Maar wat als ik je zou zeggen dat jij door de laagsteprijsgarantie juist te veel betaalt?

Oké, dat moet ik even uitleggen.

Read more

Niet het gescan van krantenkoppen tussen twee afspraken door, maar het ouderwetse werk, met een boek dat je niet loslaat. En zo las ik afgelopen vakantie: ‘De negen levens van Yeşilgöz’.

Het is een fascinerend verhaal over een meisje dat als kind van mensenrechtenactivisten naar Nederland vluchtte om dertig jaar later het gezicht van het strengste asielbeleid ooit te worden.

De partijleider die als eerste moderne VVD’er de deur naar Wilders openzette, hem na de val van Schoof in de ban deed, en die nu, een paar gedaantes verder, als vicepremier op Defensie zit in het kabinet van de man die haar bij de verkiezingen versloeg.

Ik moet toegeven: het is indrukwekkend. Negen levens in nog geen tien jaar. Ze blijft fier overeind staan. Geen kat doet het haar na.

Alleen nu komt het.

Ergens halverwege dat boek, aan een zwembad zonder push berichten, overviel mij het gevoel dat ik eigenlijk al jaren heb, maar nooit goed kon benoemen. Dit boek gaat helemaal niet over Yeşilgöz, zou ik ineens denken. Iedereen leidt inmiddels negen levens in Den Haag.

Frans Timmermans daalde als een verlosser af uit Brussel, zou premier worden, en was twee jaar later alweer afgetreden op de verkiezingsavond.

Pieter Omtzigt richtte in zijn eentje een partij op, haalde de zetels, en zag diezelfde partij twee jaar later op exact nul eindigen: van hoop van de natie naar voetnoot in maanden.

Wilders won historisch, gaf het premierschap weg, blies zijn eigen kabinet op en voerde vervolgens campagne tegen de puinhopen waar hij zelf bovenop had gezeten.

De Nederlandse politiek is een reïncarnatiecarrousel geworden: iedereen wordt continu iemand anders, en niemand maakt ooit iets af.

Het gekke is: wij kijken er, als burger, massaal naar. Aan aandacht geen gebrek.

De afgelopen verkiezingsavond was een media-evenement van Songfestivalachtige proporties. De val van het kabinet-Schoof werd live geduid door meer commentatoren dan er ministers in dat kabinet zaten. Nederland kijkt naar Den Haag mensen naar Goede Tijden kijken: dagelijks kijken, benieuwd wat er in de volgende aflevering zal gebeuren, maar zonder de illusie dat het ergens heen zal gaan.

Daar, aan het zwembad, met dat boek op mijn borst, viel het kwartje. Nooit was er zoveel politiek, maar nooit deed politiek zo weinig. Dat is dan ook de vraag waar ik in dit stuk een antwoord op probeer te vinden.

Hoe kan een land dat van ‘s ochtends vroeg tot ‘s avonds laat met Den Haag bezig is, politiek zo volstrekt machteloos is geworden?

Wat is er toch in hemelsnaam aan de hand?

Het tijdperk van de hyperpolitiek

Ik was, voor dit stuk, op zoek naar een term om deze politieke situatie onder woorden te brengen. De Vlaamse historicus Anton Jäger bleek er echter al de perfecte naam voor te hebben. Hij noemt dit: ‘hyperpolitiek’.

Zijn analyse is even simpel als vernietigend. Na de ideologisch verhitte twintigste eeuw kenden we in de jaren negentig en nul de post-politiek: het tijdperk van Rutte-de-manager, waarin politiek werd gereduceerd tot boekhouden en iedereen zich vooral met zichzelf bemoeide. Die tijd is alleen, aldus Jäger, voorbij.

Politiek is terug: overal, altijd, bij iedereen. Op verjaardagen, in appgroepen, op sportclubs, in de trein. Maar het is politiek in een nieuwe, koortsachtige vorm: intens maar vluchtig, luidruchtig maar vrijblijvend. Alle opwinding van politiek, zonder de organisatie. Alle emotie, zonder het lidmaatschap. Alle woede, zonder de daadkracht. Dat noemt Jäger: hyperpolitiek.

Hyperpolitiek is politiek met ADHD. Een permanente collectieve opwinding zonder een focus of concentratie. We stuiteren van rel naar rel, van dossier naar dossier, van verontwaardiging naar verontwaardiging.

Elke keer is de opwinding totaal, en elke keer is die drie dagen later weer weg, verdrongen door de volgende. Het is de politieke variant van doomscrollen: eindeloos veel prikkels, nul resultaat.

Kijk naar de Nederlandse cijfers en je ziet een bevestiging van deze diagnose: de kiezer is hyperactiever dan ooit. De PVV won in 2023 spectaculair 37 zetels, verloor er in 2025 elf, en zakt in de peilingen verder weg. BBB veroverde in 2023 als komeet de complete Eerste Kamer en was twee jaar later gereduceerd tot bijwagen. D66 halveerde, en verdrievoudigde vervolgens weer.

De Nederlandse kiezer zapt tegenwoordig sneller van partij dan van televisiezender. Maar terwijl de stemmen alle kanten op vliegen, loopt het aantal leden van politieke partijen al decennialang terug.

We zijn daarmee een land van achttien miljoen politieke commentatoren en nauwelijks nog politieke deelnemers. Iedereen schreeuwt vanaf de tribune; maar het veld is leeg.

Dat is het probleem van hyperpolitiek, stelt Jäger.

Hyperpolitiek produceert aandacht, maar geen besluiten. Ze beloont wie de opwinding aanjaagt en straft wie het geduld heeft om iets af te maken. Wonen, stikstof, migratie: het zijn stuk voor stuk dossiers die tien jaar saaie, consequente, ondankbare arbeid vergen. En dat is precies het soort arbeid waar in een hyperpolitiek klimaat geen enkele beloning meer op staat.

Tot politiek verslaafd gemaakt

Nu kan ik zeggen: eigen schuld, dikke bult, de kiezer krijgt de politiek die hij verdient. Maar dat is te makkelijk. Want deze verslaving is ons niet overkomen. Wij zijn, om een beladen maar treffende formulering te lenen, tot ‘politiek verslaafd gemaakt’.

Kijk om je heen. De commerciëlen, de kranten, de socials: allemaal hebben ze ontdekt dat politieke opwinding de goedkoopste dopamine is van Nederland. Een rel kost niets om te produceren en zal altijd scoren. En dus krijgen wij elke dag onze shot debatdopamine toegediend, netjes getitreerd door mensen die er financieel belang bij hebben dat er hierna nog een portie genomen wordt.

Het perverse is dat de politiek zelf de grootste dealer is geworden. Kamerleden schrijven hun interrupties tegenwoordig vooraf op maat van het fragment dat hun voorlichter twintig minuten later online zet. De motie van wantrouwen, ooit een zwaar wapen van het parlement, wordt inmiddels ingediend met de achteloosheid waarmee je een rondje geeft: pure motie-inflatie, bedoeld voor de socials, niet voor de geschiedenisboeken. En zo is het parlement een contentfabriek geworden, die toevallig ook nog wetten maakt, als er tijd over is.

Alleen dit is het gevaar: elke verslaving, dus ook deze, eindigt in uitputting. Het vertrouwen in de politiek staat op een historisch dieptepunt; van het kabinet-Jetten was kort na aantreden nog geen kwart van de kiezers tevreden.

Dat is geen ontevredenheid meer, dat is een kater. We consumeren meer politiek dan ooit, en houden er minder aan over dan ooit. De dosis moet steeds hoger, het effect wordt steeds lager. Precies zoals de wetenschap dat van verslavingen voorspelt.

De opkomst van de ‘pre-fab’ politiek

Hoe het zover gekomen is, beschreef NRC-journalist Tom-Jan Meeus haarscherp in zijn essay Duidelijkheid. Volgens hem is politiek steeds vaker reclame geworden.

Vroeger werkte het zo: een partij had een ideologie, een mensbeeld, een verhaal over hoe de wereld beter kon, en probeerde daar vervolgens kiezers van te overtuigen. Vermoeiend, ouderwets, maar het had één groot voordeel: de partij wist waarvoor ze bestond.

Tegenwoordig werkt het precies andersom. Partijen peilen eerst wat de kiezer wil horen, en bouwen dáár hun programma omheen.

Het is daarmee letterlijk ‘politiek bedrijven’ geworden.

Unilever doet marktonderzoek om te ontdekken welk koekje de consument het lekkerst vindt, en produceert dat koekje. De politiek onderzoekt wat het electoraat voor zoete koek slikt, en bakt vervolgens precies dát.

Het probleem met deze onderbuikpolitiek is alleen hetzelfde als met junkfood. Wie de kiezer jarenlang alleen zijn favoriete hapjes voert, kweekt een electoraat dat moddervet is van de valse beloftes en woedend wordt bij het eerste gezonde gerecht.

Tom-Jan Meeus, en deze term is zo mooi dat ik ‘m graag zelf had willen verzinnen, zegt dat we hiermee in een nieuwe tijd terecht zijn gekomen. De tijd van ‘prefab-politiek’.

Zoals een prefab-woning kant-en-klaar uit de fabriek komt en alleen nog op de kavel gehesen hoeft te worden, zo wordt de prefab-quote alleen nog even bij Eva of in Buitenhof neergezet. De journalist vraagt, de politicus plaatst zijn module, de kijker herkent het bouwpakket, en iedereen gaat zonder nieuwe kennis weer naar huis.

Het probleem is alleen dat deze onderbuik- en prefab-politiek elkaar versterken. De peiling bepaalt de boodschap, de fabriek bouwt de boodschap, het fragment verspreidt de boodschap, en de opwinding over het fragment zorgt ervoor dat de volgende peiling wordt gevoed.

Dit is de catch-22 van de Nederlandse politiek, het prisoner’s dilemma waarin we collectief gevangenzitten.

Als álle partijen zouden stoppen met peilingpaniek, prefab-frames en fragmentenpolitiek, zou iedereen beter af zijn. Maar de eerste partij die er in haar eentje mee stopt, wordt afgestraft en electoraal begraven. En dus is het zo dat niemand ermee stopt.

We zitten daarmee muurvast.

Niet omdat er kwade genieën aan de knoppen zitten, maar omdat het systeem elke individuele poging tot beterschap onmiddellijk bestraft.

Ik las de laatste bladzijde van De negen levens van Yeşilgöz, klapte het boek dicht en staarde naar het water.

Het gevoel dat ik had was geen woede. Het was iets veel ergers. Het was rouw.

Kijk, de problemen die wij in dit land hebben zijn oplosbaar. Allemaal. Er is geen natuurwet die zegt dat Nederland geen huizen kan bouwen. Het stikstofprobleem kunnen we, er bestaat immers zoiets als scheikunde, oplossen. En ook migratie kunnen we aan.

Onze problemen zijn nooit te groot voor ons geweest. Nee, onze politiek is te klein geworden voor onze problemen. Dat is het échte probleem.

We moeten dan ook een ding doen. We zijn tot politiek verslaafd gemaakt, dus we moeten afkicken. En afkicken zal moeten zoals elke verslaafde afkickt: met de erkenning dat het probleem niet buiten onszelf ligt. Oftewel: met erkennen dat wij het probleem zijn.

Wij zíjn de onderbuikpolitiek en aandachtseconomie geworden. Elke klik op de zoveelste rel, elke gedeelde afgang: dat zijn wij, die de dealer draaiende houden, om vervolgens over de kwaliteit van de drugs te klagen. Want dat is precies wat een verslaving zo vernederend maakt: de dealer kan niets zonder de klant.

Alleen daar zit, hoe gek het klinkt, de hoop. Een verslaving is geen natuurwet. Het is een gewoonte, en gewoontes zijn afleerbaar. Het prisoner’s dilemma waarin onze partijen vastzitten is namelijk niet door henzelf bedacht: het is door ons gebouwd.

Wíj zijn de strafmaat. De partij die nuance biedt en daarvoor wordt afgestraft, wordt afgestraft door ons. Dat betekent dat wij, en alleen wij, de beloning kunnen verleggen. Geen enkele politicus stopt met het produceren van fragmenten zolang wij fragmenten belonen met onze aandacht. Maar geen enkele politicus zal er ook mee doorgaan als er geen zetel meer door gewonnen wordt.

De vakantie is voorbij. Ik heb het boek dichtgeslagen. Het is tijd om weer lekker te gaan werken. Alleen ik denk dat we ons iets moeten realiseren, nu, als land.

Een kat heeft negen levens. Alleen Nederland heeft er maar één.

Dat is geen reden tot wanhoop, dat is de reden om te beginnen. Negen levens klinkt als rijkdom, maar het is armoede: negen keer opnieuw beginnen is namelijk nul keer afmaken. Nederland heeft geen negen levens nodig: het heeft er één nodig, waarin het iets afmaakt. En dat leven begint op de dag dat wij ophouden te kijken, en beginnen mee te doen.

Het is daarom tijd om datgene wat ik, aan het zwembad deed, als samenleving uit te voeren.

Het is tijd om het boek dicht te slaan.

Het is tijd om de laatste bladzijde om te draaien.

Het is tijd voor het schrijven van ons eigen verhaal.

👉 Mijn gloednieuwe boek ‘De babyboomerbiljoenen’ is nu verkrijgbaar. Benieuwd? Je kan ‘m hier bestellen, en dan ontvang je een door mij GESIGNEERD exemplaar.

👉 Ik ga met mijn voorstelling het theater in: Rotterdam en Den Haag zijn UITVERKOCHT.

👉 Wil jij er bij zijn in Deventer, Venray en Amsterdam? Tickets zijn nu hier verkrijgbaar.

Subscribe now

• De helft van van de volwassenen in Nederland heeft tegenwoordig overgewicht.

• Zo’n 15 procent van de volwassenen heeft obesitas.

• En als we zo doorgaan, dan zijn in 2035 meer dan de helft van alle mensen op aarde te zwaar.

Te midden van deze groeiende welvaartsbuikjes en aanzwellende gezondheidsstatistieken, hebben de moderne gezondheidsgoeroes gelukkig een simpele oplossing.

Wat deze oplossing is?

We moeten weer ‘natuurlijk’ eten, zoals we vroeger deden.

Het is tekenend voor de denigrerende zelfzuchtige nostalgische verleden tijd waarin we leven.

Natuurlijk eten is geen meelevende oproep voor een beter leven.

Het is een op de onderbuik gebaseerde oplossing van de elite, die door de groep mensen die écht kampt met deze gezondheidsproblemen helemaal niet kan worden betaald.

Read more

Ik besef dat dit klinkt als de meest nietszeggende openingszin die een mens kan opschrijven. Voor mij is dit echter een zin die ik bijna tien jaar niet heb uitgesproken.

Vanaf mijn twintigste heb ik nooit langer dan een week achter elkaar vrij genomen. Er was altijd wel iets: een deadline, een project, een kans die je nu eenmaal niet kunt laten lopen als je twintig bent en denkt (met de nadruk op: ‘denkt’) dat het leven een wedstrijd is die je aan het winnen bent.

De laatste week van mijn vakantie was ik in Milaan. Dat is de stad waar ik gestudeerd, en dus lang gewoond heb, en voelt als een tweede thuis. Ik kwam op zondag aan. Een Italiaanse vriend zou (voor de wet) trouwen, en gaf een besloten feest. Eenmaal aangekomen, als een herinnering die diep was weggestopt, zou ik het me weer realiseren. Dit is hoe Italianen de dingen vieren: te veel eten, te veel lieve mensen, te veel geluiden, en niemand, maar dan ook niemand, die kijkt op zijn telefoon.

De dag na het feest was ik uitgenodigd voor een uitgebreide lunch, samen met zijn familie. Ik was bewust geplaatst naast zijn opa. Een Italiaanse man van een jaar of 78. Onwijs slim, sprak prachtig Engels, had verhalen waar je stil van werd. Dat was niet zonder reden: hij was (vroeger) professor aan de universiteit.

Er was alleen iets geks aan de hand. Waar de rest van de familie nog nagloeide van de bruiloft, merkte ik dat deze opa dat geluk niet helemaal deelde. Er was iets. Een onrust. Een frustratie die af en toe naar buiten kwam in een net iets te serieuze opmerking. Een opmerking die verraadde dat hij ontzettend veel wist, maar tegelijkertijd verraadde dat al dat weten hem niet echt gelukkig had gemaakt.

Ik was niet de enige die het voelde. Je merkte het aan de tafel. Je merkte het aan de manier waarop alle gesprekken heel even hun lucht verloren, alsof we allemaal onze adem inhielden, wanneer de professor sprak.

Rond de tafel rende een klein meisje. Zes jaar, het nichtje, de dochter van de broer van mijn kameraad. Op een gegeven moment lagen we dubbel om de herinnering aan de dansmoves van de vorige avond. Ze lachte vooral mij uit, en terecht: ik kan niet dansen, maar ik vind het net iets te leuk om het níet te doen.

Precies op dat moment gooide de professor een zwaar politiek onderwerp op tafel. Hij analyseerde de Italiaanse politiek, met Giorgia Meloni voorop, in twee minuten van binnen en van buiten. Het was briljant. Het klopte. En toen hij klaar was, zou iedereen zwijgend voor zich uitkijken. Iedereen, behalve die dochter. Iedereen, behalve dat meisje van zes.

Dat meisje deed iets wat ik sindsdien niet meer kan vergeten.

Ze liep naar de professor toe. Ze legde haar arm op het been van haar eigen opa. En toen zou ze, met de directheid die alleen kinderen zich kunnen veroorloven, de volgende vraag stellen:

‘Opa. Als je zo slim bent, hoe kan het dan dat je niet gelukkig bent?’

De hele tafel werd stil. Je kon een speld horen vallen. De opa zou stilzwijgend voor zich uitkijken. Toen schoof hij zijn stoel naar achter, stond op, en liep weg.

Als je zo slim bent, hoe kan het dan dat je niet gelukkig bent?

Het is een vraag die ik niet meer kan loslaten. Het is de vraag waar dit stuk over gaat.

Deze vraag kwam extra hard binnen omdat ik een paar weken eerder, voor mijn vakantie, het stuk Why Can’t I Enjoy Things Anymore van John Kim las.

Kim beschrijft hierin hoe hij wekenlang had uitgekeken naar een videogame. Eindelijk gekocht, eindelijk tijd, eindelijk spelen. Alleen na een half uur zette hij hem uit.

Waarom? Niet omdat het spel slecht was, maar omdat hij er niet ín kwam. Zijn handen lagen op de controller, schrijft hij, maar zijn hoofd was ergens anders: bij een werkdeadline, bij een document dat nog getekend moest worden, bij het schema van morgen. Waar hij vroeger nog intens kon genieten van spelen, was hij dit vermogen totaal verloren. En zo zat hij daar, in een donkere woonkamer, controller in zijn schoot, met één vraag: wat is er in hemelsnaam met mij gebeurd?

Toen ik dat las, schrok ik. Ik herkende mezelf volledig. Naarmate ik ouder word, word ik steeds slechter in oprecht genieten. De dingen die mij tien jaar geleden intens gelukkig maakten, doen me steeds minder. Sterker nog: ik word er eerder onrustig van.

Kim geeft op zijn eigen vraag, met pijnlijke precisie, een antwoord.

Hij ontdekte dat alle dingen waar hij nog wél van kan genieten één ding gemeen hebben: ze leveren iets op, ze ‘produceren’. Een code die live gaat. Een video die gepubliceerd wordt. Een project dat af is. Het werk dat is afgerond.

Omgekeerd hebben alle dingen waar hij niet meer van kan genieten, ook één ding gemeen.

Het is ‘consumeren’, en daar is geen resultaat te zien aan het einde. Een game levert geen output. Een film genereert geen resultaat. Fictie lezen produceert niets.

Ergens onderweg, schrijft Kim, heeft hij zonder het te merken zijn eigen brein geherprogrammeerd. Hij heeft het getraind om alleen nog voldoening te voelen wanneer er iets wordt geproduceerd, waardoor consumptie als verspilling gaat voelen. Elk uur in een game voelde als een uur dat gestolen was van iets dat er wél toe deed.

Ik moest het twee keer lezen, om mijn telefoon vervolgens weg te leggen. Want dit is exact wat er met mij is gebeurd.

Ik heb, net als Kim, van mijn hoofd een fabriek gemaakt. Alleen een fabriek kent geen vrije dagen. Hooguit een adempauze, zodat er daarna op volle kracht kan worden geproduceerd.

Toen ik dit las, moest ik denken aan een uitspraak van Naval Ravikant, een Amerikaanse techondernemer.

De uitspraak van hem waar ik aan moest denken, was deze:

‘De enige echte test van intelligentie is of je uit het leven haalt wat je wilt.’

Naval slaagt er hiermee in om het beeld 180 graden te draaien. Als je zo intelligent bent maar je wordt er doodongelukkig van: hoe intelligent ben je dan eigenlijk?

Of zoals het meisje van zes zou vragen:

Als je zo slim bent, hoe kan het dan dat je niet gelukkig bent?’

Het is 15:30 uur. Iedereen is klaar met eten. De tafel wordt afgeruimd door de obers. En op dat moment komt de professor vanuit het terras terug het restaurant in gelopen, en gaat weer op de stoel zitten waar hij twintig minuten geleden nog zat.

Ineens, in het snikhete Milaan, aan een tafel met allemaal mensen die mijn taal niet spreken, zie ik het duidelijk voor me. Aan deze tafel, waar we heerlijk hebben gegeten, waren beide uiterste aanwezig van dit verhaal.

Aan de ene kant van de tafel zat de professor. 78 jaar. De eindbestemming van alles: alles gelezen, alles begrepen, alles geanalyseerd.

Een man die achter elke façade kan kijken; maar die ergens onderweg zijn vermogen is kwijtgeraakt om gewoon aan een tafel te zitten en te lachen, te genieten.

En de uitbetaling zat daar aan tafel: briljant, gerespecteerd, alleen niet in staat om te delen in het geluk van zijn eigen familielid, op het feest van zijn leven. Op het enige moment wat er echt toe deed.

Aan de andere kant van de tafel: een meisje van zes. Geen kennis, geen cv, geen mening over de Italiaanse politiek. Objectief gezien het domste wezen aan tafel. Maar zij was de enige die deed waar iedereen voor gekomen was: rondrennen, lachen, dansen, naäpen. Zij was de enige aan tafel die uit het leven haalde wat ze wilde. En volgens de enige test die telt, was zij daarmee de intelligentste persoon in dat restaurant.

Nu ik dit schrijf ben ik, helaas, weer bijna thuis.

Het vliegtuig vertrok gister om 15:15 uur vanuit Milaan, we hadden vertraging, en rond 17:00 uur kwam ik aan op Schiphol.

Ik zit nu in de trein terug naar Rotterdam. Het is de hogesnelheidslijn: binnen een halfuurtje sta je van Schiphol op Rotterdam Centraal. Ik heb deze rit honderden keren genomen, maar vandaag voelt het anders. Terwijl deze trein op topsnelheid rijdt, is het zo dat bij mij alles lijkt te vertragen.

Buiten schieten de weilanden voorbij en binnen, voor het eerst in drie weken, misschien voor het eerst in tien jaar, staat de fabriek stil zonder dat het als stilstand voelt.

Ik denk aan John Kim in zijn donkere woonkamer, met de controller op zijn schoot, en de frustratie in zijn handen. Ik denk aan Naval. Ik denk aan de professor die opstond van tafel. En ik denk vooral aan de vraag van dat meisje, die de hele trein met me mee lijkt te reizen: als je zo slim bent, hoe kan het dan dat je niet gelukkig bent?

Dan realiseer ik me iets.

De momenten dat ik deze vakantie gelukkig was, waren precies de momenten waarop ik nergens mee bezig was.

Niet met wat ik moest doen, niet met wat ik moest leren, niet met wat ik moest ondernemen.

Ik zat urenlang op een terras in Leuven met mijn vader, en spraken over vroeger en het leven. Ik had de tijd van mijn leven in Parijs, met iemand die ik een dag eerder nog niet kende. Ik danste met Italiaanse tantes, ooms, neven en nichtjes. Mijn kameraad haalde mij aan in zijn speech, op een manier die ik nooit meer zal vergeten. Ik dineerde met een familie waar ik als niet-familielid me meteen thuis voelde. En de laatste dagen in Milaan spendeerde ik met iemand die, en ik weet dat ze dit leest, ondanks dat alles totaal anders is, nog altijd dezelfde werking op mij heeft dat ik alles vergeet.

Dat is geluk, besef ik me nu.

Geluk is niets anders dan de afwezigheid van verlangen.

En zo ben ik de afgelopen weken met pensioen van mezelf geweest.

Het is 18:00 uur. Ik ben er bijna. De trein vermindert vaart. Rotterdam komt in beeld. Ik zie de skyline. De skyline die ik duizend keer heb gezien, maar nog steeds iets met me doet.

Bij het zien van deze gebouwen, besef ik me alleen ineens iets. Ik ben één ding vergeten.

Toen ik die maandag afscheid nam van de familie, zouden zowel de opa en het nichtje dezelfde vraag aan me stellen.

‘Ci sarai anche l’anno prossimo?’, vroeg het nichtje.

‘Will you be here again next year?’, vroeg de opa.

Daar kwam het samen. Het gelukkigste en het slimste wezen aan tafel wilden precies hetzelfde weten. Zeventig jaar ertussen, precies dezelfde vraag.

Ik heb ze, het nichtje en de opa, hetzelfde antwoord gegeven. Volgend jaar is namelijk de echte bruiloft, dus ik zal er zijn.

Ik hoop dat het nichtje dan naar haar opa geluisterd heeft, en slimmer is geworden.

Ik hoop alleen ook dat de opa naar het nichtje heeft gekeken, en gelukkig geworden is.

Ik kan in ieder geval niet wachten om ze weer te zien, en volgend jaar terug te keren.

Maar nu eerst even een jaartje aan de slag.

Subscribe now

👉 Mijn gloednieuwe boek ‘De babyboomerbiljoenen’ is nu verkrijgbaar. Benieuwd? Je kan ‘m hier bestellen, en dan ontvang je een door mij GESIGNEERD exemplaar.

👉 Ik ga met mijn voorstelling het theater in: Rotterdam (uitverkocht), Den Haag, Deventer, Venray en Amsterdam. Wil je er bij zijn? Tickets zijn nu hier verkrijgbaar.

Subscribe now

Vraag aan economen wat een bedrijf succesvol maakt, en ze zullen allemaal hetzelfde antwoord geven.

Als bedrijf moet je je van je concurrentie onderscheiden, iets bieden wat de ander nog niet heeft en dat op een unieke locatie, waar de ander niet zit.

Dit brengt ons alleen bij het raadsel.

Want als dat het geval is, waarom zitten autodealers dan altijd gevestigd op precies dezelfde plek, vlak naast elkaar?

Read more

Ik was bezig met het afronden van de laatste versie van het laatste hoofdstuk van mijn nieuwe boek. In alle eerlijkheid was dat niet alleen dinsdag. Ik was hier al vier dagen mee bezig. Vier dagen aan pakweg twaalf honderd woorden die maar niet wilden lukken, die scheef bleven staan hoe recht ze ook werden neergezet.

Ik had ondertussen al drie versies weggegooid. Ik had ‘s nachts liggen malen over één alinea, waarvan ik me ‘s ochtends realiseerde dat deze überhaupt niet nodig was om te gebruiken. Kortom: het schrijven ging zoals schrijven gaat.

Ik was diep gefrustreerd, bijna boos, vanwege deze situatie. En toen, ergens rond negen uur, deed ik iets wat ik nog niet eerder had gedaan. Ik plakte het hoofdstuk dat ik in gedachte had in een chatvenster, om aan Claude de opdracht te geven het te schrijven.

Nog geen twintig seconden later stond er een compleet hoofdstuk, dat veel beter was dan de mijne. Niet fantastisch, niets waarmee je prijzen zal winnen, maar ongekend veel beter dan wat ik in vier dagen bij elkaar had geschreven, met een oplossing waar ik al die tijd omheen had gelopen, zonder hem te zien.

Ik weet nog precies wat ik toen, dinsdagavond, voelde. Eerst opluchting, daarna dankbaarheid, daarna berusting. Alleen daarna, binnen een minuut of twee, voelde ik ineens iets anders. Ik voelde een leegte. Totale leegte. Het hoofdstuk was geschreven. Er was alleen niets gebeurd.

‘Dat is raar’, dacht ik bij mezelf. Als ik dat hoofdstuk zelf had gekraakt, op dag vijf, of dag zes, na nog een nacht wakker liggen, dan had ik dat gevoel van ongekende euforie weten te ervaren. Dat moment waarop iets eindelijk klikt en je een rondje door de kamer loopt zonder reden. Dat gevoel is, en dan spreek ik enkel voor mezelf, een van de weinige echte geluksmomenten die een volwassen mens nog krijgt.

Dat gevoel heb ik dinsdag alleen niet gehad. Maar wat ik wél had, was het hoofdstuk. Als ik dit vaker doe, dacht ik bij mezelf, hou ik straks alleen nog maar hoofdstukken over. En ineens was daar het bizarre, ronduit akelige, besef.

We zijn voortdurend bezig met de impact van kunstmatige intelligentie (AI) op onze samenleving, economie en banen. Alleen voortdurend stellen we ons de verkeerde vraag.

De vraag die wij stellen is: zal AI onze banen afpakken en ons werkloos maken?

Het goede nieuws is dat dat niet zal gebeuren. Banen zullen worden overgenomen, maar ‘werk’ zal niet verdwijnen. Er zullen immers ook heel veel banen bij komen, alleen welke banen dat zijn (ze moeten immers nog bedacht worden) dat weten we niet.

Ik heb alleen ook slecht nieuws. De vraag die wij onszelf moeten stellen is: zal AI ons geluk afpakken en ons ongelukkig maken?

Dat is het grote gevaar waar je niemand over hoort spreken. Kunstmatige intelligentie zal niet de start van collectieve werkloosheid, maar van een collectieve depressie zijn.

Alles wat je gelukkig maakt, is moeilijk

Oké, we doe eens een klein experiment. Denk aan de vijf momenten in je leven waar je het meest trots op bent. De momenten waarvan je, als je er nu aan denkt, nog iets in je borst voelt. Niet de leukste momenten, maar de momenten van ultieme trots.

Ik durf er geld op te zetten dat geen van de momenten die jij nu in hoofd hebt, makkelijke momenten waren. Sterker nog: ik weet zeker dat deze momenten het einde waren van een moeilijke tijd.

De studie die je bijna niet afkreeg. Een relatie die je hebt gered op een moment dat het logischer was om weg te lopen. Een gesprek waar je maandenlang tegenop zag en dat je uiteindelijk toch bent aangegaan. Een marathon lopen, waar je tijdens de trainingen al geen zin meer in had.

De gelukkigste momenten in ons leven komen altijd voort uit een periode van enorme moeite en inspanning.

Geluk zit namelijk niet in het resultaat, het zit in de verhouding tussen wat iets van je vroeg en wat je uiteindelijk kon leveren. Niemand zegt ooit op zijn sterfbed: het mooiste van mijn leven was hoe soepel het allemaal ging.

Dat brengt ons terug bij het punt uit de introductie.

Het probleem is niet dat AI moeilijke dingen voor ons kan uitvoeren. Sterker nog: dat is geweldig. Het probleem is, hoe paradoxaal dat ook klinkt, dat wij AI de moeilijke dingen laten doen.

Laten we eerlijk zijn. Wanneer gebruik jij ChatGPT, Claude of een andere vorm van kunstmatige intelligentie?

Je gebruikt het niet als iets makkelijk is: als iets makkelijk is doe je het gewoon zelf, dat is sneller. Je gebruikt het op het moment dat iets stroef wordt. Als je vastloopt. Als de analyse ingewikkeld is. Als je even niet weet hoe je iets moet formuleren. Als je geen zin hebt. Als je moeite moet doen.

Dat is geweldig, maar tegelijkertijd afschuwelijk.

Wij hebben een technologie uitgevonden die feilloos de moeilijke momenten voor ons uit handen kan nemen. Alleen zo hebben wij óók een technologie uitgevonden dat precies dat werk uitvoert, waar het geluk in ons leven mee wordt gebouwd.

Kijk. Vroeger was ‘moeilijk’ niet onderhandelbaar. Als je een taal wilde spreken, moest je hem leren. Als je wilde weten hoe iets zat, moest je het uitzoeken. Als je een moeilijk gesprek moest voeren, moest je dat gesprek voeren. De weerstand zat ingebakken in het leven, en juist daardoor werden mensen iemand, juist daardoor werden ze goed.

Nu is ‘moeilijk’ optioneel geworden. Het gevolg is dat we de moeite niet meer nemen.

Op veel domeinen in ons leven is dit geweldig. Google Maps zorgt dat we overal moeiteloos komen. We hebben hiermee ons vermogen verloren om te navigeren, maar we hebben ruimte in ons hoofd gevonden om over andere dingen na te denken. Dat vinden we prima, want navigeren is niet wie we zijn.

Alleen wat als hetzelfde mechanisme zich nu richt op ons denken? Op het maken van dingen die we willen maken? Op het zijn van een mens?

Dan geven geen vaardigheid weg. Nee, wat we dan weggeven is de plek waar we onszelf als mens tegenkomen. En vervolgens vragen we onszelf af hoe het kan dat we zijn verdwaald.

Dit is het venijnigste stuk. Wanneer je kunstmatige intelligentie gebruikt, blijft de uitkomst hetzelfde. Sterker nog, de uitkomst wordt vaak beter.

Het hoofdstuk was beter. De mail wordt beter. De analyse is scherper, sneller, netter. Er is geen enkel objectief meetpunt waarop je kunt aanwijzen dat er iets verloren is gegaan. Wij meten onszelf volledig in termen van output. En als je jezelf beoordeelt op wat er uit je komt, en er komt meer en beter uit dan ooit, dan is er per definitie niets aan de hand.

Er is alleen een ding dat we vergeten. De output is vaak beter. Alleen de mens is dat niet.

Wat er verdwijnt, verdwijnt aan de binnenkant, en het verdwijnt langzaam.

Je merkt op een dag dat je minder lang geconcentreerd kunt blijven op één probleem. Dat je sneller ongeduldig wordt bij iets wat niet meteen lukt. Dat je bij tegenslag niet meer denkt, ik ga hier doorheen maar hier moet een snellere route voor zijn. Dat je vier dagen worstelen niet meer ziet als het werk, maar als een storing in het proces.

Op zo’n moment laten wij kunstmatige intelligentie het werk doen, maar het gevolg is dat wij onszelf van uithollen. Voorheen kostte het resultaat tijd, maar voelde je de vreugde wanneer je het voor elkaar zou krijgen. Nu lukt het je om het resultaat te krijgen. Alleen op dat moment, precies op dat moment, merk je iets vreselijks. Je voelt een enorme leegte. Je voelt helemaal niets.

Machines gaan niet op mensen lijken, erger nog.

De hele discussie over AI wordt dan ook gevoerd in de verkeerde richting. We vragen ons af of een machine ooit menselijk kan worden.

Machines gaan alleen niet op mensen lijken. De mens wordt een machine. Het is precies andersom.

Denk je dat dit iets is wat in de toekomst zal gebeuren? Nou, kijk dan eens naar de taal die we nú al gebruiken.

We zeggen dat we ‘geen bandbreedte hebben‘. Dat we ‘moeten opladen‘. Dat we ‘aan het resetten‘ zijn, dat ons systeem ‘overbelast’ is, en dat we deze week maar ‘op tachtig procent capaciteit’ hebben gedraaid.

We hebben onszelf al in computertaal beschreven.

Als we onszelf beschrijven als een systeem dat rendement moet leveren, dan is elke vorm van weerstand per definitie een storing.

Dan is trage, moeizame, onhandige menselijkheid iets wat je hoort weg te patchen, in plaats van de weg naar geluk.

Ik moet nog iets bekennen, en dit is het stuk waar ik me écht voor schaam.

Afgelopen donderdag werd de vriendin van een goede vriend van me plotseling heel ziek. Ik hoorde het ‘s avonds laat, toen hij mij een voice memo stuurde. Ik ging zitten om hem een bericht te sturen, maar ik wist niet wat ik moest zeggen. Dat is logisch, niemand weet wat hij moet zeggen, dat is precies het punt van zo’n bericht.

Toen gebeurde er alleen iets, dat ik niet kon geloven. De gedachte kwam bij me op om AI het bericht te laten schrijven. Sterker nog: ik betrapte mezelf erop dat ik het venster al open had.

Ik heb het niet gedaan. Ik heb er misschien twintig seconden over nagedacht, om het vervolgens toch te laten. Dit maakt het alleen niet minder erg.

Dit is namelijk het teken ik, dat wat mij mens maakt, langzaam begin te verliezen. Ik had het knopje al bijna ingedrukt om de meest menselijke handeling uit te besteden. Om de juiste woorden te vinden, en om iemand om wie je geeft te laten weten dat je aan hem denkt.

Ik heb uiteindelijk drie zinnen gestuurd. Ze waren niet mooi. Er zat een typefout in, en de laatste zin liep niet. Maar ik had het wel zelf geschreven. Het was mijn eigen bericht.

Hij belde me de volgende ochtend. We hebben veertig minuten gepraat. Ik heb, volgens mij niets zinnigs gezegd. Ik heb gewoon geluisterd. Er is niets geproduceerd, niets geoptimaliseerd, niets opgeleverd. Die avond stuurde hij mij een bericht dat dit gesprek hem door de dag had geholpen, en zo was dit met afstand het beste wat ik afgelopen maand heb gedaan.

Stel nu dat ik wél kunstmatige intelligentie gebruikt had om dat bericht te maken. Als ik die drie zinnen had laten schrijven, dan waren ze ongetwijfeld beter geweest. Ze waren vloeiender, warmer geformuleerd, met precies het juiste evenwicht tussen medeleven en ruimte.

Hij had misschien niet eens gemerkt dat ze niet van mij waren. Maar ik had het geweten. En dat is genoeg.

Doe wat moeilijk is, en je leven zal makkelijk zijn.

Laat een ding duidelijk zijn: ik ben geen tegenstander van kunstmatige intelligentie. Ik zie het als een bron van vooruitgang. Ik gebruik het dagelijks. Er zijn honderd dingen waar ik het zonder enige wroeging aan overlaat.

Maar ik heb er sinds afgelopen dinsdag één regel bij. En die regel is simpel.

Op het moment dat ik voel dat iets moeilijk wordt, dat kleine steekje, dat lichte verzet, dat ‘hier heb ik geen zin in’, dan is dat geen signaal om ernaar te grijpen. Dat is het signaal om door te zetten. Dat is het signaal dat ik precies op de goede plek ben beland.

De reden is simpel. Dat gevoel, dat ongemakkelijke gevoel dat je wilt wegdrukken, is niet de storing. Dat gevoel is de plek waar geluk vandaan komt, waar karakter vandaan komt, en waar het rondje door de kamer vandaan komt als het eindelijk klikt.

Dan, tot slot, nog even over dat hoofdstuk. Ik heb het gelezen, maar daarna heb ik het weggegooid.

Ik heb er nog drie dagen over gedaan. Het eindresultaat is slechter dan wat er dinsdagavond op mijn scherm zou verschijnen. Toch heb ik ervoor gekozen om dat stuk te gebruiken. Het staat in september gewoon in het boek.

Waarom? Heel simpel.

Dat stuk is van mij, en ik ben er iemand van geworden.

Dat is het mooiste in het leven, dat een machine je nooit kan geven.

Niet het resultaat, maar de mens die je wordt onderweg ernaartoe.

👉 Mijn gloednieuwe boek ‘De babyboomerbiljoenen’ is nu verkrijgbaar. Benieuwd? Je kan ‘m hier bestellen, en dan ontvang je een door mij GESIGNEERD exemplaar.

👉 Ik ga met mijn voorstelling het theater in: Rotterdam (UITVERKOCHT), Den Haag, Deventer, Venray en Amsterdam. Wil je er bij zijn? Tickets zijn nu hier verkrijgbaar.

Subscribe now

Zo liep ik afgelopen week de supermarkt in, waar een meisje van een jaar of acht naar het bord zat te kijken waarop de salarissen stonden.

De vader legde uit dat we in Nederland een minimumloon hebben, en afgesproken hebben dat we mensen niet minder mogen betalen.

Het meisje zou zich verwonderd omdraaien en vragen: ‘Maar waarom bestaat er een minimumloon?’.

Nou, de eerste reden is simpel.

Iedereen die werkt, moet een loon verdienen waar je van kan leven. In onze samenleving mag er geen sprake van onderbetaling of uitbuiting zijn.

Er is alleen nóg een reden waarom we een minimumloon hebben die weinig mensen kennen, en dat is geen moreel, maar een economisch argument.

Read more

Cambridge, januari 1913, om precies te zijn.

Er ligt een envelop op het bureau van wiskundige G.H. Hardy. Het is een brief gestuurd door een 25-jarige klerk uit Madras die nooit een opleiding, laat staan de universiteit, heeft afgemaakt.

Het is niet zomaar een brief. Het zijn negen dichtbeschreven vellen, vol formules die Hardy nog nooit heeft gezien.

Zijn eerste gedachte: dit is totale onzin, ik kan het negeren.

Zijn tweede gedachte, na een avond puzzelen met zijn collega Littlewood is alleen totaal anders.

Dit kán geen oplichterij zijn, zegt hij tegen zichzelf, want niemand heeft de fantasie om dit te verzinnen. Dit is zo ingewikkeld, dat het wel waar moét zijn.

De naam van de klerk die deze brief had geschreven was Srinivasa Ramanujan.

Hij had nooit wiskundige bewijzen leren opschrijven. Hij haalde zijn wiskunde, zei hij zelf, van een godin die in zijn dromen op zijn tong zou schrijven. En toch produceert hij in zijn eentje, aan een keukentafel in Brits-Indië, resultaten waar de knapste koppen van Europa jaren induiken, zonder resultaat.

Hardy, een van de beste wiskundigen van zijn generatie, doet dan iets opmerkelijks.

Hij maakt een lijstje, met cijfers van nul tot honderd. Een soort ranglijst van wiskundig talent.

Zichzelf geeft hij een 25. Zijn briljante collega Littlewood krijgt een 30. De grootste naam uit de wiskunde van dat moment, David Hilbert, krijgt een 80.

En Ramanujan? Die krijgt een 100. Het maximale cijfer. Een score die Hardy aan niemand anders heeft gegeven, ooit.

Sta daar even bij stil.

Hardy was een uitzondering op een universiteit vol uitzonderingen. En toch stond hij, gemeten in zuiver talent, op een derde van het niveau van een man die als kind zelf zijn wiskundeboeken uit de bibliotheek moest lenen, omdat zijn familie geen geld voor collegegeld had.

Twee breinen, geboren in totaal verschillende werelden, met een kloof ertussen die geen enkele hoeveelheid hard werken kan dichten. Hardy had zijn hele leven kunnen zwoegen en was nooit bij de kennis van Ramanujan gekomen, niets eens in de buurt.

Waarom vertel ik dit verhaal?

Dat is om iets over talent duidelijk te maken, wat we vaak vergeten.

Talent is geen beloning voor inzet. Talent is een lot uit een loterij waar je nooit voor hebt meegedaan, getrokken op het moment dat je nog niet eens wist dat je bestond.

Met dit verhaal, en met die scheve loterij vers in het achterhoofd, is het tijd voor de vraag die niemand durft te stellen.

Wij belasten alles in het leven. Van inkomen, vermogen, tot woningen en uitgaven.

Alleen… waarom heffen we eigenlijk geen belasting op ‘talent’?

Er was ooit een Nederlander die deze vraag, in iets nettere bewoording, hardop stelde.

Zijn naam was Jan Tinbergen.

Hij was niet zomaar iemand. Hij was de eerste winnaar van de Nobelprijs voor de Economie (1969).

Ik vertel dit niet zomaar. Tinbergen is namelijk een voorbeeld voor me geweest in mijn leven. Het was een man die de neiging had om ongemakkelijke vragen te stellen, die vaak uitkwamen op een antwoord dat even ongemakkelijk was.

Zo keek Jan Tinbergen in de jaren zeventig naar de inkomensverschillen en zag iets wat de meeste economen liever niet zagen: een groot deel van een hoog salaris is helemaal geen beloning voor hard werken.

Het is een renteopbrengst op schaarste. En die schaarste was talent.

De redenering van Jan Tinbergen was even ingenieus als simpel.

Als er maar drie mensen ter wereld zijn die een bepaald soort brein hebben, het soort dat een beursvloer leest, of een operatietafel, of een balans, dan betaalt de markt niet voor hun zweet, inzet of werken.

Nee. De markt betaalt voor hun zeldzaamheid.

Je kan het met een schilderij van Vermeer vergelijken. Een schilderij van Vermeer is niet zo duur omdat Vermeer er hard voor gewerkt heeft, maar omdat er nu eenmaal maar een beperkt aantal schilderijen van die man op de wereld zijn.

Laat een ding duidelijk zijn.

Tinbergens conclusie was allerminst een links pamflet tegen talent. Integendeel, hij was juist dol op succes en talent.

Zijn punt was preciezer en veel venijniger: juist omdát talent zo waardevol is, hoort de samenleving van die schaarste-winst een graantje mee te pikken. Niet omdat de talentvolle iets fout heeft gedaan. Maar omdat niemand, aldus Tinbergen, zijn eigen talent heeft verdiend.

Degene met veel talent heeft de loterij simpelweg gewonnen. Van die loterijwinst, zei Tinbergen, mag best een deel terug de pot in gestopt worden. Simpelweg omdat de rest van de samenleving dan ook iets overhoudt aan het feit dat er toevallig een genie is geboren.

Tinbergen noemde deze belasting dan ook: de ‘talenten-tax’.

Het is een economisch gezien volkomen steekhoudend idee, dat wij nooit zouden implementeren.

Maar.. wat nou als wij Tinbergen’s idee niet alleen citeren, maar eindelijk serieus zouden nemen?

Wat nou als wij dit, als gedachte experiment, wél zouden implementeren?

Wat nou als we niet het resultaat van het talent, dus salaris, belasten. Wat als we een belasting heffen op talent zelf?

Ik geef meteen toe: het is nogal moeilijk om dit uit te voeren, daar ben ik me zeer bewust van. Maar laten we dit eens proberen. Het is tenslotte slechts een gedachte-experiment.

Hoe zou dit eruit kunnen zien?

Bijvoorbeeld: een IQ-belasting.

Geen belasting op wat je verdient, maar op wat je hébt. Een cognitieve vermogensbelasting, geheven bij geboorte van je bewustzijn en jaarlijks bijgesteld met een testje bij de Belastingdienst. Vergeet de blauwe envelop, denk aan een grijze envelop met een IQ-test erin.

Hoe zouden we deze belasting dan vormgeven?

De vrije voet. Iedereen met een IQ tot de 100 betaalt niets.

De progressieve hersenschijven. Van 100 tot 115: een bescheiden heffing, de “denktax”, zeg twee procent van je latere inkomen. Van 115 tot 130: de “slimme-schijf”, vijf procent. Boven de 145 een IQ-toptarief, rechtstreeks gestort in een nationaal Talentfonds.

Het Talentfonds. Geen zwart gat, maar een investeringsfonds dat scholing en kansen financiert voor kinderen met een lager IQ maar torenhoge motivatie. Het cognitieve equivalent van de sociale huurwoning, maar dan voor hersencapaciteit.

De genie-heffing. Voor de uitschieters, oftewel: de Ramanujans van deze tijd, een aparte categorie: hoe hoger de zeldzaamheid, hoe hoger het tarief.

Aftrekpost: geluk gedeeld. Wie zijn talent daadwerkelijk inzet voor iets buiten zichzelf — onderwijs geven, onderzoek delen, mentorschap — krijgt korting. Slim zijn wordt zo niet afgestraft, maar het opsparen van slimheid voor jezelf wel.

Ja, ik hoor het bezwaar al door het scherm knetteren voor ik het heb uitgesproken.

“Hoe meet je dat eerlijk, IQ-tests zijn cultureel gekleurd, mensen gaan expres dommer testen, dit is dystopisch, dit ruikt naar een Zweedse Netflix-serie die slecht afloopt, en al niet lekker begint.”

Ja, eens. Allemaal terecht.

Maar heel eerlijk?

Diezelfde bezwaren gelden ook voor ons inkomen. Ook dát is een cultureel gekleurde, makkelijk te manipuleren maatstaf.

En toch belasten we dat zonder blikken of blozen al honderd jaar.

Ik zou willen dat ik dit kon afsluiten door alles mooi recht te lullen. Alleen hier komt de knik in het verhaal.

De talenten-tax gaat er, laten we eerlijk zijn, nooit komen.

Niet omdat het onrechtvaardig is: hij is economisch gezien misschien wel consistenter dan de helft van ons huidige belastingstelsel.

Hij gaat er niet komen omdat wij als samenleving één type toevalstreffer heilig verklaren: het toeval dat in je schedel zit.

We noemen de hersencapaciteit die je hebt: je verdiensten, meritocratisch. Maar ‘wie je bent’ komt voor een verontrustend groot deel neer op wat je toevallig hebt meegekregen, op een plek en tijdstip waar jij part noch deel aan had.

Dat is wat we van het verhaal van Hardy en Ramanujan kunnen leren.

Ramanujan’s genie was geen verdienste. Het was een winnend lot, afgeleverd in een dorp zonder loket om het te innen. Totdat Hardy toevallig de post open deed.

Misschien is dat wel de echte waarde van Tinbergens talenten-tax. Dat we het niet moeten zien als beleid, maar als spiegel.

In 1913 lag er een envelop op een bureau in Cambridge. Hardy had hem kunnen weggooien, maar hij besloot ‘m te openen.

Het verschil tussen een vergeten klerk uit Madras en een van de grootste wiskundigen van zijn eeuw was uiteindelijk niet talent. Het was iemand die de post opende, die daarmee de deur wagenwijd open deed.

Natuurlijk, de IQ-belasting en de grijze envelop met de IQ-test komen er nooit. Maar er is een ding dat we, denk ik, vergeten.

Er ligt namelijk wel degelijk post op ons bureau.

Het zijn winnende loten, afgeleverd in dorpen, wijken en klaslokalen zonder loket om ze te innen. Winnende loten waarvan de prijs door niemand kan worden geincasseerd.

Misschien is dat uiteindelijk wel wat we Tinbergens ‘talenten-tax’ kunnen leren.

De vraag is niet hoeveel een genie moet afdragen.

Nee, de échte vraag is hoeveel genieën wij op dit moment ongeopend laten liggen.

Simpelweg omdat de brief van het leven door hen niet kan worden opengemaakt.

👉 Mijn gloednieuwe boek ‘De babyboomerbiljoenen’ is nu verkrijgbaar. Benieuwd? Je kan ‘m hier bestellen, en dan ontvang je een door mij GESIGNEERD exemplaar.

👉 Ik ga met mijn voorstelling het theater in: Rotterdam, Den Haag, Deventer, Venray en Amsterdam. Wil je er bij zijn? Tickets zijn nu hier verkrijgbaar.

Subscribe now

Dat is dan ook waarom wijn en voorgerechten zo krankzinnig duur zijn: deze gaan namelijk samen met een lange zit.

Ik ben hierin alleen iets belangrijks vergeten te vertellen.

Want wist jij dat restaurants liever niet willen dat je een toetje bestelt?

Read more

Dit is voor het verhaal even belangrijk om te weten: deze vriend is een geboren en getogen Rotterdammer. Hij is opgegroeid in Kralingen, en is daar nooit meer weggegaan. Het leuke van met hem in de stad koffie drinken is dat we altijd mensen tegenkomen die hij kent, of mensen die hem kennen. En zo liep gister zijn nichtje van negentien de koffiezaak in.

Vraag me niet hoe of waarom, maar al na drie minuten begon zij te vertellen over haar liefdesleven.

Ze vertelde over een nieuwe jongen die een halfjaar geleden in haar buurt was komen wonen, waar ze vanaf het eerste moment smoorverliefd op was geworden, en die ze nu al vier maanden lang bijna iedere dag zag.

Toen de vriend van me vroeg of hij zijn ‘lieve nichtje’ kon feliciteren met een relatie, zou ze iets zeggen wat ik niet meer kan vergeten.

‘Nee. Nee. Nee. We zijn niet samen samen’, zou ze reageren.

‘Het is een situationship.‘

Waar ik me eigenlijk liever niet in dit gesprek wilde mengen, was dit het punt waarop ik toch echt even in moest springen. De reden was even beschamend als simpel: ik kende het van horen zeggen, maar ik wist niet precies wat een situationship was.

Waar ze in eerste instantie verbaasd op keek, begon ze het uit te leggen. Die uitleg zou in totaal zo’n twintig minuten duren. Alleen ergens halverwege die twintig minuten, zou er iets vreemds met mij gebeuren.

Ik stopte namelijk met luisteren, en kon maar aan één ding denken: onze huidige regering.

Zonder dat ze het doorhad zou dat nichtje, in de vorm van haar liefdesleven, namelijk de staat van onze huidige politiek omschrijven.

Jetten-1 is geen regering. Het is een situationship.

Fase één: de talking stage

Elke situationship begint, aldus het nichtje, met de talking stage. Dat is de periode waarin twee mensen elkaar aftasten via berichtjes, zonder dat iemand zegt wat de bedoeling is. Het kan weken duren. Het kan maanden duren. Buitenstaanders vragen: ‘En, is het al wat?’ En jij zegt: ‘We praten, en dat is leuk.’

Van november tot februari zou politiek Nederland in deze talking stage zitten. In de media werd dit alleen ‘de formatie’ genoemd. Eerst gingen D66 en het CDA met elkaar over een ‘deelakkoord’ spreken. Het was het politieke equivalent van samen een koffie halen ‘zonder verwachtingen’ en ‘we zien wel hoe het loopt’.

Toen dat beviel, mocht de VVD erbij. Er werd gepraat op een landgoed, in de sneeuw, weg van iedereen, zoals je in de talking stage ook nooit afspreekt waar je vrienden bij zitten.

En toen buitenstaanders vroegen wat het nou was (een coalitie? een samenwerking?) kwam het antwoord dat elke situationship kent: we gaan het niet meteen een naam geven, we kijken wat er ontstaat.

Fase twee: het niet-gevoerde gesprek

Dan komt, aldus het nichtje, het moment waarop een verhouding een relatie kan worden. Hier bleek zelfs een term voor te bestaan, zo zou ze ons vertellen. Define the relationship, oftewel: het DTR-gesprek.

Je stelt de vraag: wat zijn wij nu eigenlijk? Het is dit gesprek wat, aldus het nichtje, doodeng is om te voeren. Simpelweg omdat door het een naam te geven, er ook iets te verliezen valt.

Dit DTR-gesprek is ook iets wat we in de politiek voeren, alleen daar noemen we het een regeerakkoord. Het is de politieke versie van ‘wil je verkering met mij’ uitspreken. Je moet jezelf ergens aan committeren, en dan zit je er ook aan vast.

Het nichtje had dit gesprek met die jongen dus nooit weten te voeren. Precies daarom zat ze in een situationship.

Hetzelfde geldt voor onze regering. Het weigeren van het gesprek werd het programma. Dit kabinet heeft dat gesprek bewust níet gevoerd. Neem de woorden die de formerende partijen destijds continu gebruikten. Geen dichtgetimmerd akkoord. Per onderwerp meerderheden zoeken. Ruimte houden. Kijken wat er ontstaat.

Het is de ‘ik wil je niet kwijt maar ik wil ook niets kapot maken door het een naam te geven’. Alleen dan uitgesproken vanaf het bordes, met de koning ernaast.

Fase drie: de opties

Ik zou willen dat ik nu kon stoppen, maar helaas houdt de vergelijking hier niet op.

Het wezen van de situationship is namelijk dat beide partijen hun opties openhouden. Je bent samen, maar je mag ook met anderen daten.

Alleen, en nu wordt het pas echt ingewikkeld, dat doe je niet omdat je iemand anders wilt daten, aldus het nichtje. Nee. Dat doe je enkel zodat de mogelijkheid er is.

Precies dat zie je ook in de Kamer.

Men zoekt ‘per onderwerp’ steun: dat is daten per avond.

Men zegt ‘met vertrouwen’ de toekomst tegemoet te gaan: dat is geen keuzes durven maken.

Men wil ‘niets dichttimmeren’: dat is wel de tandenborstel, maar niet een eigen lade in de kledingkast.

Fase vier: de moeilijke dinsdagen

Ik moet even een ding duidelijk maken. Het is niet dat het minderheidskabinet helemaal niet werkt. Er worden gewoon dingen voor elkaar gekregen, er is een motie die het haalt, en er worden wetten aangenomen. Jetten staat dan op vrijdag stralend bij de persconferentie te vertellen dat dit ‘een gezond democratisch proces’ is en dat coalitie en oppositie ‘samen tot de beste oplossingen komen’. En heel even geloven we allemaal, dat het ooit nog een vaste relatie wordt.

Dit is ook hoe mensen in een situationship met elkaar laveren. Een situationship is immers niet ongelukkig. Sterker nog: het werkt vaak heel goed.

Dat is juist het verraderlijke. Op de goede dagen is het niet te onderscheiden van echte liefde. Er zijn etentjes. Er zijn weekendjes. Er is een tandenborstel. Op de goede dagen ziet alles er perfect uit.

Alleen nu komt het. Een verhouding bewijst zich niet op de goede dagen. Ze bewijst zich op de dinsdag dat het tegenzit, dat het lelijk wordt, dat blijven duurder is dan weglopen. En precies daar loopt het minderheidskabinet, evenals de relatie van dat nichtje, volledig vast.

Dat is de politieke situationship waarin we verkeren. Het duurt niet voort omdat iemand haar wil, maar omdat we een ander alternatief niet durven te kiezen.

Het nichtje noemde haar situationship, en ik zou willen dat ik dit verzon, ‘comfortabel ongelukkig’.

In de politiek zijn we dit een minderheidskabinet gaan noemen. Maar het is exact hetzelfde huis.

Toen het nichtje klaar was met haar uitleg, vroeg ik haar waarom ze in hemelsnaam niet gewoon het gesprek met die jongen hierover voerde.

Ze keek verbaasd op, en zei zonder blikken of blozen: ‘Omdat het nu tenminste niet stuk kan.‘

Ik viel stil. Dat is de Nederlandse politiek in zeven woorden.

Want waarom is er een minderheidskabinet, en geen meerderheidskabinet?

De officiële reden is omdat de zetels het niet toelieten, maar dat is de halve waarheid. De hele waarheid is dat een generatie politici is opgegroeid met vallende kabinetten, en daaruit dezelfde les heeft getrokken als een generatie daters uit gebroken relaties: wie zich bindt, kan breken. Dus binden we ons niet meer.

We kunnen hiervoor alleen niet boos op de politiek worden. Dit hebben we namelijk, denk ik, deels te danken aan onszelf.

Wij zijn het land van de opengehouden opties geworden. We werken massaal als zzp’er, want een vast contract ‘ligt zo vast’. We wonen samen zonder te trouwen. We zijn geen lid meer van de kerk, vakbond of omroep, want lidmaatschap is iets waarbij je je vast moet leggen. Wij hebben van vrijblijvendheid onze volksaard gemaakt, en van het openhouden van opties onze hoogste deugd.

Dat verschijnsel zie je nu alleen ook bij onze verkiezingen. En het parlement, samengesteld uit onze eigen versnippering, bracht precies het enige kabinet voort dat bij ons past: een kabinet zonder verbintenis. Bestuur als situationship.

In die zin is het minderheidskabinet geen bestuursvorm, maar eerder een spiegel.

Want waarom is er een minderheidskabinet? Omdat de kiezer zich over zeventien partijen heeft verspreid en er geen enkele combinatie van valt te maken, die samen willen werken. En waarom is dat? Omdat wij zijn gaan stemmen zoals we zijn gaan leven: op maat.

Wij hebben deze impasse dus ook echt zelf veroorzaakt.

Wij willen een partij die precies vindt wat wij vinden, op elk dossier, en zodra er één standpunt afwijkt, swipen we door naar de volgende.

Wij hebben van de democratie een streamingdienst gemaakt met zeventien verschillende abonnementen, om vervolgens te klagen dat er geen gezamenlijke televisieavond meer is.

Het was 11:30 uur. Het nichtje moest weg. Hij had zojuist geappt — de situation zelf — of ze ‘misschien iets wilde doen straks’.

Misschien. Iets doen. Straks. Vier woorden, nul beloftes. Ik kon stiekem maar één ding denken: die jongen heeft een toekomst als informateur.

Ze stond op, maar bij de deur draaide ze zich plotseling om, en zei ze iets dat ik sindsdien niet meer kan vergeten.

Ze zei:

‘Het rare is: ik weet precies wat ik zou adviseren als een vriendin dit vertelde. Maar ja.. zelf zit je erin, dan is het toch echt moeilijk om te stoppen.’

En zo gaf ze, zonder het zelf te weten, de beste politieke analyse van dit jaar.

Subscribe now

Toen we aan het praten waren, sloeg een vriend de menukaart open, en zou vol verbazing vragen: waarom zijn wijn en voorgerechten zo krankzinnig duur?

Nou, hier kan de economie een verklaring geven.

En dit gaat misschien gek klinken, maar dat komt omdat je in een restaurant helemaal niet voor het eten, maar voor iets heel anders, betaalt.

Read more

Dat is voor mij best uniek. Normaal spendeer ik mijn vrijdagavonden, het liefst alleen, werkend of lezend. Voor mij is een vrijdagavond als het uur nadat je te veel hebt gegeten. Ik moet even bijkomen, het heeft tijd nodig, maar dan ben ik zaterdag weer op volle kracht.

Deze vrijdag was anders, om de simpele reden dat een vriend me die middag had gebeld. Of ik even tijd had, want het zat hem niet lekker.

Wanneer iemand belt in plaats van appt, weet je dat het menens is, dus een paar uur later zaten we met z’n tweeën aan een tafeltje in de avondzon op het terras.

Het was een lange, frustrerende week geweest, zou hij vertellen.

Een week vol vergaderingen over draagvlak, over stippen op horizonnen, over kwartaalcijfers die tegenvielen maar die, in de juiste context, best meevielen. Het voelde alsof zijn hoofd zou exploderen, het had vijf dagen achter elkaar aangestaan.

Op een gegeven moment ging hij even naar het toilet toe.

Naast ons zat een groep van twee mannen en vier vrouwen, wiens gesprek ik op zou pikken. Ze spraken ook over het werkende leven, toen een van de vrouwen het woord nam, en de volgende zin uit zou spreken.

‘Ik wil eigenlijk iets met mijn handen gaan doen.’

Er viel een stilte aan tafel. Geen ongemakkelijke stilte. Nee, een plechtige stilte.

De stilte van mensen die net hebben gehoord wat ze zelf al weken hadden willen zeggen, maar waarvoor de woorden nog niet gevonden waren.

‘Ik ook’, zou de ander zeggen. ‘Sterker nog: ik denk er al een tijdje aan.’

Toen kwamen de opties. Ze komen altijd, en altijd in dezelfde volgorde.

Houtbewerken. Brood bakken. Barista worden. Niet écht barista worden, dat begrijpt iedereen, want dan kun je dit terras niet meer betalen. Nee, gewoon één dag in de week.

‘Ik heb een cursus gezien’, zei de vrouw, met haar telefoon al in de hand zodat de rest het kon beschouwen. ‘Drie zaterdagen. Niet duur.’

De cursus werd tot mijn verbazing meteen geboekt. Er werd afgerekend. En er werd geproost op het nieuwe leven, op het leven waarin je iets met je handen gaat doen.

Het is dit fenomeen dat mij al jarenlang mateloos fascineert. Je ziet het namelijk overal in de samenleving.

Hoe verder een klasse van het handwerk af komt te staan, hoe mooier ze erover gaat práten.

En dat is precies waar dit stuk over gaat.

Er is namelijk iets interessants aan ‘de hand’ wanneer het aankomt op met je handen werken.

Wij zijn het handwerk kwijtgeraakt, maar tegelijkertijd hebben we het intellectueel weten te promoveren.

Iets met je handen doen is niet langer een activiteit om daadwerkelijk uit te voeren. Het is verheven tot een gespreksonderwerp.

Mensen spreken uitgebreid over brood bakken, een moestuin of hout bewerken. Het gesprek is alleen geen aanloop om de daad uit te voeren. Nee, het gesprek is de vervanging van de daad.

Dat is de functie van over ‘iets met je handen doen’ praten. Het laat precies genoeg druk verdwijnen om de daad overbodig te maken. Zoals een fluitketel die je net op tijd van het vuur haalt: even sissen, en dan weer rust.

Dat is dan ook de moderne paradox van ‘iets met je handen willen doen’ in het leven.

Iets met je handen doen wordt, met grote precisie en indrukwekkende consistentie, uitsluitend met ons hoofd gedaan.

Er zijn talloze voorbeelden te geven.

Neem de moestuin. Half hoogopgeleid Nederland staat op een wachtlijst voor een volkstuin. De wachtlijst is lang, je moet jaren wachten. Alleen nu komt het: dat is geen probleem, maar nou juist de aantrekkingskracht. Door die wachttijd kan je er lekker over nadenken, en je ziet jezelf je eigen courgettes al kweken. Dat er intussen niets uit de grond schiet, dat hoeft niet te deren. Zolang het verlangen maar uitstekend is.

Neem het boek. Bijna iedereen ‘heeft een boek in zich’, iets wat ze nog eens graag willen schrijven. Het is de meest bevolkte boekenkast van Nederland: de kast met boeken die mensen in zich hebben. Deze boeken staan daar in volle glorie. Daar hoeven ze nooit een eerste hoofdstuk te worden, nooit een afwijzing te krijgen, nooit tegen te vallen. Daar staan ze goed.

Of neem, tot slot, het boerderijtje in Frankrijk. Er bestaat een vorm van zondagavond ontspanning die bestaat uit Funda doorscrollen, maar dan voor de Dordogne. Kavels bekijken. Schuren beoordelen op verbouwpotentie. ‘Voor dit geld heb je daar een héle boerderij’, hoor je iemand zeggen. Ieder weekend opnieuw, jaar in jaar uit, vanaf dezelfde bank die dus nooit wordt verhuisd.

Nu kun je hierom lachen, dat hoop ik zelfs, maar er zit een diepere laag onder, en dat is een laag die minder grappig is.

Voor veel mensen is iets met je handen doen een manier om ergens aan te ontsnappen, om even anders te leven.

Voor de loodgieter is iets met je handen doen alleen geen existentiële ontsnapping, maar een dinsdag.

Voor de metselaar is het geen therapeutische activiteit, maar de manier om zijn kinderen eten te geven.

En voor de timmerman is het geen manier om even lekker nergens aan te denken, maar de betaling van zijn hypotheek.

Dat is dan ook het verneukeratieve van met je handen willen werken.

Het is ‘mijn klasse’ die dat enorm kan romantiseren. Maar het is ook precies mijn klasse die dat werk decennialang onderaan de ladder heeft gezet.

Mijn kameraad kwam terug van het toilet en ging weer zitten.

Hij vroeg waar ik naar zat te kijken. ‘Nergens naar’, zei ik, en we bestelden nog wat.

Aan de tafel naast ons werd intussen afscheid genomen. De vrouw van de cursus omhelsde iedereen iets langer dan gebruikelijk, zoals je doet wanneer je zojuist samen een nieuw leven hebt aangekondigd.

Ze fietste weg, terug naar een huis waar maandagochtend gewoon weer een agenda klaarstond, vol vergaderingen over draagvlak en stippen op horizonnen. Maar de cursus was geboekt. Er hoefde voorlopig niets meer. Het verlangen was gestild.

Nu ik een dag later thuis aan mijn bureau zit, achter mijn laptop, voel ik het ineens.

Dat is het ongemakkelijke van een stuk schrijven: je begint met een spiegel voor anderen, en eindigt met je eigen gezicht erin.

Mijn eigen agenda is namelijk tot op het kwartier gevuld. Mijn leven is afgestemd op inkomensstromen die niet mogen wegvallen. Mijn carrière is een ladder waarvan de treden niet kapot mogen gaan.

Wij zitten allemaal zo vastgeketend in onze levens — aan onze functietitels, onze maandlasten, onze verwachtingen, onze vergaderingen over draagvlak en stippen op horizonnen — dat de ketting zelf onzichtbaar is geworden.

We voelen alleen nog het schuren. En op de plek waar het schuurt, precies daar, ontstaat de wens.

‘Ik wil eigenlijk iets met mijn handen gaan doen’.

Het is wat een vastgeketend leven produceert als het op een vrijdagavond, in de avondzon, met een glas in de hand, heel even mag ademen.

Dan verlangen we ineens naar een ander leven.

Hoe strakker de ketting, hoe mooier de droom over eelt.

Alleen dit is de denkfout die we hierin maken.

Wij denken dat de droom over handwerk gaat over het handwerk zelf. Over deeg kneden, over hout schaven, over aarde onder je nagels.

Maar dat is het niet.

De droom gaat over iets anders, iets wat we nooit hardop zeggen: de droom gaat over het feit dat wij mógen dromen. Dat wij, op een vrijdagavond, de ruimte hebben om ons af te vragen wat we eigenlijk met ons leven zouden willen. Dat er in ons hoofd, na alle vergaderingen over draagvlak nog capaciteit voor een tweede denkbeeldig leven, over is.

Dát is de ultieme luxe.

Niet de moestuin. Niet het boerderijtje in de Dordogne. Maar de vrije mentale ruimte om ze te kunnen verzinnen. Om over een leven dat er niet is te kunnen fantaseren. De loodgieter heeft die ruimte niet.

Niet omdat hij geen fantasie heeft, maar omdat zijn dagen er geen plek voor laten. Hij kan nadenken over een ander leven niet permitteren. Wie om zes uur opstaat, de hele dag onder andermans gootstenen ligt en ’s avonds zijn offertes nog moet maken, die vraagt zich niet af wat hij ‘eigenlijk zou willen doen’.

Zie je wat dit betekent?

De trage, weelderige, heerlijk vrijblijvende vraag naar een ander leven is enkel voorbehouden aan mensen wier huidige leven comfortabel genoeg is om eraan te willen ontsnappen.

Pas wanneer je alle schaapjes op het droge hebt, kan je verlangen naar een leven waar het water aan je lippen staat.

Misschien, zo denk ik nu, is dat wat er de afgelopen decennia heeft plaatsgevonden.

De theoretische klasse zou eerst het handwerk onderaan de ladder zetten. Toen hebben we onszelf zo ver omhoog gewerkt dat we er heimwee naar kregen. En nu hebben we ons die heimwee ook nog eens gemonopoliseerd.

Het is 00:30 uur. Mijn kameraad en ik besluiten dat het tijd is om naar huis te keren.

Wij vragen de rekening, die de ober even later komt brengen. ‘Dat is dan 42,50 euro’, hoor ik hem zeggen. ‘Maak er maar 50 euro van’, zou ik reageren.

En zo lieten we een fooi achter voor de jongen die onze drankjes gebracht had en ophaalde, die continu heen en weer had moeten lopen, die de hele avond iets met zijn handen had gedaan.

Op het moment dat de ober ‘bedankt’ zei, keek ik in zijn ogen. Ik weet niet precies wat ik dacht te kunnen zien, maar ik keek in de hoop iets waar te kunnen nemen. Een fantasie over een ander leven, een onvervuld verlangen, een stille droom.

Deze ober zou echter met vermoeide ogen in de verte staren, zonder ook maar een kik te geven. Er was geen droom of verlangen naar een ander leven.

De reden was simpel.

Zijn handen waren vastgeketend.

Hij kon het zich niet veroorloven.

Hij had het simpelweg te druk.

Subscribe now

Sterker nog: ik moet je waarschuwen.

Er komt een tsunami op ons af en we zullen overspoeld worden.

Alleen niet door asielzoekers of water, maar door geld.

De babyboomers in Nederland bezitten 1000 miljard, oftewel 1 biljoen, euro.

De komende decennia zal dan ook de grootste vermogensoverdracht en erfenis ooit plaatsvinden.

Waar iedereen zich rijk rekent, is er één ding dat we allemaal vergeten.

Deze erfenissen gaan ons namelijk helemaal niet rijker maken. Sterker nog: als we niet ingrijpen, dan worden we hier allemaal armer van.

Benieuwd waarom?

En vooral: wat we hiertegen moeten ondernemen?

Dat vertel ik mijn nieuwe boek: DE BABYBOOMERBILJOENEN.

Een boek over de grootste crisis van de komende decennia, waar, tot nu toe, niemand het écht over heeft.

👉 Benieuwd? Je kan het boek nu pre-orderen, en dan ontvang je op 22 september een door mij GESIGNEERD exemplaar. Dat kan hier.

👉 Ik ga ook het theater in! Ik ga op tour in Rotterdam, Den Haag, Deventer, Venray en Amsterdam. Lijkt het je leuk om daar bij te zijn? Tickets zijn nu verkrijgbaar. Die kan je hier vinden.

Subscribe now

Dit zijn de 9 topbestuurders in Nederland die meer verdienen dan 10.000.000 euro, oftewel tien miljoen.

Mensen die zo verschrikkelijk veel verdienen, dat is iets wat Nederlanders moeilijk kunnen verteren.

Hiervoor worden altijd dezelfde argumenten gegeven.

Het werkt demotiverend voor de rest van het bedrijf. Geen enkele bestuurder is honderd keer meer waard dan een werknemer. En de CEO heeft het succes van het bedrijf aan de rest van de werknemers te danken, en heeft die enorme berg geld dus niet helemaal zelf ‘verdient’.

Het is begrijpelijk dat we deze argumenten geven, maar het probleem is dat we hier totaal verkeerd naar kijken.

Een CEO verdient namelijk helemaal niet zoveel geld om hem of haar te motiveren, of beter te laten presteren.

Nee, weet jij wat de échte reden is dat een CEO zoveel verdient?

Read more

De laatste tijd vind ik het echter moeilijk om te blijven luisteren.

De politiek klinkt steeds vaker als een vastgelopen langspeelplaat die zich telkens weer blijft herhalen, en één punt komt echt voortdurend terug.

‘Het mes moet in onnodige bureaucratie’, stelde Yesilgöz meer dan een jaar geleden.

‘De stapeling van wet- en regelgeving maakt dat ik vastloop in het vinden van woningbouwlocaties’, zei Mona Keijzer in januari 2025.

‘Haal de komende jaren de bezem door de overheid’, zei zelfs Rob Jetten op het D66 congres voor de verkiezingen. ‘Voor elke regel die erbij komt, moeten er twee worden geschrapt.’

Gek genoeg is er in alle polarisatie dus toch één ding waar iedereen van rechts tot links elkaar kan vinden.

Er is in Nederland te veel wet- en regelgeving, en dus moeten we de boel simpeler maken.

Deze breed gedragen overtuiging is een beleidsmakende realiteit geworden: het huidige kabinet wil maar liefst 500 regels schrappen, per jaar.

Waar dat ik deze stap goed vind, denk ik dat we het belangrijkste element negeren.

Het probleem van Nederland is niet onze regelzucht en wetgeving.

Het échte probleem van Nederland?

We zijn veel te hoog opgeleid.

Dit wordt pijnlijk duidelijk wanneer we naar de grote problemen in onze samenleving kijken.

Neem nou de woningmarkt, en dan vooral de wooncrisis die zich daar afspeelt. Jarenlang roepen we al dat we 100.000 woningen moeten bouwen, om dat vervolgens evenveel jaren niet te realiseren.

De reden is heel simpel.

Een overvloed aan vastgoedontwikkelaars, vergunningstoekenningsambtenaren en woonvisie specialisten hebben prachtige bouwplannen uitgewerkt; die door het tekort aan stukadoors, bouwvakkers en timmerlieden niet kunnen worden gerealiseerd.

In het onderwijs zie je precies hetzelfde.

We hebben ons onderwijs volgestopt met pedagogen en onderwijskundigen die de nieuwste lesmethodes implementeren, terwijl steeds minder kinderen een zin zonder spelfouten kunnen schrijven, omdat er door het lerarentekort met momenten geen les gegeven wordt.

En terwijl een nieuw energienet in één jaar gelegd is, kost het soms wel tien jaar om het te realiseren.

Waarom? Ik denk omdat meer dan negentig procent van de doorlooptijd verloren gaat aan het oppoetsen van Powerpoints door mensen die nog nooit een stroomkabel hebben aangeraakt.

De hamvraag is dan alleen: hoe kan dit?

Na de Tweede Wereldoorlog hadden wij als land één doelstelling: we wilden zo veel mogelijk mensen in het hoger onderwijs krijgen, en dat is ongelooflijk goed gelukt.

Er heeft in Nederland een ongekende onderwijsrevolutie plaatsgevonden. In het jaar 1900 studeerde een op de 1800 Nederlanders aan de universiteit, in 1950 was dit een op de 337, en in 2019 studeerde maar liefst een op de 56 Nederlanders aan de universiteit.

Tel je het hbo hierbij op, dan was maar liefst een op elke 22 Nederlanders student.

Deze onderwijsrevolutie is alleen zo goed gelukt dat we slachtoffer van ons eigen succes zijn geworden.

In onze academisering zijn we een natie van procedurefetisjisten geworden.

Een landje vol middelmanagementkaboutertjes die tijdens de vergadering vol trots met hun diploma’s zwaaien, terwijl het echte werk verdampt in de hete lucht van hun spreadsheet-gestuurde bestaan.

Onder het mom van ‘meten is weten’ blijven we vergaderen, rapporteren en analyseren - alles om het echte werk maar niet uit te hoeven voeren.

Het gevolg is dat wij de grote problemen van vandaag zoals net congestie en woningen bouwen, die gewoon noeste arbeid en daadkracht in de praktijk vereisen, niet op kunnen lossen.

En zo studeren we onszelf letterlijk de vernieling in.

De oplossing? Die is simpel.

Het is hoog tijd om dit beleid 180 graden te draaien en als land een nieuwe doelstelling te zetten: in 2040 is minimaal veertig procent van alle Nederlanders praktisch opgeleid.

De overheid moet hier dan ook een leidende rol aannemen, en met economische prikkels gaan aansturen op de studiekeuze.

Volg jij een technische opleiding?

Dan hoef jij niet alleen geen cent collegegeld meer te betalen, maar zal jij zelfs een studenten-salaris van een paar honderd euro uitgekeerd krijgen.

Volg jij een opleiding zoals vrijetijdsmanagement of communicatiewetenschappen?

Dan moet je een verhoogd collegegeld van een paar duizend euro betalen. Dat voegt immers weinig aan de samenleving toe.

Als we dit doen dan kunnen wij als land weer écht dingen gaan bouwen en realiseren.

We hebben namelijk niet meer ‘handjes’ maar minder ‘hoofdjes’ nodig.

Want het echte probleem van Nederland?

Dat is niet een tekort aan vakmensen, maar een te veel aan Jona’s.

Pieter Derks zou het ooit prachtig omschrijven: we hebben een overschot aan mensen die niets gestudeerd hebben, maar wel op universitair niveau.

Subscribe now

Ik besloot om voor de verandering eens popcorn te kopen.

De medewerker pakte een bak, vulde deze, om iets te zeggen dat ik niet snel meer zal vergeten. ‘Dat is dan 8,50 euro, alsjeblieft’.

Ik kon mijn oren niet geloven.

Ik stelde mezelf de vraag, die ieder mens zichzelf ergens gedurende zijn of haar leven gesteld heeft.

Waarom is popcorn in de bioscoop toch zo krankzinnig duur?

Het antwoord zal je verrassen. Het is namelijk niet waarom je denkt.

Read more

Ik liep mijn vaste rondje. Appels en pompoen bij de boer, gözleme bij het Turkse kraampje, en tot slot nam ik kip bij Poelier Schouten mee.

Normaal neem ik de metro terug naar huis, voor de simpele reden dat ik geen zin heb om die (zware) tassen te dragen. Gister was het weer echter zo mooi, dat ik besloot om langs de Maas naar huis te lopen. Ik liep via de Wijnhaven, en daar stond ineens een man.

Deze man was een jaar of 80. Hij keek glazig uit zijn ogen, en ik zag meteen: hier is iets niet goed.

Ik liep naar hem toe, vroeg of alles oké was, en of ik hem ergens mee kon helpen. Alleen in plaats van iets te zeggen, opende deze man zijn rechterhand.

In zijn hand zat muntgeld, in totaal iets van 12 euro. Ik kijk hem aan en vraag wat hij met dit muntgeld wil doen.

‘Hier was altijd een parkeermeter’, zou de man zeggen. ‘Ik ben nu al een kwartier aan het zoeken, maar ik zie hem niet.’

Ik help deze man zoeken, en na een halve minuut zie ik al waarom de man de meter niet kon vinden. Waar vroeger de automaat stond, hangt nu een sticker. Een QR-code, ter grootte van een bierviltje, met daaronder de tekst: ‘Betalen? Download de app.’

Dat was de reden dat de man de meter niet kon vinden. Hij was op zoek naar een apparaat dat niet meer bestond.

Ik leg de man uit dat het niet meer mogelijk is om met muntgeld te betalen maar dat je de ParkeerApp kan gebruiken. ‘Het enige wat je hoeft te doen is deze QR-code te scannen en de app te downloaden’, zeg ik tegen hem.

Na het uitspreken van deze zin kijkt de man nog glaziger uit zijn ogen. Hij heeft de blik van iemand uit een beschaving waar hij niet langer voor uitgenodigd is.

‘Ik heb geen idee hoe ik dat doe, dus dat betekent dat ik niet kan parkeren’, zou de man met een trillende stem antwoorden. ‘Ik wilde een cadeautje halen voor mijn vrouw, we zijn vandaag 50 jaar getrouwd, maar dan ga ik maar weer naar huis.’

Toen hij dit zei, zag ik iets in zijn gezicht. Geen boosheid. Geen verwarring. Nee, iets ergers: het besef dat de wereld een deur had dicht gedaan, zonder hem te vertellen dat er ooit een deur was geweest.

Ik wilde de beste man helpen, dus ik scande de QR code om het parkeergeld te betalen. Toen dat gedaan was, zei deze man iets dat ik, sinds gister, niet meer kan vergeten.

‘Dat vind ik het moeilijke van oud worden’, zou hij zeggen. ‘Vroeger was die app een optie, een extraatje, voor de mensen die het handig vonden. Alleen nu moet je die app gebruiken. Nu is het ineens verplicht.’

Vijf minuten later liep ik langs de Maas. De enorme rivier die mijn geliefde stad elke dag weer in tweeën weet te splijten. Ik liep zoals je alleen langs de Maas kan lopen. Ontspannen, met het geluid van het klotsende water in mijn linkeroor.

Zoals zo vaak wanneer mijn gedachten afdwalen, zou ik me ineens iets realiseren. Deze man benoemde namelijk iets wat overal het geval is, alleen wat ik nog nooit had waargenomen. Deze man benoemde dat wat er voor mijn ogen gebeurde, maar ik al die tijd niet zag.

Dat wat de man overkwam, gebeurt namelijk overal in de samenleving.

Eerst wordt iets gebracht als een optie. Iets dat je zou kunnen gebruiken. Die optie neemt op een gegeven moment alleen alles over, waardoor je het moet gebruiken.

Dat is wat deze oude man zag, maar wat ik negeerde.

En daar wil ik het over hebben.

Hoe een optie uiteindelijk (vrijwel) altijd een verplichting wordt.

Ooit — en met ooit bedoel ik: binnen het leven van mijn eigen moeder — was het tweede inkomen een keuze. Het waren de mannen die werkten, om de rekeningen te betalen. De vrouw die ging werken deed dat over het algemeen voor haar onafhankelijkheid, haar ontplooiing, of gewoon voor het extraatje: de caravan, de vakantie naar Spanje, de kleurentelevisie op de kast.

Werken was, in de meest letterlijke zin, een optie. Het gezin kon rondkomen van één salaris; het tweede was pure winst. Op een gegeven moment gingen steeds meer vrouwen werken. Alleen wat er toen gebeurde, had niemand verwacht.

Dat extra inkomen, wat dus een optie was, zou langzaam in een verplichting veranderen. De belangrijkste reden? De woningmarkt.

Dit is namelijk wat er gebeurde.

Met twee inkomens kon een stel meer geld lenen. Meer lenen betekende dat mensen meer konden bieden. Hogere biedingen betekenden hogere huizenprijzen. En hogere huizenprijzen betekenden — voel je hem al aankomen? — dat één inkomen niet meer genoeg was voor het kopen van een huis.

Dat is wat er de afgelopen decennia gebeurd is. De optie van het tweede inkomen is, via de omweg van de hypotheekmarkt, een verplichting geworden.

Wat begon als emancipatie eindigde als een beperking: zonder twee salarissen kan je in dit land geen huis meer kopen. De vrijheid om te werken is geruisloos overgegaan in de onmogelijkheid om het niet te doen.

Herinner jij je nog wanneer je voor het eerst een tweestaps-verificatie moest afronden?

Ik kan het me niet precies meer herinneren, maar het moet een aantal jaar geleden zijn.

De intentie en het begin was fantastisch. Het was een extra slot voor de extra voorzichtigste mensen. Het was een optie waar gebruik van kon worden gemaakt.

Diezelfde tweestaps-verificatie is nu echter een verplichting geworden. Zonder een telefoon bij de hand te hebben kan je je bankrekening, DigiD of werk-account onmogelijk nog openen. De telefoon, het apparaat dat je de ruimte gaf om vrij te zijn, moet je nu overal meenemen omdat je anders nergens meer binnenkomt.

Hetzelfde is gebeurt met bereikbaar zijn en thuiswerken. De optie om bereikbaar te zijn is de verplichting geworden om nooit onbereikbaar te worden. En de vrijheid van thuiswerken is de verplichting geworden dat er altijd en overal kan worden gewerkt.

Toen ik gister, na de wandeling langs de Maas, bijna thuis was, besefte ik me dat ik op de markt iets was vergeten, en dus liep ik nog even langs de supermarkt.

Toen ik afrekende, zag ik naast mij een vrouw enorm struggelen met afrekenen, en ineens moest ik weer aan de oude man denken. Dit was als de parkeermeter. Ook de zelfscan kassa is van een optie naar een verplichting gegaan.

Hetzelfde geldt voor onze bankzaken. Alles online regelen was eerst een optie die de bank gaf, maar omdat de kantoren zijn gesloten is het een verplichting geworden.

Een QR code was eerst een optie om ergens binnen te komen, maar omdat de papieren kaartjes zijn verdwenen is het een verplichting geworden.

En waar de studieschuld eerst een optie was om je studententijd te financieren, is lenen een verplichting geworden— en we doen collectief alsof dat altijd zo geweest is.

Wat hier extra fascinerend in is, is dat je geen dader kan aanwijzen.

De appbouwer wilde alleen maar iets handigs maken. De garage-exploitant wilde alleen maar kosten besparen. Jij wilde alleen maar sneller parkeren. Iedereen deed iets redelijks, en samen bouwden we een kooi.

Er is een reden dat ik dit schrijf. Dit is namelijk niet enkel een filosofisch aardigheidje. Dit is een verdelingsvraagstuk, pur sang.

De optie-die-verplichting-wordt is namelijk een belasting op iedereen die niet mee kan. Op de vierenzeventigjarige met muntgeld. Op de tachtigjarige zonder smartphone. Op de laaggeletterde die het formulier online ‘even zelf’ moet invullen. Op de dakloze die niet kan pinnen. Op iedereen wiens leven niet toevallig samenvalt met het profiel van de dertigjarige appbouwer die het allemaal bedacht.

Dat is een belangrijk punt dat we niet moeten vergeten. De besparing van de exploitant — geen automaat, geen loket, geen mens — verdwijnt niet. Ze wordt verplaatst, naar de tijd, de waardigheid en de zelfstandigheid van precies die mensen die het minst te verplaatsen hebben. Elke geschrapte balie is een bezuiniging die ergens anders als vernedering wordt uitgekeerd.

Ik heb mijn boodschappen afgerekend. Ik loop weer langs de Maas. Het zijn de laatste meters, ik ben bijna thuis. Zoals altijd luister ik naar het water. En het stroomt zoals het altijd stroomt: één kant op, zonder omkijken, zonder overleg. Een rivier vraagt niet of je mee wilt. Hetzelfde geldt voor optie. Het enige moment waarop je nog iets te zeggen hebt, is vlak voordat iedereen instapt: daarna bepaalt de stroming de weg.

Er is één ding dat ik pas zie, nu ik bezig ben met dit stuk te schrijven.

De vloeiendheid waarmee ik die app voor de man downloadde en betaalde, in dertig seconden, met mijn duim; dat is geen eigenschap van mij. Het is een eigenschap van mijn leeftijd. En dat betekent dat het een kwestie van tijd is, eer ik er ook zo bij sta als deze man.

Ergens in de toekomst, zeg 2080, sta ík aan een kade in Rotterdam, glazig kijkend, met in mijn hand het equivalent van twaalf euro aan muntgeld. In een wereld die inmiddels betaalt met een chip, een iris, een gedachte. Verweesd, verouderd, zoekend naar iets wat niet meer bestaat. Dat is het enige verschil tussen mijzelf en die oude man, zou ik me realiseren. Het enige verschil is dat mijn QR-code nog moet worden gedrukt.

Toch is er, tenslotte, één ding dat ik hoop.

Ik hoop dat het hem gelukt is om een prachtig cadeautje te kopen.

Vijftig jaar getrouwd zijn is namelijk echt geweldig.

Dus beste onbekende man in de Wijnhaven, ik hoop dat jij en je vrouw het gister groots gevierd hebben. Geef elkaar een kus, en een knuffel.

Van harte gefeliciteerd.

Subscribe now

We betalen ons blind aan boodschappen en alles is duurder geworden en de prijzen blijven maar stijgen.

Er is dan ook één vraag die mensen mij het vaakst stellen. Waarom is het toch zo moeilijk om die inflatie onder controle te krijgen?

Nou, dat gaat misschien gek klinken: maar dat komt omdat inflatie op tandenpoetsen lijkt.

Read more

Het milieu vervuilt, het klimaat verandert, de kloof tussen arm en rijk wordt groter, men kan niet meer aan een huis komen, en een alsmaar groter deel van de Nederlanders komt niet meer rond.

Wat is nou zo interessant?

Dit zijn voor stuk thema’s waar progressief linkse partijen van oudsher op tamboereren.

Alleen toch daalde voor hen het aantal zetels ten opzichte van de vorige Tweede Kamerverkiezingen, terwijl er door het centrum-rechtse blok een forse stijging van zetels werden behaald.

Het is een interessant gegeven.

De partijen die in ideologische zin de verantwoordelijkheid dragen voor de genoemde problemen, blijven als winnaar uit de bus komen, en dat in een tijd dat juist het rechtse neoliberale beleid zwaarder onder vuur ligt dan ooit.

Hoe kan dit?

Men geeft allerlei redenen en spreekt over een ‘verrechtsing’ van de samenleving.

Alleen hiermee lijken we allemaal de daadwerkelijke oorzaak over het hoofd te zien.

Gevoed door (sociale) media is de politiek de afgelopen jaren fundamenteel veranderd.

Niet het gedachtegoed van een partij of de standpunten van een politicus is maatgevend; maar het beeld dat daarvan in de verschillende mediakanalen ontstaat.

Het gaat niet om de boodschap, maar de manier waarop die boodschap wordt uitgedragen. Niet wie de politicus is en waar deze voor staat, maar hoe hij overkomt is bepalend geworden. En niet de beste ideeën, maar de best verkochte ideeën bepalen de politieke koers van het land.

Waar men vroeger nog als vanzelfsprekend stemde op de partij die paste bij zijn geloofsovertuiging of zuil, moet de zwevende kiezer tegenwoordig overtuigd worden.

Ten opzichte van een nieuwe bestuurscultuur en goed doordacht beleid, is een snedige oneliner hierin veel effectiever.

Beeldvorming is hierdoor allesbepalend geworden, en dát is de reden van de politieke verschuiving: het is ‘rechts’ wat hier namelijk veel beter in is.

Neem alleen al de associaties die we bij partijen hebben.

Heb je het over rechts, dan denkt men aan streng immigratie beleid, lage belastingen, minder overheidsbemoeienis, zero tolerance ten aanzien van criminelen, en opkomen voor de ‘hardwerkende Nederlander’.

Denk je aan links, dan komen er vooral negatief geconstrueerde associaties naar boven zoals bureaucraten, uitkeringstrekkers, klimaatdrammers en elitair bestuur. De positieve associaties die er wél zijn met links zijn gelijkheid, duurzaamheid en hervormingen; maar deze zijn veel abstracter en minder effectief.

Het feit dat rechts veel beter is in deze beeldvorming heeft twee redenen.

Ten eerste zit het verankerd in de boodschap van de partijen. Progressief links is voor verandering en vernieuwing. Conservatief rechts voor behoud en het laten zoals het is.

Behoudzucht is ontzettend makkelijk in oneliners te vertalen. Voor verandering moet je echter een nieuw verhaal vertellen. Daarvoor heb je tijd nodig, die er in de perverse politieke arena niet meer is.

De tweede reden is dat links diep van binnen een weerzin koestert tegen retoriek en beeldvorming. ‘Aan dat soort politieke spelletjes doen we niet mee’, schreeuwen de linkse partijen, maar ondertussen is het aan de andere kant makkelijk scoren waar er door rechts ‘het spelletje’ gewoon wordt gespeeld.

Dat brengt ons bij de verkiezingen.

Na het vertrek van Mark Rutte, is er niemand die dit politieke taalspel zo goed beheerst als Geert Wilders.

Hij spreekt niet over migratie, maar over een ‘asieltsunami’.

Hij spreekt niet over investeringen in groene energie, maar over de ‘klimaathysterie’ die ‘de Nederlander arm maakt’.

Hij spreekt niet over bezuinigen, maar over het terugdringen van ‘tientallen miljarden aan onzin-uitgaven’.

En dit noemt hij geen manier om de bestaanszekerheid te verbeteren, maar als geld ‘dat nu weer terug naar de hardwerkende Nederlander kan’.

Zoals je bij de afgelopen verkiezingen zag worden deze frames massaal overgenomen.

Na eindeloze herhaling in de media zijn zijn begrippen gemeengoed geworden - en zo bepaalt hij hoe er over bepaalde onderwerpen wordt gesproken en gedacht.

In plaats van in de aanval te gaan en deze retoriek keihard te bestrijden, zet links hier helemaal niets tegenover. Onbedoeld herhaalt links zelfs vaak de kritiek en woordenschat van Geert Wilders. En aan het eind van de verkiezingen vragen ze zich weer af hoe het in hemelsnaam heeft kunnen gebeuren dat de mensen voor wie zij opkomen niet op hen hebben gestemd.

Dat is het punt wat ‘links’ zich niet lijkt te realiseren.

Links lijkt zich er totaal niet van bewust dat het eerst het politieke discours en de beeldvorming naar zijn eigen hand moet zetten, alvorens het de maatschappelijke realiteit naar zijn idealen kan vormen.

Om weer een rol van betekenis te spelen, moet links over haar retorische schaduw heen stappen en dit realiseren.

Het is misschien een vies spelletje, maar het spelen is de enige manier waarop er in Nederland weer schoon schip kan worden gemaakt.

Subscribe now

De NAVO wordt door Trump behandeld als een vervelende Whatsapp groep die je het liefst zo snel mogelijk wil verlaten.

De trans-Atlantische samenwerking is een passief agressieve burenruzie geworden. En waar Amerika voorheen nog de hoeder was van de wereldvrede, wordt Oekraïne nu onder de Russische bus gegooid. Amerika heeft ons de rug toegekeerd en is zijn eigen koers gaan varen.

‘Het is uit met Amerika. De verkering is over’, zoals Sandra Phlippen bij Buitenhof zo mooi zei.

De oproep vanuit Europa om onze eigen boontjes te doppen is dan ook overal te horen. Niet alleen in militair opzicht, wat je al langer hoorde, maar ook op het gebied van bedrijvigheid.

Kijk je naar de cijfers? Dan is dit ook wel te begrijpen.

• Geen enkel Europees bedrijf dat de afgelopen vijftig jaar is opgericht heeft een waarde van meer dan 100 miljard, terwijl alle zes Amerikaanse bedrijven met een waarde van meer dan 1 biljoen zijn opgericht in deze periode.

• De zeven grootste Amerikaanse techbedrijven zijn twintig keer zo groot als Europa’s grootste zeven techbedrijven.

• En Apple, Nvidia en Microsoft zijn meer waard dan alle beursgenoteerde Europese bedrijven bij elkaar.

De oplossing? Dat is om onze eigen ‘Europese tech-kampioenen’ te creëren, is wat de Europese Commissie, Europese regeringsleiders en het rapport van Draghi schreeuwen.

Het is illustratief voor de kortzichtige perverse politieke realiteit waarin we leven.

Het laatste wat wij als Europa moeten willen zijn tech-giganten.

Sterker nog: het is juist goed dat Europa die niet heeft.

Read more