripan nga naman ng tadhana.

Ngayon, hindi ako magpapatalo sa oras, sa pila, at mas lalong sa pagkakataon. Maghihintay ako sa pintuan, ako ang hahawak ng pinto hanggang sa makapasok tayong dalawa. Liliparin ng hangin ang buhok mo papunta sa akin at masasamyo ko ang mabango mong shampoo.

11:09.

Dalawang minuto na lang, dadaan na ang tren. At sa lahat ng minutong nakatayo ako, ngayon pa ako nakaramdam ng pagkaihi. Siguro sa kaba o pwede ring sa dami ng tubig na nilagok ko kanina para mabawasan ang kaba pero hindi ako patitinag.

11:10.

Sa ganitong oras, dapat nandito ka na. Dapat ay nakapila ka na o nakatayo malapit sa pintuan. Inilibot ko ang aking paningin, walang anino mo sa kahit saang lupalop. Napagkaisahan na naman yata ako ng tadhana ngayon. May isang minuto pa bago dumating ang tren, siguro nahuli ka lang. Marahil ay darating ka sa huling segundo at biglang magsu-slowmo ang lahat habang papalapit ka sa akin.

11:11.

Bumusina na ang tren. Hudyat ng kaniyang pagdating at pagbubukas para tumanggap ng mga pasahero at maging sa pagbaba ng iba. Wala ka pa rin. Malamang hindi ako sasakay dahil ikaw lang naman ang dahilan kung bakit ako napapadpad ng Kamuning. Sa katunayan, malayong malayo iyon sa bahay o opisina. Hindi rin naman tayo magkakilala. Ang pinanghahawakan ko lang ay isang itim na hair clip na may sunflower sa kabilang dulo at isang pangarap: makasabay kang muli. Umatras na ako sa pinto ng tren dahil magsasara na rin ito at aalis. Talo na naman ako ng pagkakataon, hindi ka na naman dumating. Siguro nagpalit ka na ng sakayan.

Sumulyap akong muli sa bintana ng tren na unti-unti nang umuusad at doon nanlambot ang aking mga tuhod. Gusto ko nang pakawalan ang nananakit kong pantog sa pagkaihi kanina. Naaninag kita sa bintana ng tren, naiipit sa siksikan. Ilang beses inulit ng utak ko ang pangyayari, kung saan ka banda nakasakay o kung paanong hindi kita namalayan. Gayunpaman, huli na naman ako, at siguro hindi na ito masusundan. Nagtungo ako sa banyo na bagsak ang mga balikat, pisil-pisil ang hair clip—ang tanging alaala ng isang hirayang hindi mawari.