Die liefde voor eten begint steeds meer door te sijpelen in de genen van de kinderen. Als ze verveeld of overprikkeld zijn, zie ik ze meer dan eens met een pollepel in de hand: er worden ontbijtjes gemaakt en bijzondere combinaties getest, waarin ik mij altijd wijfelend op het kruispunt bevind van ingrijpen of de ‘creatieve ontwikkeling’ z’n gang laten gaan. Wat helaas óók genetisch materiaal blijkt te zijn, is mijn voorliefde voor chocola. Een pot pasta kan hier binnen een week leeg zijn. Kid you not. Chocopasta gaat op brood, crackers en lange vingers. Het probleem is dat ik eens in de zoveel tijd ook graag mee wil snoepen van die chocola. Een paar pannenkoeken met aardbeien op een rijkelijk besmeerd bedje van chocoladepasta. En na een paar keer misgrijpen in een lege pot heb ik daar wat op bedacht:

De Noodpot.

Een extra pot chocoladepasta, waarvan ik alleen het bestaan weet, die in geval van nood of wanneer ík hem gewoon nodig heb, natuurlijk, tevoorschijn getrokken kan worden. Tenminste, zo begon het. Het bestaan van de noodpot werd al snel ontfutseld. Lang verhaal kort: ik heb nu een afleiding noodpot en een backup noodpot. Drie potten pasta. Eentje voor het grijpen en altijd leeg, eentje semi verstopt, waarbij we allemaal doen alsof hij er niet is, maar wel stiekem gebruik van maken, en eentje waar tot op heden niemand het bestaan nog van weet: rijkelijk gevuld en gewoon voor mij alleen, wanneer ik het even nodig heb.

En toen dacht ik, verdomd, hier zit iets in. Misschien heeft creativiteit ook drie potten nodig:

Pot 1 – Het werk dat je verkoopt, die pot mag leeg, sterker nog, daar is hij voor.

Pot 2 – Experimenteer, deel, ontwikkel.

Pot 3 – Alles wat je creatieve leven voedt, maar niets van je vraagt. De pot die helemaal en alleen van jou is.

Pot 3 is je creatieve voedingsbodem. De boeken die je leest, de film die je openbreekt, kunst die je grijpt, penselen die je oppakt, de gedichten die je schrijft maar niemand ooit zal lezen. Laat je raken. Muziek hard in de auto, dansend in de huiskamer, de natuur in, reizen, verveling, verliefdheid, verdriet, schoonheid, seks, een fantastisch diner, een middag waarbij je juist helemaal niets creëert. Alles wat je voedt zonder dat je er onmiddellijk iets van terug hoeft te maken.

Want daar gaat het volgens mij vaak mis bij ons. We zijn zo gewend aan produceren dat we verleerd zijn iets tot ons te nemen zonder ons ondertussen af te vragen wat we ermee kunnen maken. Wat kan ik hiermee? Ik las zelfs een boek met een potlood in mijn hand, ik luisterde naar een podcast waar ik ondertussen haakjes noteerde in mijn notities. Ik sprak met mijzelf af: niet alles wat je voedt hoeft direct output te worden.

Pot 1 is voor mijn werk, Pot 2 voor het spelen, en bij nader inzien trek ik het etiket van Pot 3. Die is gewoon van mij.

Fijn dat je hier bent.

Elke zondag verschijnt op Soeverein een nieuw verhaal of artikel. Over rouw, liefde, verlangen en creativiteit. Over de zoektocht naar een leven en onderneming die écht bij je passen.

Daarnaast verschijnt af en toe een nieuw stuk in de Sensuele Vrouw: een reeks poëtische verhalen over sensualiteit, levensenergie en erotiek.

Dank dat je meeleest.

Jitzke

Een jaar geleden was ik mij nooit bewust dat de dood zich al aankondigt voor ze haar intrede doet. Nu zie ik het voor de tweede keer. De mond van oma hangt open, haar huid staat strak en heeft alle vitaliteit verloren. Oma en mamma, twee verschillende generaties die ik het afgelopen half jaar heb moeten loslaten. Ik ben de derde generatie en de tijd voelt rijp om meer bewustwording rond het sterven te creëren. Dat rouwen weer onderdeel wordt van een standaard ritueel en dezelfde erkenning krijgt als feestdagen, huwelijk en geboorte.

Ik nestel me in een ouderwetse zetel naast haar bed en leg mijn hoofd op haar matras nadat ik de verpleging toch om hulp heb gevraagd het hekje te verwijderen. Met mijn ene arm onder mijn hoofd en mijn andere zachtjes strelend over haar hand luister ik naar verhalen van anderen of staar ik wat voor mij uit.

De dood intrigeert me. De fysieke pijn in mijn hart, het gedeelde verdriet en het idee iemand voorgoed fysiek los te moeten laten houdt me ‘s nachts wakker. Vroeger was ik doodsbang. Voor het verdriet, het ongewisse, maar vooral de angst om de controle over mijn emoties te verliezen. Nu ik ouder ben, meer ervaren in het loslaten, ook al geheel onvrijwillig, ben ik met respect en ontzag naar de dood gaan kijken. Waar een begin is, is altijd een einde. De valse controle die ik dacht te hebben, verborgen alleen maar mijn angst voor het verliezen van iedereen die ik liefhad. Ik wilde niet alleen achterblijven. Nog steeds niet. Maar is het zo simpel?

Ik had een serie van leermomenten nodig om deze (collectieve) angst aan te kijken. De ervaring die ik in de praktijk opdeed hielp hierbij. Door haar aan te kijken en welkom te heten in mijn huis en mijn hart, leerde notabene de dood mij dat ik niet alleen achter bleef. Juist door haar te accepteren in haar eeuwige aanwezigheid kan ik nu vrijer leven en ben ik juist minder alleen dan ik ooit geweest ben. Alleen bij acceptatie dat iets eindig is kun je volledig vrij zijn. De pijn die ik het afgelopen jaar voelde was ongelofelijk groot. Mijn moeder fysiek loslaten was mijn moeilijkste taak ooit. Dat dit loslaten in fases ging met kleine en grote rituelen, maakte het een bewust en vooral betekenisvol proces. Ik zag mijzelf iedere strohalm aangrijpen die bij elke vorm van achteruitgang bij haar overbleef. Ik bekeek mijzelf terwijl ik door oncomfortabele posities wurmde en mijn met moeite verworven harnas stukje bij beetje afschudde.

Half liggend luisterde ik hoe de verpleging klaagde over de hittegolf buiten. Dat het zelfs binnen aan de temperatuur was. Mijn huid voelde klam, zweterig en ik dacht aan de mensen die nu aan het zwemmen waren of een ijsje aten, terwijl wij hier binnen stilzaten in een tijdscapsule alsof de klok gestopt was met tikken.

Terwijl ik met mijn hoofd op haar bed lag te rusten, emotioneel moe van het verdriet van de mensen van wie ik hou en mijn eigen, luisterde ik naar de verhalen en herinneringen van mijn schoonvader — haar zoon. Oma lag in het epicentrum, omringt door onze liefde. Wij, haar kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen, probeerden ons voor te bereiden om zonder haar achter te blijven. Een proces dat tijd, energie en veel pijn kost. Of zoals mijn schoonvader pijnzend opmerkte: ‘69 jaren heb ik met haar doorgebracht.’

Vandaag zag ik opnieuw wat wij eeuwen geleden al deden zoveel beter deden. Samen het leven vieren, rouwen en verbinding vinden door verhalen te delen. Omdat in de essentie geboorte en dood de belangrijkste portalen in ons leven blijven. Of je nu spiritueel bent aangelegd of niet.

De dood wordt nu met angst en argwaan vanuit ooghoeken bekeken en verdrongen tot een paar vrije dagen van het werk en een kaartje van bekenden. De stervende moet wedijveren met werk, hobby’s, vakanties en to do lists voor tijd en aandacht.

Rouw moet netjes, beschaafd en het liefst niet al te zichtbaar voor de ander. Rouw moet binnen de lijnen en in kleine porties genuttigd worden. Maar vooral voorspelbaar. Maak ons niet oncomfortabel met ongefilterde, aardse, rauwe stuiptrekkingen van het hart wat zojuist in stukjes is gebroken. Trigger ons niet met de kwetsbaarheid en ongecontroleerde geluiden of bewegingen.

Wachtend op de dood, of de dood op ons, ik weet het niet. De begrafenis die we bijwonen, is verwerking voor ons, de levenden, de achterblijvers. Maar we vergeten een stuk, het belangrijkste van het hele proces, we vergeten het sterven. Dat is het laatste eerbetoon voor de overledene. Aanwezig zijn met hun hand in de jouwe, waarin de enige belangrijke boodschap telt: je bent niet alleen, ik heb je.

Terug naar de bron waar alles eindigt waar het ook ooit begonnen was. We juichen de instincten die we volgen bij een geboorte van een baby toe en kwalificeren ons daarmee als een goede vader of moeder. Wanneer diezelfde instinct vrijkomt bij een sterfbed volgt er bevriezing en verstomming. Er wordt minder bewustwording en openheid in gedeeld. In feite heerst er nog steeds taboe op de dood.

Het wordt tijd dat er niet meer gek opgekeken wordt als je met een intiem en selectief groepje een paar dagen opsluit in een bubbel om het leven in al zijn liefde te eren en te begeleiden in een afsluitende ceremonie. Klinkt het overdreven? Ik fotografeerde er honderden en vloog mee naar de meest exotische bestemmingen, alleen noemden we het een bruiloft.

Geboren worden en sterven doen we het liefst op dezelfde manier: op een veilige plek, omgeven door de mensen die van ons houden en in een warme cocon. De baby komt met een belofte van vulling, van ‘geven’ in ons leven, al is het niet meer dan onvoorwaardelijke liefde. De dood ontneemt ons deze onvoorwaardelijke liefde. Ik vind het niet gek dat we er niet al te happig op reageren. Maar het heeft toch wel enig emotioneel volwassen ontwikkeling nodig om aan te gaan. Of zoals mijn moeder ooit zei: ‘Wie A zegt moet ook B zeggen.’

Nog steeds met mijn hoofd leunend op oma’s bed, centimeters van haar kloppend hart vraag ik mij af wat nodig is. Meer nog dan aanwezigheid en berusting. Ik vraag mij af of het echt zo simpel is, of dit alles is, ook al is hier toch een bepaalde vorm van moed voor nodig.

Moed om haar hand vast te houden en haar hartslag voelen vertragen, om te blijven zitten wanneer het moment komt dat je weg zou willen rennen. Want ja, dat ga je willen doen. En terwijl ik kijk hoe haar hand in de mijne ligt, bedenk ik mij dat het antwoord wederom ‘ja’ is. Ja, het is zo simpel.

Fijn dat je hier bent.

Elke zondag verschijnt op Soeverein een nieuw verhaal of artikel. Over rouw, liefde, verlangen en creativiteit. Over de zoektocht naar een leven en onderneming die écht bij je passen.

Daarnaast verschijnt af en toe een nieuw stuk in de Sensuele Vrouw: een reeks poëtische verhalen over sensualiteit, levensenergie en erotiek.

Dank dat je meeleest.

Jitzke

Ik sprak laatst met een vriendin over de wellens en wetens van de wereld bij mijn favoriete zwemvijver in het bos. Collectieve rouw, grapte ik tegen haar.

Het liet me die dag niet meer los. Misschien zit er meer waarheid in dan ik op dat moment deed vermoeden. Zijn we met zijn allen niet een klein beetje collectief ontregeld? Vervreemding van onszelf, de natuur, en vooral, elkaar? Jonge ouders die de ballen wanhopig hoog proberen te houden in het spel van opvang, ouderschap, gelijkwaardig huishouden, carrière en als geile fantasie gewoon een uurtje lummelen op een donderdagmiddag? De ouderen die vereenzamen en massaal in verpleeghuizen worden gestopt bij de eerste kleine fysieke of cognitieve mankementen, maar waar in verste verte geen personeel meer voor te porren valt? En die laatste paar toegewijde zorgenden, die uiteindelijk de handdoek uitgeput en onderbetaald toch in de ring moet gooien? Ik denk nu aan de generatie onder mij die massaal op de wachtlijst staan bij de ggd, maar de eerste 6 á 8 maanden niet aan de beurt zal komen. Ik denk aan het over bewerkte voedsel wat we elke dag naar binnen werken en mijn kind die laatst zomaar een schermtijd van 7 uur had gehaald. Hoe kon dit gebeuren? Is het zo? Zijn we nog wel goed in wat alleen mensen kunnen?

We zijn van elkaar vervreemd. Ik haal vaak de uitspraak van Ester Perel aan: ‘gelijkgestemden over de hele wereld, maar niemand om je kat te voeren’. Of mijn eigen favoriete die ik wekelijks gebruik maar natuurlijk nooit zelf heb verzonnen: ‘It takes a village to raise a child’. Want die village, die hebben we eigenhandig de deur uitgewerkt omdat er geen tijd meer voor was.

We hebben elkaar meer dan ooit nodig, terwijl velen van ons het contact met de menselijkheid een beetje zijn kwijtgeraakt. Wat ons zo bijzonder maakt, de verworven wijsheid die generatie op generatie wordt doorgegeven, de verhalen die we elkaar vertellen, de poëzie. Onze creativiteit en het vermogen iets uit niets te maken. Het talent te spelen met vormen, objecten, beelden en geluiden en deze te sculpturen tot creaties die ons tot tranen toe kunnen roeren. Ik heb soms de neiging het te vergeten, maar de mens is eigenlijk freak’n magisch. Als we maar gewoon eens weer wat meer gebruik maakten van die magie in ons.

En dan komt AI op de proppen als onze nieuwe beste vriend om tegen te kletsen, zodat we ons niet meer kwetsbaar op hoeven te stellen bij het ontmoeten van nieuwe mensen. We kunnen nu voorkomen dat we gekwetst worden of het tere ego een deuk krijgt en daarmee bij voorbaat de deur naar verbinding en levensgeluk sluiten. We zijn vanaf gisteren allemaal grootse kunstenaars, zolang we de juiste prompt maar weten, waardoor we niet meer de penseel op hoeven te pakken en eerst 348 uur falen voor er een kunstwerk uitkomt die je aan de wereld durft te laten zien. Maakbaarheid viert hoogtij en de druk op perfectie ligt hoger dan ooit. Hoezo menselijk?

En toch zijn ze nog onder ons. De kunstenaars, de dromers, de dichters, de romanticus, de verleiders en de verbinders. Ik geloof er heilig in. Ik geloof zo diep in de mens en de schoonheid in ons hart dat ik rustig afwacht. Wacht tot onze tijd weer komt, ook al vergt dat misschien nog een beetje geduld. En tot die tijd schrijf ik, dicht ik, fantaseer en fotografeer ik. Tot die tijd maak ik bloemenkransen met mijn dochters en maak ik zelfgemaakte hamburgers met mijn zoon. Ik kijk naar de ondergaande zon met mijn zus en maak grapjes over emigreren. Maar vooral let ik even op de buurman, die oud is en in zijn eentje woont. Ik vraag ChatGPT straks de grootste spelfouten uit deze tekst te halen, want ik typ dit op mijn telefoon met mijn billen in het stro en een spin kriebelend in mijn haar. Ik lees vanavond verder in het boek van : ‘Ongebonden’, en maak morgen weer portretten in mijn studio van een 77-jarige dame, maar wel nadat ik eerst een lange ochtendwandeling tussen de bomen heb gemaakt omdat het mijn brein rustig houdt. Ik doe mijn ding en laat me niet gek maken, al is dat nog zo verleidelijk. Ik denk weer aan het gesprek met mijn vriendin bij het water in het bos. Waar we elkaar ongepland tegenkwamen, maar allebei heilig geloofden in de woorden ‘het moest zo zijn, want het leven zit vol verrassingen’.

En om de mooie quotes af te sluiten met deze banger: ‘choose your battles’. Heeft niets te maken met een afbrokkelende maatschappij, maar wel met deuren die soms in mijn eigen huis in de sponningen natrillen. Eentje die ik met schade en schande eigen heb gemaakt door met twee pubers samen te leven.

Door het afscheid van mijn moeder raakte ik in vrije val. Eerst moest ik de wereld vervloeken in al zijn oneerlijkheid en daarna pas die diepe gedachtes over de wellens en wetens van het leven door ploeteren. Ik vroeg me af waar ik nu stond, in dat leven. Theoretisch gezien ga ik met mijn 30+ naar de helft, de positievelingen onder ons zullen het een derde noemen. Ik heb ze ook in mijn omgeving, de grapjassen die zeggen dat ze 100+ gaan worden. Laat mij maar gewoon eerst deze zomer doorkomen, dan zien we wel weer verder, is mijn insteek van dit moment.

Zo kwam ik bij mijn werk. Ik was —ben nog steeds, een high end portret en wedding fotograaf. Ja, ‘wij’ zeggen allemaal wedding, geen idee waarom, het is de afgelopen tien, vijftien jaar erin geslopen. Na jaren op de aller- allermooiste locaties wereldwijd geschoten te hebben, kwamen er kinderen, voetbalwedstrijden op zaterdag, en jetlags waar ik nooit meer vanaf leek te komen. Mijn focus ging terug naar Nederlandse huwelijken, hooguit een paar uur rijden met de auto. Toen gebeurde het leven. En toen werd mijn moeder dement.

Ik besloot voor mijn moeder te zorgen, een keuze die snel gemaakt was. Nu zijn we een jaar of drie verder, wijzer, vermoeider, liefdevoller, en verdrietiger. Mamma is er niet meer, ze mocht 68 zomers worden.

Ik was plotsklaps wees geworden. Daar zat ik in de auto, op de oprit, en ik kon niet meer uitstappen. Ik wilde niets meer. De gelederen sloten zich. Het pad inwaarts lag open en de enige weg vooruit was die naar binnen. Mijn gedachten gingen van als razende heen en weer, terug naar voelen, afdalen, tasten en stromen.

Stop met vertellen dat ik goed voor mijzelf moet zorgen, stop met zeggen dat ik er slecht uitzie, alsof mijn waarde in mijn uiterlijk zit. Leid me niet weg van de plek waar ik nu hoor te zijn. Projecteer niet jouw angst om vergankelijkheid op mij. Laat me de dood in de ogen kijken en haar welkom heten. Leid me niet af van de taak om te aanschouwen hoe de cirkel rond gemaakt wordt. Dat alles wat leeft weer moet sterven. Leid me niet af van het idee, het weten dat ik mag rouwen hoe ik wil. Laat me haar handen vasthouden, haar voorhoofd kussen. Laat me de wanhoop voelen en mijn hart verscheuren. Laat me haar vasthouden bij haar laatste ademtocht. Laat me huilen op de vloer, Laat me in de spiegel staren zonder iets te zien, Laat me schreeuwen in de veiligheid van mijn auto. Laat me bloeden, laat me kapot gaan. Laat me tot as wederkeren. Want herrijzen zal ik op mijn tijd. Laat me breken, laat me kopje ondergaan. Laat me verzuipen waar ik moet zwemmen. Want herrijzen zal ik, op mijn tijd.

Ik herrees. Zijn we niet altijd bezig met vallen en opstaan? Is dat herrijzen niet een momentopname tussen in scherven op de vloer liggen en je vuist naar de hemel heffen? Dat moment is nu gaande en ik verken wat voor mij in het verschiet ligt. Het pad dat ik nu bewandel is nieuw, of in ieder geval nieuw-er. Ik heb een nieuw project gelanceerd, het Legacy Project, waar ik twee weken geleden over schreef, als de ‘wake-up call’ die ik nodig had. Ik besefte me dat ik dit project al jaren belichaamde. Om over de scherven te blijven spreken, elk stukje had ik al eens opgepakt. Maar ze passen nu langzaam weer in elkaar zodat mijn spiegelbeeld weer helder wordt.

Ik fotografeerde mensen die niet meer beter werden, ik schreef al verhalen voor de mensen die zelf de woorden niet konden vinden. Ik luisterde al jaren, soms met de camera nog in mijn handen. Mamma bracht mij dit besef. Het gevoel dat ik dit móest doen.

Ik gun jou ook je existentiële crisis. Je lichaam dramatisch ingestort op de koude keukenvloer. Want in de diepte is er maar één weg, uiteindelijk. De weg omhoog. Ik wil je aanmoedigen om je tranen te laten, het snot over je kin te laten druppen en in de regen te lopen tot je voeten doorweekt zijn. Waar je ongegeneerd kunt huilen samen met de hemel. Ik gun je het lelijke, het rauwe, want dat is het leven in zijn complete vorm. Zonder deze diepte zul je nooit zijn volheid ervaren, de warmte in een omhelzing, de elektriciteit in je seks. Ik gun je het vallen, juist omdat ik je de schoonheid van het leven gun.

Fijn dat je hier bent.

Elke zondag verschijnt op Soeverein een nieuw verhaal of artikel. Over rouw, liefde, verlangen en creativiteit. Over de zoektocht naar een leven en onderneming die écht bij je passen.

Daarnaast verschijnt af en toe een nieuw stuk in de Sensuele Vrouw: een reeks poëtische verhalen over sensualiteit, levensenergie en erotiek.

Dank dat je meeleest.

Jitzke

Beiden kijken we naar mijn hand, de uitvoerder van mijn besluit. Gaan of blijven, nu of voor altijd. Er hangt liefde om ons heen in een te klein jasje van pijn. De geluiden buiten lijken nu mijlenver en de voetstappen zijn weggestorven. Er is nu niets dan stilte om ons heen. De kille tocht van de buitendeur trekt via mijn onderbenen omhoog, als grijpende armen in een laatste vruchteloze poging ons te overtuigen dat er meer is, meer dan ons twee, dat er een wereld bestaat uit meer dan deze kamer gevuld met alleen ons, onze blikken, onze gedachten, onze kleine aanrakingen tijdens het gesprek. In mijn weg staat alleen nog een gesloten voordeur, de start van een nieuw leven. Zonder jou.

Ik kijk weg, van de deurknop, de laatste energie verlaat mijn lichaam, terwijl mijn hand moedeloos wegglijdt en slap naast mijn zij valt. Hetzelfde moment kijk ik op naar jou. De seconde dat onze ogen elkaar raken zet je twee stappen in mijn richting en grijpt me als honger naar vlees. Alsof ik zuurstof ben om te overleven, duw je je open mond op de mijne en volg je mij vallend tussen de jassen. De muur vangt ons op, houdt ons staande terwijl we zoenen.

Ik vind het wonder in de wond. Voel mijn hart kloppen tegelijk met de jouwe, als een oneven ritme. In een geluidloze dans draaien we van muur naar muur. Handen glijden overal, als een blinde snakkend naar letters in braille. Elke centimeter wordt verkend. Al is verkennen niet het juiste woord, want de kaart is jaren geleden al uitgetekend. Er is geen onbekend stukje huid te vinden, maar het wordt nog één keer opgezogen. Als in steen in mijn brein geëtst. Zo snel als de orkaan ontstond gaat hij ook weer liggen. Doodstil staan we tegen elkaar aan. Samengesmolten, hijgend, met de ogen dicht. Iedere welving in mijn lichaam wordt opgevuld met de jouwe. Handen doodstil, mijn hartslag in mijn vingertoppen. Ik voel de kippenvel, de haartjes overeind. De elektriciteit hangt nog in de lucht en ik durf niet te bewegen. De kleinste handeling zal het vacuüm verbreken en de realiteit naar binnen trekken. Dat mijn hand van jouw huid naar de deurknop moet.

Dit artikel is geplaatst in de reeks de sensuele vrouw. Wil je je voorkeuren voor artikelen aanpassen, dan kan dat hier.

Naast mijn werk over rouw, liefde, leven, fotografie en (im)perfectie, hier op Soeverein, schrijf ik ook voor de Sensuele Vrouw; sensualiteit als levensenergie, creatiekracht, belichaming en erotiek. Deze stukken zijn een mix van poëzie en verhaal.

Daarom sta ik rotsvast achter dit project. Levensportretten in boekvorm.

Mijn moeder is eind vorig jaar overleden aan dementie. Ze heeft maar 68 zomers oud mogen worden. In de drie jaren daarvoor hebben wij op de pauzeknop van ons leven, zoals we dat kenden, gedrukt en zijn de mantelzorg in gegaan. Onvoorbereid, en met een naïeve inslag, van ‘dat fiksen we wel even.’ Die genen zijn een erfenis van haar — ‘ik heb het nog nooit gedaan, dus ik zal het vast wel kunnen.’

Ik heb mijn moeder mogen leren kennen op een manier die niet vanzelfsprekend is. Ik ben over mijn eigen grenzen gegaan om te vechten voor de hare. Met haar hand in de mijne heb ik voor haar mogen zorgen, dag en nacht. Het was een slopend traject. Ik had het nooit willen missen.

Met haar einde in zicht en de jaren daarvoor in levende rouw, weet ik als geen ander hoe het is afscheid te moeten nemen van een ouder. (Mijn beide ouders zijn inmiddels overleden).

Door de intensieve zorg, de lange dagen en overlevingsstand waar je al snel doorheen manoeuvreert, heb ik niet de foto’s die ik van haar had willen nemen — en ik ben nog wel fotograaf. Ik heb niet de vragen gesteld — en ik ben nog wel schrijver. Achteraf vraag ik mij af hoe het mogelijk was, maar het is oké. Ik leefde met de dag met haar. Elke week, elke dag leverde ik een klein beetje van mijn moeder in. Vooruitkijken was een gewaagde zet die ik niet durfde te maken. Haar achteruitgang was zo confronterend dat het me bevroor waar ik stond. Onze band mogen versterken en haar leven die kleine beetjes mogen verlichten, was de horizon die ik voor ogen hield. Ik was gefocust op het ‘nu’ in plaats van verleden en heden en dat was precies de plek waar ik moest zijn. Ik deed instinctief precies wat ik moest doen. Ik ben nog altijd dankbaar hiervoor.

Nu ik mijn leven opnieuw aan het inrichten ben zonder mijn moeder, rijst automatisch de vraag op: wat doet er nog toe? Na deze levensveranderende periode, ga je niet zomaar terug naar je bureau op een willekeurige maandagochtend. Deze vraag bleef mij pijnigen in de donkerste uren van de nacht en ik bleef mij afvragen wat ik kon, maar vooral ook wat ik wilde.

Ik betrapte mijzelf op dat mijn brein niet alleen naar haar gemis ging, maar ook alle spijt momenten. De verwoestende gedachtes ‘had ik maar’. Het duurde even, maar na een paar weken kwamen ze mij ‘s nachts bezoeken. Als ik met natte wangen weer naar het plafond lag te staren, kwamen de meest idiote ‘had ik maar’ voorbeelden voorbij.

‘Had ik maar meer échte gesprekken gevoerd met haar, meer gevraagd over vroeger, had ik het maar opgeschreven. Had ik haar nu maar meer gefotografeerd’. Het grootste lijden in ons leven is misschien wel het lijden wat we vrezen of wat we onszelf kwalijk nemen. Mijn zus stak er een stokje voor, en gaf een grote-zussen preek die mij uit dat diepe moeras wegtrok. En ze had gelijk.

Ik besefte mij, dat als dochter, je kunnen maar tot zóver gaat. Als ik iemand in de buurt had gehad die zei: ‘weet je wat? Ik leg je moeder vast, in woord en beeld, en we beginnen vandaag’, dan had ik die kans gegrepen. Dat stukje van mam, voor altijd vast mogen houden is het kostbaarste geschenk wat ik had kunnen ontvangen. En ik besefte mij, in de maanden na haar dood, dat dit nu net in mijn talenten pakket zat. Want ik ben een verhalen verteller.

Dit besef kwam op een donkere nacht, en voelde ik voor het eerst sinds maanden weer een klein vuurtje branden. Ik pakte mijn telefoon erbij en begon de volgende uren, tot de zon opkwam te typen en schetsen, aan het eerste opzet van het Legacy Project.

Die eerste opzet is nu uitgegroeid tot een volwaardige pagina met alle informatie, voorbeelden en reviews van verhalen die ik heb mogen vastleggen.

Het Legacy Project.

klik hier.

Ik denk het eigenlijk nog weleens, wat is er mis met me, als ik niet met mijn kruin in de buurt van die afschuwelijk, zelf opgehoogde lat kom. Het is grappig dat ik toch tegelijkertijd zo hard voor mijzelf kan zijn als een god-complex kan hebben. Want ik verwacht blijkbaar bergen te kunnen verzetten?

En dan loop ik vast. In mijn werk, in mijn relaties, en vooral in mijzelf. Ik zie het als een terugkerend patroon als ik even niet oplet. Ik zie het vooral ook om mij heen. Ik zie vrouwen die altijd druk zijn, nooit stilzitten, nooit stoppen met bewegen, dienen, zorgen, organiseren, piekeren. 58 tabbladen die openstaan. En toch steken we trots onze borst vooruit om de denkbeeldige medaille opgespeld te krijgen. Maar druk zijn verdiend geen ereteken. Druk zijn is een sociaal geaccepteerde variant van vermijding.

Ik heb het geobserveerd, dat druk zijn. Bij mijzelf, bij anderen. Dichtbij, maar ook wat verder van mij af, zoals op social media. En druk zijn is een wolf in schaapskleding. Het ziet er namelijk uit als toewijding. Het voelt als vooruitgang, een stuwing naar groei. Het geeft je het gevoel dat je iets belangrijks aan het doen bent, dat je meetelt. En dat is stiekem wel de belangrijkste: het biedt sociale bescherming. Wie heeft er nu kritiek op iemand die altijd druk is? Wie stelt er vragen? De drukte op zich wordt gezien als bewijs dat je je tijd nuttig besteed. Is het niet gewoon een beweging vermomd als richting?

Mijn dagen kunnen opgeslokt worden met een permanent gevoel dat ik achterloop. Ik voel de druk om productief te zijn, maar vraag mij soms af wat productiviteit nu eigenlijk is.

Ik pakte laatst een stuk papier en schreef in bed drie dingen die ik had gedaan die over een half jaar nog steeds belangrijk waren. Nee, laat ik eerlijker zijn. Ik noteerde de drie cijfers, 1,2,3, onder elkaar met ruimte voor die drie belangrijke taken. En nee, het waren niet de e-mails, de to-do lijstjes, het dagdromen, maar daadwerkelijk iets betekenisvols wat over een half jaar nog steeds van nut zouden zijn. Ik kwam op geen enkele. En toen besefte ik dat er een gat zat tussen productiviteit en vooruitgang. Ik kon mijn dagen vullen met veel productiviteit. Dagen waarop ik de wasmachine wil vullen en eindig met het soppen van de badkamer. Terwijl de vuile wasmand nog steeds in de gang staat.

Daar liep ik vast. Alweer. Het besef dat ik regelmatig wel productief was, maar niet vooruit kwam. En juist door die productiviteit, die drukte, blijf je in de illusie dat je goed bezig bent. In deze tijd blijft focus een luxe product. Focus zorgt dat je productiviteit met vooruitgang boekt.

Dat gat tussen ervaren productiviteit en daadwerkelijke vooruitgang, dáár leeft het vastlopen. De drukte vult dat gat nét genoeg op om te voorkomen dat je het echt onder ogen hoeft te zien.

Minder beweging. Meer richting.

Je to-do lijst wordt vanzelf korter wanneer je stopt met dingen toevoegen die je alleen maar een druk gevoel geven, die schijnveiligheid in je bestaan waarborgen, en het wordt tijd om te beginnen met het beschermen van de dingen die je trots maken. Ik dacht altijd dat ik vastliep omdat ik te weinig deed, mijzelf nog niet genoeg uitdaagde, meer inspiratie nodig had, harder moest trekken. Maar misschien liep ik juist vast omdat ik nooit stopte met doen.

‘Wat knap dat je voor je moeder zorgt’.
‘Ik zou het niet kunnen!’
‘Bij ons kan dat financieel niet uit, om minder te werken’.
‘Respect dat je dit doet, maar het zou bij ons gewoon echt niet kunnen qua tijd’.
‘Waarom gaat ze niet naar een verpleeghuis?!’.

Ik glimlachte terug, wimpelde deze gesprekken af en ging door met mijn eigen leven, waar het geld aan bomen groeit, mijn kasteel zichzelf onderhoudt en ik het magische tijdslot om mijn nek elke avond vier uur terug liet draaien.

Wie zijn we geworden dat we denken dat dit allemaal niet kan? Het leven draait om prioriteiten en ik denk dat we in onze westerse samenleving de plank compleet hebben misgeslagen. Om te beginnen bij het individualisme waarin het kern gezin voor de kinderen zorgt, om niet te spreken van de (emotionele) lasten die vooral op de vrouwen neerkomen. Ik denk dat kinderen in een gemeenschap op moeten groeien, waarbij ze leren van oma’s en opa’s en ooms en tantes. Dat ze bij de buurvrouw altijd terecht kunnen en als er geen bloedband is, dat de gekozen familie van evenveel waarde is. Dat we weer leren zorgen voor elkaar. Of zoals ester perel zei: connecties all over the world, but nobody to feed your cat.’ en daar komen onze ouderen ook in beeld. Waarom denken we dat het verpleeghuis, de beste plek is? Ben je er weleens geweest? Ben je weleens gaan zitten naast die plastic plant met de gedachte, hoe zou ík het vinden om hier te wonen? Heb je weleens nagedacht over ons menselijk verlangen om dienstbaar te zijn, eigenwaarde, autonoom zijn, dat dit niet verdwijnt als we wat minder capabel zijn in de dagelijkse gang van zaken? Ja, mijn moeder is naar het verpleeghuis gegaan uiteindelijk, omdat het niet anders kón. Maar die lat wordt tegenwoordig verward met inconvenience. Want dat lijken de ouderen tegenwoordig te zijn in ons drukke leven, waarin we hard werken om de kinderopvang, de auto’s, drie streamingdiensten, vakanties en etentjes buiten de deur te betalen.

De opmerkingen hierboven? Die werden gegeven door ontzettend lieve mensen om mij heen. Niemand wilde mij kwetsen of mij een slecht gevoel geven, behalve hun respect uitspreken voor wat mijn zus en ik deden. Juist daarom wil ik hier aandacht voor. Het idee dat iets gedaan moet worden omdat je er niet over nadenkt. Inclusief mijn zus en mij. Had je mij 6 jaar geleden gevraagd of ik wéér mijn leven on hold ging zetten en mijn moeder - waar ik niet dezelfde taal mee sprak - ging verzorgen, had ik mijn middelvinger opgestoken. Ik had drie baby’s gebaard en alles gegeven voor hun jonge jaren, gedeeltelijk nog steeds, ik was net een prenatale- en post partum depressie aan het uitklimmen. Wanneer was ik dan aan de beurt?! En toch deed ik. En voor mijn zus gold hetzelfde. We sloegen de handen ineen en zette als een eendracht een ferme pas voorwaarts, omdat we diep in onszelf voelden dit is wat we moeten doen. En niet alleen, dit is wat we wíllen doen.

De vraag wanneer ik nu eindelijk eens aan de beurt was? Die verdween niet, maar kreeg verschillende antwoorden. Ik blijf het mens’en noemen. Want wie ben ik om te vinden dat ik er recht op heb in dit leven? Waar komt het idee vandaan dat we ergens recht op hebben? Waar komt het idee vandaan dat dit leven zo maakbaar is als we denken dat het is? Dat gelukkig zijn het allerhoogste is om na te sterven? Sterker nog, dat geluk zo maakbaar is, dat je eigenlijk een enorme loser bent wanneer jij het niet voelt. En ondertussen werken we ons allemaal uit de naad om in overgave te kunnen consumeren en elk mogelijke dopamineshot na te kunnen jagen. Vraag maar eens aan je vriendinnen of ze makkelijk stil kunnen zitten, een beetje lummelen voor een middagje en let eens op hoeveel antwoorden met ‘dat zit niet in mijn karakter’ aankomen zetten. Misschien wordt karakter weer verward met gewenning en hebben we te maken met aangeleerd gedrag op weg naar volwassenheid. Misschien is dit al generaties lang voorgedaan in onze vrouwenlijn. Ik wilde ‘ook eens aan de beurt komen’ om te laten zien wat ik in mijn mars had, maar ook om eens een hobby te kunnen hebben, een andere activiteit dan wandelen in de regen zodat de tranen van overmacht niet zichtbaar zijn.

Dus, wanneer ben ik aan de beurt? Nu. Vorige week, drie jaar geleden, ik was de hele tijd gewoon al aan de beurt, maar ik zag het niet. Ik zag niet dat ik moest leren om grenzen aan te geven, ik kreeg letterlijk test na test tot ik op de koude grond lag en besefte dat er geen andere manier was dan op te staan en het gewoon te doen. Tot ik het ging oefenen, en oefenen doe ik nog elke dag. Ik zag niet dat de verbinding die ik niet kreeg met mijn moeder, het gevoel van niet gezien worden in mijn eigen handen lag. Ik was al die tijd al aan de beurt. Het leven gaf mij niet wat ik dacht te willen, het leven gaf mij wat ik nodig had. En toen ik leerde mee te zwemmen met de stroom kreeg ik steeds meer waar ik ook zo naar verlangde. Ik kreeg wat meer vrije tijd bij haar, omdat ik leerde ontspannen in haar bijzijn. Ik leerde lief te hebben zonder direct wederkerigheid te verwachten. Ik gaf alles wat ik had en tot mijn grote verbazing vulde ik mijn eigen emmer om nog meer te geven. Ik leerde in schuld staan bij mijn zus als ze meer uren maakte dan ik, en nog steeds bleef ik overeind.

Mijn wens is om later als ik oud ben op de drempel van mijn voordeur te zitten met gesloten ogen in het zonnetje en een kopje kruidenthee of heerlijke cappuccino in mijn hand. En de fitheid zelf weer overeind te komen.

Zijn de wensen op? Dan hoop ik dat we protocollen hebben laten varen, huiskamers zijn ingericht als een huisKAMER, Dat de suggesties om het interieur van je moeders kamer te minimaliseren omdat het teveel tijd kost voor de schoonmakers, nooit in je hoofd opkomen. Dat er genoeg handen zijn om te helpen en bij te staan. Ik hoop op waarde geschat te worden in de handelingen die ik nog kan, zodat ik mij waardevol en nuttig mag voelen. En als mijn fysiek of communicatie achterloopt op die van jou dat dit niet betekent dat ik daardoor ondergeschikt ben of meningloos. Ik hoop dat je nooit vergeet dat ik een heel leven achter de rug heb van leren, zorgen, vechten, overwinnen, vallen, opkrabbelen en liefhebben. Dat ik nog steeds meetel. Dat er meer belang is voor de mens, de familie, en ieder zijn welzijn. Dat we weer gaan naar zorgen in plaats van verzorgen.

Heb je deel één gemist van mijn tweeluik? Hierbeneden vind je ‘m alsnog.

Mijn zus belt en vertelt dat mam op de spoed ligt. Nu ik hieraan terugdenk, weet ik eerlijk gezegd nog weinig van het telefoontje. Binnen 20 minuten ben je hier in het ziekenhuis, dat zouden 20 minuten geweest zijn waarin mijn hoofd alle scenario’s was afgegaan en waarbij ik in gedachten een afscheidsspeech voor haar begrafenis had geschreven. Zo rigoureus ben ik, of ik neem de always prepared van de scouting wat te serieus. Maar om eerlijk te blijven, ook van de autorit weet ik niets meer van.

De laatste stappen naar haar kamer, grotere passen dan goed zijn voor mijn kleine lichaam, de geveinsde daadkracht, die laatste meters staan nog wel geëtst in mijn brein. De oneindige grauwe gang, waarin alle deuren als een doolhof op elkaar uitkomen. Mijn snelle pas als de bezorgdheid van een jonge moeder over haar eerste kind. Alleen heb ik er al drie en is zij mijn moeder. Bij de deur stop ik, houd mijn adem in en voel bewust hoe mijn hart in mijn keel klopt. We zijn bijna drie kwartier verder vanaf het alarmerende telefoontje en aan mijn ademhaling te merken, ben ik vergeten deze op een propere manier te gebruiken. Het voordeel van drie keer baren en aanzienlijk wat jaren moederschap, weet ik instinctief dat een ziekenhuis kamer binnen nkomen donderen for the love of God, bij niemand in goede aarde zal vallen of stabielere cortisol levels op zal leveren. Even denk ik aan het hertje in ons weiland. Hoe ik door de hurken ging, mijn ademhaling vertraagde en deed alsof ik totaal niet geïnteresseerd was in haar. Ze likte nog wat aan haar neusje en liep nieuwsgierig een rondje om mij heen. Dat weiland voelt nu jaren geleden.

Ik heb mijn hand op de klink en staar er een seconde te lang naar. Ik doet dit vaker, kwam ik laatst achter, het moment van overgang onbewust vertragen. Een rite of passage. Elke deur is een overgang, een nieuwe ruimte, een nieuwe situatie, verdomme, soms zelfs een nieuw leven. Ik neem hem vaak voor lief, maar op momenten als deze zou je mij altijd even bij een deur kunnen zien treuzelen. De klink in mijn hand geeft mij de macht om deze overgangsrite bewust te nemen. Ik kies graag bewust. Dus ik haal nog eenmaal diep adem, tot onderin mijn navel en duw de koude klink in mijn linkerhand naar beneden.

In de smalle deuropening komt gelijk de onderzoekstafel met mijn moeder erop tevoorschijn. Als een toneel decor wat onthuld wordt wanneer de grote rode gordijnen langzaam openschuiven. De enige overeenkomsten hier zijn de felle lampen.

Mijn moeder zit onder het bloed als een klein hoopje mens op de tafel. ‘Hi mamma’, fluister ik zachtjes als ik naar binnen loop. Haar reactie is een hartverscheurende huil. Met twee passen sta ik bij haar, mijn armen om haar heen en haar schokkende lichaam tegen mij aangedrukt. Ik kijk geschrokken naar het bloed en verband om haal pols. Wat is er in gebeurd? Een vraag die tot op de dag van vandaag nooit is beantwoord.

Ze huilt door en ik streel haar zachtjes over haar rug. Het valt me op hoe klein ze is, mijn moeder, de grootste vrouw die ik ooit had gezien.

Die dag bleek achteraf een omslagpunt in onze levensloop. Mamma, gediagnosticeerd met MCI (milde cognitieve stoornis), die we de afgelopen jaren lieten wegkomen met karakterveranderingen, spiekbriefjes op boeken, blaadjes, agenda’s, sms’jes, onderarmen en nog meer, een verdwaalinkje op z’n tijd, was vanaf die dag nog een groot onderdeel van haar functioneren, waar we langzaam aan gewend waren geraakt, verloren. Eén ongeluk waar we nooit echt de details over te weten zouden komen, een roep om hulp, een rit in de ambulance en uren alleen in het ziekenhuis omdat ze niet meer wist hoe haar telefoon werkte. De trauma van die dag had een enorme aanslag gemaakt op haar brein en vanaf toen omschreven mijn zus en ik haar onder elkaar als ‘knettertje dement’ omdat onderzoeken geen zin meer hadden en de termen ons onbekend waren. Achteraf zou haar diagnose Frontotemporale dementie zijn, ook wel FTD. Ik ben nog steeds dankbaar voor de verpleger die al die uren bij haar bleef en op het idee kwam haar dochters te googelen.

Vanaf die dag konden we onze onrust niet meer wegwuiven.

Er waren praktische dingen die geregeld moesten worden zoals haar auto terugvinden in het dorp en zorgen dat ze daar niet meer in zou kunnen stappen. Boodschappen moesten gedaan worden, het huishouden geregeld en we moesten leren welke hoeveelheid zorg we zouden leveren zonder haar te smoren en toch in leven te houden. Spoiler alert: je denkt altijd dat het te weinig is. In die weken had ik mijn vierde kind erbij gekregen. In die zomer hebben we haar keuken ook wat anders ingericht, waaronder het keukenkastje rechtsboven, achter het beschuitblik, waar een hele grote reep Milka chocolade was neergelegd door mijn zus. Voor mij, voor ons, voor als we even de weg niet meer konden vinden in ons verdriet, in de wanhoop, in de zorg, in het omgaan met haar angsten en wanen en de greep die gedaan werd op ons Broadway performance, waar ik later meer uitleg over zal geven. De chocola was een troost als we ons alleen voelden in het samenzijn met mam - de pijn van alleen in samenzijn was nieuw - als we uitgeput van de dagen werken, kinderen, eigen sores, de glimlach opzette en haar de liefde en geduld gaven die we nog ergens onderin ons lichaam konden vinden. De chocolade gaf niet alleen troost, maar ook de boodschap: ik denk aan je, je bent niet alleen, we staan hier samen. Geen enkele chocola had ooit beter gesmaakt.

Die zomer, al wist ik het toen nog niet, was de start van een tijdelijk nieuw leven. Voor mij, maar ook mijn gezin. Ik, die altijd aanwezig was als ze uit school kwamen, in bed stopten, en klaarstond voor een lach en tranen, was ‘‘s avonds soms opeens afwezig om mam naar bed te brengen, van straat te plukken of gewoon even bij haar te zijn voor comfort. Mijn kinderen accepteerden het gracefully, omdat ik heel duidelijk was: Dit, mijn liefste kinderen, was wat je voor elkaar deed. Je zorgt voor degene die dat niet meer voor zichzelf kunnen. Het zou namelijk voor hooguit een paar jaar zijn. Een wetenschap die geregeld als een strop om mijn nek voelde als tegelijkertijd een steek in mijn hart. Een paar jaar, hooguit. En dat klopte.

Deze jaren met haar zijn nog steeds jaren waarvan ik aan het bijkomen ben. Jaren waarin ik dik over mijn grenzen ging, maar daarvan leerde. Ik mijn grenzen leerde aangeven en als een tijger leerde vechten voor mijn moeder die onder dreigde te gaan in een systeem wat bestond uit protocollen en waarin uitzondering en autonomie geen ruimte kreeg. Waarin ik een compleet nieuwe relatie met mijn moeder opbouwde, want laten we eerlijk zijn, die was niet echt geweldig. Er zat zoveel oude onuitgesproken pijn tussen ons dat ik voor die tijd mijzelf meermaals had afgevraagd of het niet gezonder was voor ons beiden om voorgoed afscheid te nemen. Ik heb het nooit gedaan, gelukkig.

Maar waar ik juist de nadruk op wil leggen is dat die jaren bij mam, tot nu toe misschien wel de meest vervullende waren in mijn leven. Laat me dit je in mijn volgende verhaal uitleggen, want dit is het stuk waar ik in hele verhaal naartoe aan het werken ben, wat ik het liefst van de daken schreeuw. Tot volgende week.

Sensualiteit is levensenergie, creatiekracht, belichaming en erotiek. Deze stukken zijn een mix van poëzie en verhaal.

Wil je deze reeks niet ontvangen, dan kun je hier je instellingen aanpassen.

Ik loop dieper het ijskoude meer in. Ze slokt mij op, sleurt aan mijn benen, tot ze samenkomt in een draaikolk om mijn hals. De plek waar een hand zich volledig om kan sluiten. Een kwetsbare plek waar genot en grenzen samenkomen, een stille smeekbede om overgave. Verkoeling van buiten en een traag brandend vuur vanbinnen.

Met lange slagen klieven mijn armen het ijzige meer, mijn hals als de schakel tussen water en hemel. De kou spelend met mijn nekhaartjes en het kippenvel boven mijn borsten. Bedachtzaam trek ik een onzichtbaar spoor door het rimpelloze oppervlak.

Buiten adem zal ik mijzelf straks de oever op slepen. Het gewicht op mijn vermoeide benen dragen en de getuigen van inspanning van mij afschuddend. Druppels die teruggegeven worden aan de aarde onder mij. Terwijl mijn hart in mijn borst klopt en ik naar adem hap. Mijn schouders zullen branden en mijn benen als lood voelen. Mijn huid van top tot teen bezaaid met kippenvel, te veel om te tellen, maar genoeg om te vertellen. Dat ik leef.

Ik zal een briesje over mijn naakte huid voelen gaan terwijl ik mij verbaas. Over de haartjes, die rechtop staan. Een millimeter tussen mijn hand en mijn huid, meer is er niet nodig. Een ruimte, gevuld met een trilling, een opwinding die naar binnen dringt.

Met minuscule precisie en een even grootse traagheid laat ik mijn handdoek over mijn lichaam glijden. Niet te lang, niet te ruw, ik wil de gevoeligheid niet kwijt. De elektriciteit mag blijven hangen, knisperend op mij, knetterend om mij heen. Uitnodigend naar binnen toe. Ik wil dit bij me houden. De tinteling. De honger. De zachtheid die aan de randen van mijn lichaam sluimert.

Ondergoed laat ik achterwege. Ik wil vrijheid, de natuur. Ik wil mijn huid op huid. Het gloeien, het koele, de tegenstrijdigheid, de bijna-pijn zo dichtbij genot. Ik wil het niet kwijt. Laat het mij nog even bij mij dragen. Als een onzichtbaar geheim.

Mijn dijen strelend tegen elkaar bij elke pas. De frisse wind die mijn kuiten aait en langs mijn benen voorzichtig omhoog richting de hitte kruipt. Een hitte die aan het broeien is geslagen en weer een weg naar buiten zoekt.

Ik zal naar huis gaan en de schemer in lopen. Waar jij geduldig op mij wacht. Waar je handen warm zijn en een onzichtbare afdruk achterlaten op mijn afgekoelde huid. Waar je warme, natte mond mij verwelkomt en een vingertop een lijn naar beneden trekt.

Je tilt me op en legt me neer. Zachte adem in mijn oor. Een fluistering, stemgeluid diep uit je keel. Je streelt mijn kippenvel tot het smelt. Weer die vinger die mijn kaaklijn volgt en de welving van mijn borst passeert. De hitte oplaaiend en de koelte dempend. Terwijl je lippen zich mengen in het spel en je tanden speels om mijn tepel sluiten. En daar is je hand, gebiedend, eindelijk gesloten om mijn geliefde plek. De kou bestaat niet meer. Hoe anders kun je zeggen dat ik leef. Dat ik leef.

Heb je ooit weleens het gevoel gehad niet meer op je plek te zitten? Of in de wandelmetafoor te blijven, dat je niet meer op jóuw pad loopt? Er zijn namelijk twee redenen dat je niet meer op de juiste plek bevind.

1.) je hebt jezelf door ontwikkeld, je bent gegroeid, of simpelweg volwassen geworden en het past niet meer bij je waarden en interesses.

2.) je hebt altijd een klein beetje de verkeerde route aangehouden. Iemand anders zijn droom werd de jouwe: je ouders hadden grote plannen voor je of je partner was zo gepassioneerd over de zijne dat je onbewust mee wilde varen op zijn kompas en identiteit en de hunne als jouw waarheid hebt aangenomen.

En dan komt er een bepaald moment in je leven dat je denkt, dit is het niet meer voor mij. De makkelijkste actiepunten zijn dan het uitzetten van een nieuw spoor voor jezelf. Maar helaas, niets in dit leven is nu écht even makkelijk, kat in ‘t bakkie. Want wat als dit pad, dit oude karrenspoor met de nostalgische lindebomen aan weerszijden nu net het pad is waar al die offers voor gemaakt zijn? Waarin je misschien jezelf en iedereen om je heen hebt moeten overtuigen dat dit het juiste was? Waar veel geld en tijd in geïnvesteerd is? Waarbij je ‘schuld’ hebt gemaakt bij anderen? Hetzij in geld of in tijd en hulp. Of dat juist iedereen om jou heen altijd overtuigd is geweest dat dit de identiteit is die jij aan mocht nemen. Ben jij klaar om je buitenwereld of jezelf ‘teleur te stellen’ en een spiegel voor te houden om je echte ik te kunnen zien? Mag jij hierin ‘falen’?

Je ziet dat ik hierboven een aantal aanhalingstekens heb gebruikt zoals falen, teleurstelling en schuld. Dit zijn begrippen met een negatieve klank en die we het liefst mijden in ons Zijn. Het bijzondere in dat ik deze begrippen gebruik is dat ze subjectief zijn, subjectief in de zin van dat ze gebaseerd zijn op gevoelens in plaats van feiten. Alledrie zijn ze onvermijdelijk in een vervuld leven en alledrie zullen we alles in werk stellen om ze te mijden. Je maakt het jezelf te moeilijk. Je doet jezelf onnodig veel pijn en je straft jezelf teveel wanneer je niet aan je eigen onmogelijke maatstaven voldoet. Jazeker, maatstaven die ongetwijfeld gevormd werden in je kindertijd, de druk die je onbewust voelde om je ouders trots te maken. Dat wil je als kind; dat je ouders trots op je zijn, van je houden en natuurlijk biologische gezien in leven houden, bij voorkeur.

Maar je bent nu volwassen. Je zorgt voor jezelf, je houdt jezelf in leven. Teleurstelling, schuld, falen, het hoort er allemaal bij. Wat er niet bijhoort is disconnectie, burn-out, oververmoeid, structureel hoge cortisol, pijntjes in je lichaam en naar het plafond staren in de donker nacht. Want dat brengt dit verkeerde pad in jou naar boven, en stiekem weet je dit allang.

Durf jezelf eens echt aan te kijken. Durf jezelf de spiegel voor te houden. Accepteer dat je te lang langs die lindebomen tuurt. Accepteer dat voor jou het amazone gebied is waar jij floreert, of een snelweg naar die golden gate bridge, of op een paard, over de steppe, of..

Het overkomt de meesten van ons, wakker worden en beseffen dat dit het niet is, en vervolgens dit nog 758 ochtenden doen, het besef en dan wanhopig op zoek naar een manier om het wel passende te krijgen. Om maar niet op te geven waar we zo hard voor gewerkt hebben, om maar niet toe te geven dat we gefaald hebben. Losgemaakt van het feit of je het uberhaupt falen wilt noemen.

Je hoeft niet te blijven op een plek die niet meer kloppend voelt, alleen omdat je zo hard je best deed om er te komen.

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen.

• Ik genoot van de zon, liep voor het eerst dit jaar weer op blote voeten door het gras. Er liggen vier boeken op de stapel, ik ben in geen enkele verder gekomen. Wie weet wat volgende week brengt?

Fijn dat je hier bent. Ik zie je graag iedere woensdag hier, waar ik essays en artikelen schrijf - soms combineer met mijn fotografie, en met je deel over het bouwen van een onderneming en mindset die een intentioneel leven binnen handbereik brengt.

Jitzke

..dat wilde haar, dansend in de wind, past bij deze dag. Een zachte april bries, het witte opstuivende zand veroorzaakt door mijn dochters die een wervelwind naspelen. We zijn nagenoeg alleen in dit kleine paradijs. Een klein, wit strandje om een Bosmeer. Het is net zo idyllisch als het klinkt. De bomen komen voorzichtig in bloei en de waterkant is in bezetting door de jaarlijkse stroom kikkervisjes. Het is een nieuw seizoen. En zoals alle seizoenen doen we mee met ons eigen ritueel. Bij de eerste zonnestralen tonen we het koude water, de meerkoeten en de eerste groene knoppen aan de bomen, onze witte benen. Samen warmen we ons in de lentezon. Zij aan zij zitten we op een te kleine handdoek in grove breisels, onze tenen warm te wiebelen. En soms als de stilte ons omarmd luisteren we naar het geschreeuw van een eend die op het water neerstrijkt. We bestuderen de rimpeling in het water, de insecten net boven de oppervlakte en tellen we hoe lang de eenden onder water duiken. Het is ons ritueel, al 12 jaar leven we met de seizoenen mee, laten we ons leiden door de bosvijver en kun je mij weinig gelukkiger maken dan naar het gegiechel en gespetter te luisteren aan de waterkant. Ik heb hier mijn reis in het moederschap mogen maken, jaar in, jaar uit. Insectenbeten, schaafwonden en een sprint het water in om een ondergedompeld bolletje blond haar boven water te trekken. Ik heb kikkervisjes terug het water in geduwd en giechelend bestudeerden we parende kikkers. We zochten het kikkerdril en wachtten ongeduldig op de eerste zwarte stipjes in het water. Ik keek toe hoe mijn kinderen voor het eerst naar de overkant zwommen, met mijn hart in mijn keel, ik leerde meevaren op het vertrouwen dat zij wel hadden en die ik alleen aan de buitenkant uitstraalde. Van binnen voelde ik mij kwetsbaar, nederig zelfs. Maar daar gingen ze, van kruipen langs de waterlijn tot borst-crawlend naar de overkant. En nu vandaag onze eerste zwempartij van het jaar, op de eerste echte zonnige dag in april. Vol moed lopen we het water in, naakt, want er is niemand die ons ziet. Ver weg van alle problemen in de wereld. De kou slaat om mijn benen en altijd, altijd heb ik spijt op dit moment. Spijt met de hoofdletter S, maar achter mij word ik aangemoedigd door stralende koppies. Lijfjes die mij volgen en ook de kou trotseren, maar dan eleganter dan ik. De kippenvel trekt over mijn huid tot aan mijn kruin en vloeken maakt plaats voor een sensueel gevoel van het koude water die mijn naakte huid doet tintelen. Ik zak het water nog dieper in en adem al het leven in mij. Ik begin te genieten van de zwempartij. De meiden durven steeds dieper te gaan nu en spetteren wild met elkaar. Net als mijn zus en ik vroeger. In de januari zon, de kaplaarzen die uitgingen, broekspijpen werden opgerold. Niet veel later stonden we in onze onderbroek. Mijn moeder met een dikke jas aan de zijkant. Glimlachend. Dat zijn de herinneringen die ik ze door wil doorgeven. Het samenzijn, de liefde voor elkaar en het leven. De zon zakt lager en de kristallen dansen over het water. Ze zijn ongrijpbaar, maar dat geeft niets. Het grote rijkdom danst al aan mijn zijde.

We zijn hier op Substack samen al een klein poosje onderweg, drie maanden, om precies te zijn. Misschien ben je net aankomen waaien, dan vind ik het een eer als je blijft plakken. Misschien ben je er al vanaf mijn eerste serieuze post bij, het moment dat ik dacht, dít is wat ik wil doen. Dan ben ik nog veel dankbaarder.

Bedankt dat je er bent.

(Mijn jongste dochter leest nu mee, slaat haar armen om mij heen en zegt ‘Ah, dat is lief. Dat is heel lief’. En daar doen we het ook voor.)

Jitzke.

Dit artikel raakt aan rouw en verlies. Voel zelf of dit nu het juiste moment is om te lezen.

Ik schreef dit stuk vier weken nadat mijn moeder overleed aan dementie, op 68-jarige leeftijd.

Na 4 weken non-stop geluid en gezelschap zit ik nu voor het eerst alleen in huis. Precies in het midden, op de overgang tussen twee grote kussens, ben ik op mijn immens lange loungebank gaan zitten. Een bank die is gemaakt om onderuit te zakken, languit te liggen met dekentjes, kinderen, katten en kussens, gemaakt om uren te kletsen, knuffelen of films te kijken, een bank waar ik nu kaarsrecht voor mij uit zit te staren. De stilte is zo oorverdovend dat mijn oren beginnen te suizen en geluiden van buiten begin te voelen als bulldozers.

Bijna drie weken hebben we in het verpleeghuis gekampeerd. Het begon daarvoor met wat extra uurtjes. Momenten die naadloos overliepen in complete ochtenden. Ochtenden en later avonden. Voor het gemak werden de middagen eraan gekoppeld. Het liep als vanzelf. Een gevoel uit diep van binnen; we wilden niet meer weg. Als vanzelf lieten we ons leiden door dat gevoel. Mamma ging er goed op als we bij haar waren. Onze stemmen, de warmte, de liefde en af en toe al een traan die ontsnapte. We wisten het al, maar zeiden niets.

Ik keek uren naar haar. Naar haar gladde huid, haar 68 zomers op de teller. Ik begon mij af te vragen hoe het mogelijk was. Hoe ze ons zou gaan verlaten. Ze zou ons gaan ontglippen.

Uiteindelijk zou ik het niet meer ontglippen willen noemen. Meer verzwelgen door de storm. Haar wanen, angsten, het werd een fysiek gevecht om haar gerust te stellen. We wilden niet bij haar weg, we wilden niet dat ze alleen was. Nog eenmaal de drie musketiers. We hadden een bed, naast de hare. We hadden haar handen in de onze. We hadden ‘onze’ Celine Dion op repeat. We hadden elkaar.

Het wordt steeds lichter om mij heen nu de donkerte van de winterochtend begint te wijken voor een nieuwe dag. Om mij heen zie ik mensen naar hun werk fietsen, auto’s optrekken en gefocuste gezichten. Ik zoek in alle gezichten purpose, een doel, een richting. Vertel mij waar ik heen moet. Ik rijd vanzelfsprekend naar huis. Een route die ik met mijn ogen dicht zou kunnen doen. Maar ook thuis, met mijn auto op de oprit blijf ik zitten. Nog steeds geen richting, nog steeds geen zingeving. Is dit dan nu al het zwarte gat? Is dit het begin van rouw? Gaat het me opslokken? Ga ik straks gewoon aan het werk? Wat wil ik? Wat moet echt? Wat is moeten? Normaal zoek ik antwoorden naar vragen, nu vind ik vragen op antwoorden.

Ik heb de afgelopen weken non stop spierpijn. Onder de douche kijk ik verbaasd naar de plukken haar in mijn handen. Ik krijg mijn benen niet verder uit elkaar dan een wandelpasje en zelfs mijn kaken lijken dichtgeschroefd. Ze zijn opeengeklemd en willen niet verder wijken dan voor een lepel met wat soep. Gapen lukt me niet, het doet zeer en ik ben bang dat ik mijn kaak compleet ontwricht. Ik houd ze in met een verwrongen gezicht en de jongste vraagt meer dan eens of ik moet poepen. Blijkbaar is dit mijn poep-gezicht.

Ik ben vier kilo afgevallen en weet dat ik er de komende drie weken acht kilo bij eet. Het maakt me niets uit. Niets maakt me nog iets uit. Ik ben benieuwd hoe lang mij nog niets iets uit zal maken. Of dat dit mijn nieuwe gesteldheid is. Meningloos. Gevoelloos. Interesseloos. Maar niet depressief. Ik keek vanochtend naar de opkomende zon. Ze was adembenemend. Ik weet dat als je depressief bent het woord ‘adembenemend’ niet meer herkend. Ik weet hoe het voelt als je opgeslokt wordt door de mist. Maar ik herkende haar. Ik herkende schoonheid in haar puurste vorm en het bracht me tot tranen. Ik ben dus niet depressief. Misschien alleen maar passief. Ik keek naar de kleuren in de wolken en volgde de dramatiek die zich boven de weilanden voltrok. Zou mamma ook zo gekeken hebben? Toen ze haar vader had gecremeerd. Na een gevecht tegen longkanker en slechts 1 jaar ouder dan zij heeft mogen worden. Zou ze dezelfde lusteloosheid gevoeld hebben, ik heb het haar nooit gevraagd. Ik heb zoveel niet gevraagd. Zij is dood en ik leef nog. De woorden dringen bij me binnen. Het verschil tussen dood en levend is dat ik de zonsopgang zie, dat ik een nieuwe dag voor de boeg heb, dat ik mag voortleven. Het gaat niet om recht hebben op, of het verdienen, of waardevol genoeg zijn, zo eerlijk is het leven niet. Het is gewoon het verschil tussen ons: zij is dood en ik leef nog.

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen.

• Ik ging drie keer naar het theater om meer te leren over dementie. En dan dementie in de praktijk welteverstaan. ‘Dag Mama’ van Psychologen in theater openden mijn ogen. De show zegt: ‘levens veranderend’, en dat was het. Ik leerde in de huid te kruipen van mijn moeder, die elke week, elke dag verder veranderde, maar vooral nog steeds méns was. Iets wat we toch soms lijken te vergeten en bedekken met de lading der liefde en termen als ‘wilsonbekwaam’. Mijn moeder is nooit wilsonbekwaam geweest, ook al werd communiceren op een aardse manier uitdagend. Mijn moeder bleef tot haar laatste adem liefde, angst, en alle emoties. Mijn moeder is en was altijd nog steeds mens. Laten we dat nooit vergeten als we met mensen in de dementie omgaan.

  Dementie in Theaters: 'Dag Mama'

• Met liefde en in één adem gelezen: Het boek van Teun Toebes: VerpleegThuis. Een aangrijpend boek van een jonge man die vrijwillig op de gesloten afdeling van het verpleeghuis gaat wonen om écht te ervaren hoe het is, dement zijn in de westerse maatschappij en opgesloten zitten zonder nog al teveel rechten. Je raadt het al, er zijn wat verbeterpunten aan te brengen. Teun geeft ouderen met dementie een stem én laat zien dat we ze teveel in hokjes en protocollen stoppen.

Fijn dat je hier bent. Ik zie je graag iedere woensdag hier, waar ik essays en artikelen schrijf - soms combineer met mijn fotografie, en met je deel over het bouwen van een onderneming en mindset die een intentioneel leven binnen handbereik brengt.

Jitzke

Moederschap, zonder je moeder aan je zijde, is een pad zonder voetsporen. De eenzaamheid is onzichtbaar. De ketting is doorbroken met de lijn boven je, het is niet meer tastbaar. De verhalen, de steun, fysiek of juist alleen in woorden zijn alleen nog maar herinneringen, of zelfs nooit aan jou toevertrouwd. Er is geen plek meer om naar huis terug te keren, jij bent nu Het Huis. Als moederloze moeder draag je altijd een leegte bij je, terwijl het hart nog zo vol is. Het is de stilte die je vertelt dat er niemand is om te bellen. Niemand die zich herinnert hoe jij was op die leeftijd, niemand te vragen hoe zij zich voelde met jou als kind, hoe ze haar problemen oploste, zich herkent in jouw situatie. Voor jou geen vleugels om onder te schuilen.

Mijn handen omklemmen het stuur terwijl ik de woorden uitspreek, langzaam, beladen met het gewicht wat ik al maanden in stilte heb gedragen: ‘Hoe ver wil je gaan?’ De vraagsteller en de bevraagde ineen, wetende dat deze vraag zowel voor haar geldt als voor mij. Mijn zus zwijgt. Leer mij jouw vertwijfeling, en ik vertel je de mijne, hoor ik mijzelf in gedachten. Alsof we twee kinderen op het speelplein zijn, aftastend in hoe ver we elkaar kunnen vertrouwen. Het onderwerp hangt al een poosje in de lucht en haar stilte vertelt me dat ze begrijpt waar ik heen wil.

Waar zou je nog mee kunnen leven met jezelf? Ik heb haar blijkbaar niet nodig in dit gesprek want ze heeft nog geen antwoord gegeven en ik denk na over mijn vervolgvraag. Pijnzend kijk ik uit het raam van de auto. Zulke telefoongesprekken zijn ontzettend geschikt in een auto te voeren. Ik mis de Martin Scorsese-achtige VoiceOver, waarin mijn verhaal wordt gerechtvaardigd. Maar ik ben geen film waarin waarin er gezocht wordt naar een moreel kompas, ik ben van vlees en bloed, en vraag mij af of ik nu voor god wil spelen, mijn rol als dochter naast mij neer kan leggen en de natuurwetten wil negeren. Een vraag waarin spiritualiteit en en religie verrassend dicht bij elkaar komen. Een gesprek over illegale euthanasie had ik nooit verwacht te voeren, maar de auto voelt als als de uitgekozen plek.

Wat nu nog mist in deze film scene is kringelende sigarettenrook en felrode lange nagels. Wat wel aanwezig is zijn de kinderstoeltjes op de achterbank, lege chocolade verpakkingen- die zijn hard nodig deze dagen en mijn natte trui. Het is een koele nazomer middag en ik ben onderweg naar huis na mijn moeder onder de douche gezet te hebben. Ik vind het altijd heel gezellig mijn kinderen onder de douche te gooien, hun gegiechel is het mooiste geluid dat je ooit zult horen, echt.

Mijn moeder douchen is een ander kaliber. Niemand vertelt je van tevoren hoe het gaat. Het is grappig hoe je elke keer een stapje verder gaat zonder dat je het eigenlijk zelf door hebt. Het leek wel gisteren dat we samen door de bossen galoppeerden en dansten door de keuken, nu staat ze naakt naast me in een met stoom gevulde, te kleine badkamer. Ik bekijk haar lichaam, zo sterk, 66 is nog zo jong. Dementie is door een klein raampje naar binnen gekropen, waar we juist de deuren hadden gebarricadeerd.

Je vraagt aan me of we wel alleen zijn. Ik beaam dat het jij en ik zijn, gewoon met z’n tweetjes. Voor de zevende keer. Voor de zevende keer vertel ik dat alle deuren op slot zijn, voor de zevende keer vertel ik dat niemand binnenkomt. Voor de zevende keer en nog lang niet de laatste keer. Je voelt je angstig en begint je mantra op te dreunen terwijl ik voel dat je bij me wegglijdt. Jouw fysiek om mij heen hebben, maakt de pijn van je afwezigheid soms alleen maar groter. Je noemt keer op keer een naam. ‘Verkracht kleine kinderen, verkracht kleine kinderen, verkracht kleine kinderen.’ Je stem is zacht en gehaast, alsof je mij een geheimpje vertelt aan het einde van de gang, tussen het lokaal Frans en Wiskunde in. Maar het is geen middelbaar school dilemma en ik voel de fysieke pijn van jouw woorden in elke vezel doordringen. Bij elke zin krimp ik meer ineen. Ik zou graag onwetend willen zijn, zodat ik niet zou weten hoe onwetend ik was.

Vanuit de badkamer bekijk ik de foto waarbij je vijf Friese paarden tegelijk in bedwang houdt, alsof het niets is. Een kleine grijns in je mondhoeken, een blik tussen je wimpers door die een mengeling van passie en zedigheid verraadt. Ik kan mij alleen maar indenken hoe die twee uitersten gebotst moeten hebben in jou. Ik zal alleen nooit meer te weten komen dan de interpretatie die ik eraan geef, mijn projectie op jouw leven houd je toch nog iets dichtbij. Ik zie je lange blonde, dikke haren in een vlecht. Ik heb je volle haarbos geërfd, en vraag mij af of het later in dezelfde tinten grijs zal kleuren. En of ik het net als jou nu, nog steeds zo lang zal dragen. Of zal ik toch afknippen? Zie je mij wel, mamma? De vrouw die ik ben geworden? Zie je jouw kracht in mij? Je lef, impulsiviteit, het gevloek in de stallen als het weer eens misgaat. Wil je mij alsjeblieft nog één keertje troosten. Zoals vroeger, met mijn armen en benen om je heen en mijn neus in je hals, vertellen dat alles goed komt. Kun je mij nog één keertje echt zien?

Maar op een dag ben ik oud, en draag ik mijn lange, grijze haar als een ongetemde waterval over mijn rug. Ik draag mijn hoeden achterop mijn hoofd, en mijn jurken lang. Of misschien juist wel heel kort, gewoon omdat het kan. Ik verspil mijn pensioen aan prachtige paarden, wier kracht en vitaliteit de mijne compenseren. Er is geen geld voor mijn geliefde louboutins, want het zit allemaal in de paarden. Wie heeft tenslotte die decadente hakken nog nodig, als je alle opgelegde regels naast je neer hebt gesmeten en opgaat in het mystieke? Rondwaart in de wereld van de Crone? Wellust komt nu van binnenuit en zal niet meer gemodelleerd hoeven worden in de vorm van een sensuele rode zool.

Ik zal dansen door de straten op het ritme van de muziek, met mijn heupen zwaaien en altijd met mijn billen blijven draaien. Ik zal leren fluiten op twee vingers en door de bossen blijven struinen. Ik maak goed voor wat ik vroeger heb gemist door anderen te behagen, iedereen, behalve mijzelf. Het geeft niets, zo word je als vrouw nu eenmaal het leven in geleid. Nu weet ik beter en zal ik mijn energie niet meer vergooien aan die grootse ridicule, waar ik zelfs mijn dochters niet voor heb kunnen behoeden. Ik volg de grote trek naar het zuiden, en maak een stop in Parijs. En wanneer ik moe ben? Dan zak ik door mijn benen, op de rand van een voetpad, langs de Seine, mijn hoofd ten ruste op de schoot van mijn geliefde. Ik schaterlach naar het extra laagje vet om mijn heupen. Ik heb lief alsof er geen hart te breken valt en zal uren vrijen in de lome namiddagzon. Ik maak van begeerte een spel en zal haar met overgave spelen. Ik liefkoos mijn lovehandles en noem ze neukteugels om de jeugd te shockeren. Ik steel rozen uit voor mij onbekende tuinen.

Voor nu draai ik mijn bruine haar terug in een warrige knot die mijn ongeduld vertaald en betaal ik de boete van de bibliotheek, net als de hypotheek en zet mijn schoenen naast elkaar bij de deur. Ik draag het goede voorbeeld, je weet het, voor de kinderen.

Of misschien, zal ik toch een beetje oefenen, in de vrouw die ik wil zijn, zodat de mensen niet al te verbaasd zijn, dat de appel niet ver van de boom is gevallen.

Want op een dag ben ik oud, en waait mijn lange grijze haar om mijn schouders.

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen.

• Ik las mijn oudere artikelen nog eens door en vond dit stukje over hoe ik de rouw om mijn moeder navigeerde door het ‘normale leven’. Het wordt tijd voor een update.

Fijn dat je hier bent. Ik zie je graag iedere woensdag hier, waar ik essays en artikelen schrijf - soms combineer met mijn fotografie, en met je deel over het bouwen van een onderneming en mindset die een intentioneel leven binnen handbereik brengt.

Jitzke

Fast forward naar 2026. zag ik uitgeholde ogen, lichamen op het kantelpunt van breken. Ik zag geen prachtige verschijningen meer, maar silhouetten, van top tot teen gestoken in couture. Ik zag 1 soort gezicht en de vrouw erachter kon 22 of 62 zijn. Het was een moment van slikken.

Jij gaat opgroeien in een wereld, waarin ik nu heb gezien dat die geleid wordt door macht en geld. Onze verlekkerde bekjes worden sprookjes, schoonheid en status aangeboden, maar lieve schat, dit komt met een prijs. Alles op deze wereld komt met een prijs. Jij ziet via je scherm een ideaalbeeld tevoorschijn komen waarin de boodschap wordt gegeven dat je niet genoeg bent zonder blokjesbuik, dat cellulitis nog steeds is weg te borstelen met die speciale borstel en als je geen 37 stappen skincare routine hebt, dat je binnen no time een gezicht van een oude kwast hebt, of nog erger, poriën. Maar wees maar niet bang, lieve schat, TikTok heeft ook hier de oplossing voor; vanaf je 18de mag jij legaal je lichaam verbouwen geïnspireerd op de plaatjes waar jij dan al 10 jaar met geïndoctrineerd wordt via schermen en media. Je vriendinnen geven misschien het laatste zetje. Net zoals je unibrow, die blijkbaar aanwezig was volgens je destijds 8-jarige ‘vriendinnetje’.

Ga je op een dag toch overstag, wees dan niet verbaasd als de nieuwe trend het weer over een complete andere boeg gooit. Want, dit is het grote geheim wat niemand je verteld. Het gaat niet om schoonheid, het draait om macht en macht krijg je met geld. En waar is makkelijker geld aan te verdienen dan de vrouw die haar hele leven hoort dat ze niet goed genoeg is? De vrouw die grotere borsten moet hebben, maar niet te groot, want we willen ook weer geen mannen hun controle laten verliezen, de vrouw die thuis voor haar nog jonge kinderen zorgt, maar een last is voor de maatschappij. Besluit parttime te werken, zodat ze nog steeds een baken voor die jonge kinderen kan zijn, maar dan omgedoopt wordt tot deeltijdprinses. God verhoed dat ze fulltime werkt, de ontaarde moeder.

En nu we toch eerlijk zijn? Als we alle vrouwen nu zo bezig houden met deze bizarre afleiding in het leven, heeft ze ook geen energie meer in opstand te komen tegen het feit dat ze na al die eeuwen nog steeds géén baas in eigen buik is, ze gemiddeld 10% minder verdient dan haar mannelijke collega’s en nog steeds het merendeel aan praktische en emotionele last in het huishouden draagt. Ik zeg: job well done, we trappen er allemaal in. Bijna allemaal.

Rond 2010 kwam er een fijne body positivity trend op gang. Een frisse wind door media land en voorzichtig begonnen we onszelf wat meer lief te hebben. Zou het dan eindelijk echt mogen? Waren vanaf nu alle vormen en maten geaccepteerd? Natuurlijk werd het tijd voor radicale verandering na die tijd met heroïne chic van Kate Moss, maar dit waren niet alleen de acties van de idealisten, maar ook hier zat gewoon geld in gemoeid. Het was een nieuwe trend, want trends leveren geld op. En merken zagen geld in die body positivity. Er was namelijk weer een manier om je te onderscheiden. Dove scoorde punten met prachtige tv reclames en vrouwen met een maatje meer konden eindelijk een fijne jeans kopen bij gewone ketens. De jaren erna kwamen ook steeds meer vrouwen in opstand voor gendergelijkheid bij de topsport en Nike speelde daar handig op in met advertising vol empowerment.

We zijn aanbeland in maart 2026. De vullingen worden weer verwijderd uit borsten en billen alsof het de wollen sokken zijn in de buste van mijn dirndl jurkje, en er worden schadelijke medicijnen gespoten om het laatste stukje menselijke vlees uit je lichaam te verwijderen. Graatmager is terug. Omdat het geld oplevert en wij doen mee.

Dochter, neem het advies alsjeblieft aan van je 36-jarige moeder, die langer meeloopt. Langer dan jij. Die het merendeel al gezien heeft. En het is het niet waard. Ja, je kunt er jonger uitzien, ja, je kunt jezelf aanpassen en de architect worden van je eigen voorkomen. Maar vraag jezelf voor die tijd één ding af: Als ik dit laat aanpassen, blijf ik dan tevreden of ga ik naar het volgende puntje van kritiek? Hou ik meer van mijzelf met grotere borsten of hogere wenkbrauwen? Vraag jezelf af waarom geen enkele vrouw fysieke ouderdom mag vertonen, terwijl wijsheid en ouderdom de grootste luxe is die jezelf kunt vergaren? Lieverd, vraag jezelf af dat als de hele wereld de ‘oudere’ vrouw zou bejubelen, haar rimpels zou aanbidden, of je dan nog zo kritisch naar jezelf zou zijn? Ofwel: is de mening die je vandaag over je lichaam hebt, jouw mening, of aangeleerd gedrag?

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen.

• What Is Beauty?

  Deze rake, korte film laat je in twee minuten zien hoe de schoonheidsidealen zijn veranderd door de tijd heen.

Anna Ginsburg’s short film is a must-see.

“So let us celebrate the diversity of the female form” - Anna Ginsburg.

Fijn dat je hier bent. Ik zie je graag iedere woensdag hier, waar ik essays en artikelen schrijf - soms combineer met mijn fotografie, en met je deel over het bouwen van een onderneming en mindset die een intentioneel leven binnen handbereik brengt.

Jitzke

‘Maakt mij niet uit, kies jij maar’, riep hij over zijn schouder en overtuigde mij direct in mijn observatie.
Goh.
Wat interessant wat hier gebeurt, dacht ik. Ik zag in haar een moeder en in hem een kind. En, wat mijn volgende reactie was, moeders geilen niet op hun kinderen. Moeders leunen niet op hun kinderen. Moeders zoeken in hun kinderen geen metgezel voor het leven. Moeders dragen, verzorgen, geven en geven tot er niets meer is. En dan zelfs nog een beetje meer.

Beth Dutton zou haar inmiddels al hebben uitgelegd dat mannen hun eigen drankje bestellen.

Ik nam even later dankbaar mijn tweede koffie aan terwijl de serveerster zich weer tot het koppel richtte. Ik hoorde wat gemompel en zag dat ze de aandacht probeerde te trekken van haar man. Nieuwsgierig geworden sinds mijn eerste indruk keek ik nu geïnvesteerd en ongegeneerd naar het schouwspel naast me. Ik zag vrouw en man weer tegenover elkaar, allebei met hun rug naar de muur gedraaid en hun benen naar mij en de serveerster gekeerd. De serveerster stond tussen hun in en beide dames keken afwachtend naar de man die in zijn telefoon was verdiept.

Na nul reactie zocht de vrouw haar eigen telefoon in haar tas met de woorden ‘ik doe het wel even, hij is te druk’. Waarop haar man antwoordde - blijkbaar luisterde hij wél mee naar de conversatie - dat hij even het weerbericht checkte. Ondertussen leunde ik met mijn elleboog op tafel, lag mijn hoofd erin en had ik mijn volledige toewijding gegeven aan dit schouwspel.

De serveerster en de vrouw begonnen, tijdens het zoeken van de telefoon, een gesprek over het weer van de laatste dagen en dat het zonnetje zeker weten een teken van aanstormende lente moest zijn. De man vertrouwde hun observatie niet, want die bleef dit blijkbaar koortsachtig checken op zijn weeronline app. Gelukkig was hij klaar op het moment dat zijn vrouw eindelijk haar telefoon had gevonden, de betaling deed en ze tegelijk konden opstaan voor vertrek.

Bij het passeren glimlachten zij en ik vriendelijk naar elkaar.

Terwijl ik mijn laptop weer naar mij toe schoof en een slok van mijn inmiddels lauwe koffie nam, bedacht ik mij hoe bekend deze dynamiek mij eigenlijk voorkomt. Niet alleen in relaties. Juist ook bij vrouwen die ondernemen. Want wanneer je als vrouw weet hoe je een gezin runt én een bedrijf bouwt, wordt verantwoordelijkheid nemen een tweede natuur. Misschien vraag je nu af of het niet te ver gezocht is wat ik nu uit de doeken doe, maar laat me je verder meenemen in dit verhaal.

Als de man tegenover je achterover blijft hangen, gebeurt er iets voorspelbaars.
Dan neem jij het over. Niet omdat je dat wilt, maar omdat iemand het moet doen.
De regelaar, de planner, de drager, allemaal jij.

En voor je het weet zit je niet meer tegenover een partner, maar tegenover iemand die op jou wacht om te beslissen wat er gedronken wordt. En langzaam raak je afgestompt van je lichaam en je creatiekracht. Er komt opnieuw een extra zorgtaak op jouw schouders. Emotioneel of praktisch, het neem allemaal kostbare ruimte in op jouw draagkracht.

Je stapt steeds vaker over op het husselen, het forceren – de masculiene manier van doorgaan die uiteindelijk roofbouw pleegt op jou en je creativiteit.

Polariteit in een relatie verdwijnt zelden met een klap. Het zijn de kleine gewoontes die erin sluipen. Momenten waarin de één steeds vaker regelt, draagt en vooruit denkt, terwijl de ander ongemerkt achterover leunt.

Het gebeurt vaak zonder kwade bedoelingen. Maar langzaam groeit de dynamiek scheef. De één raakt uitgeput, of zelfs verbitterd. De ander wordt afhankelijk en schuift verantwoordelijkheid terug.

Wanneer een vrouw structureel in de zorgenergie belandt, wordt het moeilijk om nog in de energie van verlangen te stappen. Zorg en eros komen zelden uit hetzelfde systeem.

Wil je als vrouw bij je feminine kracht blijven, creatief blijven en energie houden voor moederschap, partnerschap én ondernemerschap, dan is het van groot belang dat verantwoordelijkheid weer kan bewegen tussen twee mensen.

Om die balans te herstellen moet de energie weer kunnen verschuiven. Soms betekent dat dat je als vrouw een stap terug mag doen, zodat de man weer positie kan innemen. Niet omdat zij minder kan, maar omdat aantrekkingskracht ruimte nodig heeft om te ontstaan.

Want voor je het weet zit er geen man tegenover een vrouw, maar een moeder tegenover haar zoon.

En hoe liefdevol een moeder ook is – moeders verlangen niet naar hun kinderen.

Om mijn woorden kracht bij te zetten, geef ik het woord aan iemand die het niet beter uit kan leggen:

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen.

• Er waren deadlines - geen nieuwe boeken. Er waren zieke kinderen - dus iets meer disney+. Er was een barst in mijn autoruit, die er nog steeds zit en er werd een tand gewisseld. Volgende keer beter.

Fijn dat je hier bent. Ik zie je graag iedere woensdag hier, waar ik essays en artikelen schrijf over het bouwen van een onderneming en mindset die een intentioneel leven binnen handbereik brengt.

Jitzke

Er is een moment waarop je beseft dat je leven niet meer klopt met wie je bent.

Elke dag beland ik ergens in de ochtendgloren op mijn eigen, vaste plek aan onze houten kloostertafel. Het is een plek die niet toevallig wordt aangedaan, maar zorgvuldig is uitgekozen.

Ik heb die plek veroverd en mijn naam erin gekerfd. Het is niet toevallig mijn plekje. Achter mij de muur, zodat ik niet verrast kan worden wanneer een tijger mij wil aanvallen, voor mij de deur, met toegang tot de de voordeur en links het Grote Raam, met uitzicht over de tuin en weilanden. Het raam waarin ik seizoenen aan elkaar voorbij heb zien trekken. Starend naar het vallen van de blaadjes, regendruppels die zich horizontaal aan het glas overgeven. De eerste witte rijp over het gras van een beginnende de winter en de verbaasde en blije kreten van de kinderen wanneer er een pak sneeuw lag. De ontsproten knoppen van de Magnolia die je doen geloven dat sprookjes bestaan en een belofte dat de winterkoude is verdwenen. En dan de zomer, met hoog gras, een weelderige moestuin, meer onkruid dan je ooit kunt bedenken en de pony’s die hun hoofden door de open voordeur steken, bedelend om wat lekkers.

De seizoenen observeren en de natuur zo binnen handbereik haar magie zien doen, geeft mij de rust en de energie om tot mijzelf te komen. Ik heb dat nodig. Tot mijzelf komen, of vaker, mijzelf echt terugvinden. In een wereld die zich op topsnelheid afspeelt heb ik de traagheid van de tuin, de dieren en de weilanden nodig. Het liefst begin ik de dag met een paar minuten naar buiten kijken, voor ik écht in beweging kom. Zien wat voor weer het is, welke bloemen en planten zijn veranderd, de waarschuwingen die de zwaluwen afgeven door onder de dakranden van de schuur door te scheren in plaats van hoog in de lucht. Zij voorspellen nog altijd beter dan weeronline.

Ik kan met zekerheid zeggen, dat ik deze kennis over mijzelf en het leven wat ik wil leiden, tot twee jaar terug nog niet zo helder had als nu. Ik heb altijd met de ideeën rondgelopen, het gevoel dat er iets miste - dat gevoel dat een klein gaatje in je hart perforeert en je laat rondlopen met een permanente steen in je buik, het weten dat er iets totaal niet gelijnd is met jouw zijn en het tegengewicht dat je niet ondankbaar of egoïstisch wilt zijn - tot ik begon te zoeken bij mijzelf: wat heb ík nodig? Niet wat Wil ik, maar wat heb ik Nodig.

Een zoektocht die mij leidt naar vandaag, want het is niet een taak die tot een volmaakt einde volbracht kan worden, maar eentje waar je voldoening haalt in de uitvoering. En goed voor jezelf zorgen, wanneer je een leven vol aanpassen achter de rug hebt, vereist doorzettingsvermogen. Niet iedereen is er blij mee en zeker niet iedereen zal je steunen. En ook dat is prima.

Want vrouwen bezitten meer veerkracht, verbeelding en inlevingsvermogen dan wie dan ook. Wat wij als vrouwen belichamen, kan mij stijl achterover doen slaan van verbazing en ontzag.

Dat ik dan als fotograaf met vrouwen mag werken om ze te portretteren in die kracht, in die kwetsbaarheid, sensualiteit, geeft mij het gevoel dat het mooiste nog moet komen.

In de tijd waarin wij nu leven, de onzekerheid in de wereld en mijn groeiende verlangen om meer en meer terug te trekken uit de haat, afgunst en geweld die er voor onze ogen via de schermen binnenkomen, weet ik dat op dit moment mijn plek is tussen vrouwen. Het minuscule verzet. Het verzet in eigen voortuin, het gesprek aan de keukentafel, de opvoeding van mijn kinderen, het fotograferen van vrouwen, om ze te laten zien hoe krachtig ze zijn: juist door zichzelf te zijn en hun eigen talenten te gebruiken. Mijn minuscule verzet is om vrouwen te laten zien hoe prachtig ze zijn, juist in kwetsbaarheid, juist zonder of met weinig make-up.

De power die je misschien nog niet voelt, maar waarvan je onbewust of zelfs stiekem weet dat hij in je zit. Ik weet hem áltijd te vinden bij je. Simpelweg omdat ik hem zie. En als ik dat kan losmaken met een shoot, je een vleugje kan laten proeven dan is dat altijd een sneeuwbal effect. Zelfvertrouwen stijgt, eigenwaarde stijgt, en dat niet alleen door een paar mooie foto’s, maar óók omdat twee vrouwen samenkomen en elkaar vertrouwen en samenwerken, doordat er een onuitgesproken band ontstaat, die zegt: ik sta achter jou. Ik stijg dan ook.

Een vrouw groeit op met mini imprints van alle kanten dat we elkaars concurrenten zijn. Dat het belangrijk is om de lat hoger te leggen dan haalbaar, dat perfectionisme van levensbelang is, dat ons uiterlijk een indicatie geeft over onze waarde. Sterker nog: dat ons uiterlijk bepaald wat we wel en niet mogen doen. Ik zeg ‘stop.’

Dat zijn we niet. We zijn elkaars cheerleaders.

Mijn werk achter de camera:

INSTAGRAM

Observaties Voor Onderweg

Wat ik zie en lees; wat blijft hangen. Gedachten, boeken, plekken en momenten die aandacht verdienen. Eerlijk. Betekenisvol.

• Een interview met Peter Lindbergh op The Talks

“Let me put it this way: I have learned over the years, that beauty has nothing to do with youth. Not that I only photographed young girls back then, but today much more than I did back then, I can appreciate how magnificently beautiful Charlotte Rampling can look at over 70 years of age. No teenager can compete with that, especially since Charlotte has never had any work done cosmetically. To have a real human being in front of you, who carries their whole life in their face is amazing. And rare.”

“The face is meant to express something, that’s what it’s there for; it’s basically witness of a situation or an emotion.”

• De Ontembare Vrouw:

  Dit boek is een klassieker die haar waarde nooit verliest. Het is een verzameling van vrouwensprookjes, -mythen en -verhalen uit de hele wereld. Deze verhalen worden ontzettend scherp en haarfijn uitgelegd. Je hoeft het niet van voor naar achter te lezen, maar kiest een willekeurig thema of sprookje wat je op dat moment trekt. Of wat ik doe: het boek open laten vallen op mijn schoot. Het boek gaat veel verder dan de sprookjes en is een onderdeel van je ‘vrouwelijke’ opvoeding en je plaats in de wereld. Maar vooral dat jij die claimt en niet iemand voor jou. (Ik las hem in het engels - Women who run with the wolves).

  Hier een (afilliate) link naar het boek: De Ontembare Vrouw

Fijn dat je hier bent. Laat mij weten als er iets is dat je graag wilt lezen, en tot de volgende keer.

Jitzke

Mamma missen blijft een dagtaak, of vooral nachttaak. Ze is bij me in alle vormen, vooral omdat we de juiste nog niet hebben gevonden. Ik denk dat het proberen is en bijstellen. En af en toe helemaal opnieuw beginnen, om als een bal opgekruld op de grond te liggen. Huilend, of gewoon in stilte. Luisteren naar het tikken van de klok. Oma’s klok. Toen mamma’s klok. Nu de mijne. En met elke tik verstrijkt de tijd, ook van míjn leven. Je vraagt je daardoor veel meer af.

Mijn vriendin stuurde de onderstaande tekst. Ik las het en herkende het in een oogopslag. Ik had dit geschreven, jaren geleden. En tot mijn verbijstering en zelfs opluchting las ik een vrouw die toen al leerde rouwen. En ik wist; ik kan dit. Ik oefen hier al mijn hele leven voor. Mijn vriendin bedankte mij, omdat het haar hielp in haar eigen proces. Ik bedankte mijzelf, omdat ik meer in mij heb dan ik af en toe denk te hebben. En voor alle liefde, dat hoe moeilijk soms ook, overal in terug mag komen.

Rouw om een lege baarmoeder.

Terwijl ik onder de douche sta glijden mijn handen geregeld langs mijn borsten naar mijn buik. Ze vinden niet veel meer dan wat zachte huidplooien, die ik om mijn navel tot een donut zou kunnen kneden. Ik voel niet de strakgespannen bolling die zachtjes onder mijn vinger rommelt, de doos van Pandora, het warme nestje waar leven in broeit. Het voelt leeg, bijna koud. Als ik met mijn ogen dicht onder de straal mijn vinger van links naar rechts strijk, voel ik de zachte ribbels van de striemen. De littekens die ik de rest van mijn leven zal meedragen, alleen deze zijn zichtbaar. Ik ben er verdrietig om geweest en heb ervan gebaald. Even heb ik gedacht dat het bikini dragen over was. Maar nu niet meer. Ik houd er niet van, ik ben er niet blij mee, maar ik heb ze geaccepteerd. Ze horen bij mij, bij mijn levensverhaal. Die striemen zijn het uiterlijke bewijs van de drie baby’s die ik heb gedragen. Van het leven dat in mij is gegroeid. De offers die zijn gemaakt, leidend door het hart en de pijn die is geleden.

Mijn lichaam is sindsdien zo veranderd. En nee, niet echt positief volgens de maatschappelijke maatstaven. En al helemaal niet sexy, bedenk ik terwijl de warme douche de melk uit mijn borsten doet druppelen. Op een dag ga ik ontdekken dan sensualiteit is gegroeid, juist door het moederschap. Nu voel ik toch sentiment, of iets van verdriet. Geen getrappel meer, geen twee zielen verweven tot één. Ik voel mij zo verward over deze gevoelens. Heb ik niet gesmeekt om niet meer zwanger te hoeven zijn? Om uit de duistere mist te kunnen treden die negen maanden lang om mij heen hing? En toch verlang ik heel even terug naar een zoekend voetje, of een nijdige stomp als ik haar niet genoeg ruimte geef. Haar reactie op kriebelende vingers en haar dansen als ik gewoon even wilde slapen. Er is geen moment in mijn leven geweest dat ik dichter naar het spirituele neeg dan tijdens mijn zwangerschappen. Aardser en intuïtiever dan ooit. En nu zijn wij gescheiden. De navelstreng is door en ik kan haar niet meer zo dicht bij mijn hart houden als ik negen maanden heb kunnen doen. Ik voel een soort rouwproces die ik eerst belachelijk maak en waarbij ik mijzelf uitlach. Het loslaten is begonnen en we wisten allemaal dat dit moment zou komen.

Gevoelens negeren is dom. Gevoelens accepteren en vervolgens beslissen hoe je ermee omgaat leek mij een beter idee. Ik besloot het rouwen toe te laten. In vlagen, op momenten dat ik eraan toe was en er open voor stond. En door te rouwen komt er weer lucht en ruimte in mijn hart en mijn hoofd. Ruimte die weer opgevuld kan worden voor liefde voor haar. Dus heel af en toe, dat momentje onder douche, leg ik mijn handen om mijn buik. Voorzichtig, teder, alsof er leven in zit. En ik denk terug aan de schopjes, de pijn, het verdriet en de liefde. En zeg tegen mijzelf: het is goed.

Ik ben bekend met dit fenomeen van afscheid waar ik mij met hand en tand tegen verzet. Ik kijk weg, duik in het zand, alles om maar niet te hoeven voelen dat het precies gaat zoals het hoort; op de wereld gezet om los te laten. Maar wat mij vooral raakt de laatste tijd is het besef dat ik mijn blik naar beneden heb gericht, waar hij ook naar boven mocht. Want boven mij stond een moeder. Een moeder met jong-dementie, die een aantal weken geleden is overleden met 68 jaar.

Mijn moeder, waarbij ik de laatste dagen voor haar dood bewust werd dat ik voor de laatste keer haar hand zou vasthouden, haar stem zou horen en haar haren zou vlechten. Waar mijn herinneringen terug gingen naar een warme schoot, waar mijn kleine lijfje zich kon nestelen. De keer dat ze mij optilde en troostte toen ík gevallen was, de trots in haar ogen toen ik haar kleinzoon toonde.

Ik was zo bezig met de generatie onder mij, dat ik al die jaren geen moment stilstond bij de verliezen die ik leed in de generatie boven mij. De rouw die ik al bij leven voelde, door het verlies wat zich al onder mijn neus afspeelde. Maar nu denk ik aan al die gedichtjes die op internet rond circuleren, de romantiek en het verlies in het moederschap beschrijven, de laatste keren, het loslaten, het verloop van de seizoenen. En stilletjes, terwijl we zo druk zijn met onze peuters, de scholen, het werk, het leven, leven onze ouders in diezelfde seizoenen. Terwijl we met een knijpend hart toekijken hoe de eerste schooldag komt, de laatste keer achterin de auto, blikken kruisend in de spiegel, een kushandje, wordt iemand anders ouder, stiller, wankeler, tot we beseffen dat die laatste keer net zo hard voor hun geldt.

De laatste keer dat ze een zelf gekookte maaltijd, dampend van de stoom voor je schuift, dat je in haar armen kunt uithuilen en even klein kunt zijn, haar knuffels na een nachtmerrie, de warme chocolademelk met teveel slagroom. De schaterlach als je door de plassen rijdt, nooit meer het ondeugende grapje tijdens een taartje en nooit meer de bijdehante opmerking naar een voorbijganger. Nooit meer haar stralende blik van herkenning als je binnen komt lopen. Ik schrijf dit nu met tranen, zoals ik jaren eerder met tranen over mijn kinderen schreef.

Ongemerkt ben ik die tijd verloren, zijn die laatste keren voorbij geslopen. De irritaties als ze haar telefoon weer niet snapte, de spaarzame keren dat ze om hulp vroeg, maar ik mij te druk vond. Ik had ze graag over gedaan. Ik had graag haar handen gepakt en verteld dat ik het zo fijn vond dat ik haar nu kon helpen, er voor haar kon zijn. Dat ze zich nooit teveel hoefde te voelen, of schuldig, omdat ze steeds afhankelijker werd van ons. Ik had meer tijd vrijgemaakt om haar mee te nemen naar dingen die zij belangrijk vond. Ik had nog eerder mijn ego opzij gezet om mee te gaan in haar wereld. De laatste jaren heb ik vol in bewustzijn met haar geleefd. Gerouwd om wat ik ter plekke verloor en genoten wat onze liefde nog kon geven. Uiteindelijk hebben we voor de laatste keer nog samen gezongen op Paul de Leeuw, ik heb je lief, heb ik voor de laatste keer haar hand vastgehouden, heeft ze in onze armen de wereld verlaten. Ik heb haar haren nog één keer gevlochten, haar nog één keer gekust.

De laatste keer is een vloek en een zegen, maar van onschatbare waarde.

ik had al wat ervaring, dus dook ik na de dood van mamma in de volledige overgave, met het idee dit allemaal wel even te beleven. Te dóórleven, welteverstaan. Ik was niet bang voor wat er komen ging, omarmde mijn nieuwe situatie op een bepaalde manier omdat de rouw bij leven al zijn tol had geëist. Ik was klaar om de controle terug te pakken en had mijzelf wijsgemaakt dat dit was waar ik naar verlangde: het leven van mijn moeder eren, afsluiten en daarna met een warm hart terugkijken op mijn leven en de rol die ze erin had gespeeld. Positief en negatief: het zou allemaal zijn welverdiende plek krijgen. Wat ik eigenlijk tussen de regels doorschreef was: het moest nú beginnen, zou plaatsvinden op de momenten die ik ervoor afblokte in de agenda en de tranen die ik nog in mij had waren precies 678 ml. En volgens de berekeningen kon dit in 46 dagen gelost worden. Tranen op? Rouw voorbij.

Ik ging mee in dit duidelijke plan en gaf mijzelf permissie te voelen. Te huilen. Te schreeuwen. De stilte te laten bekruipen en niet meer weg te lopen. Dus dat deed ik. Ik voelde, huilde, dissocieerde, voelde weer en lachte tussendoor om grapjes van de kinderen. Ik vond dat ik het goed deed.

Al vrij snel werd thuis niet meer gevraagd hoe het met mij ging, want ik functioneerde. Om mij heen ging de wereld eigenlijk direct al door. En even vroeg ik mij verbaasd af of ik het misschien niet allemaal gedroomd had. Ik merkte dat ik geïrriteerder werd. Kleine levensgeluk en passies verdwenen. Mijn grote liefde, goed eten in al zijn vormen, bracht woede in mij naar boven. Als ik gerechten, ingrediënten besprak of een verfijnde smaak kreeg beschreven dacht ik alleen maar, wat l*l je nou? Is dit belangrijk? Ik werd misselijk en voelde woede. Eenmaal in bed keek ik naar het plafond. Dacht aan de nachten dat ze nog leefde en ik naar hetzelfde plafond keek, niet wetende dat ze die dag nog 6, of 4, of zelfs maar 1 dag te leven had. Nu is ze er niet meer. Ik lag strak op mijn rug naar het plafond te staren zonder ook maar iets te zien terwijl mijn oren zich vulden met tranen die de weg van zwaartekracht volgden. Na al die jaren stroomden ze nog steeds onophoudelijk, alleen de pijn was verergerd. En terwijl ik mij haar loopje probeerde te herinneren, of haar schaterlach, voelde ik de stukjes hart verpulveren in mijn borstkas. Mijn mond opende zich voor een schreeuw, maar ik kon niet schreeuwen, want een houten wandje verder lagen twee kleine meisjes te slapen. Ik wilde ze niet wakker maken want ik wilde ze niet traumatiseren. Ik wist eigenlijk toch niets te zeggen. Dus zo lag ik elke nacht, op mijn rug, spieren aangespannen, volgelopen oren en een gapend gat waar eerder een vage glimlach van mijn lippen had gezeten. Ik schreeuwde het elke nacht uit. Geluidloos. Vuisten gebald, in hoop nog iets van mijn hart te kunnen redden.

Nu weet ik beter. Geen vuisten meer, wel schoongewassen, natte oren. Elke nacht nog. Het is prima zo, want ik weet nu dat dit geen fase is. Dit is mijn nieuwe leven. Deze extra dimensie van pijn die zich in mij heeft genesteld. Dit is hoe mensen mens’en. Dit is wat ouder worden is: de liefde met je meedragen, maar ook het verlies. Dit is wat mij te wachten staat. De pijn, de wanhoop, de leegte die is achtergebleven. Hopelijk wordt het op een dag een klein beetje minder. Hopelijk verplaatst het zich naar het daglicht, waar het er mag zijn, tussen koffie en een koekje door. Omdat de dood bij het leven hoort. Zoals verlies bij liefde en de zomer bij de seizoenen. Anders is de cirkel niet rond. Zonder pijn geen genot. Ik weet nu beter dan dat dit een fase is, die ik zogenaamd goed of fout kan doorlopen, die ik af kan vinken. Rouw draag ik de rest van mijn leven met mij mee, want er is een gat geslagen in mijn hart, waar precies nu net mijn moeder in past, en dat is mooi, want er heeft een heel bijzonder mens gezeten. Ik weet nu, ook al heb ik er nog niet van kunnen proeven, dat het straks makkelijker wordt. Ik weet ook, dat ik er zonder waarschuwing weer in terug gesmeten zal worden als een wrede golf die zich keurig aan het tij houdt. Ik weet dat ik mag lachen, ook al weet ik nog niet goed hoe. Ik weet dat ik mag huilen, ook al ben ik bang dat ik dan nooit meer stop. En ik weet ook dat de wereld om mij heen doorgaat, dat is zijn goed recht. Ik weet dat ik nu afstand creëer, zodat ik haar straks in volledigheid weer dicht bij mij zal voelen, ook al weet ik niet hoe. Ik weet het nu zo goed. Maar vooral weet ik, dat ik het nog heel vaak niet zal weten.