በውቄ ገራሚ ሰው ነው። የሚፅፈውን ስታነብ ደህና አድርጎ አንባቢ እንደሆነ ትረዳለህ። አማልክቱ ፈቅደው አንድ ሁለቴ አግኝቸዋለሁ። ሲያወራም አፍ አስከፋች ነው። ነገሮችን ከተለያየ አቅጣጫ ወደ አንድ ቋት አምጥቶ ሲያስረዳህ ትፈዛለህ። ስራህ ማዳመጥ ብቻ ይሆናል። ያው በየማህሉ በሳቅ እየፈረስክ መስራትህ አይቀርም። ልጁ ኮሜዲያን ነው፣ ገጣሚ ነው፣ ታሪክ ተመራማሪ ነው፣ ወገኛ ነው፣… ለዛሬ ስለ ገጣሚው በዕውቀቱ እናውራ።

« ግጥሞቹ ገለልተኛ አይደሉም፤… » ይላናል አብደላ ዕዝራ፣ በግጥሞቹ ላይ ባቀረበው ሂሳዊ ግምገማ ላይ «… ይናደፋሉ። ልማድ የረበበት ፍዝነት ስለሚኮላ፥ ፈርጥ ግጥሙ ያውከናል፤ በደምሳሳው በውብ ቋንቋና በሚያባንን ምስል ይመሰጣል።» ይህ የአብደላ ገለፃ ከምንም በላይ ልጁን ይገልፀዋል። በውቄ በአማርኛ ስነ ግጥም ውስጥ የራሱን ድንበር የሰራ ገራሚ ገጣሚ ነው። መደመም ብቻ ነው የእኛ ስራ።

የማለዳ ድባብ የግጥም መድብሉ ላይ ሁለት አስማተኛ ሴቶችን አስተዋውቆናል። በሁለቱ አስማተኛ ሴቶች እንጫወት እስኪ።

አንደኛዋ አስማተኛ

የምድረ በዳ በረከት

አንዲት ብርጭቆ ወይን፣

አንዲት ጤፍ እንጀራ፣ አንዲት አሪፍ ግጥም፣

እነዚህ ባሉበት በምድረ በዳ ላይ ቁጭ ብለሽ ከጎኔ፣

ሌላው ምን ይሠራል፣

ምድረ በዳው ሁሉ ዓደይ ለብሶ ያደርራል፡፡

ይህቺ አስማተኛ ሴት ከበውቄ ጎን ካለች ምድረበዳው ለምለም ይሆናል። እሷ ካለች ምድር ተፈጥሮዋን ትገለባብጠዋለች። ከእዚህ በላይ አስማት ከየት ሊመጣ :)

(የዚህ ግጥም መነሻ የዑመር ኻያም (OMAR KHAYYAM) Rubauyat መሆኑ በውቄ ነግሮናል። ከፐርሺያ ወደ እንግሊዘኛ በኤድዋርድ ፊትዝጀራልድ የተመለሰው ግጥም ይሄ ነው።

.

Here with a loaf of bread beneath the Bough,

A Flak of wine, a Book of Verse-and Thou

Beside me singing in the Wilderness

And Wilderness is Paradise enow.)

ሁለተኛዋ አስማተኛ

መአዛሽ ፈወሰኝ

እንዲያው ሲፈርድብኝ፣ ቤቴ አዲስ አበባ

ሰማዩ ጥንብ ነው፣ መሬቱም አዛባ

ዓይን ጆሮ ምላስ፣ መኖሮ ሳያንሰኝ

ምን በድየው ጌታየ፣ አፍንጫ ለገሰኝ

እያልሁኝ ሳማርር፣ አንቺን ልኮ ካሰኝ

መዳኒት ሆነና መአዛሽ ፈወሰኝ።

በአዲስ አበባ ጥንባት የተነሳ አፍንጫ የሰጠውን ጌታ ያማረረው በውቄ፣ ያቺ አስማተኛ ሴት ከጎኑ ስትሆን የሸገር ጥንባት ጥርግርግ ብሎ ይጠፋል። ከተማዋም ከርቤ ይዘምብባታል። ጥርኝ ይርከፈከፍባታል። ከዚህ በላይ አስማት ከየት ሊመጣ :)

**ከሶስት ዓመት በፊት ፌስቡክ ላይ የተለጠፈ!

ነገር ግን በጥልቀት ስንመረምረው፣ ከጀርባው ያለው እውነታ እጅግ የከፋና አደገኛ ነው። ይህ ጉዳይ የግለሰቦች ምርጫ ብቻ አይደለም... ካፒታሊዝም የሰውን ልጅ ማንነት ወደ ሸቀጥነት የቀየረበት አዲሱ የዲጂታል ዘመን ቀውስ ነው።

The Hard Data

ይህ ክስተት በምዕራቡ ዓለም የደረሰበትን አስደንጋጭ ደረጃ ለመረዳት በ OnlyFans መድረክ ላይ ያሉትን ዓለም አቀፍ መረጃዎች መመልከቱ በቂ ነው።

​በአሁኑ ወቅት በዚህ መድረክ ላይ ከ 5.2 ሚሊዮን በላይ Content Creators ይገኛሉ። አሜሪካ ውስጥ ብቻ 1.1 ሚሊዮን የሚጠጉ ወጣቶች በዚሁ መድረክ ላይ የራሳቸውን አካል ይሸጣሉ። በ​ዩናይትድ ኪንግደም ደግሞ ከ280,000 በላይ ክሬተሮች አሉ።

ከእነዚህ ክርኤተሮች መካከል 84 በመቶዎቹ ወጣት ሴቶች ሲሆኑ፣ ከግማሽ በላይ የሚሆኑት ደግሞ ዕድሜያቸው ከ18 እስከ 24 ባለው የኮሌጅ እና የዩኒቨርሲቲ የዕድሜ ክልል ውስጥ የሚገኙ ናቸው።

እነዚህ ወጣቶች በሙሉ ይህንን መንገድ የመረጡት “በቅንጦት ለመኖር” ፈልገው ይመስለናል? እኔ አይመስለኝም። ባህላዊው የኢኮኖሚ ሥርዓት (መደበኛ ትምህርት እና ስራ) ተስፋ ሲነፍጋቸው፣ የኑሮ ውድነቱ (በአሜሪካ የኮሌጅ ዕዳው) ሲጨምርባቸው ብቸኛው መውጫ መንገድ የራሳቸውን “ማንነት” ወደ ሸቀጥ መቀየር ሆኖ እንዳገኙት የአደባባይ እውነታ ነው።

ከባዱ ውሸት 

ዲጂታል መድረኮች ለወጣቶች የሚሸጡት ትልቅ ህልም አለ። “የሰውነትሽ ባለቤት እራስሽ ነሽ፤ ይህንን ተጠቅመሽ በአጭር ጊዜ ሚሊየነር መሆን ትችያለሽ” የሚል። እውነታው ግን ሌላ ነው።

በOnlyFans መድረክ ላይ ያለው የሀብት ክፍፍል እጅግ የከፋ ነው። እዚህ ሳይት ላይ ከፍተኛውን ገንዘብ ማለትም 76 በመቶ የሚሆነውን ገቢ 0.1 በመቶ ክሬተሮች ብቻ ናቸው የሚያፍሱት። አብዛኛው ክርኤተር የበይ ተመልካች ነው።

ሌላው ኦንሊፋንስ 280 ሚሊየን የተመዘገቡ ተጠቃሚዎች ሲኖሩት፣ 120 ሚሊዮን አክቲቭ ተጠቃሚዎች አሉት። ከዚህ ውስጥ 60% ወንዶች ናቸው።

(ቁጥራዊ መረጃዎቹ የተገኙት Electro IQ ገፅ ላይ ነው)

በሚሊዮን የሚቆጠሩ ወጣቶች የራሳቸውን ክብር፣ ምስጢር እና የወደፊት ህይወት ለዲጂታል ዓለም አሳልፈው ይሰጣሉ።  ዋናውን ትርፍ ግን Platformኡ እና አልጎሪዝሙ ይወስዱታል። ይህ አዲስ የባርነት ዘመን ካልሆነ ምን ሊሆን ይችላል?

The Attention Economy

በአሁኑ ጊዜ የገነባነውን ማህበራዊ መዋቅር Attention Economy ይሉታል። በዚህ ስርዓት ውስጥ ትኩረት ካለህ ገንዘብ አለህ፤ ትኩረት ከሌለህ ግን ድሀ ነህ።

​አልጎሪዝሞች የተሰሩት እፍረትን በሚያጠፋና “Borderline” የሆኑ ወሲባዊ ይዘቶችን ኖርማላይዝ በሚያደርግ መልኩ ነው። ወጣቶች ይህንን የአልጎሪዝም ባህሪ በፍጥነት ይረዱታል። ለምሳሌ በጥራት የተዘጋጀ አስተማሪ ቪዲዮ 100 እይታ ብቻ ሲያገኝ፣ ሰውነት የተራቆተበት አጭር ምስል 1 ሚሊዮን እይታ እንደሚያመጣ በተግባር ያያሉ።

ይህ ሲደጋገም፣ ብዙ ወጣት ራሱን ከአልጎሪዝሙ ጋር ማላመድ ይጀምራል። “ክብር እና ምስጢር” የሚባሉት ማህበራዊ እሴቶች ዋጋቸውን ያጣሉ። በምትካቸው “እይታ እና Like” ዋና የሰው ልጅ መለያዎች ይሆናሉ።

እናስ...?

ወጣቶችን ብቻ መውቀስ የችግሩን ግማሽ ክፍል ብቻ ማየት ነው። ዋናው ጥያቄ መሆን ያለበት የሰውን ልጅ ማንነት፣ አካል እና ክብር ወደ ሸቀጥነት የሚቀይር ዲጂታል መዋቅር ለምን ተገነባ? ነው።

​ይህ የሞራል ውድቀት ብቻ አይደለም፤ የኢኮኖሚ ቀውስ ነው። ይህ የባህል መበላሸት ብቻ አይደለም፤ የዲጂታል ካፒታሊዝም የጭካኔ ማሽን ውጤት ነው።

​

ኤልሳም ይህን የአዳም ረታ የአፃፃፍ ስልት ተጠቅማ እንደፃፈች ትናገራለች። በዚህ መፅሐፍ ላይ ደራሲዋ «ተረኮች» ስትል የገለፀቻቸው 15 ተረኮች አሉ። ላይ ላዩን ሲመለከቷቸው እንደ አንጀራ አይን ራሳቸውን ችለው የሚቆሙ ይመስላሉ። ቂጣቸው ግን ወጥ ክብ ነው። በየ15 ተረኮች መሀል የሚያልፉ ገፀ ባህሪያት ፣ ገጠመኞች… (ወጥ) አሉ። ተረኮቹን ለብቻ ለብቻ ቢነበቡ ስሜት ይሰጣሉ። ነገር ግን የመፅሀፉን ልብ ማግኘት አይቻልም። በመደዳ ካልተነበቡ እንጀራው ብቻ ይበላና ወጡ ሳይበላ ያመልጣል። በእኔ አስተያየት ደራሲዋ የአዳምን መንገድ በደንብ እንደተከተለች በመጀመሪያ መፅሐፏ አስመስክራለች።

ገፀባህሪያቱ ተብሰልሳይ ፣ የታከታቸው ፣ አካባቢያቸውን በጥልቅ የሚመለከቱ ፣ የሰሉ ናቸው። ሌላው ሕፅናዊነት የህይወት ክብነት መመስከሪያ ነው። «መረቅ» መፅሀፍ ላይ አላዛር ከሀገር ሲወጣ አብሮት ፕሌን ላይ የሚቀመጠው አላዛር እንደ ነብሱ የሚወዳትን ተባራኪ ከነጫት ሰው ጋር ነው። ይህ ሰው አላዛርን ልቡን እያተከነው ነው የሚሄዱት። ከዚህ በላይ የህይወት ክብነት ማሳያ አለ።

የሐምራዊ ተረኮች ደራሲም የህይወት ክብነትን ትቀበላለች። ፍርቱና የተባለችውን ገፀ ባህሪዋን ገፅ 39 ላይ እንዲህ ታናግራታለች «በርግጥ የሰው ልጅ በሙሉ መጠኑ እና ሁኔታ ይለያያል እንጂ ሁሉም የሚኖረው በታጠረ ክብ ውስጥ መሆኑን አላጣሁትም።»

ስለሕፅናዊነት ይህን ካልን ወደ ሁለተኛው ነጥቤ ልለፍ።

ደራሲዋ አማርኛን ደህና ታውቃለች። በተንዛዙ ዐ.ነገሮች እና በድሪቷም ሃሳቦች አታዝገንም። ቅልብጭ ያለ የቋንቋ አጠቃቀም ነው ያላት። የቀበረችው ገጣሚነቷ ለዚህ ሳያግዛት አይቀርም። ይህም በመሆኑ ሀዘንን በሚገርም ሁኔታ ስትገልፅ እናያታለን። የሃዘን አገላለጷ «ሳዲስት ናት እንዴ?» ልትሉ ሁላ ትችላላችሁ። እስኪ አንድ ሁለት ማሳያዎችን እንይ…

ሀ. ፍርቱና የተባለችው ገፀ ባህሪ ገፅ 33 ላይ ስለድህነቷ ስትናገር «የቲሸርቴ ስፌት ዝምዝማት ላይ ያለች እናት ቅማል እሷ ለልቤ ቅርብ ናትና የነፍስ እናቴ ናት። እዚህ ነዶ ፀጉሬ ላይ እንደ ጌጥ የሚያብረቀርቁት ፤ እንደ ከዋክብት የተበተኑ ልጆቿ ቅጫሞች ሚስጥረኞቼ ናቸው።»

ድህነት እንዴት ባለ አማርኛ ተገልጧል ጃል?

ለ. ሌላው ገፅ 101 ላይ ሬሳን የምታናዝዝበት አማርኛ አሰዳደር ይገርማል… «እጆቼን አነባብረው አስረዋቸዋል፤ አፍና አፍንጫዬን በጥጥ ደፍነዋቸዋል። በዚህ ጊዜ እዛ የተጋደመ አካሌን ቀሪ ጉዞ ማሰብ ጀመርኩ። አሁን ተሸክመው ወስደው፣ ቤተከርስቲያን ጓሮ ቀብረውኝ ይመለሳሉ። ይሄንን ሳስብ ደነገጥኩ። አካሌ የተኛበትን ሳጥን ተሸክመው ሲሄዱ፣ እያንገላቱ ከግራ ቀኝ ከሳጥኑ ጋር እንደሚያላትሙኝ ሲገባኝ ደነገጥኩ። ወደ ጥልቁ ጉድጓድ ከተውኝ፣ ከላዬ ድንጋይና አፈር ሲያለብሱ ሳስብ የምታፈን መስሎኝ ደነገጥኩ። ቀብረውኝ ከተመለሱ በኋላ ሊሰማኝ ስለሚችል ብቸኝነት አስቤ ደነገጥኩ። ከመሬት በታች አካሌ ስለሚጋፈጠው ጨለማ አስቤ ደነገጥኩ። ከሁሉ ከሁሉ ምስጥ ጭኔን ቢቆነጥጠኝ፣ ራሴን ላስጥል እንደማልችል ሳስብ ደነገጥኩ።»

በሐምራዊ ተረኮች ላይ የታዘብኳቸው ሁለት በጎ ነገሮች እነኚህ ናቸው። ደራሲዋ በዚህ መፅሐፏ ጎበዝ ደቂቀ አዳም መሆኗን አስመስክራለች። የሌላ ፀሐፊን ስልት መከተል ክፋት የለውም። የኛ ዘመን ፀሀፊዎች በአዳም ረታ እንዲህ መወስወሳቸው ለምን ይሆን ብሎ ለመጀመሪያ ዲግሪ መመረቂያ ፅሁፍ መስራት ይቻል ይሆናል። ብዙ ሊያመራምር ይችላል።

ማስታወሻ

ይህ ፅሁፍ የዛሬ አመት የተፃፈ ነበረ። መፅሐፉ ድጋሚ ስለታተመ ድጋሚ ለመለጠፍ ተገዷል።

ለእግር ኳስ የተለየ ፍቅር አለኝ። እጅግ ስሜታዊ ያደርገኛል። የአለም ዋንጫ ደግሞ እጅግ የምወደው ውድድር ነው። ከቤተሰብ ጋር ተሰብስበህ የምታየው ውድድር ነው። ለኳስ ዴንታ የሌላት እናት እንኳን፣ 90 ደቂቃ ተቀምጣ ስሜታዊ የምትሆንበት ውድድር ነው።

ከእንግሊዝ ፕሪሜርሊግ፣ ከአርሴ ማንቼ ቀድሞ፣ ከኤልክላሲኮ ቀድሞ፣ ከደርቢ ዴላ ማዶሊና ቀድሞ… የማውቀው ይህ ድንቅ ውድድር ነው። ሲበዛ ከልጅነቴ ጋር እጅግ ተጣብቆ ያደገ ትዝታ።

1998 16ኛው የአለም ዋንጫ

የትዝታ ማህደሬን ስበረብር ጭልጭል እያለ ትዝ የሚለኝ የ1998ቱ ፈረሳይ አዘጋጅታ የበላችው የአለም ዋንጫ ነው። እድሜዬ ዘጠኝ አካባቢ ነበረ። በወቅቱ ተወልጄ ባደኩበት ሰፈር ውስጥ፣ ለሰፈሩ ያለው ቴሌቭዢን አንድ ነው። የቤቱ ሶስት ጎረምሳ ልጆች ደግሞ እጅግ ሲበዛ ኳስ ይወዳሉ። አንደኛው እንደውም በፕሮጀክት ደረጃ (እሱን ለማየት ሜዳ ለሜዳ እንከራተት ነበረ)  ይጫወት ነበረ። 

ታዲያ እነዚህ ኳስ ወዳድ ጎረምሶች ልክ የአለም ዋንጫ ሲጀምር ቲቪውን ከሳሎናቸው አውጥተው ባዶ ክፍል አደረጉት። የሰፈሩ ሰው ሁላ እየተሰበሰበ የሚኮመኩምበት watching party አዘጋጁ።

ትላልቆቹ ወንበር ተዘጋጅቶላቸዋል። እኛ ኩታራዎቹ መሬት ተኮልኩለን ነው የምናየው። አቤት ደስታችን። አባቴ የሮቤርቶ ባጂዮ አድናቂ ስለነበረ በወቅቱ ረጅም ባጆ ነበረኝ። (ሰው ሁላ እየጎተተ ሲያምርረኝ ቁረጡኝ ብዬ ተቆረጥኩት። የተቆረጠው ባጆ ፀጉሬ በነጭ ፌስታል ተከልሎ ለረጅም ጊዜ ሳሎን ውስጥ ተሰቅሎ ነበረ 😃) ሰው ሁሉ በወቅቱ ‘ባጆ ባጆ…’ ነበረ የሚለኝ።

ከእግር ኳሱ ብዙ ትዝ አይለኝም። ክሊስማን፣ ቤቤቶ፣ ሮናልዶ፣ ዱንጋ፣ ሪቫልዶ፣ ዚዳን፣ ጆርኬፍ፣ ዴሳዬ፣ ፔሬዝ…ናቸው በጭልጭልታ ትዝ የሚሉኝ። በወቅቱ የጀርመኑ 18 ለባሽ የርገን ክሊስማን ልቤ ቀረ። ምክንያቱ እንጃ። ብቻ ከዚህ ጊዜ ጀምሮ መሰለኝ የጀርመን ደጋፊ የሆንኩት። ፈረንሳይ አሸንፋ ብዙ የሰፈራችን የብራዚል ደጋፊዎች ሲበሳጩም ትዝ ይለኛል። 

2002 17ኛው የአለም ዋንጫ

ጃፓን እና ኮሪያ ባዘጋጁት በዚህኛው ውድድር እድሜዬም በአራት አመት ጨምሯል። ትውስታዬም አድጓል። ኳስ የማይበት ስሜቴም ጨምሯል። እኛ ቤትም ቲቪ ተገዝቷል። ሁሉንም ውድድር ቤት ነው ያየሁት። ለዛች 14 ኢንች ቴሌቭዢን የነበረኝ ፍቅር የትየሌሌ ነው። በርግጥ እናቴ የምትወዳት ያህል አልወዳትም። እናቴ ጥልፍ ዳንቴ ጠልፋ አልብሳታለች 😃

እንደመጀመሪያ የጀርመን ደጋፊነቴ ጀርመን ለፋይናል ስትደርስ ብደሰትም፣ ለጀርመን ፍቅር የዳረገኝ ክሊስማን ሲጫወት በደንብ ሳላየው ጡረታ ወጥቷል 😭 ነውጠኛው ኦሊቨርካን፣ ጎል አነፍናፊው ሜሬስላቭ ክሎዝ፣ ሄዲንግ የማይቻለው ቤሮፍ… ጀርመንን ለፋይናል አደረሷት። አቤት ደስታዬ!

በዛኛው ሳይድ ብራዚል ከ98ቱ ሽንፈቷ ወዲያው አገግማ ያበደ ቲም ሰርታለች። ካሮሎስ፣ ጂሪቤርቶ ሲልቫ፣ ሮናሊዲኒሆ፣ ሪቫልዶ፣ ሮናልዶ… በስሜክስ ቲም! ሁሉንም እየገነዳደሱ ፋይናል ደረሱ።

የሮናሊዲንሆ ዳንስ (ኢንግላድ ላይ የወዘወዛት ፍሪ ኪክ 😍) የሮናልዶ ፔዳ ላዳ፣ ተቀይሮ የሚገባው ክንፍ በራሪው ዴኒልሰን … እንደዛሬ ትዝ ይሉኛል። ታዲያ ይሄ ስብስብ 5ኛ የአለም ዋንጫውን ቢበላ ይገርማል? አይገርምም።

ሌላው እዚህ ውድድር ላይ የማይረሳኝ የኮሪያ እና የጣሊያን ጨዋታ ነው። ጨዋታው 90 ደቂቃ 1 ለ 1 አለቀ። 30 ደቂቃ ተጨመረ። ይሄኔ ነው የድራማው ክላይማክስ የሚጦዘው። 117ኛው ደቂቃ ላይ የኮሪያው 19 ለባሽ በጭንቅላቱ አገባ። ተቀወጠ። አለቀ። ቡም ጎልደን ጎል! አይ ጎልደን ጎል በጣም አናዳጅ ህግ ነበረ። ኧረ እንኳን ቀረ። የሰፈራችን ውሪ ሁላ ፈነደቀ። ጣሊየንን ማን ሊደግፍ? ይህቺ ሶላቶ!

የፈረንሳይና የሴኔጋል ጨዋታስ እንዴት ይረሳል? የአምናዋ ሻምፒዮን ፈረንሳይ በፓፓ ዲዮፕ ብቸኛ ጎል ተረመረመች። መላው አፍሪካዊ እንደሴኔጋላዊ እኩል አበደ። አይ ጊዜ! 

2006 18ኛ የአለም ዋንጫ

ይህ ደሞ የምደግፋት ጀርመን ያዘጋጀችው ድንቅ ውድድር ነው። ዘንድሮማ እንበላለን ብዬ በኩራት ነው የማየው። በዛ ላይ ጀርመን የምትሰለጥነው፣ የጀርመን ኳስን እንድወድ ያደረገኝ በየርገን ክሊስማን ነው። በሰንበት ላይ ደብረዘይት ማለት ይሄኔ ነው።

ኦሊቨር ካን እና ክሎዝ ዘንድሮም አሉ። መሐል ላይ ባላክና ሽዋይንስታይገር አሉ። ከፊት ከክሎዝ ጋር ፖዶልስኪ አለ። እና ይሄ ቲም በሀገሩ እየተጫወተ ይበላል ብዬ ብገምት እሳሳታለሁ? በፍፁም!

ምን ዋጋ አለው በዛች ሶላቶ ቡድን ግማሽ ፍፃሜ ላይ ተባረሩ 🥺

የዛች ሶላቶ ቡድን ተከላካይ የሆነው ማቴራዚ ሌላ አብሽቅ ነገር ፋይናሉ ላይ ሰርቷል። ይህ ውድድር ለዚዳን የመጨረሻው እንደሆነ አለም ያውቃል። ዚዳን ደሞ እንደ አዲስ የጎመራበት አመት ነበረ። ግማሽ ፍፃሜ ላይ ብራዚልን ሲጥሉ ያሳየው ብቃት… በስሜክስ! ገራሚ ነበረ። በርግጥ የውድድሩን ጎልደን ቡቱንም የበላው እሱ ነው።

እና ፋይናል ላይ ከጣሊያን ሲጫወቱ ዚዳን ቀድሞ አግብቶ ፈረንሳይን መሪ አደረገ። ማቴራዚ አቻ አደረገ። ከዛ ማቴራዚ፣ የዚዳን እህት ዙሪያ የሚያጠነጥን ስድብ ዚዳንን ሰደበው። ዚዳንም ደረቱን በቴስታ ደቃው። በቀይ ወጣ። The rest is history ….

ተከላካዩ ካናቫሮ በዚህ ዋንጫ የተነሳ ባለዶር በልቶ ጉድ ብለን የተበሳጨነው ነገር እንደ ዛሬ ድረስ ትዝ ይለኛል።

2010 19ኛው የአለም ዋንጫ

አፍሪካ ለመጀመሪያ ጊዜ ያዘጋጀችው የአለም ዋንጫ። የሻኪራ ዋካ ዋካ ዘፈን፣ ማራዶና አሰልጣኝ ሆኖ አየነው…

እንዲህ እንደ ዛሬ ደቡብ አፍሪካን ሳንጠላት በፊት ሙሉ አፍሪካ ባፋና ባፋና ብሎ ዘምሯል። የመክፈቻው ጨዋታ ላይ ሜክሲኮ ላይ ሻባላላ የመጀመሪያው ድንቅ ግብ ሲያስቆጥር… የኮሜንታተሩ ፒተር ዱሪር የሻባላላን ስም የጠራበት ሁኔታ አሁንም ጆሮዬ ላይ አለ። ዳንሳቸው የማይጠፋ ትዝታ ነው።

ባጋና ባጋና እያልን ለጋና የደገፍ ነውስ? እንዴት ያ የጋና ቲም ይረሳል? ማይክል ኢሴን፣ አሳሞ ጂያን እንዴት ይረሳሉ? ለመጀመሪያ ጊዜ የአፍሪካ ቡድን ኳርተር ፋይናል የደረሰው በእነሱ ነው። ግማሽ ፍፃሜ ለመግባት ከኡራጋይ ጋር የነበረው ድራማ እንዴት ይረሳል? እናቱንና ሱዋሬዝ! በአለቀ ሰዓት ጋና የምታስቆጥረውን ጎል እንደበረኛ በእጁ አውጥቶ ሙሉ አፍሪካን አስለቀሰ። ቲሽ!

2014 20ኛው የአለም ዋንጫ

ብራዚል ምድር የተዘጋጀ። በቃ በሀገሯ በላችው ስትባል በጀርመን 7ለ1 ተለጥልጣ ከውድድሩ ተሰናበች። ከዚህ ጨዋታ በፊት ኔይማር ተጎድቶ ምደረ ብራዚል አነባ! 

እኔ ግን አላነባሁን 😃 ጀርመንዬ ነቻ 7 ቀርቅራ ያባረረቻት 😃 ጀርመንዬ ይህን ውድድር ፈነጨችበት። ሙለር፣ ኦዚል፣ ሳሚ ኬዲራ፣ ሸዋንስታይገር (ማንቼ ተጫወተ ከዛም 😃) ቶኒ ክሩዝ፣ ጎትዘዬ … በብራዚል ምድር ፈነጩ።

ፋይናሉንም በጎትዘ ብቸኛ ግብ የመሲዋን አርጀንቲና ለጠለጧት። ጣፋጭ ድል። በዚህ ፍፃሜ ጨዋታ ሂጉዌን የሳታቸው ኳሶች አርጀንቲናን ዋጋ አስከፈላቸው። የሜሲንም የአለም ዋንጫ ተስፋ ለአመታት ተገፋ። 

2018 21ኛው የአለም ዋንጫ

በራሺያ የተካሄደው ይህ ዋንጫ እኛ እንደ ሀገር በአብይ የሰከርንበት ወቅት ላይ ነበረ። የፈረንሳይና የክሮሺያ ፍፃሜ ጨዋታ በሚደረግበት ሰአት በሚሊንየም አዳራሽ አብይ ኢሳያስን ጋብዞ ኢሱ ጭሱ የሚባባልበት ቀን ነበረ። ይህም በኢቲቪ እየተላለፈ ነበረ። ቤት ከአለም ዋንጫ ፍፃሜ ይሄ ይበልጥብናል ብለው ኳሱ አይታይም አሉ። እኔም ቀጥ ብዬ ወደ ግሮሰሪ 😃 (እዚህኛው ላይ መጠጥ ጀምረናል 😃)

በዚህ ውድድር በጣም ትውስ የሚለኝ ምባፔ የተባለ ምትሃተኛ የፈረንሳይ ህፃን ነው። በስሜክስ ብቃት! ፈረንሳይም 98 ዋንጫውን ስታነሳ አንበሏ በነበረው ዲዴ ዴሾ እየተመራች ዋንጫውን በላችው! ይመቻት።

2022 22ኛው የአለም ዋንጫ

ለመጀመሪያ ጊዜ በአረብ ሀገር የተዘጋጀው ዋንጫ ነው። ምዕራባዊያን ኳታር የሰብዓዊ መብት ጥሰት ስለምታደርግ ማዘጋጀት የለባትም እያሉ ሲመፀዳደቁ ነበረ። የእኔዋ ጀርመንም ኳሱን ትታ ሜዳ ላይ ስትመፃደቅ ነበረ። በጊዜ ተሰናበተች። የታባቷ!

መቼም ኳታር የአለም ዋንጫ ድንቅ ነበረ። ከዝግጅት ጥራት እስከ መክፈቻ ፕሮግራሙ። ከwhere's Messi እስከ ሮናልዶ ለቅሶ አይረሳም። ሊዮ ንግስናውን በይፋ የተረከበው ኳታር ምድር ላይ ነበረ። ኳታሮችም ማወደስ ያውቃሉ ወርቅ ቅብ ካባ አለበሱት! 

አርጀንቲና የመጨረሻ ሁለት ጨዋታዎቿን እጅግ ተፈትና በሊዮ ትከሻ ታግዛ ዋንጫውን በላች! ከደች ከተጫወቱ በኋላ የሊዮ ፖስት ማች ኢንተርቪው ካሜራ ዋዋዋ እያለ ሲበሳጭ የነበረው እንዴት ይረሳል😃

ምባፔ ፋይናሉ ላይ ሀትሪክ ሰርቶ ዋንጫ አለመብላቱ አሁንም ሳስበው ይገርመኛል። በወቅቱ አማልክቱ ከሊዮ ጋር ነበሩ። ዘንድሮም አብረውት ይመስላሉ! ይመቸው ኪንግ ሊዮኔል ሜሲ!

2026 23ኛው የአለም ዋንጫ

በፖለቲካዊ ነገሮች እየታመሰ ያለው የዘንድሮው የአለም ዋንጫ ለትዝታ አልበቃምና እዚህ ላይ እናብቃ…

ሶስቱም ነገሮችን በጥልቀት ያያሉ። በአካባቢያቸው የሚከናወኑ ነገሮች በትኩረት ይከታተላሉ። ባዩት ፣ በአስተዋሉት ነገሮች ላይ ጠንካራ አቋም ይይዛሉ።

መዝገቡ ብቸኛ ነው። ከሰው መንጋ የተገለለ። ያስባል ፣ አንዳንዴ ቅዠት የመሰሉ ቦምብ ሃሳቦች ያነሳል። «ጉብታዬ» የሚላት ከፍታው ላይ ተቀምጦ ራሱን ከእግዜር ጋር ያነፃፅራል። መክብብ አባቱን አያውቀውም ፣ እግዜርንም አያውቀውም። ሁለቱን ፍለጋው ውስጥ ያስደምመናል።

ሰላም የእግዜሩ ባህሪ ግራ ያጋባታል። አንድ ቦታ ላይ እንዲህ ትላለች "Our new tenant, Teshager, says Jesus Christ died and came back three days later, and I am thinking, what a cruel prank to play on your mother. I cannot play such a prank on my mother because I'm already a worrisome child."

ሰላም ትቢተኛ ነች። እልኋ (በእሷ አባባል Leopard) ከእድሜዋ በላይ ነው። ይህ እልኋ በአካባቢዋ ያሉ ሰዎችን በተደጋጋሚ አደጋ ላይ ሲጥል እናያለን። ከአባቷ ጋር ያላት ቅርርብ (ማታ ማታ አብረው ራዲዮ የሚሰሙት ነገር) የተለየ ነው። በዘጠኝ አመቷ ለFRS የፃፈችው ደብዳቤ የፖለቲካ አረዳዷ ገና በጠዋቱ የሰላ እንደነበረ ያሳየናል።

ሰላም ከንጉሱ ጀምሮ እስከ ኢህአዴግ የሚዘልቀው የፖለቲካ መለዋወጥ በቤተሰቧ እና በአካባቢዋ ላይ የሚያደርሰውን መጥፎና በጎ ነገር ስትበልተው ታስደምማለች። ቤተሰቧን የሚያስጨንቅ የነበረ የደርግ ካድሬ ቤት ለበቀል ሄዳ የሚያጋጥማት ከፈገግታ ያለፈ ሀሴት ያጭራል።

ሁሉ ነገር የከንቱ ከንቱ እንዲል ሰለሞን ፣ ሰላም ደሞ "I have learned from life and from my father that the fall of one tyranny is the rise of another" ትላለች። እና ይቺ የዋዛ ነች።

ሰላም፣ ከመዝገቡ እና ከመክብብ የምትለየው በጣም ቀልደኛ መሆኗ ይመስለኛል። በቤተሰቦቿ እምነት foreign Jesus Christ በምትለው ላይ ታለምጣለች። ዘመናዊ መስለው በሚታዩ ታላቅ ወንድሞቿ ላይ ሙድ ትይዛለች። በየገፁ ፈገግ እያልን ነው የምናነባት። እንደሳቋ ሁላ ሀዘኗም ይጋባል። አጥንት ሰርስሮ የሚገባ ሀዘን አላት።

በአጠቃላይ ምህረት ቆንጆ መፅሐፍ ነው የፃፈችው። የማግኘቱ እድል ያላችሁ ሰዎች ብታነቡት አትከስሩም።

ማስታወሻ

Jul 31, 2023 ሚዲየም ገፅ ላይ የተለጠፈ።

‘ዕድሜሽ ስንት ነው?’

መልሱ አስደንጋጭ ነበር - ስምንት። አዎ የስምንት ዓመት ልጅ ነች መልዕክቱን የላከችለት።

አስባችሁታል? የስምንት አመት ልጅ ስማርት ስልክ ይዛ፣ ስናፕቻት ከፍታ የማታውቃቸውን ስዎች ወዳጅነት ትማፀናለች። ይህ ጓደኛዬ ብድንጋጤ ውስጥ ሆኖ ሁለተኛውን ጥያቄ አስከተለ። 'ወላጆችሽ ስናፕቻት እንዳለሽ ያውቃሉ?’ የሚል ነበር። ምላሿም 'አዎ፣ ፈቅደውልኝ ነው።’ የሚል ነበር። ጓደኛዬ የሚችለውን ያህል ምክር ሰጥቶ ኮንቨርሴሽኑን አቆመ።

Let us be honest about what Snapchat is. It is a social media platform designed for adults. Messages disappear after they are seen. There is no easy way for a parent to monitor what their child is sending or receiving. Strangers can contact your child. Inappropriate content exists on the platform. It is not a playground, it is an open street!

የዚያች ትንሽ ልጅ ወላጆች ስልኩን ሰጥተዋት ‘ፈቅደንልሻል’ ሲሏት፣ ምናልባት ደግነት ያደረጉ መስሏቸው ሊሆን ይችላል። ምናልባት ደስተኛ እንድትሆን ፈልገው ይሆናል። ወይም ደግሞ ‘አይሆንም’ ብሎ ከመከልከል ይልቅ ስልኩን መስጠቱ ሳይቀላቸው አልቀረም። ምናልባትም ስለ መተግበሪያው ምንም ዓይነት ግንዛቤ የላቸውም። ምናልባት ዘመናዊነት መስሏቸው ይሆናል።

But kindness without knowledge is not protection. It is exposure.

ልጅቷ ምንም ያጠፋችው ጥፋት የለም። ወላጆቿ እንጂ!

ያህች ትንሽ ልጅ ያንኑ ተመሳሳይ መልዕክት በጣም አደገኛ ለሆነ ሰው ልትልክ ትችል ይሆናል። ኢንተርኔት ላይ የሚገኝ ሰው ሁሉ መልካም እንዳልሆነ የመረዳት ዕድሜ ላይ ገና አልደረሰችም። ይህንን ማወቁ ደግሞ የእሷ ኃላፊነት አይደለም። እሷ ከአደጋ የመጠበቅ ኃላፊነት የወላጆቿ ነው። ወላጆቿ ስናፕቻት እንድትጠቀም ሲያደርጓት፣ ነፃነትን የሰጧት ቢመስላቸውም፣ ይልቁኑ በስልክ ሽፋን የተጠቀለለ አደጋንና ተጋላጭነትን ነው ያበረከቱላት። ያሳዝናልም፣ ያናዳልም!

Subscribe now

ይህንን ታሪክ ከሰማሁ በኋላ፣ ማሰብ ማቆም አልቻልኩም። ስለዚች አንዲት ህፃን ልጅ ብቻ አይደለም፤ ስለ ሁላችንም። ስላሳደጉን ሰዎች... ጥሩ ወላጅ መሆን ማለት ምን ማለት እንደሆነ ጭምር። አብዛኞቹ ወላጆች ልጆቻቸውን ይወዳሉ። ጥያቄው እሱ ላይ አይደለም። ጥያቄው፦ ‘ፍቅር ብቻውን አንድን ሰው ጥሩ ወላጅ ያደርገዋልን?’ የሚለው ነው።

ፍቅር ብቻውን አንድን ሰው ጥሩ ወላጅ ያደርገዋል ብዬ አላስብም። ልጅን በአግባቡ ማሳደግ ግን ከዚያ የላቀ ሌላ ነገርን ይጠይቃል። በአካልና በመንፈስ አብሮ መገኘትን (presence) ይጠይቃል። ትኩረት መስጠትን ይጠይቃል። ልጅ መብላትና መልበሱን ማረጋገጥ ብቻ ሳይሆን ምን እያሰበ እንደሆነ፣ ምን አይነት ባህሪ እየተላበሰ እንደሆነ እና ለምን ዓይነት ነገሮች እየተጋለጠ እንደሆነ ጭምር መከታተልን ይሻል። It requires the difficult conversations. The uncomfortable questions. The willingness to say no, even when yes is easier.

“Children are great imitators. So we should give them something great to imitate.”

— Anonymous

ይህንን ጥቅስ መጀመሪያ የት እንዳነበብኩት አላስታውስም። ይህን ፅሁፍ ሳዘጋጅ ወደ አዕምሮዬ ጓዙን ጠቅልሎ መጣ። ብዙ ወላጅ ፦ ‘ልጄን ምን ማስተማር አለብኝ?’ እያለ ይጨነቃል። ተገቢም ነው። ይህ ጥቅስ ግን ከዚያ የጠነከረና የከበደ ሌላ ጥያቄ ያነሳል፦ ‘ለመሆኑ ልጄ ከእኔ ይማር ዘንድ፣ እኔ ራሴ ምን ዓይነት ሰው ነኝ?’የሚል።

ህፃናት ከምንናገረው ነገር አይማሩም፤ ይልቁኑ ከድርጊታችን እንጂ። ከሌሎችን ሰዎች ጋር ያለንን ግንኙነት በትኩረት ይመለከታሉ። ቁጣን እንዴት እንደምንቆጣጠር፣ ስለ ገንዘብ ያለንን አመለካከት፣ በአስቸጋሪ ጊዜያት የምንሰጠውን ምላሽ ምን እንደሆነ ሁሉ ልብ ይላሉ። ይህንን ሁሉ ነገር በዝምታ፣ በየቀኑ ወደ ውስጣቸው ያዋህዱትና ወደ አዋቂነት ዕድሜያቸው ይዘውት ይሻገራሉ።

የሌለህን ነገር ልትሰጥ አትችልም!

And here is the part that is hard to say ብዙ ወላጆች ልጆቻቸውን እያሳደጉ ያሉት፣ ከልጅነት ቁስላቸው ሳይፈወሱ ነው። ባልተፈወሰ ስብራትና ቁስል ውስጥ ሆነው ልጆቻቸውን የሚያሳደጉ ወላጆች፣ ያንኑ ቁስልና ስብራት ለልጆቻቸው ሊያስተላልፉ ይችላሉ። ይህንን የሚያደርጉት ደግሞ ስለፈለጉት ሳይሆን፣ ሳያውቁት ነው። ይህ በእርግጥ ማመካኛ ሊሆን አይችልም። ነገር ግን፣ ነገሮች እንዲቀየሩ የምንሻ ከሆነ፣ ልንረዳውና ልንጋፈጠው የሚገባ ሐቅ ነው! የስነ ልቦና ባለሞያዎች ሆኑ የሚዲያ ሰዎች በደንብ ሊወያዩበት የሚገባ ርዕሰ ጉዳይ ነው። ዋነኛው የእኔ ፍላጎት ይህን ውይይት ማጫረ ነው።

ለመሆኑ ልጆቻችንን እያሳደገልን ያለው ማን ነው?

If a parent gives a child a phone instead of time, the phone is raising that child. If a parent gives a child social media instead of conversation, social media is raising that child.

አንድ ወላጅ ልጁን 'ዛሬ ምን አደረግክ? ዛሬ ምን ተሰማህ? ዛሬስ ከማን ጋር አወራህ?' ብሎ ለመጠየቅ ጊዜ ከሌለውና ትኩረቱ የተበታተነ ከሆነ፣ ያንን ልጅ በትክክል እያሳደገው ያለው ማንም የለም ማለት ነው። ይልቁኑም ዓለም እያሳደገችው ነው። ዓለም ደግሞ እንደሚታወቀው ሁልጊዜ ጨካኝ ነች።

ይህን ፅሁፍ እንዳዘጋጅ ምክንያት የሆነነኝ የስምንት አመት ታዳጊ ታሪክ፣ የአንድን ቤተሰብ ውድቀት የሚያሳይ አሳዛኝ ታሪክ ብቻ አይደለም። እሷ መስተዋት ናት! ወዴት አቅጣጫ እየተጓዝን እንዳለን ፍንትው አድርጋ የምታሳየን ንፁህ መስታወት ነች።

Cast፡ Zendaya, Robert Pattinson…

Running time፡ 105 minutes

ለአፍታ ራሳችሁን የእራት ግብዣ ላይ እየተደረገ ያለ Confession game እየተጫወታችሁ አስቡት። እያንዳንዱ ሰው፣ በየተራ፣ በሕይወቱ የፈጸመውን እጅግ የከፋ ነገር ሳይቀባባ መናገር አለበት። ሲጀምር፣ በሚነገሩት ታሪኮች መሳቅና መገረም ነበር። መጨረሻው ግን እንደ ጀማሮ አይሆንም። ሃበሻ እንደሚለው ‘ሲያልቅ አያምር …’ የዚህ ፊልም ታሪክ የሚጦዘው እዚህኛው ትዕይንት ላይ ነው።

Subscribe now

በዜንዳያ የምትተወነው ኤማ ሃርዉድ፣ በጣም ቁጥብና ጥንቁቅ ነች። በከፊል የመስማት ችግር አለባት። ጋብቻዋ አንድ ሳምንት ነው የቀረው። እዚህ Confession game ላይ ባሏ እና ሁለት ጥንድ ወዳጆቻቸው አሉ። ወይን እየተጎጩ የሚናዘዙት ኑዛዜ እሷ ጋር እስኪደርስ አዝናኝ ነበር። የፊልሙም ማዕከል ይህ የእሷ ታሪክ ነው። ዳይሬክተሩ ይህን የእሷ ታሪክ መደበቅ አልፈለገም። እንደ ሌሎች ፊልሞች twist አድርጎ ወደ መጨረሻ ማምጣት አልፈለገም። ቦርግሊ ሚስጥሩ ከወጣ በኋላ የሁለቱ ጥንዶች ግንኙነተ ምን ሊመስል እንደሚችል ነው ሊያሳየን የፈለገው።

እዚህ ጋር ነው ዋናው ጥያቄ… ለመሆኑ አንድን ሰው፣ ከመውደዳችሁ በፊት ማን እንደነበረ በምታውቁበት ቅጽበት፣ የነበራችሁ ፍቅር ባለበት ሊቅጥል ይችላል? ፍቅር ያለፈውን ታሪክ የመደምሰስ አቅም አለው ወይስ ያለፈው ታሪክ የአሁኑን ፍቅር የመመረዝ አቅሙ ይበልጣል? ይህ ፊልም እዚህ Existential Philosophy ላይ እንድንቸነከር እጅጉኑ ይፈታተነናል።

TRAILER: The Drama | Official Trailer HD | A24

የሰው ልጅ ሁልጊዜም ፍቅርን ፍፁም፣ ንጹህና ሁሉንም ነገር የሚታገስ አድርጎ መሳል ይወዳል። ነገር ግን ይህ ፊልም ይህንን እምነት ይፈታተነዋል። “እወድሃለሁ... የምወድህ ግን ከእኔ በፊት የነበረህ ማንነት፣ ከማውቀው የሞራል መስመር ጋር እስካልተጋጨ ድረስ ነው” የሚል ስም ያልወጣለት ስውር ውል በውስጣችን አለ። ያ መስመር ሲታለፍ፣ ፍቅር በራሱ አቅም ያጣል። ዳይሬክተሩ ፊልሙን ከተራ “የሆሊውድ የፍቺ ወይም የጭቅጭቅ ድራማ” አውጥቶ፣ በሰው ልጅ ልብ ውስጥ ያሉትን ስውርና አስፈሪ እውነቶች እንድንጋፈጥ ይገፋፋናል።

ሌላው… ፊልሙ ምንም እንኳን በጥልቀት ባይዳስሰውም፣ ስለ ዘር (Race) የሚያነሳው አንድ ትልቅ ጥያቄ አለ። ኤማ ጥቁር ሴት ናት። የእሷ ኑዛዜ ደግሞ በልጅነትዋ ልታደርገው አቅዳው ስለነበር school shooting ነው። በአብዛኛው ነጮች ባሉበት ማኅበራዊ ስብስብ ውስጥ አንዲት ጥቁር ሴት እንደ አደገኛ ተደርጋ ተስላ እናያለን። በመቀጠልም ታሪኳ የሰማችው ወዳጇ ወዲያው ስትለዋወጥ እንታዘባለን። "ጥቁር ሴት" እና "ጥቃት" የሚሉት ሁለት ሐሳቦች በአንድ ላይ ሲመጡ፣ በማኅበረሰቡ ውስጥ ያሉ የቆዩ ስውር ፍርሃቶችና አመለካከቶች (Stereotypes) እንዴት ብቅ ብቅ እንደሚሉ ፊልሙ ያሳየናል።

ነገር ግን ዳይሬክተሩ ይህንን ትልቅና ጥልቅ ማኅበራዊ ጥያቄ አንስቶት፣ በታሪኩ ውስጥ ትልቅ ቦታ ሰጥቶት አልተነተነውም። ይህ ምናልባት ሆን ተብሎ የኤማን የግል ሥነ-ልቦናዊ ቀውስ ብቻ ትኩረት ለማድረግ የተመረጠ መንገድ ሊሆን ይችላል ወይም ደግሞ ታሪኩን ወደ ሌላ የፖለቲካ ክርክር እንዳይወስደው በመፍራት ወደ ዳር የተገፋ ይመስላል።

The second act loses momentum

First act ላይ በኑዛዜው ምክንያት ታላቅ ውጥረትና ፍጥነት አለ። ነገር ግን የታሪኩ መካከለኛ ክፍል ላይ ያንን ውጥረት ይዞ ወደ ፊት የሚገፋ አዲስ ሁነት ስለማይኖር፣ ዝግ የማለት ውስንነት አስተውያልሁ። ተዋናዮቹ ምን እንኳን እጅግ ድንቅ ብቃት ቢያሳዩም፣ ደካማውን የታሪክ ፍሰት ሙሉ በሙሉ ሊያድኑት አልቻሉም።

በአብዛኞቹ የሆሊውድ ፊልሞች ውስጥ Protagonist እና Antagonist በግልጽ ይለያሉ። ተመልካቹ ለማን መወገን እንዳለበት በቀላሉ ያውቃል። የዚህ ፊልም ዳይሬክተር ቦርግሊ ግን ይህንን የተለመደ መንገድ ይሰብረዋል። አንድ ትዕይንት ላይ የኤማ ኑዛዜ ያስቆጣችኋል፤ በሚቀጥለው ትዕይንት ግን የእጮኛዋ ምላሽ ያናድዳችኋል። ይህ የተመልካቹ ስሜት መዋዠቅ የዳይሬክተሩ ትልቅ ሲኒማዊ ክህሎት ይመሰክራል።

ያም ሆነ ይህ The Drama ቆንጆ ፊልም ነው። እዩት ለማለት ነው…

Share Sirak Temesgen

1. በተለምዶ «ያ ትውልድ» የምንላቸው ወደ ኢትዮጵያ ከአመጧቸው በጎ ነገሮች አንዱ ሜይ ዴይ ነው። ከመሳፍንቱና ከመኳንንቱ ውጪ ያለው የታችኛው መደብም እንደሚከበረ «ለሰለሞን ዘሮች» ማሳወቃቸው በታሪካችን ውስጥ ትልቅ ቦታ ያለው ነው። ነገር ግን እነዚህ አብዮታዊያን በስያሜው ላይ ልዩነት ነበራቸው። መኢሶን «ወዝአደር» ሲል ፣ ኢሕአፓ «ላብአደር» ይል ነበረ። ደርግ በኩሉ «ሰርቶአደር» ይል ነበረ።

ኢሕአፓ የመኢሶንን ስያሜ «ጭሰኛ ከየት ያመጣውን ወዝ ነው? ሰፊው ጭቁን ህዝብ ላብ እንጂ ወዝ የለውም። ወዝ የቡርዟው ነው» አይነት ነገር በማለት ያጣጥል ነበረ።

(ሰራተኛውም መደብ ወር ጠብቆ ደምወዝ ይበላል። ደምስ ወዝ አለው? እስኪ የኛ የሳይበር ትውልድ ደሞ በዚህ ይከራከር ☺)

2. በሜይ ዴይ ቀን ስለሚያዚያ 23 ፣ 1969 ቀን አለማንሳት ከባድ ነው። ኢሕአፓ እንደማንኛውም ተራ ቀን እንዲያልፍ ወስኖ ነበረ። የኢሕአፓ አንዱ አካል የሆነው ኢላአማ (የኢትዮጵያ ላብ አደሮች አብዮታዊ ማህበር) ካልተከበረ ሞቼ እገኛለሁ አለ። በአዲስ አበባ በየነ ቀጠና ኮሚቴ ተቀባይነት አገኘና ለሰልፉ ዝግጅት ተጀመረ። ደርግ ሆዬ ይህ መረጃው ደረሰውና እሱም ይዘጋጅ ጀመረ። ሰልፉ ልክ እንደተጀመረ ደርግ ጭፍጨፋውን ጀመረ። ክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ መፅሐፍ ቅፅ 3 ላይ የወቅቱን አሳዛኝ ሁኔታ እንዲህ ይገልፀዋል፦

«ከአካባቢያቸው ጋር የተመሳሰሉ ወታደሮች ከአብዮት ጥበቃ አባላት ጋር በመሆን ተኩስ ከፈቱ ፣ በመቶዎች የሚቆጠሩ ወጣቶች ወደቁ።

አንዳንድ ቤተሰቦች በአንዲት ቅጽበት ብቻ ሁለት ወይም ሶስት ልጆቻቸውን አጥተዋል። በዚያው ፍጆቱ በተፈፀመበት ዕለት ማታ በመቶዎች የሚቆጠሩ ሬሳዎች ወደ ዳግማዊ ሚኒልክ ሆስፒታል ሬሳ ማቆያ ክፍል ተላኩ። …ታዳጊ የሆኑ ወጣቶች፣ ገና ሃያ ዓመት ያልደፈኑ ወጣቶች፣ ጎልማሶች፣ አረጋውያን፣ ፀጉራቸውን በአጭሩ የተቆረጡ፣ በወቅቱ አፍሮ የተባለ የፀጉር አቆራረጥና ሌሎችም ጉንጉን እየተባለ በሚጠራው ዓይነት ሐገራዊ የፀጉር አሰራር የተሰሩ ሴት ልጆች ሬሳ በየስፍራው ተዘርግቷል። አንዳንዶቹ ሱሪ ታጥቀዋል። ሌሎቹም ቀሚስ አጥልቀዋል። አብዛኞቹ አስክሬኖቹ በጥይት ተባጥቀውና የአንዳንዶቹም ፊት ጨርሶ ስለተበላሸ ማንነታቸውን እንኳን ለመለየት ያስቸግር ነበር››

3. የሆነስ ሆነና እኛ ሀገር መከበር ያለበት የስራ አጦች ቀን ነው። ከሚሰራው የማያስራው ይበልጣል። መንግስት እንደሚለው በየአመቱ 2 ሚሊዮን ስራ ፈላጊዎች ወደ ስራ አለም ይቀላቀላሉ። መንግስት በየአመቱ ሶስት ሚሊየን ስራዎችን እፈጥራለሁ ቢልም ፣ አንድ ሚሊየን የሚጠጉ ሰዎችን በጦርነት በመጨረስ ቁጥሩን ለመቀነስ የታተረ ይመስላል። በስራ አጥ ቁጥር የምትንገላታ ሀገር workers day ስታከብር ትንሽ ያስቃል።

4. ሶሻሊስቶች መፈክር ሆነ ሌላ ነገር ሲፅፉ መግላጫ ቀለማቸው ቀይ ነው። ቀይ እና ኮሚኒዝም የአንድ ሳንቲም ሁለት ገፅታ ናቸው። ምክንያቱም የሶሻሊዝም ሃሳብ አፍላቂዎች የሰው ልጅ ሁላ እኩል ነው ብለው ያምናሉ። ይህን የሰው ልጅ አንድ የሚያደርገው ደሙ ነው። ለዚህ ነው ቀይን የሚጠቀሙት።

(ከአመታት በፊት ፌስቡክ ላይ የተለጠፈ)

ፀሐፊና ዳይሬክተር፣ ዳግም ሲሳይ

ዘውግ፣ ድራማ

ርዝማኔ፣ 1:38:56

የኢትዮጵያ ኦርቶዶከስ ክርስቲያኖች ከስቅለት ማግስት ከፋሲካ በፊት ያለችውን ቅዳሜ 'ቀዳም ሥዑር' ይሏታል። የማትፆመዋ ቅዳሜ ስለምትጾም፣ ይህቺን ቀን ስዑር /የተሻረች/ በማለት ለብዙ አስርት አመታት አክብረዋታል።

​ይህ ፊልም ለመቼቱ ይህችን ምሽት መርጧል። ይህች ቅዳሜ ምሽት እንደ ሌሎች ቅዳሜ ምሽቶች አይደለችም። በብዙ ኢትዮጵያውያን ሕይወት ውስጥ በስሜት እጅግ ከባድ ከሆኑ ምሽቶች አንዷ ነች። የፀሎት፣ የአርምሞ፣ የተስፋ ምሽት ነች። ከራሳቸው ጋር የሚታገሉበት ዓይነት ምሽት። ​ይህ አይነቱ ሁኔታ ይህን መቼት እጅግ ኃያል መቼት ያደርገዋል። ፊልሙ ጥሩ በሆነ መልኩ ከዚህ ከባድ መቼት ጋር እኩል ለመጓዝ ይሞክራል።

​ገጸ-ባህሪያቱ የተጋነኑ ወይም ትወና የሚመስሉ አይደሉም። በዚያ ረጅም ምሽት ውስጥ አብረዋችሁ የሚጓዙ ጓደኞቻችሁ ነው የሚመስሉት። ታሪኩ የሚዘረጋበት መንገድ ትዕግሥት የተሞላበት ነው፤ ያ ትዕግሥት ደግሞ በአብዛኛው ሰርቷል። ይህም ለፊልሙ የማይጎረብጥ እርጋታ ሰጥቶታል።

Then there’s Meskerem Abera.

ያለ አንዳች ግርግር ፊልሙን በትከሻዋ ትሸከመዋለች። No noise. No overacting. Just control. የምትተውን ስለማይመስል ታምኗታላችሁ። በየትኛውም ፊልም ውስጥ ደግሞ ተመልካች እንዲያምን ማድረግ መቻል፤ የውጊያውን ግማሽ ድል እንደመቀናጀት ነው።

በእይታ (Visual) ረገድ፣ ዳይሬክተሩ በደንብ ያሰበባቸው  ነገሮች በጉልህ ይታያሉ። ምሽቱ እንደ አንድ ምሽት እንዲሰማን ማድረግ ችሏል። የጎዳና መብራቶች የተቆጣጠሩበት መንገድ ምስሉ ወጥ 'ከለር' እንዲኖረው አስችሎታል። እዛም እዚህም ከለሮቹ ሱዋዥቁ አናይም። የካሜራ እንቅስቃሴውም አንዳንዴ ደፋር ለመሆን ይሞክራል። በፊልም ስራ ውስጥ (በተለይ በዝቅተኛ በጀት በሚሰሩ) ለመስራት አስቸጋሪ የሆነውን 'One-take shots' የተሰሩ ትዕይንቶችን ደስ በሚል ሁኔታ ሰርተውታል። እነዚያ ቅጽበቶች ሕያው እንደሆኑ ይሰማሉ።

ፊልሙ መሐል ላይ ትንሽ ገርገጭ ይልና መለስ ይላል። ይህም ሆን ተብሎ ሳይሆን በማመንታት የመጣ ይመስለኛል። ትዕይንቶች አዲስ ውጥረት ሳይጨምሩ ረዘም ያለ ጉዞ ያደርጋሉ። ስሜቶች ይደጋገማሉ። ይህም ቢሆን ታሪኩ የመፍረስ ስሜት አያሳይም፣ ነገር ግን ወደ ላይ መውጣቱን ማቆሙ ይሰማናል። አንድ ፊልም ደግሞ ወደ ላይ መውጣቱን ሲያቆም፣ ተመልካች ትኩረቱን መበተን ይጀምራል።

Spoiler alert ⚠️

ከላይ እንዳነሳነው ይህ ፊልም መቼቱ 'ቀዳም ሥዑር' ነው። በዚህ እለት የክርስቶስን መከራ በማሰብ የማትፆመዋ ቅዳሜ ትፆማለች። ምሽቱም የሚጀመረው በመኀልየ ሰሎሞን ንባብ ነው፡፡ 'ማኀሌቱም እዝሉ እየተቃኘ እየተመጠነ፣ እየተዘመመ እየተመረገደ እየተፃፋ ያድራል' 

ይህ ቀን ከመከራ ማግስት ከትንሳኤ በፊት ያለ የአርምሞ እና የተስፋ ቀን ነው። የሰው ልጅ ለረጅም አመት የተገባለት የመዳን ቃል ሊፈፀም ሰዓታት ቀርተውታል። በዚህ ፊልምም ፀሐፊው አንዲት የጠፋች ብቸኛ ሴት ሊያድን እኛ ተመልካቾችን ቀዳም ሥዑር ውጪ ያሳድረናል። ከዚህች ምስኪን ነብስ ጋር አብሯት ከሚንከራተት ምስሲን ወንደ ገፀ ባህሪ ጋር አብረን እንከራተታለን። በመጨረሻም ስትድን እናያለን። ማንነቷ ሲቀየር እናያለን። ከጭፈራ ቤት ወጥታ ደጀ ሰላም ስትደርስ አብረናት እንደርሳለን። እንፈስካለን። ትንሳዔዋን እናያለን።

እንግዴ ይህ ሁላ ልፈፋ፣ ጥሩ ፊልም እዩ ለማለት ነው።

ቤተሰብ፣ ጎረቤት፣ ሰፈር፣ ሀገር... እንዴት እንደሰሯት በቦጌ ትውስታዎቿ፣ ቦግ አድርጋ ታሳየናለች። የፈረንሳይ ለጋሲዎን አካባቢ ጓዳጎድጓዳውን ከእነትርክቶቹ፣ የሰፈሯን አድባር ሰዎች ጀብድ፣ የጎረቤቶቿን አስደናቂ ትስስር፣ የእናትነት እንስፍስፍን... በአማረ አማርኛ ታስነብበናለች። እነዚህ ማኅበራዊ ትስስሮሽ ብርቱካን ስለራሷና ስለፈረንሳይ ፃፈች እንጂ የመላው አዲስ አበቤ መገለጫዎች ናቸው።

Ⓒ Birtukan Midekssa/Facebook

ይህን ሀሳብ መቅድሙን የፃፈው ሽመልስ ቦንሳ (ዶ/ር) እንዲህ በመጠየቅ ያጠናክረዋል:-

''ስለ እናቷ ስትፅፍ እናታችንን፣ ስለአባቷ ስትነግረን አባታችንን፣ ስለ ጎረቤቶቿ በተለይ ስለእማማ ዘነበች ስታወራ የምንወዳቸው ጎረቤቶቻችንን፣ ስለ ጓደኞቿና ስላደገችበት እና ስላሳደጋት ሰፈሯ በቀልድ እያዋዛች ስታጫውተን ወዳጆቻችንን እና ሰፈሮቻችንን የማናስታውስ እንኖራለን?''

አሁን የጠፋ ቢመስለንም ይህ ማኅበራዊ ግንኙነት እግዜርና ብሔር ዘለለ ሰዋዊ ግንኙነት እንደነበረ በእየምዕራፉ ምሳሌ እያነሳች ታስነብበናለች። በተለይ ‘ምልክቴ’ የሚለው ምዕራፍ ጉርብትናዎች እንዴት ወደ ዝምድና እንደሚያድጉ ታሳየናለች። የሴት ልጅ ግርዝትን የመሰለ አስከፊ ድርጊት እንዴት ጉርብትናን እንዳደረጁ እንዲህ ትገልፀዋለች:-

‘ለእኔ በእርግጥ ዘመዴ ነች፣ የዐይን እናቴ። መቆረጤ ካልቀረ እንኳን እሷን ዓይነት ዘመድ አፈራሁበት’ (ገፅ 29-30)

ብርቱካን መገረዟን አለመደበቋን ልብ ይሏል። ከዚህ አስከፊ ድርጊት ግን ማትረፏን በኩራት ትነግረናለች። ሽመልስ ቦንሳ (ዶ/ር) በመቅድሙ ላይ ‘’እነኛህ የቤተሰቦቻችንና የሰፈሮቻችን ንብርብር ሕይወቶች፣ እነኝህ እኛነታችንን የሠሩ፣ እንዳንለያይ አድርገውም ያጣመሩ ገመዶች እና የሕይወት ዑደቶች ናቸው ሰው መሆንን፣ ብሎም ሀገር መባልን የሚፈጥሩት።’’ በማለት ነው የብርቱካን መመለስ ፋይዳ ብዙነት የሚነግረን። ቡርቴ እንኳንም ተመለሽ!

ብርትኳን ወደዚህ ማኅበራዊ ግንኙነት ደጋግማ መመለሷ በዚህ መፅሐፍ ታስቃኘናለች። እኛም በፈረንሳይ አቧራማና የኬር ድንጋይ ንጣፎች ላይ አብረናት እንመላለሳለን። ማንነቷ ላይ ትልቅ አሻራ ያሳረፉ ሰዎችን (ፊደል ያስቆጠሯት የኔታን ልብ ይሏል) ተመልሳ/አፈላልጋ ስታመሰግናቸው እኛም አብረን ስናመሰግን መፅሐፉ እንደ ውሃ ኩልል… ብሎ ይፈሳል።

ብርቱካን የሰፈሯን ታረክ ስታነሳ በጎ በጎውን ብቻ እያነሳች ስለሰፈሯ አልተመፃደቀችም። ክፋቱና ጭካኔውንም ፅፋለች። ‘አድመኛ ሰፈር’ (ገፅ 67) በሚለው ንዑስ ርዕስ ስር በሰፈራቸው የነበረ የስጋ ደዌ በሽታ ተጠቂ ሰው እንዴት እንደተገለ ፅፋለች። በሌሎች ንዑስ ርዕሶች በልጅነት አዕምሮዋ መዝግባ የነበረውን የተለያዩ ማህበራዊ ቅራኔዎች  (‘ኦሮሞ ፎቢክ’ አመለከከቶች፣ የባላባትና የጭሰኞኝ ግንኙነት) በደንብ ከትባ ‘ወይ ጉድ’ ታስብለናለች። 

መመለስ መፅሐፍ ቋንቋ ውብ ነው። ዐረፍተ ነገሮቹ የተዋቀሩበት መንገድ፣ ስናነብ ደንቀፍቀፍ እንዳንል ያደርገናል። ቀበልኛውንም መደበኛውንም አማርኛ ያወሃደችበት መንገድ ለብዙ ፀሐፊዎች ትምህርት የሚሆን ነው። አርታዒያኑ መሰረት አበጀና ይኩኖአምላክ መዝገቡ ጥር አደርገው አርትዖት ሰርተውታል።

ብርቱካን ይህን መፅሐፍ ስትፅፍ በአሰፋ ጫቦ 'የትዝታ ፈለግ' መፅሐፍ ሳትነሸጥ አትቀርም። የአማርኛ ለዛዋ፣ በቀልድ መልክ ጣል ምታደርጋቸው ታሪኮች፣ ከጀብደኛ እስከ ሚስኪን ሰዎች የምታነሳቸው ታሪኮች... በትንሹም ቢሆን አሰፋ ጫቧዊነት የተጫናቸው ይመስለኛል። በተለይ በስደት ዘመኗ የነበራት ትዝታና ናፍቆት ከጋሼ አሴ የስደት ትዝታና ናፍቆት ጋር ተመሳስሎብኛል።

ገና ከመጀመሪያው ምዕራፍ ‘’የሮዲዮን ጥብስ ፍርፍር፣ የሮሚና ኬክ፣ የዴሊ ሮማን ፒዛ፣ የዳሽንን አልጫ ፍርፍር፣ የሰንራይዝ ሮማንቲክ ድባባ፣ የፓሬዚያን ማኪያቶ፣ የካሊፕሶን ቢራ፣ ሌላም ሌላም ሁሉም አምሮኝ፣ ናፍቆኝ፣ ናፍቆኝ ትቶኝ ነበረ’’ ስትል አሰፋ ጫቦ ጬንቻን በሚናፍቅበት ናፍቆት አዲስ አበባን ስትናፍቅ ታሳዝናለች። በአሰፋ ጫቦ አይነት ትረካ ህይወቷን መለስ ብላ የምታስቃኘን ሌላ ፀሐፊ ማግኘታችን መቼም እድለኞች ነን።

(አሰፋ ናፍቆ ናፍቆ ለመመለስ አልበቃም። ብርቱካን ግን ተመልሳ እንዲህ እያወጋችን ነው።)

መመለስ የሚያነብ ሰው የአደባባይዋ ብርቱካን (ዳኛዋና ፖለቲከኛዋ) ላይ ሊያውቅ የሚፈልገው ታሪክ፣ ያሉት ጥያቄዎች የሚመለስለት መስሎት ካነበበ ፍላጎቱ ላይሟላ ይችላል። ብርቱካን ስዬን በዋስ ስትለቅ ስለነበረው ግርግር፣ ስለቅንጅትና አንድነት ግርግር፣ ስለእስር ህይወቷ፣ ስለምርጫ ቦርድ ጊዜዋ የሚነሱ ወቀሳዎች በዚህ መፅሐፍ ላይ አጥጋቢ መልስ የለም።

በዚህ መፅሐፍ የብርቱካንን ማንነት ወደ ገነባው አካባቢዋ ተመልሳ እንዲህ ነው የተሰራሁት ነው የምትለን። ‘እስኪ መጀመሪያ ከስር መሰረቴ እወቁኝ’ የምትል ነው የሚመስለው።

አገር በሚያማውቃት የዳኝነት እና ፖለቲከኝነት ህይወቷ ዙሪያ ከፈረሱ አፍ የምንሰማበትና ለሚነሱ ጥያቄዎች የምትመልስበት መመለስ 2 መፅሐፍ ይኖራል ብለን ተስፋ እናደርጋለን።

‘’ምነው ጠፋሽ?’’

‘’ቤታችን እኮ ፈረሰ… ሃና ማሪያም ነው ያለሁት’’

‘’ውይ! እኔን’’

‘’ምን በወጣሽ…’’

‘’እና ስራ መጥተሽ ነው…’’

‘’እሱም ፈረሰ… ስራ ፈትነኝ… ዛሬ በጠዋት ያገኘሽኝ ልጆቼን ትምህርት ላደርስ መጥቼ ነው’’

‘’ከዛ እዚህ ድረስ…?’’

‘’ጠዋት 11 ሰዓት ተነስቼ ይዣቸው መጣለሁ። ቀኑን ሙሉ ወደዛ ወደዚህ ብዬ ይዣቸው እመለሳለሁ…’’

ከዚህ በላይ ልሰማቸው አልቻልኩን። ሃሳቤ ወደ ልማት ተብዬ ማሸብረቅ ዞረ። ሰፋፊ አስፓልቶች፣ በመብራት የተብረቀረቁ እግረኛ መንገዶች። ፓርኪንጎች፣ ስፖርት ሜዳዎች… ለማን ነው የተሰሩት?

አዲስ አበባ ለማን ነው የምትዋበው?

​ባለፉት ሁለት ዓመታት የአዲስ አበባ ሰፊ ክፍሎች "ከተማዋን ማስዋብ" በሚል ስም ፈርሰዋል። ሙሉ ሰፈሮች ጠፍተዋል።

እንደ ፒያሳ፣ ካዛንቺስ፣ አቧሬ እና ፍልውሃ ያሉ ታሪካዊ አካባቢዎች የአመታት መልካቸውን ቀይረዋል። አሮጌ ህንጻዎች እየፈረሱ ነው። ለበርካታ አስርተ ዓመታት ትውስታዎችን የተሸከሙ መንገዶች ወደ ግንባታ ቀጠናነት ተቀይረዋል።

የተሰጠው ማብራርሪያም መዘመን ነው። ልማት ነው። አዲስ አበባን እንደ ስሟ ማድረግ የሚል የዳቦ ስም።

ነገር ግን ከክሬኖቹ እና ከቡልዶዘሮቹ በስተጀርባ ብዙ ያልተነገሩ ታሪኮች አሉ። የደስታ ሳይሆን ሃዘን የሚቀሰቅሱ ጭምት ታሪኮች።

ማህበረሰቧን እያጣች ያለች ከተማ

​ለብዙ ትውልዶች እንደ ፒያሳ ያሉ የመሀል ከተማ ሰፈሮች ከመገናኛ ቦታነት በላይ ነበሩ። ነባር ማህበረሰቦች መክተሚያ ነበሩ።

​በእነዚህ ቦታዎች ብዙ ቤተሰቦች ለብዙ አስርተ ዓመታት ኖረዋል። ልጆቻቸው በእነዚያ መንገዶች ላይ አድገዋል። ጎረቤቶች እርስ በእርስ ለአመታት በክፉ ደግ ቀን ተዘያይረዋል። ማህበራዊ ህይወት በካፌዎች፣ በትንንሽ ሱቆች እና በጠበቡ መተላለፊያዎች ውስጥ ይካሄድ ነበር። ዘመናዊነት ይፈተል ነበረ።

​አሁን ግን እነዚህ ነዋሪዎች ወደ አዲስ አበባ ዳርቻ ተፈናቅለዋል። ተገፍተዋል። ችግሩ መፈናቀል ብቻ አይደለም። ከኢኮኖሚ መሰረታቸውም መነቀል ጭምርም ነው።

ቀደም ሲል ከሥራ ቦታቸው አቅራቢያ ይኖሩ የነበሩ ሰዎች፣ አሁን ረጅም መንገድ ጠዋት ማታ ለመጓዝ ተገደዋል። ሌሎች ደግሞ በከተማዋ ውስጥ ለመኖር የሚያስችሏቸውን ማህበራዊ ትስስሮሽ ተበጣሶባቸዋል።

​አንዲት ከተማ አዳዲስ ህንጻዎችን ልታገኝ ትችላለች። ሰፋፊ ህንፃዎች ልትገነባ ትችላለች። ያማሩ እግረኛ መንገዶች ሊኖራት ይችላል። ​ነገር ግን የሰሯት ማህበረሰቦቿ ሲጠፉ ቆሌዋን ታጣለች። ቆሌ ቢስ ከተማ ምኗም አይጥምም። አዲስ እንዲህ ሆናለች።

የአነስተኛ ንግዶች መጥፋት

​ፒያሳ እና ካዛንቺስ የመኖሪያ አካባቢዎች ብቻ አልነበሩም። የጥቃቅን ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴዎች ሞተሮች ነበሩ።

​ትናንሽ ካፌዎች፣ የጥገና ሱቆች፣ የሸቀጥ መደብሮች፣ ስፌት ቤቶች፣ የመንገድ ላይ ንግዶች፣ የመጽሐፍ መደብሮች፣ በሺዎች የሚቆጠሩ ጥቃቅን ንግዶች በእነዚያ ሰፈሮች ውስጥ ይንቀሳቀሱ ነበር። የብዙ ቤተሰብ የመኖሪያ እስትንፋስ ነበሩ። አሁን አብዛኞቹ ጠፍተዋል።

በምትኩ ​ትላልቅ የልማት ፕሮጀክቶች፣ ዘመናዊ ህንጻዎችን፣ ሆቴሎችን እና ቢሮዎችን ተገንብተዋል/እየተገነቡ ነው። ነገር ግን ቀደም ሲል የነበረውን አነስተኛ የኢኮኖሚ ስነ-ምህዳር (ecosystem) በድጋሚ የመፍጠር እድላቸው ዝቅተኛ ነው። ትልቁ አሳ ትንሹን በልቷል!

​ለብዙ ነዋሪዎች ‘የልማት ተነሺ’ ማለት ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ መዘዋወር ማለት አይደለም። ይልቁንም ስራ አጥነት ማለት ነው። ይህ በሺዎች የሚቆጠሩ የከተማዋ ነዋሪዎች ላይ የደረሰ በደል ነው!

Cities need development. But at what cost?

እያንዳንዱ ከተማ በጊዜ ሂደት ይለወጣል። ​አሮጌ ህንጻዎች ያረጃሉ። መሰረተ ልማቶች መሻሻል አለባቸው። ያለጥርጥር የከተማ እድሳት አስፈላጊ ነው። ከተሞች በነበሩበት ይቆዩ ብሎ የሚከራከር ያለ አይመስለኝም።

ነገር ግን በዓለም ዙሪያ፣ በመዘመን ስኬታማ የሆኑ ከተሞች አንድ አስፈላጊ መርህን ለመከተል ይሞክራሉ፦

​ልማት ከተማዋን የገነቡትን ሰዎች ማጥፋት የለበትም የሚል መርህ።

የከተማ ፕላን ባለሙያዎች ይህንን "አሳታፊ ልማት" (inclusive development) ይሉታል። ማህበረሰቦችን እየጠበቁ፣ መሰረተ ልማቶችን የማሻሽል እድገት ብለው ይጠሩታል።

​ያ ሚዛን ከሌለ ግን ልማቱ ለብዙዎች ጥፋት መስሎ ይታያል። ለባለሀብቶች፣ ለጎብኚዎች እና ለወደፊት ነዋሪዎች የሚጠቅም፣ ነገር ግን ለነባር ነዋሪዎች የማይበጅ ፕሮጀክት ይሆናል።

ትውስታ የሌላት ከተማ አደጋ

​እንደ ፒያሳ ያሉ ቦታዎች ሰፈሮች ብቻ አይደሉም። ያለሙ ቆሻሻ ቦታዎች ተብለው የሚዘበትባቸው አይደሉም። ​የዘመናዊቷን ኢትዮጵያ የከተማ ህይወት ታሪክ የሚናገሩ ታሪካዊ ህያው ስፍራዎች ናቸው። (አሁንማ ነበሩ ሆነዋል)

​እነዚህ ቦታዎች ሙሉ በሙሉ ወይ በከፊል ስለጠፉ፣ ከተማዋ ባህላዊ ትውስታዋን እያጣች ነው። ቆሌ ቢስ ሆናለች። አዳዲስ ህንጻዎች የሚያስደንቁ ሊመስሉ ይችላሉ። ​ነገር ግን ከተሞች የሚገለጹት በህንጻዎች ብቻ አይደለም። ሰው ሰው የማይሸት መዋብ ከልብ አይደርስም።

ዋናው ጥያቄ

​የአዲስ አበባ ለውጥ በከፍተኛ ፍጥነት እየተከናወነ ነው። ​አዳዲስ ፓርኮች እየታዩ ነው። መንገዶች እየተስፋፉ ነው። ዘመናዊ ህንጻዎች እየተገነቡ ነው። ​ነገር ግን ከዘመናዊነቱ ደስታ ጀርባ አንድ መመለስ ያለበት ጥያቄ አለ፦

​ከተማዋ ለማን ነው እንደገና እየተገነባች ያለችው?

​ለባለሀብቶች?

​ለጎብኚዎች?

​ለወደፊት ነዋሪዎች?

​ወይስ ለተናቀሉት ነዋሪዎች?

​አንዲት ከተማ በእውነት የምታምረው ህንጻዎቿ አዲስ ሲሆኑ ብቻ ሳይሆን፣ ህዝቦቿም በውስጧ ቦታ ሲኖራቸው ነው።

ዛሬ ጠዋት የገጠመኝ አሳዛኝ ክስተት እንዲህ ሲያስተክዘኝ ውሏል…

Every year the day arrives with speeches, celebrations, and colorful social media posts about empowering women. Flowers are given. Quotes are shared. Politicians talk about progress.

But celebration is easy. Honest conversation is harder.

So today feels like the right moment to ask a question that makes many people uncomfortable: what exactly does feminism mean in Ethiopia today?

For some people, feminism is a necessary movement fighting real problems, violence, inequality, and limited opportunities for women. For others, it feels like a foreign idea, something imported from Western debates that does not fit Ethiopian culture.

Both reactions exist in the same country.

And that tension tells us something important: Ethiopian feminism is not a finished movement. It is still searching for its voice.

The problem feminism is trying to solve is real

Let us start with honesty. The problems Ethiopian women face are real.

Violence against women, early marriage, and limited economic opportunities still affect many women, especially in rural areas. In many conflicts, women carry the heaviest burden.

Because of this reality, women’s rights activists have been organizing for years. Feminist platforms and organizations have emerged in Addis Ababa and other cities to push for change.

The goal, at least in theory, is simple: dignity, safety, and opportunity for women.

As Nebila Abdulmelik , the feminist activist once said:

“My feminism is not rooted in anger. It is rooted in hope and faith.” 

That statement captures something important. At its best, Ethiopian feminism is not about war between men and women. It is about improving society.

But feminism has never had an easy welcome in Ethiopia

Ethiopia is a deeply traditional country. Religion, family, and community institutions shape social life. Because of that, feminism often faces suspicion. Some people see it as a foreign ideology imported from the West.

If people believe feminism is attacking culture instead of helping society, they will reject it immediately.

And in Ethiopia, culture is powerful.

The movement itself is still fragmented

Another challenge is that the feminist movement in Ethiopia is not unified. Some activists focus on academic debates. Others focus on social media activism. Others work in NGOs or community programs.

Researchers have noted that Ethiopian feminist platforms are still trying to build cooperation and a shared agenda.

A recent initiative aimed to create a space where “diverse voices converge to tackle the unique challenges facing women across Ethiopia.” 

That sentence reveals the situation clearly, the voices are diverse, but the movement is still searching for common ground.

Politics has also complicated things

In Ethiopia, almost every social movement eventually touches politics. The feminist movement is no exception.

Some critics argue that political conflicts and ethnic tensions have weakened women’s rights activism. One analysis noted that feminist advocacy has sometimes been overshadowed by broader political struggles. 

When activism becomes tied to political camps, people stop trusting it. And once trust disappears, the movement loses power.

Two Ethiopias, two realities

Perhaps the biggest challenge is this… Ethiopia today is really two societies living side by side.

One Ethiopia is urban, educated, and globally connected. Ideas from social media and international debates circulate quickly there.

The other Ethiopia is rural, traditional, and deeply rooted in religious and community life.

A movement that only speaks to the first Ethiopia will struggle to reach the second. And the second Ethiopia is still the majority.

A movement still in formation

Ethiopian feminism is not finished. It is still being shaped. It is necessary, because women’s problems are real.

But it is also incomplete, because the movement has not yet found a language that speaks to the whole country. Perhaps the future of Ethiopian feminism will not look exactly like Western feminism.

Perhaps it will become something different. Something uniquely Ethiopian.

And maybe that is exactly what it needs to become.

This novel is funny. Dangerously funny. You laugh at Balram’s jokes about politicians, religion, democracy, and the rich. Suddenly you realize something uncomfortable... You are laughing at a society built on quiet humiliation 😳

The Rooster Coop

There's a metaphor in this book that really struck me. Let's call it The Rooster Coop metaphor. The author uses this metaphor to describe the oppression of India's poor.

Balram (The main character of this book) compares the poor to chickens in a market. They see other chickens being slaughtered. They hear the screams. They smell the blood. And still they do not escape.

Why?

Because the cage is not just physical. It is psychological. The poor are trapped not because they are stupid. They are trapped because they are trained. The Coop survives because the chickens protect it.

Mate, It is brutal! Isn't it?

The White Tiger is not a gentle book. It does not respect your comfort. It forces you to see how power works, how inequality shapes behavior, and how morality can feel like a luxury in a broken society.

It is humorous.

It is dark.

It is honest.

ብርሃኑ ድንቄ «አልቦ ዘመድ» የተሰኘው ዘመን አይሸሬ ድንቅ መፅሐፋቸው (ከጀርባው ደሞ ቄሳርና አብዮት የሚል ተዳብሎ የታተመ) አላቸው። ኢትዮጵያዊ አስተሳሰብን ከምዕራባዊው እያናፀሩ፣ ‘ሀበሻም እንዲህ አስቦ ነበረ?’ ያስብሉናል።

ለዛሬ እዚህ መፅሐፍ ላይ ያስገረመኝን ታሪክ ላካፍላችሁ። ጋሽ ብርሃኑ በዚህ መፅሐፍ ላይ የባለቅኔዎች ስሜት ርቀትና ጊዜ ላይገድበው እንደሚችል ምሳሌ ጠቅሰው ያስረዱናል።

የተናፀሩትም በ15ኛ ክፍለ ዘመን የእንግሊዝ «ፖየት» የነበረው Micheal Drayton እና የጎንደሩ ቅኔ ተማሪ እንግዳ ናቸው። ሁለት የተለያየ አለምአ የተለያየ ጊዜ የኖሩ ባለቅኔዎች፣ ነብሳቸው አንድ ቅኔ ተቀኘች።

የMicheal ቅኔ፥

Since there is no help

Come let us kiss and part... የሚል ሲሆን።

የእንግዳ ጉባኤ ቃና ደግሞ፥

አቡኪ ወእምኪ ኢይፈቅዱ እንግዳ

ሰህምኒ እሑር በስተቊረተ ዕፅ አነዳ።

ትርጉሙን ከማየታችን በፊት የቅኔዋን ታሪካዊ ዳራ እንቀንጭብ።

ተማሪ እንግዳ የጎንደር ቁስቋም ቤ/ክ የቅኔ ተማሪ ነበር። መምህሩም አለቃ ወርቅነህ ይባላሉ። የቅኔ ተማሪ ያው እንደሚታወቀው «በእንተ ስማ ለማሪያም» እያለ ነው የሚበላው። ከእለት በአንዱ ቀን ከአንዱ በር ተገኝቶ ቁራሽ ሲለምን የቤቱ ውሻ ባቱን ዘነጠለው። የባለቤቶቹ ሴት ልጅ ደርሳ ታስጥለውና ደሙን ጠርጋ ምግብ ትሰጠዋለች። ስሟም አልማዝ ይባላል። አልማዝ በነጋታው ብትጠብቀው እንግዳ አልመጣም። በሚቀጥለው ቀንም እንደዛው። ኧረ እንዲያውም ጭራሹኑ ሳይመጣ ቀረ።

አልማዝና እንግዳ ከለታት አንድ ቀን ቤ/ክ ይገናኛሉ። ለምን እንደጠፋ ስትጠይቀው «ያን ወደል ውሻችሁን ፈርቼ ነዋ» ይላታል። እንዲመጣ ትነግረውና በነጋታው ይመጣል። እንግዳም ሁሌ ማታ ማታ እየሄደ አልማዝን ማየት ይጀምራል። በጣም ይቀራረባሉ። ሆዱን በምግብ ልቡን በፍቅር እየሞላ ተመቸው።

የአልማዝ ቤተሰቦች ይህን ቅርርባቸውን አልወደዱትም። እንግዳን «ሁለተኛ አትምጣ» አሉት። ለእሷም እንዳታገኘው ከለከሏት። በዚህ የፍቅርና ናፍቆት ግለት ውስጥ ሆኖ ነው ይህን ቅኔ የተቀኘው።

አቡኪ ወእምኪ ኢይፈቅዱ እንግዳ

ሰህምኒ እሑር በስተቊረተ ዕፅ አነዳ።

ትርጉም

አባትና እናትሽ አይወዱም እንግዳ

ሳሚኝና ልሂድ በመዝጊያው ቀዳዳ።

ፈረንጁም በሞት የተለየችውን ፍቅሩን እያሰበ ነው:-

Since there is no help

Come let us kiss and part... እንዲህ ሲል የተቀኘው።

ሁለቱ ባለቅኔዎች አይተዋወቁም። የአንድ ሃገር ሰዎችም አይደሉም። ቅኒያዊ ዛራቸው አንድ ነገር አናግሯቸዋል። በርግጥ የፈረንጁ በሞት ለተለየችው ሲሆን፣ የሀባሻው በቁም ለተለየችው ነው።

«ፈረንጆች ዘርፈውን ነው» የሚል አይጠፋም እኮ 😁 የሆነው ሆኖ… ጋሽ ብርሃኑ ይህን ሚስጥር «የባለቅኔዎች ስሜት ርኀቀት ሀገርና የውቅያኖስ ባህር ገደብ ሆኖ ሊቆርጠውና ሊወስነው አይችልም» በማለት ይገልፁታል።

እውነህ ነው! አማልክቱ የባለቅኔዎችን እድሜ ያርዝሙልን! ኧረ አሜን በል አንባቢ?

የበፍቃዱ ሃይሉን Lost in Transition: Deceit and Conflict in Ethiopia (2014-2022)

መፅሐፍ አነበብኩት። በፍቃዱ 'ለውጥ' እየተባለ የሚሞካሸውን የኢህአዴግ ቆዳ ግልበጣ ከመነሻው እስከ አሁን በደንብ ከትቦታል። ስለዚህ ጊዜ እንደዚህ በዝርዝር የተፃፈ መፅሐፍ አላነበብኩም። በፍቄም የአይን ምስክር የሆንበት ዘመን እንዲህ ለታሪክ ማስቀመጡ እጅግ የሚያስመሰግነው ነው። 

ይህ መፅሐፍ ከመግቢያውና ከመውጫ ሃሳቡ ውጪ በአምስት ክፍሎች ተዋቅሯል። Introduction ክፍሉ 'የተደምረሃል/አልተደመርክም' ዘመኑን ህዝባዊ ምርቃና መለስ ብሎ ያስቃኘናል።

የመጀመሪያው ክፍል የዘመናዊ ኢትዮጵያን የፖለቲካ ታሪክ፣ ከንጉሳዊያኑ እስከ እንገንጠል ባዩ የብሔር ፖለቲካ ይዳስሳል። የኢትዮጵያን ስሪት ይፈትሻል። ይህ የኢትዮጵያ ታሪክ ውግንና የሚበዛበት ስለሆነ ሙግት የሚያስነሳ ሆኖ አግኝቼዋለሁ።

ሁለተኛው ክፍል በዘመነ ሶሻል ሚዲያ Disinformation እንዴት ወደ ግጭት አልፎም ተርፎ ወደ ጦርነት እንደሚያስገባን ተንትኗል። ፀሐፊው ማን? ለምን? አላማ መረጃን ይበርዝ/ይደልዝ እንደነበረ ከእነ ማስረጃው አስቀምጧል። የማህበራዊ ሚዲያ Algorithms ምን ያህል የፖለቲካ ትርክቶችን 'ሼፕ' እንደሚያደርጉ እና ተቋማቱ የነበራቸው አጥጋቢ ያልሆነ ግብረ መልስ ከእነ ምሳሌ ተጠቅሷል።

በሶስተኛው ክፍል የህወሃት መራሹን ኢህአዴግ የነቀነቁ ህዝባዊ አመፆች ተዳሰዋል። ከOromo protest እስከ ወልቃይት ጥያቄ፣ ከአምቦ እስከ ጎንደር የነበሩ ህዝባዊ አመፆች እና መተባበሮች፣ የ2008 ኢሬቻ ጭፍጨፋ፣ Down down woyane.... በሚገባ ተንትነዋል።

በአራተኛው ክፍል የኢህአዴግ ውስጥ የስልጣን ሽኩቻ እስከ ቲም ለማ አፈጣጠር፣ ስለ አብይ አነሳስና ስልጣን አነጣጠቅ፣ በወቅቱ ለነበረው ግለት ትልቅ ሚና የነበራቸው ሚዲያዎች አፈጣጠርና በ'ለውጡ' ጊዜ ስለነበራቸው ሚና በደንብ ተዘርዝረዋል።

በአምስተኛው ክፍል ሀገራችን የገባችበትን ደም አፋሳሽ ውጥንቅጥ ይዳስሳል። በኢትዮጵያ የተከሰቱ የመንጋ ፍትህ፣ ፖቲካዊ መነሻ ያላቸው የታዋቂ ሰዎች ግድያ፣ የተለያዩ የዘር ማፅዳቶች፣ የትግራይ ጦርነት፣ የትዊተር ጦርነት... ይዳስሳል። ይህን ጊዜ ፀሐፊው 'The Era of Madness' ብሎ ሰይሞታል።

በፍቃዱ Lost in Transition ብሎ በሰየመው የመደምሚያው ክፍል ብዙዎች ተስፋ ያደረጉት 'ለውጥ' ለምን እንደከሸፈ ይተነትናል። ደካማ መንግስታዊ ተቋማት፣ የፖለቲከኞች መርህ አልባ ፊክክር፣ Disinformation... እያለ በደንብ ይተነትነዋል። ወደፊትም ምን ሊሆን እንደሚችል አራት የቢሆን ትንተናዎችን ያስቀምጣል። ፀሐፊው ችግሮቹን እና ሊመጡ የሚችሉ አደጋዎችን ብቻ ዘርዝሮ አልተቀመጠም። የጠቀሳቸው አደጋዎች እንዳይከሰቱ እና ቀጣዩ ለውጥ እንዳይከሽፍ የፖሊስ ምክረ ሃሳብ ያቀርባል።

በግሌ ከመፅሐፉ ላይ የወደድኳቸው ነገሮች

ይህ መፅሐፍ የኢህአዴግን መፈረካከስ እና ወደ ብልፅግና መለወጥ ከእነጣጣው በደንብ ዘግቦታል። ጥቃቅን ነገሮች ሳይረሱ በቀን እና በወቅት ተደርድረዋል። መለስ ብሎ ታሪክን ማየት ለሚፈልግ እና ማጥናት ለሚፈልግ ሰው ጠቃሚ መስሎ ይተየኛል።

ሌላው፣ በፍቃዱ በዚህ መፅሐፉ ላይ አዲስ አታያይ አምጥቷል ብዬ የማምነው ሆን ተብሎ የሚደረግ የመረጃ ብረዛ/ድለዛ (Disinformation) እና የሶሻል ሚዲያ Algorithms እንዴት ሀገርን ወደ ብጥብጥ አልፎም ተርፎ ወደ ፍርሰት እንደሚገፉ አሳይቷል። እነማን ለምን አላማ በዚህ ድርጊት ላይ እንደተሳተፉ አሳይቷል። ከሀበሻ እስከ ፈረንጅ Disinformation ዘመቻው ላይ ተሳትፈዋል። ከመንግስት እስከ ታጣቂዎች፣ ከዲያስፖራ እስከ ሀገር ቤቱ ነዋሪ፣ ከኢንተርናሽናል ሚዲያዎች እስከ ብሔር የወለዳቸው 'ሎካል' ሚዲያዎች የነበራቸው ተሳትፎና ያደረሱት አደጋ በዚህ መፅሐፍ ተሰድሯል።

የማህበራዊ ሚዲያ ተቋማት (ፌስቡክ፣ ትዊተር፣ ዩቲዩብ) የወሰዱት ደካማ እርምጃ ተተንትኗል። እስከ ግድያና ጭፍጨፋ ያደረሱትን ጉዳትም ተቀምጧል። ተጠያቂ አለመሆናቸውም እንዲሁ። ይህ አይነት አተያይ ለታሪክ ፀሐፊዎች አዲስ አተያይ ይመስለኛል። 

እንደ ድክመት ያየኋቸው ጥቂት

ኢህአዴግን በመጣል ሂደት ውስጥ የዲጂታሉ አለም የላቀ አስተዋዕፆ ነበረው ብል ማጋነን አይሆንብኝም። ለዚህ ደሞ ፀሐፊው በፍቃዱ መስራች የነበረበት ዞን 9 ስብስብ ጥሩ አሻራ ነበረው። ይህ ስብስብ እንዴት ፖለቲካዊ አመፆችን ዲጅታሉ አለም ላይ ማንፀባረቅ እንደሚቻል፣ የሳይበር ዘመቻዎችን እንዴት ማድረግ እንደሚቻል፣ የትግል አጋርነቶችን እንዴት መግለፅ እንደሚቻም፣ የዜጋ ጋዜጠኝነት (Citizen journalism) እንዴት 'ፕራክቲስ' እንደሚደረግ አስተምሯል ባይ ነኝ። ለእዚህ ደሞ እኔ ምስክር ነኝ። በዚህም ሳቢያ የተነሳ እነበፍቃዱ ዘብጥያ ወርደውም ነበረ። 

ይህ የዲጅታሉ አለም የነበረው አስተዋዕፆ (ከእራሱ ቡድን ጭምር ማለቴ ነው) እዚህ መፅሐፍ ላይ በተገቢው መንገድ አለመገለፁ እንደ ድክመት አየዋለሁ። 

ሁለተኛው ቅሬታዬ የምንጭ አጠቃቀስ ነው። በጣም አልፎ አልፎ አንዳንድ ክስተቶች ምንጭ የተደረጉ የሶሻል ሚዲያ ፖስቶች ናቸው። እነዚህ ምንጮች ኤዲት ሊደረጉ ወይ ሊጠፉ የሚችሉ ሆነው ሳለ እንደ ምንጭነት መገለፃቸው ትንሽ ቅር አሰኝቶኛል። ፀሐፊው እዚህ ነገር ውስጥ ለምን እንደገባ ይገባኛል። እንደ ሀገር ታሪካዊ ክስተታችን የምንመዘግብበት ሆነ የምናገኝበት መንገድ እጅግ ደካማ መሆኑ ይገባኛል።

በ'ሐምራዊ ተረኮች' ላይ የሰጠሁትን 'ሪቪው' 👈እዚህ ያንብቡ።

ዋናተኛ ፀሐይ የስድስት አጫጭር ታሪኮች ስብስብ ነው። እነዚህ ታሪኮች 'ከአኒያኑ (ዋናተኛ ፀሐይ)' እና 'ሌባ ሻይ' ውጪ ያሉት በተለመዱ የአጭር ታሪኮች አፃፃፍ የተፃፉ ሲሆን፣ ከአኒያኑ (ዋናተኛ ፀሐይ) 'ፋንታሲ' ቀመስ ሲሆን፣ 'ሌባ ሻይ' ደግሞ ታሪክ ቀመስ የፈጠራ አጭር ታሪክ ነው።

(ኤልሳ ፋንታሲ ታሪኮችን ስትፅፍ ጎበዝ ነች። የመጀመሪያ መፅሐፏ ላይ በደንብ አሳይታናለች። ይህን አፃፃፍ አሳድጋው ሙሉ ለሙሉ ፋንታሲ ልብወለድ ብትፅፍ ብዬ እመኛለሁ።)

ከስድስቱ ታሪኮች ውስጥ አምስቱ ታሪኮች ዋናው ገፀ ባህሪያት ሴቶች ናቸው። 'ዜማና ሰውነት' የሚለው በከፊል ሴት ነች። ስለዚህ ሙሉ ታሪኮቹ ዋና ገፀ ባህሪያቱ ሴቶች ናቸው ብንል ስህተት አይሆንም።

እነዚህ ሴት ገፀ ባህሪያት አንድ ነገር ያመሳስላቸዋል። መከራ ገፊ ናቸው። ችግር እያሳደደ የሚደቃቸው ናቸው። ከደስታቸው ይልቅ ፍዳቸው በየገፁ የሚነበብ።

አባቷ ወንዝ እየተከተለ የተዋት ታዳጊ፣ ጎረምሶች በህብረት የደፈሯት የዩንቨርስቲ ተማሪ፣ ቤተሰቦቿ የጣሏት ጨቅላ፣ ቤተሰቦቿ ያልተቀበሏት ሴት፣ ከእድሜ ጋር ትግል የገባች እንስት፣ በሁለት ወደጆቿ የምትቃኝ ተፈቃሪ ሴት...

ለደራሲዋ ይህ መፅሐፍ መከራ በዛበት የሚል ጥያቄ አቅርቤላት ነበረ። ''ሐዘን አዝለን አይደል እንዴ የምንኖረው?'' በማለት ጥያቄዬን በጥያቄ መልሳልኛለች።

እውነት ነው። ዘመኑ የመከራ ነው። ይብዛም ይነስም ሁላችንም መከራ አለብን። በየቀኑ የሴቶች መደፈር፣ ግድያ፣ ድብደባ መስማት ብርቃችን አይደለም። የጦርነትና የችጋር ዜናዎች ለጆሯችን ባዳ መሆን ከአቆሙ ከራርመዋል። ልጅ ወልዶ የሚረሳ ወላጅ እልፍ ነው። በዚህ ዘመን መከራን እንደ ጭብጥ ይዛ የምትነሳ ደራሲ ዘይዳለች ማለት እንችላለን።

ደራሲዋ በዚህ መፅሐፍ ላይ ውብስብ ዐ.ነገሮች፣ ከባባድ ቃላቶችን... አትጠቀምም። ቡና ይዘን ብንቀመጥ መፅሐፉ እያጫወት ብዙ ገፅ ያስገፋናል። የቋንቋ አጠቃቀሟና ያልተንዛዛ የዐ.ነገር አወቃቀሯ የዚህ መፅሐፍ ጥንካሬ ይመስለኛል። በዚህም የተነሳ አንዳንድ ታሪኮች የአጭር አጭር የሚባሉ ናቸው። ይህን እኔ በበጎ ጎን ባየውም አንዳንድ አንባቢ ወዳጆቼ ግን የመፅሐፉ ውስንነት ነው ብለው ሞግተውኛል።

Title: White Hyena

Author: Fra Von Massow

Published: 2022

The novel is based on a true story set during the 1970s famine in Ethiopia, the era we often just call "ሰባ ሰባት ድርቅ" But this isn't just history! it’s a brutal, honest look at what happens when hunger strips everything away. I cannot remember another work of fiction that portrays the horror of the Ethiopian famine with such brutal honesty and emotional depth since maybe Sebhat Gebregziabher. (አምስት ስድስት ሰባት)

Famine is not just a lack of food! In times like these social interaction breaks down, morality dies, and even faith is shaken.

After the Holocaust, an unknown Jewish prisoner wrote on the wall of the Mauthausen concentration camp:

“If there is a God, He will have to beg my forgiveness.”

Yet in this novel, one of the most beloved characters says something hauntingly different to her child:

“This is our life, Asheber. My beautiful child. It is God’s will.”

Between those two sentences (defiance and surrender) you feel the full weight of human suffering. The love between the mother and her son Asheber, is the absolute heart of the story.

The parallel storyline is equally compelling. Through her, we witness the chaotic socio-political reality of 1970s Ethiopia and the fragility of its bureaucracy. 

Although the author is not Ethiopian, her understanding of Ethiopian traditions, culture, and everyday life is remarkable. The rhythm of old Addis (Piazza, Kazanchis, Arat Kilo) it all feels so alive.

The Weak Side

One issue the novel cannot entirely escape is white saviorism. While the book does challenge the idea of foreigners as heroic rescuers, traces of that perspective still appear in certain moments. It is a flaw worth examining more closely, and it is something I felt on my very first reading.

Despite that, White Hyena is a powerful and beautiful novel. It’s painful, it’s beautiful, and it’s deeply human. I would rate it 8.5/ 10. 

I really hope to see an Amharic translation one day so more of us can read it.

ህይወት እሬትና ማር ነች።  አንዳንዴ ማይንዳችን እሬቱን ብቻ ያሳየናል። ሳንወድ በግዳችን የእኛን እሬት በዙሪያችን ካሉ ሰዎች ማር ጋር እያነፃፀረ መራራውን ይበልጥ ያመርብሃል። 

ራሳቸውን የሚያጠፉ ሰዎች ተስፋቸውን በተለያየ ምክንያት ያጡ ናቸው። ያለሙትን በማጣት በተስፋ ቢስነት ነው እጅ የሚሰጡት።

Ernest Hemingway ራሱን ከማጥፋቱ በፊት suicide note ፅፎ ነበረ። በዚህ ማስታወሻ ላይ "what does a man care about?" ብሎ ይጠይቅና ራሱ ይመልሳል። በጤና መኖር ፣ ስራ መስራት ፣ ከወዳጅ ጋር መዝናናት ፣ ከቆንጆ ሴት ጋር አንሶላ መጋፈፍ… ይልና አንዱም እኔ ጋር የለም ይላል። ሄሚንጉዌ ነገው ጨልሞበታል። ህይወቱን የማቆም ስልጣኑን መጠቀም እንደሚችል ግን ያውቃል። I can't wait for death to come ብሎ ነው ይህችን ህይወት የሚሰናበተው።

"Cant go on, must go on" የምትል ነገር የሆነች ቦታ አንብቢያለሁ። ብራዘር መኖር ባትችልም መኖር ግድህ ነው። አልያም የበዕውቀቱ ስዩም «መኖር ወይስ አለመኖር» ግጥምን ፈልገህ አንብብ። «ከማታውቀው ወላላ ሞት ፣ ሬት ኑሮን ያስመርጣል» ብላ የምትዘጋ ግጥም ነች።

ሺ በደስታ ብትኖር ፣ ተድላ በተድላ ብትሆን መሞትህ አይቀርም። መሞትህ ላይቀር ምን አስቸኮለህ? እስክትሞት እንደ በውቄ «ሱ» እያልክ አትደንስም?

ብትን ክስክስ ስትል

ሕይወት ከ'ጅ አምልጣ ፥ ልክ እንደ ብርሌ

እጣቸው አንድ ነው ፣ ድንግልና ሸሌ

ዋጋቸው መሳ ነው ፣ ጭምትና አለሌ

ስብከት ደና ሰንብት ፥ ወግድ አትሮኖሱ

ጭላንጭል የለውም ፣ ቀፎ ነው ፋኖሱ

መስጠማችን ላይቀር ፣ በየውቅያኖሱ

ተነሱ ደንሱ!

ሱ!

በኢትዮጵያ ውስጥ ሃሳቦች የሚፋጩበት ዘመን የቅርብ ጊዜ ትዝታ ነው። መፅሐፍት፣ ግጥም፣ መፅሔቶች፣ ጋዜጦች ዋነኞቹ ሜዳዎች ነበሩ። በካፌና ባሮች እስከ እኩለ ሌሊት የሚዘልቁ ረጃጅም ክርክሮች ነበሩ።

ሽማግሌዎች የተሰሙት/የተከበሩት ጮክ ብለው ስላወሩ አይደለም፣ በእድሚያቸው ብዙ ስላዩ ነው። ያካበቱት ልምዳቸው ነው ትኩረት የተሰጠው። ምሁራን ለዘመናት በአጠኑትና በተመራመሩት እውቀት ልክ ሃሳብ ያፈልቁ ነበረ። ማሰብ መዝናኛቸው አልነበረም፣ የመኖር ሃላፊነት እንጂ። 

እንደ አለመታደል ሆኖ፣ ያ ዓለም እጅግ የራቀ ይመስላል።

ሕዝባዊ መድረኮቻችን (ልክ እንደ ቀሪው ዓለም ሁሉ) በከፍተኛ ሁኔታ በ‘’ተጽዕኖ ፈጣሪዎች’’ (Influencers) እየተቀረፀ ይገኛል። እነዚህ ‘ኢንፉሌንሰርስ’’ ፍላጎታችንን፣ ቋንቋችንን፣ ፖለቲካችንን፣ ስነ-ምግባራችንን፣ አልፎ ተርፎም ስኬትን እና ማንነትን የምንበይንበትን መንገድ እየወሰኑ ይገኛሉ። በፍጥነት፣ በልበ-ሙሉነት እና ያለማቋረጥ ይናገራሉ (ወይ በእነሱ ቋንቋ ‘ኮንተንት’ ይስራሉ)

በአንፃሩ የኢትዮጵያ ምሁራን፣ ደራስያን፣ የታሪክ ተመራማሪዎች፣ ፈላስፋዎች፣ የምጣኔ-ሀብት ባለሙያዎች እና የስነ-መለኮት አዋቂዎች ባህል እየተበየነ ባለበት በዚህ ዲጂታል አውድ ውስጥ በአብዛኛው አይታዩም።

ይህ ፀረ "ተፅዕኖ ፈጣሪዎችን" ሙግት አይደለም!

አንድ ነገር ግልጽ ማድረግ ይኖርብኛል። ተፅዕኖ ፈጣሪዎች (Influencers) ወንጀለኞች አይደሉም።

ይህን ስፔስ ልንጠቅ ብለው አልመጡም። ይልቁንም ዘመኑ የፈጠረውን ክፍተት ሞሉ እንጂ።

ተቋማት አመኔታቸውን ሲያጡ፣ ዩኒቨርሲቲዎች ለመረዳት በሚያስቸግሩ ውስብስብ ቃላት (Jargon) ተጠቅልለው ወደ ኋላ ሲያፈገፍጉ፣ በተጨማሪም ምሁራን ከተራው ሰው ጋር በግልጽ ቋንቋ ለመነጋገር ፈቃደኛ ሳይሆኑ ሲቀሩ፤ "አልጎሪዝሙ" እዚህ ክፍተት ላይ የተገኙትንና ንቁ ተሳትፎ ያደረጉትን መረጠ።

ይህ አልጎሪዝም መታየትን (Visibility) የሚሰጠው ለጥበብ ሳይሆን ለተሳትፎ ነው። ተሳትፎ ደግሞ ራስን ከወቅታዊ ሁኔታ ጋር ማስማማትን ይጠይቃል። ተፅዕኖ ፈጣሪዎች ይህ ሚስጥር ከገባቸው ቆይቷል። ምሁራን ደግሞ ይህን ከቁብም አይቆጥሩትም።

የምሁራን ከአደባባይ መራቅ ምን ያስከትላል?

ምሁራን ከአደባባይ ሲርቁ የሚከተሉት ነገሮች ይከሰታሉ፦

• ጥልቀት ያላቸው ሃሳቦች ወደ መፈክሮች ይቀየራሉ።

• ታሪክ እንደ የጦር መሳሪያ እስኪሆን ድረስ ይቀየራል።

• ፖለቲካ ከመርህ ይልቅ ወደ ጎሳዊነት ያዘነብላል።

• ባህል የማንነቱን ሥር እየረሳ የሌሎችን ማንነት እንደራሱ መቅዳት ይጀምራል።

እነዚህ ችግሮች በቀጥታ ይሁን በተቃራኒው በእኛ ማህበረሰብ ዘንድ መታየት ከጀመሩ ሰነባብተዋል። ‘ኢንፉሌንሰሮች’ የማይታዩበት ቦታ የለም። ትላልቅ ሜጋ ፕሮጀክቶች ማስጀመር፣ ማስመረቅ፣ መንግስታዊ ፖሊሲዎችን ማስተላለፊያ፣ የቱሪዝምና ባህል ዋልታና ማገር፣ ጦር አዝማች፣ የሰላም ሰባኪ… ከሆኑ ሰነባብተዋል። ይሄ እጅግ አሳሳቢ ነው።

አሳቢ የሌለው ማህበረሰብ ጮክ ብሎ ሊያወራ ይችላል። ነገርግን ጥልቀት አይኖረውም። በራስ የመተማመን ስሜት ይኖረዋል ነገርግን ደካማ ይሆናል።

የኢትዮጵያ ምሁራን አልተገፉም - ራሳቸውን አገለሉ እንጂ!

ብዙ የኢትዮጵያ ምሁራን ከህዝቡና ከወጣቱ መራቅን መርጠዋል። ከሕዝቡ ጋር ከመነጋገር ይልቅ ስለ ሕዝቡ ማውራትን ይወዳሉ። በአካዳሚያዊ ቋንቋ፣ በበላይነት ስሜት፣ ወይም ደግሞ አሁን በሌለ በድሮ ዘመን ናፍቆት ውስጥ ተሸሽገዋል። በአድርባይነት ስሜት ተሸሽገው መናገር ያለባቸውን ሳይናገሩ ስቴቱን እያገለገሉ ነው።  ወይንም በ’ኮምፈርት ዞናቸው’ ውስጥ ተሸብበው ‘እህህህህ…’ ማለትን መርጠዋል።

NB. If you enjoy what I write, hit subscribe on my Substack.

አባትዋ ተወልደብርሃን ገ/እግዛብሔር አንቱ የተባሉ የአካባቢ ጥበቃ ሳይንቲስት ናቸው። ለገበሬዎች መብት ባደረጉት ተጋድሎ ኦልተርኔቲቭ ኖቬል በመባል የሚታወቀው የRight Livelihood Award አሸናፊ ናቸው።

እናትዋ ሱ ኤድዋርድስ (እኛ አካባቢ ፈረንጇ በሚል ስያሜ ነው የሚጠሩት) መምህር፣ በጎ አድራጊ፣ የገበሬ ወዳጅ፣ የተፈጥሮ ወዳጅ ድንቅ ኢትዮጵያዊ ናቸው።

አጎትዋ ስብሃት ገ/እግዚያብሔር አንቱ የተባለ ደራሲና አሰላሳይ ነበረ። 

የዮዲታን (የሮማን) ታሪክ ስናነብ እግረ መንገዳችንን የነዚህን ድንቅ ሰዎች ታሪክ እናነባለን። ከስራቸው ባሻገር ሰዋዊ ባህሪያቸውን፣ አባትነታቸውን፣ እናትነታቸውን፣ አጎትነታቸውን እናያለን።

ዮዲታና እህቶቿ የሁለት ሀገር ዜጎች ውጤት ናቸው። በልጅነቷ ያየችውን 'የክልስነት' ጣጣ በስሱ ታስቃኘናለች። በዚህም በተወሰነ መልኩ አካባቢያችን፣ ባህላችንን እንታዘባለን። የሷን ጥንካሬ እንገነዘባለን። ከአዲስ አበባ ተነስቶ በአስመራ አድርጎ እስከ ለንደን የሚደርሰው የዮዲታ አፍላ ወጣትት ትኩሳት አብሮ ይለበልበናል። የደርግ፣ የሻዕቢያ፣ የወያኔ ታሪኮች ብቅ ጥልቅ እያሉ ሌላ ትኩሳት ይደርቡብናል። 

በሮማን ልጅነት ውስጥ የወታደራዊ አገዛዝ ክፋትና መጥፎ ጎን እናያለን። ያን ሁላ ሰቀቀ ልጆች መጋፈጣቸው ማሰብ ራሱ ይገርማል። ለነገሩ አሁንም ምንም ፈቅ አላልንም። የአስመራውን የ81ዱን መፈንቅለ መንግስት በልጅ አይን እንታዘባለን። አስመራ ውስጥ ያለውን የዘር መናናቅ ከንፈራችንን ያስመጥጠናል።

አብሮ አፈር እስከ መሆን የበቃው የእናትና አባቷ የፍቅር ታሪክ ያስደምመናል። ስሜታችንን እጅጉኑ ይፈታነዋል። እንደ እኔ ሆደ ቡቡ ከሆኑ ሊያለቅሱም ይችላሉ። 

እዚህ ጋር ሳልጠቅሰው የማላልፈው የማዳም ሱ ቸርነትን ነው። ለተቸገረ ደራሽ፣ ለእንስሳት አሳቢ እጅግ ሲበዛ ሩህሩህ ናቸው። ከወለዷቸው ልጆች ቁጥር የላቁ በቤታቸው ያሳደጉ፣ በውጪ ልጆችን ያስተማሩ። የሸረሪት ድር ቤታቸው ነው ብለው የማያፈርሱ። ፀጉራቸውን ቆርጠው ለወፍ ጎጆ መስሪያ ያዋሉ የተፈጥሮ ወዳጅ ናቸው። Rest in power, madam!

ይህን የሮማን ግለ ታሪክ የእናቷን ታሪክ አጉልቶ በማውጣት በጣም ነው ደስ ያለኝ። የማዳም ሱ ታሪክ ገና የሚነገር፣ የሚተረክ መስሎ እንዲሰማኝ ሆኗል።