Development cooperation has spent decades bringing capital to poor economies. and poor people. The more interesting effort may be supporting organizations to mobilize, retain and reinvest capital of their own. This article explores how ‘internal capitalization’ of cooperatives leads us on a different development cooperation path.

The underlying analysis of an extensive database was done using AI tools guided by a prompt that enables the repeatability of the results. The text production was assisted by ChatGTP.

Development cooperation emerged in the post-colonial era assuming that low-income countries suffered from insufficient savings and investment. The lack of capital was seen as the principal barrier towards their progress. Farmers lacked credit. Cooperatives lacked working capital. Governments lacked resources. Development agencies consequently became experts in transferring capital, in the form of grants, subsidizing loans, guaranteeing funds, establishing revolving funds and elaborating forms of blended finance. Yet, not all money has the same effect on development.

Development cooperation basically increases budgets, while investments increase economic activity. And while development cooperation experts use the verb ‘invest’, the organizations and governments basically transfer funds to support budgets. Then again, receiving capital for investment is no guarantee for sustained economic growth. It all depends on the capacity of countries or companies to retain produced surplus capital and reinvest it. Latin American countries at the end of the last century received external capital but lost more in debt payments, repatriation of profits and capital flight. The same mechanism can be witnessed on the level of organizations. Why are some cooperatives able to retain part of the generated surplus, and reinvest it in their own development, while others remain dependent on the next injection of external money?

This capability is related to ‘internal capitalization’: capital generated by the members of the cooperative themselves. But, it is more than just another source of finance. Internal capitalization is an indication of agency of farmers and cooperatives. I define internal capitalization as the deliberate retention, reinvestment or additional commitment of resources by an existing farmer organization and its standing membership, under collective governance, for strengthening the organization’s productive or financial capacity.

Examining documented results of internal-capitalization among farmer organizations and cooperatives, the findings point towards a different way of thinking about development.

Share

When farmers invest in their own organization

Internal capitalization can take several forms. The most straightforward one is an increase in member equity. A new member buys a basic share when joining a cooperative and is technically contributing capital. Economically, however, this tells us little about the organization’s capacity to mobilize its membership around an investment. Only when existing members buy additional shares because their cooperative needs more capital, then an interesting situation emerges from a development point of view: Whatever the form it takes, preferred shares issued to finance a particular expansion, or members agreeing collectively to raise the value of their shareholding, in any case, there is an additional commitment. Thus requires trust in the management and the future of the cooperative.

There are other interesting variants. Farmers may agree to deduct a small amount from every kilogram of coffee, liter of milk or quantity of produce they deliver to the cooperative. The farmers earn less today so that the organization collectively has more capital tomorrow. So, members commit part of their milk proceeds to financing a dairy-processing investment. Or farmers approve deductions from coffee deliveries to finance infrastructure for washing and drying coffee. Agency shows more clearly, when farmers not only approve the proposals from the management, but, like in a studied case, vote to increase their contribution when the board proposes a levy per kilogram of produce. Other cooperatives asked members or special contributions to finance investments. Some converted money already owed to members into permanent cooperative equity.

Mobilizing additional shares and allowing deductions from current due income demonstrate that members have sufficient confidence in an organization to put more of their own money into it. These are investments associated with factors including knowledge, length of membership and trust.

Then there is the mechanism of accumulated previously retained earnings. A profitable organization can distribute its surplus, or it can retain part of it to create the possibility of reinvestment later. Cooperative finance literature treats these retained cooperative surplusses as an important source of internally controlled equity. It requires, of course, the organization being profitable over more consequetive years. The cooperative has to generate the surplus. Then it has to have the authority to decide what happens to it. Above all, members have to trust that money left inside the cooperative for more years will not disappear. Eventually, management has to present a credible investment proposals

Retaining profits requires in this way something more than mobilizing capital with additional shares. Its governance arrangements must make it possible to choose year after year tomorrow’s productive capacity over today’s distribution. Internal capitalization becomes in this way more an institutional achievement than a financial mechanism. The decision to retain surplus contains a development process at small scale. This is the difference between having income and accumulating capital. It is a process through which economic actors gain control over resources generated by previous economic activity and use them to expand future productive capacity. That is how businesses grow. It is also how economies develop.

Capitalization does not begin with a dedicated training

What triggers this process in cooperatives? It is not simply an explanation or a dedicated training or explanation about the possible forms. This certainly played a role in many cases, but not in all of them. In several cooperatives, the first capitalization result actually preceded the first explicitly recorded internal-capitalization training. Most cooperatives reviewed had typically received support in many areas before they mobilized capital: governance, financial management, business development, member engagement, strategic planning, sustainable services and organizational management.

The sequence was more often something like this: organizational development leads to better governance. This strengthenes the business. Once management formulates a credible investment proposition, they can build on member confidence which leads to a collective decision and the related capital mobilization. In summary, internal capitalization was the visible financial outcome of capabilities that had been developed over a longer period.

That is an important warning against turning internal capitalization itself into another development product. Four days of training can indeed explain the mechanics of shares, balance sheets and investment appraisal. Such training exists and is surely useful. However, members do not invest substantial sums in an organization merely because somebody has explained the mechanism. They invest because they believe the organization can do something worthwhile for them with their money. Because they have faith in the cooperative, its future and the importance for their individual farms.

From one mobilization to the next

The most interesting cases were organizations that repeated the internal capitalization. Reviewing cooperative histories, several record more than one investments using internal-capitalization. In several, the second time the investment was even substantially larger than the first. Not every repeat mobilization increased the retained capital, because capital requirements differ between investments. The important fact is repeatability. A one-off capital campaign may be a project result. An organization that repeatedly identifies an investment, convinces its members, mobilizes resources, invests them and subsequently repeats the process may have acquired a capitalization capability.

Cooperatives that successfully mobilized capital often had recieved advise on many subjects and even continued receiving advice, training, peer support and specialist assistance. Even some organizations that capitalized repeatedly remained intensively engaged with external advisers. The objective needs not be the disappearance of international cooperation. The objective should be a declining dependence on external capital and increasing control over development decisions and investment resources by the supported organization itself.

A cooperative may need outside expertise to evaluate a processing plant while financing the plant itself. It may seek specialist advice on governance while paying its own management. It may learn from farmers and cooperative managers elsewhere while deciding for itself whether to adopt their solution. This is cooperation without financial dependency. In this way, internal capitalization changes from an isolated financial indicator into an indicator of institutional development.

Ultimately, development requires investment. Roads, factories, warehouses, irrigation, machinery, electricity, schools, and businesses do not only arise because farmers have the capacity to act and take responsibility. They must gradually acquire control over the means by which those investments are made. Aid can finance a warehouse today. A capable organization can finance such investments repeatedly.

A different development metric

Therefore, internal capitalization deserves much more attention in development economics and development cooperation. It is not about farmers having enough money to make external financing unnecessary. They often require additional external loans or investments, and internally mobilized capital proves to be a trigger for banks to participate in the investment more often than it would render that external input superfluous. More importantly, however, internal capitalization demonstrates that organizations, companies, or cooperatives are developing the capacity to mobilize resources, retain surpluses, and productively reinvest them under their own management.

International cooperation can contribute knowledge, or even capital, for decades. But development only takes place when the capacity to continue accumulating no longer lies with the development organizations. It must lie with the economic actors themselves.

The development debate frequently contrasts ‘direct transfers’ with ‘intermediaries’. Part of the critique on the “Lords of Poverty” (Graham Hancock) is that intermediaries consume resources that could otherwise reach poor people. True, but eliminating the intermediary does not eliminate the institutional problem. A farmer receiving 100 euro directly has 100 euro. Yet, a farmer organization capable of persuading its members to invest, retaining part of its annual surplus, borrowing prudently against its strengthened equity and repeatedly investing in commercially viable services possesses something altogether different. It possesses an institution capable of accumulation. It has developed the internal governance that enables them to progress.

The relevant test of a development cooperation intermediary is therefore not longer how cheaply it transfers resources. But: Who controls the cooperating organizations? Whose knowledge determines the decisions on both ends? Does external support substitute for local decisionmaking or strengthen it? And, perhaps most importantly: Can that organization increasingly finance its own development? This does not mean withdrawing cooperation.

The internal mobilization is a theme that gained importance in the activities supported by some so-called agri-agencies, like ACODEA and Agriterra. The agri-agency model is interesting precisely because its work is not supposed to replace the farmer organization. It does not form new ones, but only strengthens existing ones. It works through existing farmer organizations, selecting the ambitious ones, and support them through peer-to-peer advice, training and exchanges.

A renowned development expert recently put the issue in this way: “I found the agri-agency model particularly interesting because it challenges my original question in a useful way. Perhaps the problem is not simply the existence of intermediaries, but who controls them, whose knowledge they value and what capacity they leave behind.”

This article will be of interest of those who subscribed to read about global studies and developmen, and particularly those readers who would like to help sharpen a theory of rural development.

Working on a manuscript about development cooperation and rural development, I formulated two related theories: One, on Surplus: Retention, Reinvestment and Economic Transformation. And another about the Governance of Technological Change.

Farmer technological governance a does not determine which technology eventually is developed, but rather enhances farmers’ ability to make context-specific choices from the full spectrum of technological possibilities.

Both are related because the second one explains how a crucial parameter in the first one, the organization strength of farmer organizations, evolves over time. This article explains in broad strokes, the line of reasoning and the theoretical background, to trigger comments and questions.

Technological Governance

Some farmers’ organizations are developing the institutional capacity to shape technological choices themselves. Through collective organization in study clubs or cooperatives, joint investments and experimentation, they evaluate, adapt, combine, or even reject technologies. When technological development is driven by autonomous farmers and their organizations, technology is not only adopted but also emerges through craftsmanship, experimentation, learning, and continuous adaptation to local conditions.

Farmer technological governance does not determine which technology eventually is developed or used, but rather enhances farmers’ ability to make context-specific choices from the full spectrum of technological possibilities and adapt it to local circumstances and factor endowment. Within the cooperative or farmer association the members collectively decide how to implement their choices in a coordinated manner, establishing buy-laws, regulations or special incentives.

Forerunners

Not every farmers’ organization has developed, or even will over time develop, the organizational capacity to effectively steer its own development and technological choices. Some organizations are further along in this than others. In that sense, they can be considered forerunners. This also has implications for development cooperation. External support can focus precisely on such organizations, because sufficient agency is present there to make support part of their own development process.

Impact on Development

My subsequent hypothesis is that such autonomous decision-making processes on average more often lead to technologies that complement labor rather than replace it. Not because this is predetermined, but because farmers themselves weigh the benefits, risks, available labor, and local conditions. In rural areas this often implies abundant availability of underutilized labor. Their investments in new technologies and new ventures take these circunstances in consideration, provided that the cooperative has agency to follow its own strategy. It is precisely in this that I see the significance of farmers’ organizations for a more balanced structural transformation, where employment development outside agriculture keeps pace with the declining agricultural workforce, and food production keeps pace with the increasing demand from outside agriculture.

Theoretical Background

I had introduced in my PhD thesis (1992) the concept of ‘collectivization of technological exploration’. In this case, it does to refer to the ownership of land that is collectivized like happened in socialist economies, but to the debate within farmer groups and cooperatives regarding technology, investments, and innovation.

The Farmer Technology Governance builds on this concept. I argue that farmers’ organizations not only disseminate technology but also help shape technological change through research, information dissemination, study groups, cooperatives, and joint investments. Joint decision making on technology and how to implant it on scale in the cooperative becomes a key factor in development.

When referring to technology development by farmers through craftsmanship I use the concept of labor intensification developed by Van der Ploeg & Bolhuis (1983). The question is if this concept can be extended to the level of farmers’ organizations and cooperatives, where collective learning processes and technological choices take place?

Additionally, I take labor intensification and the choices to complement new technology with abundant labor as the element enabling a balanced exit of labor for from agriculture and incorporation into industry and services within the structural transformation.

This all culminates in a model in which organizational strength leads to capabilities, capabilities to better technology, technology to greater value retention and reinvestment, after which the organization is further strengthened and contributing at the same to a more balanced structural transformation.

Using a model of Saith (1985) on the balances to maintain during the structural transformation, I demonstrated with economic parameters of a real country situation in my PhD thesis that increasing the labor intensity of capital a more balanced development was possible. The new theory on Surplus: Retention, Reinvestment and Economic Transformation, illustrates the functional mechanics of how this can happen. The theory of Farmer Technology Governance explains how the dynamic evolve over time and take development to a higher level.

Comments

I understand that this article gives only a shorthand idea of the ideas to be developed in the manuscript. Yet any question or comment from you, will be welcome in this stage.

Message me

Bibliography

Blokland, K. (1992). Participación Campesina en el Desarrollo Económico, La Unión Nacional de Agricultores y Ganaderos durante la Revolución Sandinista(Vol. Leiden University Ph.D. Thesis). Doetinchem, Nederland: Paulo Freire Stichting.

Saith, A. (1985). Primitive accumulation, agrarian reform and socialist transitions: An argument. Journal of Development Studies, 22(Issue 1: The Agrarian Question in Socialist Transitions). doi:https://doi.org/10.1080/00220388508421968

Van der Ploeg, J. D., & Bolhuis, E. (1985). Boerenarbeid en Stijlen van Landbouwbeoefening. Een social-economisch onderzoek naar de effecten van incorporatie en institutionalisering op agrarische ontwikkelingspatronen in Italië en Peru. Leiden: Leiden University Ph.D. Thesis.

🎧: bit.ly/BOOS-GG5-audio

🖥️: bit.ly/BOOS-GG5-video

Een zelfverklaarde communist die ondernemerschap ontdekt, woke en intersectionaliteit afwijst, weinig moet hebben van navelstaarderij en vindt dat Nederland zijn probleemoplossend vermogen is kwijtgeraakt. Het gesprek van Tim Hofman van Boos met Bob ‘Sneevliet’ Scholte van Laser Left leverde merkwaardige momenten op.

Voor wie het studentikoze marxisme van de jaren zeventig nog heeft meegemaakt, was vooral opvallend hoeveel ervan vertrouwd klonk. Bart Nijman en Maaike van Charante bespraken in hun podcast #61 “Echt communisme is nooit echt geprobeerd” (ook te beluisteren via platforms zoals Apple Podcasts en Podcast Luisteren) het interview en kwamen daarbij op een interessantere vraag: bestaan er eigenlijk nog klassen in Nederland?

Daar begint voor mij het interessantste deel van de discussie. Want ongelijkheid is nog geen klassenanalyse. De klassieke marxistische vraag luidt niet alleen wie rijk en arm zijn, maar vooral wie de hulpbronnen controleert, wie zich het surplus kan toe-eigenen en via welke instituties dat gebeurt.

Als we die vraag opnieuw stellen, komen we misschien bij een heel andere klassenstrijd uit dan Bob voor ogen heeft.

De Marxistische Student en de Hippie

Het inmiddels spraakmakende interview van BOOS-presentator Tim Hofman met Bob ‘Sneevliet’ Scholte van Left Laser was meer dan het door Nijman beschreven ‘gesprek tussen twee tieners’. Het was bij vlagen een enorme aha-erlebnis.

Daar zat ineens weer dat vertrouwde marxisme van de koude grond: de vergoelijking van het ‘reëel bestaande socialisme’, het geloof in de transformerende kracht van de arbeidersklasse en tegelijkertijd een opvallend gebrekkige klassenanalyse. Ik heb het dan vooral over Bob Scholte.

Ook Tim Hofman was trouwens herkenbaar. Waar een flowerpowerhippie vijftig jaar geleden tegenover de geharde marxist de persoonlijke beleving, het gevoel en liefde zou hebben gezet, doet Hofman ongeveer hetzelfde vanuit het hedendaagse intersectionele wereldbeeld. Telkens maar vragen naar het gevoel. Scholte heeft daar zichtbaar weinig mee. Woke, DEI en de strijd om symbolen leiden volgens hem nergens toe: ‘intersectionaliteit levert niks op’.

De Gereformeerde Marxist

Bob Scholte deed me vooral denken aan de gereformeerde jongeren die zich in de jaren zestig en zeventig als student tot het socialisme bekeerden. Streven naar persoonlijk geluk bracht al nooit de hemel dichterbij, maar nu evenmin de socialistische heilstaat. Daarvoor moest hard worden gewerkt, afgezien en gestreden. Dus Scholte staat met tegenzin op, zegt hij, want het werk van Left Laser moet gebeuren. Hij gunt zichzelf nauwelijks rust. Hij is wars van gepsychologiseer, navelstaarderij en de voortdurende nadruk op persoonlijke beleving.

Totdat hij er zelf in terechtkomt. Nijman en Charante merken terecht op dat zijn gevoel over onrecht ongetwijfeld authentiek is, maar ook opvallend selectief wordt zodra bijvoorbeeld de behandeling van de Oeigoeren in China ter sprake komt.

Interessanter is zijn kritiek op de gesloten cultuur op links. Discussies worden vermeden en men gooit elkaar niet voor de bus. Dat is een interessante observatie van iemand die zichzelf nadrukkelijk binnen die wereld plaatst. Maar, zoals Nijman en Charante eveneens signaleren, in het gesprek met Hofman doet Scholte er zelf ook aan mee. Hij ziet diens zwakke plekken, maar drukt zelden echt door.

Communistisch Ondernemerschap

Het interessantste moment vond ik misschien Scholte’s omschrijving van revolutionair handelen als ‘van onderop een alternatief opbouwen’. Vervolgens voegt hij er bijna verontschuldigend aan toe: ‘een soort ondernemerschap’. Daar maakt hij even een ideologisch uitstapje naar het anarchisme en misschien zelfs naar het liberalisme. Want als mensen van onderop zelf instituties, bedrijven en alternatieven opbouwen, ontstaat maatschappelijke verandering juist buiten de staat om.

Maar even later zit hij alweer stevig in het centralistische denken. Dat blijkt bijvoorbeeld uit zijn visie op journalistiek. Een journalist moet een misstand signaleren, die bij de overheid neerleggen en vervolgens moet de overheid het probleem oplossen. Dat is overigens niet alleen een communistische opvatting. Ik heb eerder betoogd dat het ongeveer de mainstream opvatting van de Nederlandse journalistiek is geworden:

Scholte constateert vervolgens dat Nederland zijn probleemoplossend vermogen kwijt is. Daarmee bedoelt hij kennelijk vooral de overheid — en daar valt wel iets voor te zeggen: die grossiert inmiddels soms meer in crises dan in oplossingen. Maar waarom trekt hij zijn eigen gedachte over ondernemerschap niet door? Waarom kijkt hij niet naar burgerinitiatieven, verenigingen, ondernemingen en markten om te zien welke oplossingen daar ontstaan? Daar zit zijn zelfverklaarde communisme hem in de weg. Uiteindelijk blijft de staat of de overheid zoals het nu heet bij hem het centrale vehikel van maatschappelijke verandering.

En Hoe Komt het Socialisme er Dan?

Daar wordt het gesprek merkwaardig. Scholte verwijst naar de transformerende kracht van de werkende klasse, maar lijkt uiteindelijk meer vertrouwen te hebben in de destructieve werking van een nieuwe wereldoorlog. Een derde wereldoorlog komt tweemaal langs als mogelijk historisch breekpunt. Ook geweld wijst hij niet principieel af wanneer ‘de heersende klasse geweld gebruikt’.

Hofman laat daar een kans liggen. Juist hij, als een soort eenentwintigste-eeuwse ‘Peace, man!’-hippie, had moeten doorvragen. Hoe ziet Scholte eigenlijk de huidige fase van het kapitalisme? Welke contradicties brengen volgens hem het socialisme dichterbij? Wie is tegenwoordig de revolutionaire klasse? En via welk mechanisme neemt die de macht over?

Dat zijn geen bijzaken. Dat is de marxistische analyse. Marx zocht de dynamiek van systeemverandering in de interne contradicties van het kapitalisme. Scholte noemt zelfs even de tendentiële daling van de winstvoet, maar laat het onderwerp snel weer vallen. Ook ‘imperialisme’ dat Lenin het hoogste stadium van het kapitalisme noemde, passeert kort.

Maar het meest concreet wordt Bob wanneer hij over wereldoorlogen spreekt. De Eerste Wereldoorlog leidde tot de Russische Revolutie; na de Tweede kwamen grote veranderingen in Europa. Oorlog vernietigt bestaande machtsstructuren en maakt radicale hervormingen mogelijk, in het denken van Scholte.

Dat het vervolgens weinig werd met het ‘reëel bestaande socialisme’ verklaart hij mede uit tegenwerking. Nijman en Charante wijzen terecht op de inconsistentie. Eerder stelt Bob namelijk dat wanneer een politieke missie mislukt, de verantwoordelijkheid uiteindelijk ligt bij degenen die haar uitvoeren. Waarom geldt dat dan niet voor communistische regimes?

Tegenwerking tegen communisten heeft natuurlijk werkelijk bestaan — ook in Nederland. Maar dat verklaart nog niet waarom het economische en politieke systeem zelf zo slecht functioneerde. En belangrijker: als een derde wereldoorlog nodig is om de maatschappelijke transformatie tot stand te brengen, resteert van de marxistische analyse verrassend weinig. Dan komt verandering niet voort uit de contradicties en klassenverhoudingen van het kapitalisme, maar uit een externe catastrofe.

Waar zijn de Klassen Gebleven?

Daar kwamen Nijman en Charante bij een veel interessantere vraag terecht. Nijman stelde dat klassen in Nederland eigenlijk niet meer bestaan. Charante haalde een artikel van zichzelf uit 2018 aan waarin zij juist betoogde dat er nog steeds sprake is van klassenstrijd. Uiteindelijk kwamen zij, net als Bob, vooral uit bij ongelijkheid. Maar inkomens- of vermogensongelijkheid is op zichzelf nog geen marxistische klassenanalyse. Daarvoor moet worden gekeken naar de verhouding tot de productiemiddelen en vooral naar de mechanismen waarmee het economisch surplus wordt toegeëigend.

In het feodalisme was grondbezit daarvoor bepalend. De feodale heer kon zich op grond van zijn landbezit een deel van het agrarische surplus toe-eigenen. In het industriële kapitalisme verschoof dat naar het bezit van kapitaalgoederen: de kapitalist beschikte over de machines en eigende zich een deel van het door arbeid voortgebrachte surplus toe. Maar beschrijft die tweedeling het huidige Nederland nog voldoende? Werknemers bezitten via pensioenfondsen, beleggingen en spaargeld indirect of direct kapitaal. Bestuurders van grote ondernemingen zijn zelf vaak werknemers, zij het zeer goed betaalde. Eigendom, bestuur, arbeid en kapitaal zijn veel minder netjes over twee klassen verdeeld dan in het negentiende-eeuwse schema. Nijman wijst daarop. Als we dan toch een moderne klassenanalyse willen maken, lijkt mij een ander begrip vruchtbaarder: de strategische groep.

Strategische Groepen

Hans-Dieter Evers en Tilman Schiel ontwikkelden dit sociologische en politiek-economische begrip. Strategische groepen zijn sociale formaties waarvan de leden een gezamenlijk structureel belang hebben bij het verwerven, controleren en verdelen van schaarse hulpbronnen. Ze hoeven geen klasse in de klassieke marxistische betekenis te vormen. Ze hoeven zelfs geen gemeenschappelijke ideologie of levensstijl te hebben. Hun samenhang ontstaat doordat hun materiële belangen convergeren. Bureaucraten, militairen, technocraten, ondernemers en experts kunnen zulke groepen vormen. Ze opereren vaak niet via één formele organisatie, maar via instituties en netwerken. Sommige verdwijnen weer; andere consolideren zich en kunnen uiteindelijk trekken van een sociale klasse krijgen of delen van de staat naar hun hand zetten.

Het begrip is interessant omdat het de vraag terugbrengt waar het in een politieke economie uiteindelijk om gaat: wie controleert de mechanismen waarmee surplus wordt onttrokken, verdeeld en opnieuw aangewend? In de Sovjet-Unie onder Stalin, maar later ook in veel ontwikkelingslanden, ontstond bijvoorbeeld een convergent belang tussen staatsbureaucratie en delen van de stedelijke bevolking. Via prijsbeleid, wisselkoersen, industriële bescherming en landbouwheffingen kon surplus aan de landbouw worden onttrokken en naar steden en industrie worden overgebracht. Boeren betaalden relatief veel voor industriële inputs en ontvingen relatief weinig voor hun voedsel en landbouwproducten. Dat was niet eenvoudigweg ‘ongelijkheid’. Het was een politiek georganiseerde vorm van toe-eigening van surplus kapitaal.

En Nederland?

Daarmee wordt de discussie tussen Nijman, Charante over Hofman en Scholte ineens interessanter. Misschien moeten we niet vragen of de negentiende-eeuwse klassen nog bestaan. Misschien moeten we vragen welke strategische groepen in het Nederland van de eenentwintigste eeuw de belangrijkste hulpbronnen controleren en via welke instituties zij surplus kunnen toe-eigenen en herverdelen.

Dan komt een politiek-bestuurlijke, media- en culturele en academische elite in beeld die niet noodzakelijk één ideologie, partij of economisch belang deelt, maar wel sterk rond dezelfde instituties is georganiseerd. Ik schreef er al eens over in Het Gesloten Venster

Het centrale vehikel daarvan is de overheid.

Daar zit ook de werkelijke strijd binnen die elite: niet zozeer over de vraag óf de staat een steeds groter deel van inkomen en economische middelen moet innen, verdelen, reguleren en sturen, maar over wie die staat bestuurt en voor welke doeleinden die middelen worden ingezet.

Dat is een hypothese die een serieuze klassenanalyse verdient. We zouden dan moeten onderzoeken wie netto aan het systeem bijdraagt, wie via belastingen, subsidies, publieke werkgelegenheid, regulering en collectief gefinancierde instituties over surplus beschikt, en welke groepen invloed hebben op de bestemming ervan. En precies daar blijken zowel Tim Hofman als Bob Scholte veel minder revolutionair dan ze zich willen voordoen.

Ze bestrijden elkaar over woke, intersectionaliteit, journalistiek, identiteit en de juiste linkse strategie. Maar over het institutionele fundament zijn ze het opvallend eens: maatschappelijke problemen worden uiteindelijk politiek gedefinieerd en de staat is het vanzelfsprekende instrument waarmee ze moeten worden opgelost.

Scholte heeft daarmee misschien gelijker dan hij zelf beseft wanneer hij zegt dat Nederland geen probleemoplossend vermogen meer heeft. Dat gaat over de overheid. Zijn eigen opmerking over ‘van onderop een alternatief opbouwen’ en ‘een soort ondernemerschap’ wees evenwel naar een heel andere mogelijkheid: maatschappelijke verandering door mensen die zelf organisaties, bedrijven en instituties vormen, hulpbronnen mobiliseren en oplossingen ontwikkelen. Daar zou wel eens veel meer probleemoplossend vermogen kunnen zitten. Waarom dat onvoldoende aangeboord kan worden zou wel eens de kern van de ‘klassenverhoudingen’ in Nederland kunnen zijn. Maar precies op het moment dat die gedachte interessant wordt, keert hij terug naar de staat.

De marxist Bob ‘Sneevliet’ Scholte blijkt zo uiteindelijk minder revolutionair dan zijn retoriek doet vermoeden. Hij wil niet werkelijk buiten het bestaande machtscentrum treden. Hij wil vooral dat de goede mensen aan de knoppen zitten.

‘The Idealist’ is often read as the story of Jeffrey Sachs and the unfulfilled ambitions of the Millennium Villages Project, a multi-country development project with achievements easier to produce than to sustain. It is something even more important than that. It is the story of the high-water mark of an idea that dominated development thinking for half a century: the belief that poverty is fundamentally a shortage of capital, and that enough external resources, intelligently deployed, can lift the poor to “the first rung of the ladder of development” (Sachs’ phrase). 

Few people embodied that conviction more completely than Jeffrey Sachs. Few books have documented it more honestly than Nina Munk’s The Idealist (2013). She neither caricatures Sachs nor dismisses his ambition. Instead, she follows one of the most celebrated development initiatives of modern times as it collides with the untidy realities of rural Africa. 

Rereading the book today, I found myself—an economist like him and more or less of the same age—confronting an uncomfortable fact. Although I never shared Sachs’ enthusiasm for external teams implementing projects in developing countries, I recognized that I had long accepted the same underlying premise. I too believed that development began with transferring capital. My role, like Sachs’, was to mobilize funds. My disagreement concerned the destination of funds, not the logic behind them. 

The High-Water Mark of an Idea  

Sachs’ “Extreme Village Makeover” would allocate $120 per person to implement “simultaneously” the ‘interventions’ outlined in his bestseller The End of Poverty (2005): “High-yield seeds and fertilizer, mosquito nets, better schools, improved health care and sanitation, bore wells and protected springs, diesel generators, and so forth.” Munk further explains that the project would hire its own teams of highly trained locals and deliver aid directly to the villages, bypassing “corrupt government officials”. These “science-based” interventions were “eminently affordable”, according to Sachs. He expected donors, the UN, and African governments to adopt his strategy. Then it could be used on a grand scale by governments and lift “millions upon millions” out of poverty. 

My own view was shaped by years of working with farmer organizations through FAO, bilateral cooperation, an NGO, and private enterprise. My first reference was a Maya ejido in Quintana Roo, Mexico, where the exit from a long-lasting conflict over land and recurring hunger needed to be achieved by establishing associations of farmers, I had concluded. Later, years of experience with the national farmers’ union of Nicaragua showed me how farmers developed ambitious initiatives like a rural bank and a chain of cooperative stores financed with donor money. 

Where Sachs looked to experts and integrated projects, I argued that external finance should flow to farmer organizations. They could advocate for the right economic conditions in the country, build alliances with other groups in society, and take economic initiatives. Farmers themselves understood their priorities. If they, within their organizations, formulated the strategic objectives of their economic program and controlled investment decisions, development would surely become more responsive to local realities and achieve a balanced structural transformation. 

At the time, this seemed a profound disagreement with conventional aid; hence, the need for a new kind of development organization. At the turn of the century, these were coined ‘agri-agencies’ and they funded farmer organizations. Another distinguishing factor was that they recruited experienced cooperative and farm leaders from Europe to advise their peers in Latin America, Africa, and Asia. In retrospect, it was a disagreement about governance, not economics. The economic assumption remained identical. Development required an injection of external capital. Whether donors managed it directly through intermediary project implementers, or whether it was allocated in farmer organizations, it was, in hindsight, a second-order question. The first-order question remained untouched: External capital was needed to bring development. 

A Kenyan lesson 

The first crack in that logic appeared unexpectedly in Kenya around 2008. Farmers complained that credit was unavailable. They lacked access to bank loans, and were rejected as borrowers even by the mushrooming micro-credit institutions. Munk describes that Sachs was confronted with the same issue, and she points to the disappointing fate of the 16 billion the World Bank allocated to agricultural credit between the 1950s and 1980s. She asserts that it had become common sense that lending to smallholder farmers was extremely risky. Sachs, however, “with his usual impatience and blind faith” created an agricultural credit fund where the villagers could borrow without proving their creditworthiness. In most villages, the credit was never recovered, also because “many farmers felt under no particular obligation to pay back to the Millennium Project.” 

My discussions with commercial banks started from the same impatience: Why don’t you lend to farmer organizations? It produced an answer that initially confused me. The banks had no shortage of capital to lend. On the contrary, their balance sheets showed liquidity and they were prepared to lend to agriculture on increasingly favorable terms because of the backing and guarantees they received from development banks. What they lacked were investable propositions. Both statements could not simultaneously be true. Or so I thought. 

Gradually, it became clear that they described different parts of the same problem. The financial system was not constrained by a lack of money or risk-avoidance. It was constrained by a lack of bankable organizations capable of transforming credit into productive investment. Farmers reported that credit was unavailable. Banks possessed liquidity. The apparent contradiction disappeared once the missing intermediary variable was identified: the capacity to formulate, govern, and execute bankable investments. Capital was available, but the organizational capability needed to absorb it productively was not. 

The bottleneck was not financial. It was organizational. 

This realization came at a moment when The Economist published a graph showing that Foreign Direct Investments (FDI) and migrant remittances were soaring and surpassing Official Development Assistance (ODA) by a factor of four. 

Share

Capital inflow is not capital accumulation 

Development economics has long treated capital as the scarce factor. Poor countries save too little, invest too little, and therefore require external finance. The 0.7% target grew out of 1960s estimates of the external resources developing economies would need to achieve desired growth rates. The United Nations formally recognized the target in 1970. Therefore, the mission for development aid was a straightforward capital transfer to stimulate growth. For decades, development cooperation has been framed around that reassuring narrative: aid capital flows from rich countries to poor countries to finance growth. And in the early days, development grants and loans were almost the only money transferred to Africa. This had changed. 

Yet capital entering a country is not the same as capital accumulating within it. Aid finances expenditures, mostly of governments. Development requires investments in productive assets that remain under domestic control, generate surpluses, and continuously finance the next round of investment. That distinction is, in fact, fundamental. 

Munk recalls the World Bank’s Bura Irrigation Settlement Project. Abandoned in 1987, USD 100 million had been spent. An externally financed irrigation scheme may increase production. But unless farmers or their organizations acquire the capability to maintain it, expand it, and finance subsequent investments themselves, little has changed once external funding disappears. 

The same is true of clinics, schools, roads, and training programs. Even a simple gravity-flow water supply system, built by enthusiastic Canadian volunteers in a Ugandan Millennium Village, was left idle when the flow of water became inconsistent and taps went dry. And “… no one in Ruhiira knew how to fix it.” The Water Users Association in the North-Kenyan Millenium Village lacked the money to repair or replace the pumps, even when they had charged each camel that drank from the well: “Where had this money gone?” FAO, IFAD, and ADB consistently highlight that once donors dominate the balance sheets of cooperatives, providing grants for equipment, buildings, or working capital, members expect to continue this dynamic. 

What happens in the villages and cooperatives also occurs macro-economically. A country can receive substantial external transfers while simultaneously losing surplus. Latin America’s ‘Lost Decade,’ referring to the 1980s, is the notable example. Sustainable development requires autonomous capitalization, not permanent reliance on governments or donors. Development is therefore less about capital inflows. It is about farmers, firms, and cooperatives that retain resources, reinvest, and allocate capital according to local circumstances and factor endowment; investments in technology, processing, logistics, and knowledge progressively enlarge their productive capacity. External finance can accelerate that process, but it cannot substitute for it. Foreign investments, remittances, or aid become capital accumulation when it is absorbed into institutions capable of maintaining assets, generating surplus, and financing subsequent rounds of investment. 

This also implies that not all poor nations or people are equally capable targets for external capital transfers. For example, many farmers’ organizations operate below their potential due to weaknesses in governance and management. Without mechanisms to ensure member commitment, cooperatives struggle to accumulate the internal capital required for sustainable development. 

Once viewed from this perspective, the question is no longer how much aid should be transferred, but how to strengthen the institutions through which economies and businesses accumulate capital. The central issue of external cooperation is no longer the ways of disbursement, the project management, or the budget burn-rates, but the selection of those countries, businesses, organizations, or people that show agency. Once they begin to define their own development strategies, and start mobilizing member capital, a tipping point is reached. From there they take and sustain economic initiatives, and engage with external partners from a position of autonomy. By their own efforts and resources, they demonstrate that inclusive, locally rooted enterprises can generate the very jobs and growth that aid alone has struggled to sustain. 

What Idealists must learn 

This is why Nina Munk’s book deserves to be read not as a chronicle of one project’s shortcomings, but as an examination of an entire intellectual tradition. The Millennium Villages Project represented perhaps the most sophisticated attempt ever undertaken to demonstrate that coordinated external investment could permanently lift communities out of poverty. The project achieved genuine successes. Agricultural yields increased. Schools improved. Health indicators often moved in the right direction. Yet sustaining those gains proved much harder than creating them. The difficulty lay not in implementation but in the underlying theory. Development cannot be permanently outsourced. 

Ironically, the Kenyan experience also forced me to reconsider my own faith in farmer organizations. Earlier, I had regarded them primarily as better channels for aid. Gradually, I came to see them differently. Their importance lay not in absorbing donor funds but in their ability of creating organizations capable of generating, retaining, and allocating their own capital. 

That shifted the emphasis completely. The central question was no longer how donors could finance farmer organizations. It became where are the self-financing farmer organizations?  It led to a stricter focus on cooperatives. Internal capitalization, retained earnings, member investment, and professional governance ceased to be administrative details. They became the very mechanism through which development occurs. 

External cooperation still matters, perhaps more than ever. But its purpose changes. Instead of substituting for local agency, it has to strengthen it. Advice becomes more valuable than grants. Alliances more important than aid. Capability becomes more valuable than projects. The crux of the matter becomes understanding how capabilities of organizations, companies, countries can increase in a way that the retention of surplus, its reinvestment and allocation is strengthened to attain a balanced structural transformation. 

None of this diminishes Jeffrey Sachs’ legacy. Indeed, one of Nina Munk’s achievements is to portray him with remarkable fairness. His optimism was genuine. His compassion was genuine. His determination to end extreme poverty was genuine. His disappointment was equally genuine. Munk found him eventually refocusing on a broader set of problems—income inequality, tax reform, and gun control in the US, the Greece debt crisis, the climate crisis—all interconnected in his view. “He was all over the place.” 

Reading her account, I recognized qualities familiar to anyone who has devoted a career to development: the impatience with incrementalism, the conviction that poverty is unnecessary, and the willingness to pursue an idea with unusual persistence. Such qualities produce breakthroughs. They can also produce intellectual inertia. When one has invested decades defending a framework, abandoning its central premise becomes extraordinarily difficult.

I say this with some humility because I recognize the same tendency in myself. Kenya eventually forced me to question not merely the instruments of aid but the economic logic that justified them. The lasting contribution of the idealist Sachs therefore extends well beyond the Millennium Villages. Munk’s book documents the moment when one of development economics’ grand narratives reached its fullest expression. For decades the debate revolved around how aid should be delivered: through governments or NGOs, as projects or programs, with conditions or without them, through sectors or budgets, through experts or communities. 

The debate generated severe criticism on project-mediated aid, the bureaucracy, the retained overheads, the deployment of cars and personnel before action, the emphasis on compliance with contracts instead of delivery of services to the people on the ground. Already in 2006, William Easterly had argued that aid systems are structurally oriented towards disbursement rather than problem-solving. More recently, Emily Brearly made suggestions for improvement in her book Aid Inferno (2025): using cash transfers, blockchain for transparency, replacing foreign experts with local ones, focusing on measuring results by impact instead of disbursements, and avoiding indebting countries. 

These were important debates, criticisms, and suggestions. But they all assumed that development begins with transferring capital. Increasingly, I doubt that it does. Development begins when local actors acquire the organizational capability to retain surplus, reinvest it productively, and govern technological change themselves. Capital certainly matters. But capital follows capability at least as often as capability follows capital. 

That is why the central challenge is no longer designing better aid projects. It is supporting existing institutions that no longer depend on them. Nina Munk set out to write the story of an idealist. Looking back, she also chronicled the culmination—and perhaps thequiet conclusion—of one of development’s most enduring ideas. 

Munk’s essay is actually not about Jeffrey Sachs. It is about how development economists learn. Good economists should not become prisoners of their own models. The lesson I took from The Idealist was not that Jeffrey Sachs failed. It was that development economics advances only when experience forces us to abandon questions that once seemed self-evident. My own question had long been how external capital could be better allocated. The more important question turned out to be how societies accumulate their own.

Subscribe

Most development cooperation starts with governments, aid agencies or international organizations. The Dutch experience with farmer organizations followed also a different route. It began with a simple but unconventional conviction: farmers are not merely beneficiaries of development. They are agents of development. That idea may sound unremarkable today. Half a century ago it was anything but.

During the 1970s, much of development thinking viewed peasants as conservative actors trapped in traditional cultures. Development was expected to come from the state, experts or modernizing elites. Yet a small group of Dutch scholars, activists and agricultural educators challenged that orthodoxy. Among them was the anthropologist Gerrit Huizer, who argued that farmers were capable of organizing themselves and becoming protagonists of social and economic change. The implication was profound. If farmers could shape their own future, development cooperation should strengthen their organizations rather than speak on their behalf.

The idea found fertile ground in the Netherlands. Agricultural colleges introduced Third World awareness programmes. Wageningen University became a centre for research on farmer organizations and rural agency. Solidarity groups established links with peasant movements in Latin America. What started as academic debate gradually evolved into practical experimentation.

Nicaragua as a laboratory

The decisive breakthrough came not in the Netherlands but in Nicaragua. Following the Sandinista revolution, the National Union of Farmers and Ranchers (UNAG) emerged as one of the most influential farmer organizations in Latin America. Through the FAO’s People’s Participation Programme, Dutch researchers and practitioners became closely involved in supporting UNAG’s efforts to organize farmers, influence policy and improve access to land, credit and services.

For many Dutch observers, Nicaragua demonstrated something that conventional aid programmes often overlooked. Organized farmers could formulate policies, negotiate with governments and build economic institutions of their own. Development was not simply a matter of transferring resources. It also required building organizations capable of exercising economic and political agency.

The experience was not without contradictions. UNAG’s later ventures into banking and business development revealed the risks of weak capitalization, political dependency and insufficient professional management. Yet these shortcomings reinforced rather than weakened a central lesson: sustainable development required strong farmer-controlled institutions, not permanent reliance on governments or donors.

Subscribe now

From solidarity to institutions

The 1990s brought a second transformation. Global trade liberalization shifted attention from state-led development towards markets, entrepreneurship and private initiative.

At precisely that moment Dutch agriculture was completing its own long journey from smallholder farming to one of the world’s most productive agricultural sectors. Farmer organizations, cooperatives and agribusiness networks had played a decisive role in that process. Increasingly, Dutch farm leaders began asking whether similar institutional models could help farmers elsewhere.

The answer was Agriterra. Established in 1997 through the cooperation of Dutch farmer organizations, Agriterra represented a novel proposition. Instead of professional aid workers advising farmers, farmers themselves would advise fellow farmers. The concept later became known as the agri-agency model. It was development cooperation built around peer-to-peer exchange rather than traditional donor-recipient relationships.

This timing proved fortunate. The Dutch government was simultaneously rethinking the role of the private sector in development cooperation. New regulations made it possible to support partnerships involving producer organizations and business actors. Farmer-to-farmer cooperation became one of the earliest examples of this broader shift.

The rise of the agri-agencies

By the early 2000s, the Dutch experiment was becoming part of an international movement. AgriCord, founded in 2002, united agricultural development agencies from several countries. Most of them were founded before Agriterra, and the Scandinavian companies even served as a source of inspiration for the Dutch agri-agency.. Through networks of experts, later known as AgriPool, farmer organizations from Europe began providing professional advice to cooperatives and producer organizations across Africa, Asia and Latin America.

The approach differed fundamentally from much conventional aid. Traditional NGOs often focused on service delivery or advocacy for NGO-led issues. Agri-agencies concentrated on strengthening representative organizations, improving governance, building businesses and helping farmers gain influence over markets and policies.

The model gained further momentum as international institutions rediscovered agriculture. The World Bank’s renewed focus on agriculture, IFAD’s Farmer Forum and the food-price crises of the late 2000s all contributed to a more favourable environment for farmer-led development.

Agriterra gradually evolved as well. Support to farmer-led advocacy remained important, but increasing emphasis was placed on cooperative business development, financial services and professionalization.

Why the Dutch case was exceptional

Few donor countries followed the same path. The Dutch model emerged from a unique combination of circumstances: a highly organized farming sector, strong agricultural cooperatives, a tradition of pillar-based self-organization, supportive academics and a government willing to experiment with new forms of development cooperation.

This combination produced what is often called the Dutch Diamond: cooperation among government, business, civil society and knowledge institutions. Yet institutional explanations alone are insufficient. The story was also shaped by individuals willing to translate ideas into organizations and organizations into policy. Without that entrepreneurial dimension, farmer-led development cooperation would probably have remained an academic concept.

A new crossroads

Today the model faces a paradox. The very success of structural transformation has reduced agriculture’s economic weight in the Netherlands and much of Europe. Policymakers increasingly focus on climate, migration, security and geopolitical competition. Agriculture remains important, but it no longer dominates political attention as it once did.

At the same time, food security, strategic autonomy and resilient supply chains have returned to the international agenda. These challenges require cooperation with farmers and their organizations, not merely policies directed at them.

The future of farmer-oriented development cooperation is therefore unlikely to resemble its past. The language of solidarity is gradually giving way to the language of alliance or even joint enterprise, entrepreneurship and mutual interest. Development cooperation itself is increasingly becoming cooperation among economic actors rather than transfers from donors to recipients.

Half a century after Dutch scholars first argued that farmers should have a voice in development, the question is no longer whether farmers belong at the table. The question is whether development cooperation can remain effective if they are absent from it.

Hein de Haas stelt dat overheden gevangen zitten in een onoplosbare driehoek tussen politieke wensen om migratie te beperken, de economische vraag naar arbeid, en de druk om mensenrechten te handhaven. Volgens hem moet er altijd één van deze doelen worden opgeofferd, wat leidt tot een “discursieve kloof” tussen stoere taal en een toegeeflijke praktijk.

Om vast een conclusie weg te geven, lijkt me welbeschouwd het trilemma van De Haas eerder een rookgordijn voor ineffectief migratiemanagement, ook al vind ik wel interessante punten in zijn verhaal. Vanuit de door mij voorgestelde oplossingen is zijn trilemma geen onvermijdelijk natuurverschijnsel, maar het gevolg van verkeerd ingerichte systemen.

Subscribe now

Migratiedeskundige Hein de Haas publiceert hier op Substack het artikel over het “migratietrilemma”. Ik las het in de hoop dat het misschien een antwoord zou geven op de vragen die ik hem stelde op LinkedIn. Eenvoudige vragen bij een reactie die hij zelf plaatste over politici en journalisten die niet het eerlijke verhaal over migratie zouden vertellen. Ze verschuilen zich volgens hem achter ‘grenzen dicht’. Ze zouden weten dat dit geen effectief beleid is. Wat is dan dit eerlijke verhaal? Wat is effectief beleid? Omdat ik op LinkedIn geen antwoord kreeg, vermoedde ik het in zijn Substack artikel te vinden.

Omdat ik over dit onderwerp al eerder in het Nederlands Dagblad over migratie publiceerde, zette ik zijn opmerkingen af tegen mijn beleidssuggesties. Ik ben geen migratiedeskundige maar ken als ontwikkelingseconoom de in theorie positieve welvaartseffecten van migratie. Voor de ontvangende landen, zoals Nederland, is er evenwel voldoende aanleiding “effectief beleid” te gaan voeren. Wat is dat dan?

De Haas schijft in het “Migratietrilemma” over de situatie in de VS waarin het uitzetten van illegalen naast het dichthouden van grenzen nu beleid is. Mijn verhaal in ND ging overigens over de gevolgen van ongereguleerde migratie naar Europa.

Selectie aan de Poort versus Repressie Achteraf

De Haas waarschuwt dat het bereiken van “totale beheersing” van migratie in een liberale democratie een extreem hoge prijs heeft. Hij beargumenteert dat massale deportaties en het volledig afsluiten van grenzen een mate van surveillance en politiegeweld vereisen die de burgerrechten van alle burgers zouden aantasten.

Dit is een reële waarschuwing tegen de gedachte dat migratie met enkel repressie kan worden opgelost. Het is ook wel een stropop-redenering in de Nederlandse situatie, want buiten een enkele extremist, is er niemand die dat voorstelt. Het dwingt wel nog meer tot nadenken, zou ik zeggen, over een systeem dat werkt met selectie aan de poort in plaats van massale klopjachten achteraf. Pim Fortuijn koppelde indertijd zijn pleidooi voor controle op de instroom dan ook aan een generaal perdon voor degenen die al binnen waren. Het is wel de vraag of dat nu nog zo kan met de groeiende groep afgewezen asielzoekers die dus al illegaal in Nederland zijn. Het is zeker wel een pleidooi voor actie nu, in plaats van wachten totdat repressie de enige uitweg is.

Succesvolle immigratielanden zoals Canada en Australië voorkomen dit scenario evenwel door selectie buiten de grenzen. Door identiteit en geschiktheid vast te stellen vóór binnenkomst, wordt het conflict tussen handhaving en mensenrechten (zoals het voorkomen van deportaties van gewortelde mensen) bij de bron weggenomen.

De Haas suggereert dat strikte beheersing van de instroom bijna onvermijdelijk leidt tot schendingen van basisrechten. Andersom geldt evenwel dat normloosheid geen humaniteit is. Door de instroom niet te managen (het “openen en sluiten van de kraan” waar De Haas sceptisch over is), creëer je juist bij degenen die binnenkomen de voedingsbodem voor radicalisering en maatschappelijke ontwrichting. Daar ging mijn artikel in het ND op in. Ik betoogde dat het huidige systeem migranten in een “slachtofferrol” dwingt door jarenlange onzekerheid en passiviteit. Een effectief management dat vanaf dag één uitgaat van duidelijkheid, perspectief en verplichting beschermt de waardigheid van de migrant én de stabiliteit van de samenleving.

Economische Match als Beleidsinstrument

De Haas levert een kritische analyse van de structurele en politieke krachten die migratie aandrijven. De Haas stelt dat migratie geen toevallige “invasie” is, maar tevens een directe reactie op tekorten op de arbeidsmarkt. Hij wijst erop dat sectoren zoals de landbouw, horeca en bouw in de VS simpelweg niet kunnen overleven zonder migranten, omdat het aanbod van lokale werknemers voor zwaar of laagbetaald werk afneemt. Dat geldt hier in Nederland voor werk in de tuinbouw en horeca. Migratiebeleid is nauw verbonden met het economische systeem.

Een van de sterkste punten van De Haas is zijn observatie van de georganiseerde politieke hypocrisie. Hij legt uit dat politici vaak stoere taal uitslaan over gesloten grenzen (”tough talk”) om de kiezer te pleasen, terwijl ze in de praktijk een oogje toeknijpen bij de inzet van ongedocumenteerde arbeiders om de economie draaiende te houden (”lenient practice”). Hij onderbouwt dit met het feit uit de Amerikaanse situatie dat er, ondanks miljoenen ongedocumenteerde werknemers, historisch gezien extreem weinig werkgevers worden vervolgd. Dit verklaart waarom beleid vaak “ineffectief of zelfs contraproductief” is: het was nooit echt bedoeld om de instroom te stoppen.

Waar De Haas beweert dat de economische vraag naar migranten haaks staat op migratiebeperking, stelt de benadering die ik voorsta voor om migratie juist dienstig te maken aan de arbeidsmarkt door alleen die nieuwkomers toe te laten die passen bij wat de economie nodig heeft. Hierdoor is er geen sprake van een conflict, maar van een gecoördineerde instroom. Dat heeft Europa zeker nodig.

Afhankelijkheid van goedkope arbeid verminderen

De Haas concludeert dat als politici migratie écht willen beperken, ze de afhankelijkheid van goedkope arbeid moeten verminderen. Effectief beleid betekent bij hem dat de arbeidsmarkt opnieuw gereguleerd moet worden, de ‘gig economy’ aan banden moet worden gelegd en werkgevers die migranten uitbuiten echt gestraft moeten worden. Dit legt de verantwoordelijkheid bij de overheid om te kiezen voor een economisch model dat minder afhankelijk is van migratie. Dit is op zich een sterk punt.

Er zijn meer redenen waarom mensen naar Nederland reizen, dan de aanzuigende werking van de arbeidsmarkt en ondernemers die goedkope arbeid nodig hebben. Er zullen altijd mensen blijven die zich in Nederland willen vestigen. De bevolkingsontwikkeling en arbeidsmarktsituatie kan vereisen om mensen toe te laten. Het punt blijft dus overeind dat Nederland de mensen die het toelaat, zelf moet selecteren.

Het trilemma vervalt zodra een overheid stopt met het organiseren van passiviteit en begint met een systeem gebaseerd op selectie aan de bron en duidelijke maatschappelijke verwachtingen.

Het Normaliseren van Beleidsfalen

Door te stellen dat de doelen “onmogelijk bevredigend te verzoenen zijn”, biedt De Haas een intellectuele rechtvaardiging voor de huidige politieke impasse. Het suggereert dat de chaos inherent is aan het systeem, terwijl ik stel dat de crisis ontstaat omdat we in Nederland elke stap bij migratie omdraaien: identificatie na binnenkomst, selectie na opvang en werk na jaren.

De Haas concludeert dat migratiebeperking een totale herstructurering van de neoliberale economie vereist. Hoewel dat een valide macro-economisch punt lijkt, kan het ook dienen als een excuus om nu geen effectieve operationele veranderingen door te voeren. Een systeem gebaseerd op eerst selectie, dan toegang vereist “bestuurlijke moed” om bestaande vage structuren te vervangen door duidelijke regels en wederkerigheid.

Waar Hein de Haas migratie presenteert als een onoplosbaar dilemma dat slechts door radicale economische verandering kan worden getemd, laten de oplossingen die ik presenteer, zien dat migratiebeheer een vak apart is. Het trilemma vervalt zodra een overheid stopt met het organiseren van passiviteit en begint met een systeem gebaseerd op selectie aan de bron en duidelijke maatschappelijke verwachtingen.

Volwassen alternatief

Hoewel het trilemma van De Haas een “rookgordijn” lijkt voor falend management, laten deze punten zien dat we het over één ding eens zijn: het huidige systeem is gebaseerd op onduidelijkheid en hypocrisie. De Haas legt uit waarom politici de huidige chaos in stand houden (de economische en politieke druk). Ik vind evenwel dat zijn trilemma de huidige chaos legitimeert als bijna onoplosbaar.

Er is gewoon ruimte voor goed beleid: identificatie en selectie buiten de grenzen; toelaten op basis van de bijdrage die men kan leveren; verplichtingen om de taal te leren en meedoen vanaf dag één om een huis en haard te verdienen in plaats van in de schoot geworpen te krijgen. En een strict uitzetbeleid van illegalen. Dat beleid gaat dus verder dan de aanzuigende werking van de arbeidsmarkt voor goedkope arbeid te willen doen afnemen.

Ik heb in mijn artikel willen laten zien hoe een “volwassen” alternatief eruit ziet. De Haas’ analyse van de economische drijfveren en de politieke dubbelhartigheid biedt daarmee een noodzakelijke context voor de bestuurlijke hervormingen die ik voorstel.

Share

Leave a comment

Michiel Sweers directeur BEB bij Buitenlandse Zaken vraagt in ESB naar inzichten voor een weerbare economie. Hoewel de gestelde vragen naar de kosten en baten van weerbaarheid legitiem zijn, schuilt er een gevaar in de huidige roep om strategische autonomie: de neiging om aan technocratische knoppen te draaien voordat de fundamentele waardenkwesties zijn opgelost. Een werkelijk weerbare economie begint niet bij overheidsingrijpen, maar bij een helder kompas van welvaart, waarden en weerbaarheid.

De verleiding van de regie-reflex

Sweers stelt vragen over de maatschappelijke kosten van voorraden en de prikkels voor het bedrijfsleven. De reflex is inderdaad vaak om via centrale sturing en harmonisatie grip te krijgen op onzekerheid. Maar net zoals bij het debat over digitale algoritmen, dreigt ook hier de techniek de norm te gaan bepalen. We moeten oppassen dat “weerbaarheid” geen eufemisme wordt voor politieke sturing van handelsstromen op basis van “politieke smaak”.

De fundamentele vraag is: waarom grijpen we in? In principe levert liberalisatie van handel en het vrije verkeer van kapitaal en arbeid de grootste welvaartsvoordelen op. Het doel van weerbaarheidsbeleid moet zijn dat onze welvaart en waarden — democratie, rechtstaat, vrijheid — niet onder druk komen te staan door externe chantage en het stilleggen van aanvoer van goederen en diensten. Echter, de oplossing ligt vaker in gedecentraliseerde veerkracht dan in centrale overheidsplanning.

Soevereiniteit in eigen kring

In plaats van te streven naar centrale handelssturing als antwoord op geopolitieke dreigingen, al dan niet vormgegeven binnen een federale Europese superstaat, zouden we moeten kijken naar het principe van ‘soevereiniteit in eigen kring’. Dit betekent maximale eenheid van de markt met minimaal verlies van nationale soevereiniteit. Voor Nederland, een land dat 1% van het mondiale BBP vertegenwoordigt maar een vitale rol speelt als mondiale handelsfaciliteerder, is dit essentieel.

Een weerbare economie is een netwerk, geen hiërarchie. In plaats van alles in Brussel te harmoniseren, moeten we zeker binnen de Europese Unie inzetten op technische interoperabiliteit en wederzijdse erkenning van in elk land goedgekeurde producten en gelegaliseerde dienstverleners. Dit stelt ons in staat om strategische coalities te vormen — bijvoorbeeld met Spanje op energiegebied of met Estland op digitaal vlak — zonder onze eigenheid op te geven. Buiten de unie moeten we streven om vergelijkbare afspraken te maken die het vrije verkeer zoveel mogelijk faciliteren.

Productiviteit als fundament van weerbaarheid

Weerbaarheid mag geen synoniem worden voor protectionisme of een “degrowth”-ideologie met terugschakeling naar wat we minimaal nodig hebben om te overleven. De daling van Europa’s aandeel in de wereldeconomie (van 25% naar een verwachte 6% in 2100) is een directe bedreiging voor onze economische relevantie. Echte weerbaarheid komt voort uit een groeimindset en technologische innovatie.

Neem de landbouw: de suggestie om de Nederlandse veestapel fors te laten krimpen miskent de “minimum kritische massa” die nodig is voor onze hoogtechnologische agro-sector. Nederland is geen producent van simpele gewassen, maar een wereldleider in agro-technologie en -kennis, en uitgangsmaterialen. Door deze sectoren te versterken en onze standaarden uit te dragen naar opkomende markten in bijvoorbeeld Afrika, dragen we bij aan zowel onze eigen weerbaarheid als aan mondiale welvaart.

De rol van de overheid: kaders, geen keuzes

Op de vragen van Sweers over de kosten van leveringsstops en voorraadvorming past een nuchter antwoord: laat de economische actoren in eerste instantie zelf hun afwegingen maken. De overheid moet de randvoorwaarden scheppen:

1. Wederkerigheid: Eisen die we aan onze eigen producenten stellen (bijvoorbeeld op het gebied van milieu of gezondheid), moeten ook gelden voor de producten die we importeren.

2. Depolitisering: Weerbaarheid mag niet worden misbruikt voor een “geglobaliseerde informatieoorlog” of om onwelgevallige meningen of handelspartners te muilkorven op basis van politieke opportunisme. Beperk de risico-analyse tot objectieve dreigingen voor de rechtsstaat en de welvaart, niet tot politieke onwelgevalligheden.

3. Infrastructuur: Investeer in fysieke en digitale netwerken (zoals de Haakse Zeedijk of kernenergie) die de soevereiniteit van onze vitale sectoren waarborgen.

Conclusie

Een weerbare economie vereist bestuurlijke moed om vast te houden aan principes van vrijheid en verantwoordelijkheid. Laten we niet de fout maken om uit angst voor externe dreigingen onze eigen open samenleving en marktmechanismen uit te hollen. De weg voorwaarts is niet minder markt, maar een soevereine markt die stoelt op vertrouwen, technologische superioriteit en een onvermoeibare inzet voor brede welvaart.

Over corruptie, moraal en de inflatie van politieke begrippen

Er verscheen onlangs in het NRC een column van Beatrice de Graaf waarin zij  betoogde dat onze samenleving corrupter is dan we denken en dat daarin een gevaar schuilt dat verwant is aan fascisme. De redenering werd zo opgebouwd: Nederland daalt op de corruptie-index, moderne corruptie is subtieler dan vroeger, mensen tolereren succesvolle normovertreders, en uit de geschiedenis weten we dat samenlevingen waarin dat gebeurt uiteindelijk in autoritaire systemen kunnen belanden. De lezer wordt dan uitgenodigd vooral bij zichzelf na te gaan of er niet een “mini-Hitler” in hem schuilt. Een moralistische verhaal, ook al pretendeert het wat wetenschappelijke feiten op een rij te zetten.

Van verschijnsel naar karakter

Er is niets mis met de observatie dat corruptie verandert van vorm. In rijke staten verdwijnt de envelop met bankbiljetten en verschijnt de draaideur, de netwerkfunctie en de toegang tot besluitvorming. Dat is een structureel kenmerk van complexe reguleringsstaten. Hoe meer regels, hoe groter de waarde van toegang tot wie ze maakt.

Maar dat zegt nog niets over het regime-type van een land. Een samenleving kan bureaucratisch, lobby-gevoelig of bestuurlijk verknoopt zijn zonder ook maar in de buurt te komen van autoritarisme. Het zegt iets over de kwaliteit van bestuur en niets over het karakter van de staat.

In het betoog maakt De Graaf een denksprong wanneer een institutioneel verschijnsel wordt omgezet in een morele eigenschap van burgers. Corruptie is veranderd in haar betoog van een bestuurlijk probleem, maar een neiging van mensen. Dat is geen politieke analyse, maar antropologie.

Daarmee verandert de vraag ongemerkt van: functioneren onze instituties goed? naar: zijn wij wel de juiste mensen voor een democratie?

De omkering van geschiedenis

In het betoog fungeert het naziregime vervolgens als waarschuwing. In haar verhaal niet omdat het totalitair was, maar omdat het corrupt was. Het fascisme wordt zo voorgesteld als de uitvergroting van een universele menselijke neiging tot zelfverrijking. Dat is raar. Autoritaire regimes ontstaan niet uit alledaagse corruptie. Ze ontstaan uit politieke ontwrichting, massamobilisatie, geweld en de afbraak van constitutionele orde. Corruptie volgt daarna en wordt gebruikt als instrument en beloning binnen het systeem, als smeermiddel.

Wie de volgorde omdraait, verandert een specifiek historisch fenomeen in een morele metafoor. Ze zijn wel in de mode metaforen. Maar  door die omkering wordt fascisme niet langer een bepaald type staat, maar een verleiding die in mensen schuilt. Daarmee verliest het begrip zijn onderscheidend vermogen. Als alles een beetje fascisme kan zijn, is niets het nog.

De inflatie van zware woorden

Het is een verschijnsel dat tegenwoordig veel voorkomt in het publieke debat. Grote historische begrippen verschuiven van beschrijvingen van politieke systemen naar etiketten voor ongewenst gedrag. Ze worden gebruikt om te waarschuwen. Het heeft een groot nadeel: het verandert politieke tegenstanders in potentiële systeemvernietigers.

Zodra politiek gedrag wordt geplaatst in een continuüm richting fascisme, verandert verschil van inzicht in een risico-diagnose. Dan heb je het niet meer over beleid meer maar over persoonlijke intenties, geen politieke keuzes maar een karakterkwestie. De ander vertegenwoordigt niet een andere visie op de samenleving maar een gevaar voor het bestaan van de samenleving. Wat een waarschuwing lijkt tegen democratisch verval, ondermijnt de democratische cultuur zelf.

Ik moest denken aan een voorval uit 1980, bij de ontruiming van een kraakpand aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam. Er waren rellen, stenen vlogen, charges van de ME. Naast mij stond een Chileen te kijken, een man die kort daarvoor het land van Pinochet had verlaten. Hij zei: “Het lijkt hier wel Chili.” Ik antwoordde: “Als dit het was, had je daar kunnen blijven.”

Hij begreep wat ik bedoelde. In een rechtsstaat kan een botsing met de politie spectaculair ogen, maar de essentie zit niet in het geweld op straat. Die zit in wat er daarna gebeurt: advocaten, rechters, kranten, Kamerdebatten — en het feit dat je de volgende dag gewoon weer naast elkaar staat. Wie echte repressie heeft meegemaakt, herkent dat verschil.

Democratie vraagt nuchterheid

Een democratische rechtsstaat leeft niet van morele superioriteit maar van georganiseerd wantrouwen. Zij veronderstelt niet dat machthebbers beter zijn dan vroeger, maar dat macht moet worden gecontroleerd. Transparantie, scheiding der machten en open debat zijn daarom geen tekenen van vertrouwen, maar van institutioneel wantrouwen — en juist daardoor kunnen burgers elkaar wél vertrouwen.

Daarom helpt het weinig om in iedere normoverschrijding een voorstadium van fascisme te zien. Het leidt de aandacht af van de werkelijke vragen: werken regels, is toezicht effectief, zijn bevoegdheden helder verdeeld? Wie politiek reduceert tot een strijd tegen het kwaad, maakt het onmogelijk nog over beleid te spreken. En soms krijg ik de indruk dat het de bedoeling is om elk debat stuk te slaan.

Waar het misgaat is wanneer dat institutionele wantrouwen verschuift naar sociaal wantrouwen: wanneer politieke tegenstanders niet langer worden gezien als andersdenkenden maar als bedreigingen. Een democratie die zo haar burgers gaat bekijken, wordt niet stabieler maar nerveuzer.

Het echte risico

Het echte gevaar voor een democratie is niet dat mensen vergeten dat fascisme ooit bestond. Het is dat het begrip zo alledaags wordt dat het alleen nog een retorisch wapen is. Dan verdwijnt het vermogen onderscheid te maken tussen slecht bestuur, politieke onenigheid en werkelijk systeemgevaar. Een samenleving die overal het uiterste vermoedt, verliest het besef dat politieke tegenstanders geen vijanden zijn.

Corruptie bestrijd je met regels en toezicht. Autoritarisme voorkom je met instituties. Maar politieke vrede behoud je alleen met begrippen die hun betekenis behouden. Wanneer alles fascisme heet te zijn, begrijpen we uiteindelijk ook het fascisme niet.

Subscribe

Share

Het debat over sociale media spits zich momenteel toe op de bescherming van de jeugd. Er is groeiende zorg over de effecten op de mentale gezondheid, mede door de tijd die gebruikers op hun telefoon doorbrengen. Sociale media zoals Instagram en TikTok zouden angst, depressie, een negatief zelfbeeld en prestatiedruk versterken. Er zou sociale druk ontstaan om te voldoen aan een ideaalbeeld van perfectie en succes. Taalgebruik en kritisch denken zouden eronder lijden. Er is het risico van online grooming en van rekrutering voor criminaliteit en terrorisme. En het gebruik zou verslaving in de hand werken doordat jongeren op slinkse wijze op de apps worden vastgehouden. Daarom liggen de algoritmen die bepalen wat gebruikers te zien krijgen onder het vergrootglas.

Daar komen zorgen bij over datagebruik en privacy. Omdat er bij elk maatschappelijk probleem al snel naar de overheid wordt gekeken, voelt deze de druk om in te grijpen. Moeten platforms verantwoordelijk worden gehouden voor schadelijke content? Moeten er strengere leeftijdscontroles komen? Hoe bescherm je jongeren zonder hun vrijheid onnodig te beperken?

Europa biedt bescherming

Europa heeft de Digital Services Act (DSA) aangenomen. Deze wet wil gebruikers beschermen tegen misleidende advertenties en gevaarlijke producten op online marktplaatsen. Zij beoogt ook de mededinging te beschermen door platforms te verbieden bedrijven in zoekresultaten oneerlijk te rangschikken, eigen producten te bevoordelen of onvoldoende transparantie te bieden aan verkopers. Daarnaast moeten platforms minderjarigen beter beschermen via strengere privacyregels, door risicovolle aanbevelingssystemen voor minderjarigen te beperken en door schadelijke content beter te adresseren. Ook moeten platforms inzicht geven in de werking van hun algoritmen, zodat kan worden vastgesteld waarom een gebruiker bepaalde advertenties of berichten te zien krijgt.

Maar Europese regelgeving wil ook weten wie er achter politieke advertenties zit. Er is zorg over beïnvloeding via sociale media van het politieke proces en van verkiezingen in Europa. Men wil manipulatie en desinformatie tegengaan. Via deze wet wil de Europese Unie Very Large Online Platforms zoals Meta, Microsoft, TikTok, Google, Amazon en X verantwoordelijk houden voor wat er op hun platforms gebeurt. Platforms moeten de risico’s voor de samenleving analyseren, zoals desinformatie, verslaving en polarisatie, en maatregelen nemen om die risico’s te beperken. Europese wetgevers presenteren dit als bescherming van de democratie.

Die laatste claim krijgt een bijsmaak, omdat “bescherming van de democratie” steeds vaker samenvalt met een politieke reflex: het debat moet worden afgeschermd tegen meningen die in Brussel of in nationale hoofdsteden als gevaarlijk, onwenselijk of extreem worden beschouwd. Dat is iets fundamenteel anders dan het bestrijden van manipulatie. En precies die verwarring – meestal vanuit oprechte motieven, maar soms ook opportunistisch – vergiftigt de discussie over sociale media.

Ingrepen in de techniek of in de opinies

In de praktijk oogt de uitvoering van de wet technocratisch. De Europese Unie beboet X onder de Digital Services Act vanwege tekortschietende transparantie, advertentieregels en risicobeheer. Ze onderzoekt TikTok, onder meer vanwege vermoedelijk verslavende ontwerpkeuzes, onvoldoende risicobeoordeling en gebrekkige transparantie rond advertenties. Frankrijk viel binnen bij het Parijse kantoor van X in het kader van een onderzoek naar mogelijke manipulatie van het algoritme en naar dataverzameling die mogelijk in strijd is met regels. Spanje kondigt harde maatregelen aan en wil sociale media voor jongeren onder 16 beperken en platforms verplichten tot leeftijdsverificatie.

Tegelijk is er in de publieke discussie een constante ondertoon dat X en Elon Musk een bedreiging zouden vormen omdat zij zich verbaal verwant tonen aan rechtse of conservatieve politieke stromingen in Europa. TikTok wordt in sommige analyses bovendien verdacht van het verzamelen of ontsluiten van data ten behoeve van de Chinese overheid. Daarmee verschuift het juridische en technische debat over platformplichten sluipenderwijs naar een debat over politieke smaak – in het verlengde van eerdere ingrepen, zoals het verbod op de verspreiding van Russia Today in de EU na de invasie van Oekraïne.

Die vermenging is gevaarlijk, omdat er wél degelijk een probleem bestaat dat Europees optreden legitimeert. Sociale media kunnen worden gemanipuleerd. Bots en nepaccounts kunnen debat en zichtbaarheid kunstmatig aanjagen. Apps kunnen verslavend werken en jongeren op negatieve gedachten brengen. Buitenlandse operaties kunnen verkiezingen beïnvloeden, desinformatie verspreiden of polarisatie versterken. Wie dat ontkent, sluit de ogen voor de realiteit van een geglobaliseerde informatieoorlog. Als voorbeeld breng ik het artikel over de informatieoorlog rond Gaza in herinnering. Het is dan ook terecht dat Europa instrumenten zoekt om gecoördineerde manipulatie tegen te gaan, netwerken van nepaccounts te ontmantelen, intimidatie en doxxing te bestrijden en platforms tot transparantie te dwingen.

Maar juist omdat dat legitiem is, is het onverstandig om dezelfde instrumenten tegelijk ook te laten dienen om het politieke debat te disciplineren. Zodra “beïnvloeding” niet langer uitsluitend gaat over bots, buitenlandse operaties, fraude, intimidatie en aantoonbare misleiding, maar óók over het terugdringen van “te veel exposure voor de verkeerde meningen”, verandert democratische zelfverdediging in sturing door de politieke leiding. Dan gaat het niet meer om de integriteit van verkiezingen, maar om de integriteit van het verhaal.

Vrijheid van meningsuiting

De wortel van dit conflict ligt dieper dan de waan van de dag. Vrijheid van meningsuiting is geen universele standaard die overal hetzelfde betekent; zij is ingebed in constitutionele tradities en politieke culturen. In de Verenigde Staten bestaat historisch en juridisch de neiging om de staat vrijwel altijd op afstand te houden. De gedachte is dat een open markt van ideeën zichzelf corrigeert. Europa kent een andere invulling: vrijheid is fundamenteel, maar wordt explicieter begrensd door waardigheid, non-discriminatie, openbare orde en democratische integriteit. In die logica is platformregulering geen censuur, maar institutionele zelfbescherming.

Tot zover kan men dit nog een verschil van traditie noemen. En hoewel er nuances zijn, denken de democratische landen van Amerika en Europa in vergelijking met autoritaire systemen uiteindelijk nog altijd verwant over het belang van vrijheid van meningsuiting. In autoritaire systemen wordt informatie primair gezien als een instrument van staatsmacht; vrije meningsuiting is hooguit een concessie.

De echte frictie ontstaat wanneer een overheid – zoals de Europese – deze bredere begrenzingen niet langer reserveert voor uitzonderlijke situaties (bijvoorbeeld georganiseerde buitenlandse inmenging), maar ze naar binnen haalt en normaliseert als permanente beheersing van het dagelijkse politieke gesprek. Dan wordt het verschil met het Amerikaanse paradigma een breuklijn. Het is het moment waarop een Amerikaanse parlementaire commissie een interimrapport publiceert met de veelzeggende titel “Europa’s decennialange campagne om het wereldwijde internet te censureren en hoe dat de Amerikaanse meningsuiting schaadt”. In dat rapport wordt op pagina 3 van de samenvatting de Europese Commissie onder meer verweten zich te mengen in verkiezingsprocessen en het publieke debat te sturen door bepaalde thema’s als verdacht of “besmet” te labelen – bijvoorbeeld populistische retoriek of kritiek op overheid, EU, elites, migratie of LHBTI.

Daarmee komt een kernvraag onvermijdelijk op tafel: wie bepaalt in Europa wat “democratische integriteit” is, en welke meningen daar wel of niet binnen passen?

Nieuwe poortwachters

Het antwoord op die vraag wordt nu te vaak niet gegeven. In plaats daarvan grijpt men naar instrumenten: moderatiesystemen, algoritmen, boetes, onderzoeksbevoegdheden en transparantie-eisen. Dat lijkt efficiënt, maar het is in feite een omkering van de juiste volgorde. We beginnen bij de techniek, terwijl we eerst een normatief debat zouden moeten voeren. We regelen aan de knoppen van zichtbaarheid, vóórdat we democratisch hebben uitgesproken welk normenkader die knoppen moeten dienen. Daarmee gaat de techniek, sluipend, de norm bepalen.

Dat mechanisme lijkt nieuw, maar is eigenlijk een moderne variant van iets ouds. Politiek, media en wetenschap hebben altijd geprobeerd het publieke debat te structureren. Niet noodzakelijk uit kwade wil, maar vaak vanuit zelfvertrouwen: men meent te weten wat redelijk en verantwoord is. In het Gesloten Venster heb ik eerder voorbeelden gegeven van hoe dit als sociologisch verschijnsel werkt. Sommige opvattingen worden legitiem verklaard en krijgen podium; andere worden genegeerd of moreel gediskwalificeerd.

Sociale media hebben dat poortwachtersmodel gedeeltelijk doorbroken. Waar redacties vroeger artikelen konden afwijzen, kan ik nu publiceren zonder toestemming van redacties of instituties. Die democratisering is reëel, rommelig en zeker niet automatisch kwalitatief beter. Ze roept weerstand op, juist bij elites die gewend waren het venster te beheren. De roep om regulering is dus dubbel: deels bescherming tegen echte manipulatie, deels verlangen naar herstel van oude controle. Als die twee motieven niet scherp uit elkaar worden gehouden, ontstaat beleid dat er rechtsstatelijk uitziet, maar in de praktijk politiek functioneert.

Het Spaanse voorbeeld laat zien hoe dun de scheidslijn kan worden. Een overheid kan oprecht bezorgd zijn over jongeren, verslaving en mentale schade. Ze kan ook oprecht bezorgd zijn over desinformatie. Maar in een context waarin de regering onder hevige kritiek ligt en sociale media corruptieschandalen en -beschuldigingen razendsnel verspreiden, bestaat er óók een rationele politieke prikkel om “de sociale media” als probleem te framen en platforms als X tot zondebok te maken. Minister Sira Rego voor Jeugd en Kinderen heeft gezegd “X te willen beperken en mogelijk verbieden in heel Spanje”, een maatregel die duidelijk verder gaat dan het beschermen van de jeugd.

De vraag is niet of elke maatregel kwaadaardig is, maar of het institutionele pad dat men inslaat ruimte laat voor misbruik. Als de staat eenmaal gewend raakt om via platforms te dempen, te rangschikken en te sturen, is het een illusie dat alleen “het goede” daarmee wordt gedaan.

Bij parlementsverkiezingen 2023 en 2025 in Nederland moedigde de Europese Commissie platforms aan om content te censureren. Zo was in 2023 een bijeenkomst met TikTok om “de risicobeoordeling en -beperkingsmaatregelen” te bespreken. Het ging dan om “maatregelen om het risico op misinformatie/desinformatie voor deze specifieke verkiezingen te beperken”. Om TikTok en andere platforms te wijzen op misinformatie of desinformatie maakte de Europese Commissie het Nederlandse ministerie van Binnenlandse Zaken een “ trusted flagged’, een melder van desinformatie die bevoegd was om censuurverzoeken in te dienen op grond van de DSA. Dit is een duidelijk belangenconflict.
(Committee on the Judiciary of the U.S. House of Representatives. The Foreign Censorship Threat, part II, pagina 107)

De breed uitgedragen reflex om “onze technologische afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven” te verminderen en alles “onder te brengen” in Europa, Nederland of zelfs Amsterdam wekt bovendien de indruk van het paard achter de wagen spannen. Niet alleen is vaak onduidelijk wát men precies wil onderbrengen; belangrijker is waarom. Wil men vooral dat alleen Europese instellingen toegang tot data van Europeanen kunnen afdwingen, in plaats van Amerikaanse autoriteiten? Dat blijft onhelder zolang er geen volwassen debat is gevoerd over privacy, data, algoritmen en de grens tussen bescherming tegen manipulatie en inhoudelijke sturing van politieke meningen. En juist dat debat gaat niet primair over techniek, maar over waarden.

Normen en waarden

Het debat moet dus gaan over waarden. Niet in abstracte termen als rechtsstaat en gelijkheid, maar over hun invulling. Niemand is immers tegen de rechtsstaat. Maar bedoelen we een procedurele rechtsstaat, waarin macht voorspelbaar en toetsbaar moet zijn en waarin de staat terughoudend is met inhoudelijke oordelen? Of bedoelen we een materiële rechtsstaat, waarin de staat actief waarden als inclusie en non-discriminatie moet realiseren en dus meningen kan begrenzen die als ontwrichtend worden gezien? Hetzelfde geldt voor gelijkheid: bedoelen we gelijke kansen, of gelijke uitkomsten? Deze keuzes lijken abstract, maar zijn direct relevant voor sociale media, omdat zij bepalen of moderatie primair procedureel is – gericht op misleiding, intimidatie en manipulatie – of inhoudelijk – gericht op het terugdringen van ongewenste opvattingen.

De Europese praktijk laveert tussen die interpretaties zonder expliciete keuze. En precies dat maakt het beleid kwetsbaar. Wanneer men Elon Musk en X juridisch aanspreekt op transparantie of op het niet naleven van regels, is dat op zichzelf verdedigbaar. Maar wanneer dezelfde discussie in publieke en politieke retoriek wordt geladen met de suggestie dat het echte probleem zijn politieke sympathieën lijken te zijn, wordt handhaving een instrument in een culturele strijd. De norm verschuift dan van regels voor integriteit naar regels voor gewenste uitkomsten. En daar ligt een principiële grens.

De afdronk

Europa moet streng zijn op manipulatie, en mild op meningen. Het moet hard optreden tegen bots, buitenlandse operaties, intimidatie en aantoonbare, grootschalige misleiding, maar zich onthouden van inhoudelijke sturing van individuele politieke opinies. Dit is een pleidooi voor Europese zelfbeheersing. Een democratie die geen slechte meningen kan verdragen, is een fragiele democratie. En een democratie die techniek gebruikt om slechte meningen te corrigeren zonder eerst haar normatieve keuzes uit te spreken, glijdt langzaam af naar bestuur van het debat in plaats van bestuur van de rechtsstaat.

Daarmee is de volgorde terug bij af: eerst waarden, dan algoritmen. Met één toevoeging die de inzet explicieter maakt: als Europa die volgorde niet herstelt, zullen moderatie en platformbeleid blijven groeien als een technocratisch organisme dat steeds meer politieke inhoud gaat reguleren, terwijl niemand nog precies kan zeggen op grond van welke gedeelde Europese norm dat gebeurt. En dat levert geen bescherming van de democratie op, maar vooral rust voor de bestuurders.

Share

De afgelopen jaren hebben steeds meer politici, journalisten en maatschappelijke organisaties zich publiekelijk afgekeerd van X (voorheen Twitter). Het dagblad Trouw pleitte in een hoofdredactioneel commentaar er voor dat de overheid X de rug moest toe keren. Een platform van een ‘anti-democratische en anti-Europese miljardair’, met een ‘AI-tool waarmee je seksueel getinte deep-fakes’ kan aanmaken, een ‘platform zonder scrupules’, aldus het dagblad. In de ogen van velen, zou het platform te grof zijn geworden, te polariserend, te weinig gemodereerd. In Nederland is dat beeld zo breed geaccepteerd geraakt dat X zelfs expliciet wordt genoemd in het voorwoord van het recente coalitieprogramma: “Een land waarin schelden op X niet de norm is.”

Die formulering is interessant. Niet omdat zij een feitelijke analyse van het platform bevat — die ontbreekt — maar omdat zij een norm stelt. X wordt beschreven als iets wat niet hoort. Daarmee gaat het niet langer over wat er gezegd wordt, maar waar het gezegd wordt. Dat geeft de doorslag in het oordeel.

Dat roept een vraag op die zelden wordt gesteld: wat gebeurt er met het politieke debat nadat men X verlaat? En minstens zo relevant: verandert het debat zelf, of alleen de plek waar het plaatsvindt?

De breuk met X is bestuurlijk

De meest geciteerde Nederlandse afscheidstekst is die van de NOS en Nieuwsuur. Zij kondigden aan geen nieuwsberichten meer op X te plaatsen, met als kernargument dat moderatie op het platform niet meer mogelijk zou zijn. Er zou sprake zijn van een “onbelemmerde stroom” van desinformatie en haatdragende reacties.

Dat is een opvallend harde diagnose, zeker voor een publieke nieuwsorganisatie. De boodschap is niet: dit platform is soms onaangenaam, maar: dit platform is structureel niet bestuurbaar. Daarmee wordt X een institutioneel probleem.

Het vertrek van de NOS had bovendien een signaalfunctie. Het was een publieke normstelling: hier willen wij niet meer zijn. Dat maakte X in één klap tot een moreel beladen plek — niet alleen lastig, maar onwenselijk.

Politiek bestuur en ‘rule compliance’

Die lijn werd ook vanuit de overheid zichtbaar. De toenmalige staatssecretaris voor Digitalisering, Alexandra van Huffelen, stopte met posten op X en motiveerde dat door te wijzen op de koers van het platform na de overname: “een platform waar alles moet kunnen.” Haar vervolgzinnen gingen expliciet over regels en naleving: als een platform zich niet wil voegen naar geldende normen, dan is afscheid logisch.

Hier verschuift de kritiek opnieuw van toon naar regime. Niet de inhoud van afzonderlijke berichten staat centraal, maar de vraag of een platform zich laat inpassen in een rechtsstatelijk kader.

Dat perspectief wordt versterkt door de Europese Commissie, die formele procedures tegen X is gestart onder de Digital Services Act. X kreeg boetes en aanvullende onderzoeken opgelegd vanwege tekortschietende transparantie, advertentieregels en risicobeheer. Daarmee kreeg het platform ook juridisch een uitzonderingspositie.

In januari 2025 startte het Franse Openbaar Ministerie een onderzoek naar manipulatie van het X-algoritme en illegale data-extractie door het platform. Op 3 februari 2026 leidde dat zelfs tot een inval in het Parijse kantoor van X. Het recht zal zijn beloop hebben.

Het X-algoritme beloont nu sterk: Vroege/snelle betrokkenheid (eerste 15-60 min); Multimedia (afbeeldingen/video’s bereiken 2-10 keer meer dan alleen tekst); Threads (meer dan 60% meer profielbezoeken); Consistentie (3-7 berichten per dag); Interactieve formats (polls, vragen; Semantische relevantie + visuals voor niche-onderwerpen

Het Franse OM kondigde aan ook zelf niet langer actief te willen zijn op X. Voor individuele gebruikers -zoals als ik- blijft X een waardevolle bron van nieuws dat elders weinig of niet aan bod komt. Tijdens de Nederlandse Tweede Kamer verkiezingen is onderzoek gedaan en bleken X gebruikers een meer representatieve afspiegeling van het partijlandschap dan bijvoorbeeld LinkedIn of Bluesky gebruikers waar GL/PVDA en D66 zwaar oververtegenwoordiged waren.

Haat zie ik weinig. Dat hangt namelijk ook samen met wie je volgt, of de onderwerpen waar je in geïnteresseerd bent, die X dan ‘Voor jou’ naar voren haalt. Desinformatie filter ik er meestal uit met AI-fact checks. terwijl ik nog nooit op X geïntimideerd ben. Het ‘Community Notes’ systeem kan actiever benut worden en is in principe minder eenzijdig bevooroordeeld dan het moderator systeem van de Digital Service Act.

Let op: Andere platforms zoals Bluesky en zelfs LinkedIn kennen óók haat, desinformatie en intimidatie. Het onderscheidende element in de kritiek op X is niet dat die fenomenen er bestaan, maar dat ze — zo luidt de diagnose — onvoldoende worden gedempt via het algoritme en dat het platform onvoldoende meebeweegt met regulering.

Toxiciteit is niet uniek — de zichtbaarheid wel

Onderzoek van Pointer (KRO-NCRV) naar haat en bedreigingen richting 221 lokale politici die op X actief waren, laat zien dat het een omgeving is waar intimidatie voorkomt, met extra druk op politici met bepaalde portefeuilles of een migratieachtergrond. Dat soort bevindingen wordt vaak aangehaald om de afkeer van X te legitimeren.

Een vergelijking met andere platforms maakte het onderzoek niet. Maar ook hier geldt: dit maakt X niet per definitie uniek, wel zichtbaar. Waar andere platforms conflicten vaker afvlakken via algoritmen, moderatie of beperkte interactie, blijven botsingen op X rauw en publiek. Dat maakt ze moeilijk te negeren — en institutioneel ongemakkelijk. Publieke figuren en bekende Nederlanders spenderen -naar verluidt- uren aan het blocken van platformgebruikers die hen beledigen. De enige twee of drie blocks die ik heb, kwamen van publieke figuren die een goed onderbouwd tegenargument niet konden waarderen.

De verplaatsing: van X naar LinkedIn

Vanaf het moment dat Elon Musk Twitter overnam en herdoopte in X, hebben we een gestage stroom van mensen het platform zien verlaten. Innmiddels is het platform gekrompen tot 2-3 miljoen actieve gebruikers in Nederland. Vaak motiveerden ze hun afscheid publiekelijk. Maar wie X verliet, verdween niet uit sociale media. Een aanzienlijk deel van de politieke en maatschappelijke communicatie verplaatste zich naar het kleine platform Bluesky (waar men zich toen pas nieuw aanmeldde) en naar LinkedIn (waar men vaak sowieso al een profiel had). Op de eerste ben ik niet aanwezig, op de tweede had ik een profiel al ver voor deze uittocht vanuit X.

Op LinkedIn, verreweg het allergrootste platform in Nederland met 11 miljoen gebruikers, veranderde vanuit mijn waarneming iets fundamenteels. LinkedIn werd een plek voor politieke positionering, moreel geladen statements (zoals Niet in Mijn Naam), beleidsopvattingen en normatieve analyses. En tegelijkertijd veranderde de vorm van interactie: discussies worden zelden publiek gevoerd, nette kritische vervolgvragen blijven regelmatig onbeantwoord. Ik heb daar eerder over geschreven met voorbeelden.

De reacties op bijdragen zijn vooral bevestigend of ondersteunend, en veel sporadischer bevragend of afkeurend. De reacties lijken meer gericht om de connectie in de groep te versterken. Dat past overigens -eerlijkheid gebiedt dat te zeggen- ook bij de oorspronkelijke functie van LinkedIn. Daarom is het ook zo populair in Nederland dat een hoge beroepsdeelname kent en een sterke zakelijke netwerkcultuur.

Het debat is er wel, maar het is vaak asymmetrisch. Men spreekt, maar voelt zich niet geroepen om te antwoorden.

De vraag is: wat verliezen we wanneer we platforms verlaten die conflict zichtbaar maken, en overstappen naar omgevingen waar een mening wel kan worden uitgesproken, maar niet hoeft te worden beantwoord?

Zenden zonder wederwoord

Dit patroon is geen incident, maar structureel. Veel voormalige X-gebruikers gebruiken LinkedIn als podium, niet als arena. Standpunten worden zorgvuldig geformuleerd en professioneel verpakt, maar echte confrontatie gaat men uit de weg. Politieke of maatschappelijke positionering past vaak niet bij de positie die men beroepshalve inneemt.

Dat wordt zichtbaar bij uiteenlopende onderwerpen en politieke stromingen. Zo blijven mijn inhoudelijke vragen onder posts van GroenLinks-PvdA-politicus Tom van der Lee — die ik nog een beetje ken uit zijn Novib-tijd  — geregeld onbeantwoord, zelfs wanneer die vragen analytisch, misschien uitdagend, maar niet polemisch zijn. Dat is geen verwijt aan Tom, maar een observatie. Het wijst op een communicatiemodel waarin publieke zichtbaarheid belangrijk is, maar publieke tegenspraak minder.

Van conflict naar moraal

Wat hier zichtbaar wordt, is een verschuiving in de aard van politiek debat. Op X waren conflicten ruw, persoonlijk, soms onbeschaafd, maar ook direct en onontkoombaar. Op LinkedIn zien we vaker: zorgvuldig moreel taalgebruik, beroep op waarden en intenties, minder expliciete botsing van belangen of aannames. Het conflict verdwijnt niet, maar wordt ontweken. Dat roept een ongemakkelijke vraag op: is dit een verbetering van het debat, of een vorm van depolitisering?

Wanneer politieke strijd verschuift van inhoud naar toon, en van argument naar platformkeuze, wordt het eenvoudiger om discussie te beëindigen zonder haar te voeren. Wie het niet eens is, hoeft niet te antwoorden; men kan volstaan met het morele kader. Het enige wat men nog oogst is eventuele bijval, vooral als men de nagenoeg gangbare mening op de juiste manier verwoordt.

Wat zegt de afkeer van X werkelijk?

De publieke afkeer van X zegt daarom niet alleen iets over dat platform, maar juist ook over bredere institutionele voorkeuren: voorkeur voor beheersbaarheid boven frictie, voor normatieve consensus boven zichtbaar conflict, voor zenden boven wederkerigheid. X laat frictie zien. LinkedIn dempt haar. Daarmee is geen van beide neutraal. Beide algoritmen zijn ‘partijdig’.

De slotvraag

De vraag is dus niet of X een problematisch platform is. Dat debat is inmiddels gevoerd. Onderzoek loopt. De vraag is: wat verliezen we wanneer we platforms verlaten die conflict zichtbaar maken, en overstappen naar omgevingen waar een mening wel kan worden uitgesproken, maar niet hoeft te worden beantwoord?

Als we X verlaten omdat het debat daar te ruw is, maar vervolgens elders vooral standpunten posten zonder het gesprek aan te gaan — wat hebben we dan precies verbeterd? De kwaliteit van het debat? Of alleen het comfort van de spreker? Dat is geen pleidooi voor schelden of intimidatie. Het is een uitnodiging om opnieuw na te denken over wat we eigenlijk bedoelen met een “gezonde publieke sfeer” — en wie daarin de last van het debat draagt.

Het coalitieakkoord bevat enkele expliciete passages over ontwikkelingssamenwerking (OS). Op het eerste gezicht lijkt er sprake van een herwaardering: meer middelen, internationale ambitie, strategische inbedding. Bij nadere lezing overheerst echter een bekend patroon: meer geld, maar nauwelijks een vernieuwde visie op hoe ontwikkeling daadwerkelijk tot stand komt.

Meer geld richting de norm – maar waarom eigenlijk?

“We investeren in ontwikkelingssamenwerking en zetten daarmee een stap richting de internationale OESO-norm.”

Dit is een politieke keuze die vooral symbolisch is. Het terugdraaien van eerdere bezuinigingen suggereert dat het probleem van OS primair kwantitatief was. Maar de kernvraag blijft onbeantwoord: wat verandert er inhoudelijk aan de manier waarop OS wordt ingezet? Zonder expliciete heroriëntatie dreigt dit vooral een herstel van het oude systeem te worden.

Investeren in “perspectief”: de klassieke NGO-agenda

“We vergroten perspectief door te investeren in jongeren, onderwijs, vrouwenrechten, mondiale gezondheid en voedselzekerheid.”

Dit is het vertrouwde vocabulaire van de traditionele OS-agenda. Het risico is evident: extra middelen vloeien opnieuw via bestaande NGO-kanalen, met projecten die moreel overtuigend zijn, maar institutioneel weinig veranderen. De vraag naar agency – wie neemt verantwoordelijkheid, wie bouwt economische en bestuurlijke capaciteit op – blijft impliciet. More aid, less agency ligt hier opnieuw op de loer.

Alles uit één pot: OS, migratie en humanitaire hulp

“Ook blijven we bijdragen aan opvang in de regio, het beheersen van migratiestromen en humanitaire hulp…”

Hier blijft een structureel probleem ongemoeid: OS fungeert opnieuw als financieringsvehikel voor uiteenlopende beleidsdoelen. Migratiemanagement, humanitaire noodhulp en geopolitieke stabiliteit worden samengebracht onder één budgettaire noemer. Dat ondermijnt transparantie én strategische scherpte. Wat investeren we nu werkelijk in ontwikkeling, los van nood en veiligheid?

OS als instrument van nationaal belang

“Ontwikkelingssamenwerking zetten we ook in als instrument om onze strategische belangen te beschermen.”

“Hierbij benutten we de synergie van de Dutch Diamond.”

Deze passages ademen een klassieke VVD-visie: hulp als smeermiddel voor handel en geopolitieke positionering. Bedrijfsleven, overheid, kennisinstellingen en NGO’s worden gepresenteerd als één ecosysteem. Dat klinkt efficiënt, maar verhult een fundamentele spanning: ontwikkeling verwordt tot afgeleide van Nederlandse belangen, in plaats van een proces waarin lokale economische actoren centraal staan. Het bedrijfsleven wordt betrokken, maar vooral als verlengstuk van beleid, niet als autonome ontwikkelingsmotor in partnerlanden.

Europese schaalvergroting: efficiënt of verstikkend?

“OS-middelen moeten op Europees niveau efficiënter worden ingezet om schaalvoordelen te realiseren.”

Dit sluit aan bij een bredere trend richting centralisatie. Efficiëntie en schaal zijn aantrekkelijke woorden, maar ze gaan vaak ten koste van experiment, differentiatie en aansluiting bij lokale realiteit. Zoals ik elders heb betoogd, kan Europese centralisatie innovatie juist remmen en nationale en private initiatieven marginaliseren. Ontwikkeling vraagt niet primair om schaal, maar om institutionele scherpte en eigenaarschap.

Moderne hulp- en handelsagenda: een dissonant slot

“We zetten in op een moderne hulp- en handelsagenda… en bouwen via een brede Afrikastrategie aan gelijkwaardige partnerschappen.”

Deze passage klinkt opvallend anders. Hier verschijnt eindelijk het vocabulaire van wederkerigheid, specialisatie en gelijkwaardigheid. Maar juist daarom wringt het: hoe verhoudt dit zich tot de eerder geschetste, instrumentele en gecentraliseerde OS-opvatting? Zonder expliciete breuk met het oude denken blijft dit een retorische toevoeging, geen koerswijziging.

Conclusie

Het coalitieakkoord kiest duidelijk voor meer ontwikkelingssamenwerking, maar niet voor een fundamenteel andere. De onderliggende aannames – over sturing, moraliteit, centralisatie en belangenverstrengeling – blijven grotendeels intact. Wie ontwikkeling serieus wil nemen, zal minder moeten focussen op budgetten en meer op verantwoordelijkheid, institutionele opbouw en economische agency in partnerlanden. Zolang die omslag ontbreekt, blijft OS vooral een goedbedoeld, maar intern tegenstrijdig beleidsdomein.

The European Union’s internal market is often presented as one of the great success stories of post-war Europe. It has removed tariffs, enabled cross-border trade, and created unprecedented economic interdependence among sovereign states. And yet, after decades of treaties, directives, and court rulings, the internal market remains incomplete.

Fragmentation persists in services, capital markets, digital infrastructure, professional qualifications, and labor mobility. The diagnosis in Brussels is familiar: the market does not function properly because rules differ too much. The proposed remedy is equally familiar—more harmonization, more central rules, more authority at the European level.

But what if that is not the only path?

What if the EU could achieve a deeply integrated internal market—one that operates as a seamless economic space—without requiring member states to surrender control over taxation, social security, or public spending?

This article explores that alternative.

Maximum Market Unity, Minimum Sovereignty Loss

The objective is straightforward but demanding: allow goods, services, capital, and people to move freely across borders, while preserving national sovereignty over fiscal and social policy. In other words, a unified market without a federal state.

Achieving this requires a shift in mindset. Instead of political harmonization—making national systems identical—the EU would need to focus on technical interoperability and mutual recognition. Systems do not need to be the same to work together; they need to be compatible and trustworthy.

The internal market, in this vision, becomes a network rather than a hierarchy.

Why Smaller Economies Stand to Gain Most

A sovereignty-based model of market integration is not neutral in its effects. It disproportionately benefits smaller and more open economies (Greetings from the Netherlands).

In a harmonized system, rules inevitably reflect the preferences, administrative cultures, and industrial structures of larger member states. Smaller countries comply, but rarely shape. In an interoperable system, by contrast, access matters more than authorship. What counts is that systems connect, not who designed them.

This matters politically as well. A sovereign internal market allows groups of countries to deepen cooperation in specific areas—digital services, energy, defense-related industries—without forcing uniform participation or waiting for unanimous agreement. Such coalitions remain open, reversible, and issue-specific.

What made this vision unrealistic twenty years ago is precisely what makes it feasible today

This is not fragmentation. It is functional integration that respects Europe’s diversity of scale and structure.

From Harmonization to Interoperability

For goods, this implies a serious revival of mutual recognition. If a product meets the legal and safety standards of one member state, it should in principle be accepted in all others. The Cassis de Dijon principle already provides this legal foundation. This principle, established by the European Court of Justice in 1979, holds that mutual recognition—not harmonization—is the default basis for intra-EU trade, with only limited, evidence-based exceptions allowed. Its application has been steadily narrowed. Re-expanding it would require stricter discipline on exceptions and faster adjudication when disputes arise.

For services, the obstacle is not the absence of EU rules, but the persistence of nationally bounded licensing systems. These could be opened through interoperable national registries that allow professionals licensed in one country to operate in another, without transferring licensing authority to Brussels.

Labor mobility faces similar barriers. Automatic recognition of qualifications, portable social security rights, and multilingual digital portals would remove many frictions—without harmonizing welfare states or labor law.

In capital markets, the model already exists in embryonic form. European supervision can be coordinated through EU agencies, while enforcement remains national. What is missing is not central power, but synchronized action and mutual confidence.

The digital economy illustrates the broader logic most clearly. Common standards for data, AI, and cybersecurity are essential, but they do not require central databases or EU ownership of data. What they require is a shared digital language that national systems can speak.

Subscribe

Even in taxation and social policy, deeper integration is possible without centralization. Transparency, coordination, and minimum standards can prevent distortion and abuse, without EU-level tax collection or redistribution.

Technology as an Enabler of Sovereign Integration

What made this vision unrealistic twenty years ago is precisely what makes it feasible today.

Digital infrastructure, interoperable standards, and artificial intelligence now allow national systems to work together without being merged. Registries can be linked without being centralized. Applications can adapt to national legal and cultural preferences while relying on common technical standards. Multilingual interfaces no longer require political harmonization of language or procedure.

In this sense, technology changes the integration frontier. It reduces the need for identical rules and increases the scope for shared functionality. The choice between sovereignty and integration is no longer as binary as it once appeared.

The EU’s challenge is not technological capacity, but institutional imagination.

What This Model Demands

A sovereignty-preserving internal market is not a soft option. It requires radical mutual recognition, not rhetorical commitment to it. It requires investment in interoperable digital infrastructure, not another layer of institutions. It requires decentralized enforcement that is synchronized through peer review and real-time coordination.

Above all, it requires trust.

Trust that other member states enforce their rules properly. Trust in judicial independence. Trust in administrative capacity. Without that, no amount of centralization will make the market function either.

What It Deliberately Avoids

This model avoids EU-wide taxes, centralized social security systems, and permanent budgetary transfers. It avoids one-size-fits-all policies imposed from Brussels. And it avoids the erosion of national democratic accountability that accompanies the transfer of core fiscal powers.

It respects the diversity of Europe’s political economies. Sweden remains Sweden. Hungary remains Hungary. Yet a Hungarian architect can work in Stockholm, and a Swedish fintech can operate in Budapest.

Trust: The Missing Ingredient—and How to Build It

All of this, however, rests on trust. And trust in Europe is in short supply.

Northern countries doubt the administrative rigor of the South. France and Germany cooperate, but rarely without rivalry. Even among the Nordics, confidence is uneven. These are not stereotypes; they are political realities that shape behavior.

Sovereign Integration offers a more solid foundation for cooperation among states that do not wish to become one

Crucially, this model does not assume trust. It requires mechanisms that produce trust.

That means transparent performance metrics, peer review among regulators, public comparability of outcomes, and real consequences when commitments are not met. Trust emerges when rules are enforced predictably and failure is visible—not when virtue is assumed.

In that sense, a sovereign internal market is more demanding than a centralized one. It tolerates less ambiguity, less symbolic compliance, and fewer hidden exemptions. But precisely for that reason, it offers a more solid foundation for cooperation among states that do not wish to become one.

The Political Trade-Off

The price of this approach is discipline. Member states lose the ability to hide protectionism behind technical regulation. Disputes must be resolved quickly. Administrative failure becomes visible.

But the reward is substantial. The EU escapes the false choice between “more Europe” and “less Europe.” Instead, it gains a third path: a sovereign internal market.

A Network, Not a State

The European Union does not need to become a federal state to function as a single market. It needs to act like a network—distributed, resilient, and interconnected.

That is not a retreat from integration. It is a more realistic and sustainable form of it.

If Europe wants to remain both united and diverse, this may be its most credible path forward.

Share

In the future of agriculture debate the Dutch ecomodernist Hidde Boersma always was on the side of advancing technology, advocating against reduction of consumption and growth. Contesting the degrowth-ideology he wrote a book with the challenging title ‘More’. Yet, when it comes to beef he unexpectedly and without any need switches sides.

In a LinkedIn post he copies a recent World Resource Institute report that argues that "climate-friendly" beef is essentially a myth, noting that even the most efficient agricultural techniques cannot eliminate the high carbon opportunity costs —the lost potential for that land to store carbon as forests or other natural ecosystems— and methane emissions inherent in cattle farming.

Subscribe

Conversely, in an Impakter article of 2021 I contended that global prosperity does not require a reduction in meat consumption, suggesting instead that intensifying production through modern technology can solve land-use inefficiencies. The land-use issue is not inherent to beef itself but is rather a consequence of low productivity and underdevelopment.

While the WRI report insists that consuming less beef is the only guaranteed way to lower an individual's footprint, my Impakter article emphasizes that improving agricultural productivity in developing regions can meet rising demand without exhausting planetary resources. Together, the articles highlight a complex debate between reducing demand to protect the environment and advancing technology to support a growing population.

Let’s go deeper into the matter.

1. Inefficiency vs. Inherent Impact

The WRI report argues that beef’s high environmental footprint is inevitable because cattle take longer to mature and require significantly more land than other proteins. In contrast, the Impakter article suggests that the high land-use figures cited by organizations like the WRI are skewed by extremely extensive production systems.

While the average land use for 100 grams of beef protein is currently 104 square meters, the Impakter source notes that intensive systems require only 7 square meters for the same amount of protein.

This suggests that if global production were intensified to the productivity, which is already achieved in three-quarters of the current production, only 24% of the current habitable area in the world is needed. And that is true if the world population has risen to 10 billion. This implies that more than a third of the current area dedicated to livestock could become available for nature or urban use.

2. Carbon Opportunity Cost and Land Utility

A central pillar of the WRI analysis is that most land used for beef (63%) could be more efficiently used to grow crops or restored as forests.

The Impakter article challenges the feasibility and desirability of this shift by highlighting that approximately 86% of animal feed is not edible for humans, such as grass, meaning livestock convert resources that would otherwise be wasted into high-value protein. And in large areas with grass no agriculture is feasible.

Furthermore, in certain regions, large grazers are necessary to prevent desertification and help stave off climate change, making it "wholly unjustified" to categorize all grazing land as a climate liability.

3. The Role of Technological Intensification

The WRI maintains that even if all existing and breakthrough mitigation technologies were implemented, the total carbon costs of U.S. beef (the focus of this WRI analysis is on high income countries) would only drop by 18% because land-use impacts remain the dominant factor.

The Impakter article that takes a worldwide view, provides a counter-example of sustainable intensification in Peru to show that in many parts of the world much higher gains are possible. By introducing cultivated pastures and water basins at high altitudes, the COOPECAN cooperative produced 300 times as much meat as traditional extensive grazing, allowing 700 hectares of cultivated grass to "relieve" 35,000 hectares of high plateau land. This demonstrates that increasing productivity can significantly reduce land occupation while simultaneously improving livelihoods and climate outcomes.

4. Agreement and contradiction

The Impakter article and the World Resources Institute (WRI) reports are not entirely at odds. In fact, they agree on fundamental points:

Intensification is possible: Both the Impakter article and the 2026 WRI report acknowledge that farming methods can reduce emissions and that productivity gains have been occurring for decades.

Land utility varies: Both sources agree that some land (roughly 37% globally) is unsuitable for crops and is best used for well-managed grazing that supports livelihoods and native grasslands.

The primary point of divergence is the Carbon Opportunity Cost (COC) vs. Prosperity Opportunity Costs.

The WRI (2026) Perspective: This newer report argues that the land-use impact is so dominant that even the best intensification technologies only reduce total carbon costs by 18%. It maintains that most land used for beef (63%) would be more "efficient" if restored to forests or used for crops. Therefore, they conclude there is "no such thing as climate-friendly beef".

The Impakter Perspective: Drawing on an earlier WRI report, the Impakter article argues that intensification is the solution to the land-use problem. It claims that by matching the productivity of "median producers," the world could meet its protein needs using only 17% to 24% of current habitable land, thereby "sparing" more than a third of current pastureland for nature or forests.

5. Policy Focus: Climate vs. Prosperity

Hence, the WRI’s primary recommendation is for consumers and companies to "serve less beef" to guarantee a lower climate impact. The Impakter article argues this is a "narrow goal" that misses the opportunity to foster higher global prosperity.

Instead of focusing on consumption cuts—which the Impakter source claims have minimal impact as demand for beef continues to rise globally—policy should focus on exporting high production standards from efficient regions like northwestern Europe to the rest of the world. By maximizing the use of every hectare of pasture suitable for intensification, the world can meet development, food supply, and climate goals simultaneously.

So the perspectives contradict each other most sharply on what the global community should prioritize:

• Consumption vs. Productivity: The 2026 WRI report states that the "only way to guarantee" a lower climate impact is to buy less beef. Conversely, the Impakter article argues that "eating less meat won’t solve the climate crisis" because global demand is rising regardless. It suggests that a narrow focus on eating less meat misses the opportunity to foster global prosperity by exporting high production standards to underdeveloped regions.

Inefficiency as a Choice: The Impakter article contends that beef's high land-use footprint is a symptom of underdevelopment and low productivity, not a characteristic of the meat itself. It argues that because 86% of livestock feed is inedible to humans (like grass), cattle are essential for converting waste into nutrition without competing for human food crops.

In summary, while the 2026 WRI report views land occupation as an inherent climate liability, the Impakter article (and an earlier WRI report it references) views pasture as a resource to be optimized through sustainable intensification to meet both food and climate goals, as part of the drive for global prosperity.

Share

Martin Bosma in de TK commissie cultuur met naast hem Heera Dijk D66

De recente commissievergadering Cultuur in de Tweede Kamer was illustratief voor de staat van het Nederlandse cultuurdebat. Martin Bosma gebruikte een reeks voorbeelden om te laten zien hoe “onze cultuur” wordt weggezet: naamswijzigingen van gebouwen, het herschrijven van historische referenties, het verdwijnen van vertrouwde symbolen uit het publieke domein. “De kerststol mag geen kerststol meer heten”. Zijn betoog werd enthousiast onthaald door FvD en BBB en kreeg op X ruime bijval van rechtse commentaaraccounts.

Het gevolg is dat links nog wel over gelijkheid spreekt, maar niet meer durft te zeggen waaraan iedereen gelijk moet zijn. Inclusie wordt gepromoot zonder te zeggen waarin men wordt geïncludeerd.

Dat is begrijpelijk. Bosma benoemt iets wat veel mensen intuïtief aanvoelen: er is sprake van culturele vervreemding. Maar juist omdat hij dat gevoel zo scherp verwoordt, is het problematisch dat de analyse blijft steken op het niveau van symbolen.

Symbolen zijn niet de oorzaak

De strijd tegen naamswijzigingen, beelden en terminologie suggereert dat cultuurverlies primair een gevolg is van activisme of ideologische ijver aan universiteiten en in de culturele sector. Alsof een kleine groep “wokisten” met voldoende tegenmacht kan worden teruggedrongen, waarna de rust terugkeert.

Dat is een misvatting. Deze symbolen zijn geen oorzaak, maar uitkomst van diepere institutionele processen die zich al decennia voltrekken. Wie zich uitsluitend op symbolen richt, bestrijdt niet de kwaal.

De kwaal: instituties zonder normatief kompas

De kern van het probleem is dat publieke instituties hun normatieve zelfvertrouwen hebben verloren. Ooit waren onderwijs, media, overheid en rechtspraak niet alleen uitvoerders van beleid, maar ook expliciete dragers van normen: professionaliteit, neutraliteit, loyaliteit aan de rechtsstaat.

Die rol is geleidelijk ingeruild voor iets anders: procesbegeleiding, inclusiviteit, sensitiviteit. Normen zijn vervangen door procedures. Oordelen door afwegingen. Grenzen door dialoog.

Links heeft hier boter op het hoofd, maar het is geen plotselinge “linkse coup”. Het is het resultaat van een langdurige intellectuele en beleidsmatige verschuiving.

Postmodernistische relativering als blinde vlek van links

Links heeft zich deze verschuiving het meest eigen gemaakt vanuit een diep wantrouwen tegen hiërarchie, nationale identiteit en universele normen. Postmodernistisch denken – waarin waarheidsclaims worden gerelativeerd en macht primair als onderdrukking wordt gezien – is vertaald naar beleidstaal en organisatiecultuur.

Het gevolg is dat links nog wel over gelijkheid spreekt, maar niet meer durft te zeggen waaraan iedereen gelijk moet zijn. Inclusie wordt gepromoot zonder te zeggen waarin men wordt geïncludeerd.

Daarmee is links blind geworden voor een fundamenteel probleem: instituties zonder duidelijke normen functioneren niet, zeker niet in een samenleving die steeds diverser wordt. Links juicht die superdiversiteit toe, maar vergeet het normatieve kader waarin de diverse samenleving kan functioneren.

Diversiteit vergt méér normering, niet minder

Nederland is in korte tijd ingrijpend veranderd. In veel sectoren werken inmiddels mensen met uiteenlopende culturele en sociale achtergronden. Dat hoeft op zichzelf geen probleem te zijn. Maar professionele rollen zijn niet cultureel neutraal. Ze veronderstellen gedeelde opvattingen over gezag, neutraliteit, plicht en loyaliteit.

Wanneer instituties nalaten die normen expliciet te formuleren en te handhaven, ontstaat frictie. Niet omdat mensen “niet integreren”, maar omdat het institutionele kader zelf vaag is geworden. Dat is precies waar de botsing van culturen zichtbaar wordt: niet in symbolen, maar in dagelijks professioneel handelen.

Dat wordt concreet zichtbaar in sectoren waar de professionele rol bij uitstek normatief is, zoals bij de politie. De politie opereert niet alleen op basis van regels, maar ook op basis van impliciete normen: onpartijdigheid, gelijke behandeling, afstand tot informele loyaliteiten, en de bereidheid om ook tegen de eigen sociale omgeving op te treden.

Wanneer een korps sterk divers wordt samengesteld, maar nalaat deze professionele normen expliciet te formuleren en actief te handhaven, ontstaat spanning. Agenten – ongeacht achtergrond – nemen dan onvermijdelijk hun eigen referentiekaders mee in de dagelijkse praktijk. Dat kan leiden tot verschillen in prioriteitsstelling, omgang met gezag, of terughoudendheid in situaties waarin handhaving botst met sociale of religieuze gevoeligheden.

Het probleem zit daarbij niet in de herkomst van individuele agenten, maar in het ontbreken van een dominant institutioneel kader dat ondubbelzinnig duidelijk maakt: hier geldt één professionele norm, en die gaat altijd vóór persoonlijke, culturele of groepsgebonden overwegingen. Waar die norm niet expliciet wordt bewaakt, wordt diversiteit geen kracht, maar een bron van frictie.

Rechts ziet het probleem, maar schiet tekort

Daarmee is Bosma’s analyse onvolledig. Hij ziet terecht dat er iets fundamenteels schuift, maar plakt het probleem vast aan 1968, universiteiten en culturele elites. Dat is historisch te simpel en strategisch zwak.

Share

Door de cultuurstrijd te reduceren tot symbolen blijft de structurele normatieve erosie buiten beeld. Zo kan links zich verschuilen achter procedurele correctheid en verandert er uiteindelijk niets.

Dat mechanisme is bijvoorbeeld zichtbaar in het debat over diversiteit en inclusie binnen publieke organisaties. Wanneer medewerkers of burgers wijzen op spanningen in professioneel handelen – bijvoorbeeld ongelijke handhaving, vermijdingsgedrag of het wegkijken bij normoverschrijdend gedrag – verschuift het gesprek vrijwel direct naar procedures: zijn de juiste D&I-protocollen gevolgd? Is de terminologie zorgvuldig? Zijn alle groepen gehoord?

Zolang aan die procedurele voorwaarden is voldaan, wordt het onderliggende probleem buiten beeld gehouden: de vraag of er nog één gedeelde professionele norm geldt die voor iedereen bindend is. Kritiek op het feitelijke functioneren van de organisatie wordt zo hergeformuleerd tot een kwestie van proces en taal, niet van norm en gedrag.

Op die manier kan links volhouden dat “alles volgens de regels verloopt”, terwijl die regels juist ontwijken wat werkelijk ter discussie zou moeten staan: welk gedrag accepteren we in publieke functies, en welk niet – ongeacht achtergrond, intentie of identiteit.

De ongemakkelijke conclusie

De culturele spanningen waar Bosma op wijst, zijn reëel. Maar ze worden niet opgelost door het hernoemen van gebouwen terug te draaien of door symbolische tegenoffensieven. Ze vragen om een veel fundamenteler gesprek:

welke normen zijn leidend in publieke instituties, en wie moet zich daaraan aanpassen?

Zolang die vraag niet expliciet wordt gesteld, blijft de cultuurstrijd een strijd om symbolen. En juist dat is de grootste overwinning van het denken dat Bosma zegt te bestrijden.

Subscribe

Na de bewogen oudejaarsnacht met honderden 112-meldingen, een afgebrande kerk, gevechten tussen politie en relbeluste jongeren, was de ultieme oproep dat de overheid nu toch moest ingrijpen. De politiek moet voorbij de gratuite statements nu toch echt aan de bak om paal en perk te stellen aan deze gezagscrisis. Altijd de politiek.

Wie Nederlandse praatprogramma’s kijkt over maatschappelijke of economische vraagstukken, ziet een vast ritueel. Het onderwerp verschilt – woningnood, stikstof, migratie, zorg, bestaanszekerheid – maar het slot is voorspelbaar. Een deskundige licht het probleem toe en de kijker wil een oplossing. De presentator leunt iets naar voren en stelt de vraag die alles afsluit: wat moet de politiek hiermee? Of: zijn er al Kamervragen over gesteld? En zo niet: zou dat niet moeten?

De media spelen daarin geen passieve rol. Door vrijwel nooit te vragen wat mensen zelf kunnen doen, of wat buiten de staat georganiseerd kan worden, bevestigen zij een staatscentrisch wereldbeeld.

Het is een onschuldige vraag, lijkt het. Maar juist in die laatste minuten wordt iets groters bevestigd: het idee dat een probleem pas opgelost kan worden wanneer het politiek wordt, en dat een oplossing pas telt wanneer zij uit Den Haag komt.

Wie daarop let, ziet het overal terug. In Nieuwsuur eindigen reportages zelden zonder een rondje langs coalitie en oppositie. Deskundigen mogen analyseren, betrokkenen hun verhaal doen, maar het handelingsperspectief ligt uiteindelijk altijd bij de minister. Zelfs wanneer het onderwerp vooral gaat over gedrag, keuzes of instituties buiten de staat, schuift de camera door naar het Binnenhof.

Hetzelfde geldt voor Pauw & De Wit, waar gesprekken vaak uitlopen op de vraag wie “dit gaat oppakken in de politiek”. Alsof maatschappelijke verantwoordelijkheid pas serieus wordt zodra zij in een regeerakkoord belandt.

Wie verder terugkijkt, ziet dat dit geen recente ontsporing is. Vroeger in Brandpunt en in Achter het Nieuws was hetzelfde patroon zichtbaar. Reportages over achterstandswijken, industriepolitiek of morele vraagstukken eindigden steevast met de impliciete boodschap: nu is de politiek aan zet. Al decennia wordt zo geoefend in het denken dat de staat de natuurlijke eindverantwoordelijke is voor alles wat misgaat.

Het denken in termen van de overheid als degene die de verantwoordelijkheid heeft om de problemen op te lossen, past bij bepaalde partijen in ons politieke landschap. Zij verschillen daarmee van anderen die veeleer naar de markt of de gemeenschap wijzen als de verantwoordelijke voor de oplossing. Voor sommige partijen is de rol van de overheid meer pragmatisch dan ideologisch beargumenteerd. Overigens zie je dat onderscheid tussen ideologisch en pragmatisch ook bij degenen die primair kiezen voor de markt of gemeenschap. Deze verschillen geven ons politieke landschap een genuanceerder aanzien dan de gebruikelijke links-rechts indeling Lees hier meer over de indeling van het Nederlandse politieke landschap

Het frame om altijd naar de overheid te grijpen zegt iets over de ideologische bias van de praatshows. Het blijft ook niet zonder gevolgen. Politiek succes wordt er onvermijdelijk in begrotingstermen door gedefinieerd. Een politicus “levert” wanneer hij geld weet los te krijgen, wanneer er een fonds komt, een regeling, een nieuwe toezichthouder. Het probleem is dan evenwel niet echt opgelost, maar veeleer geparkeerd. En zichtbaar gemaakt. Dat is belangrijk, want zichtbaarheid is in de politiek een vorm van bestaansrecht.

Zo groeit de overheid gestaag verder. Niet omdat zij alles beter kan, maar omdat zij steeds opnieuw wordt aangewezen als enige actor die mag handelen. Met elke nieuwe regeling groeit ook het web van regels, controlemechanismen en verantwoordingsstructuren. Burgers en organisaties bewegen zich daarbinnen steeds voorzichtiger. Initiatief wordt vooraf getoetst aan wat mag, wat gesubsidieerd wordt, wat binnen kaders past. Wat voorheen gevoeld werd als een persoonlijke verantwoordelijkheid, kan nu afgedaan worden door te verwijzen naar adviescommissies, instanties of verwachte wetgeving .

Langzaam maar zeker verschuift de verantwoordelijkheid. Wat ooit begon bij mensen zelf – in buurten, sectoren, beroepsgroepen, verenigingen – wordt iets waarvoor men “naar de overheid kijkt”. Niet zelden met oprechte verwachtingen, maar ook met een zekere gemakzucht. Wie het probleem benoemt, heeft zijn plicht gedaan; wie het in Den Haag belegt, kan zich terugtrekken.

De media spelen daarin geen passieve rol. Door vrijwel nooit te vragen wat mensen zelf kunnen doen, of wat buiten de staat georganiseerd kan worden, bevestigen zij een staatscentrisch wereldbeeld. De samenleving verschijnt als probleemdrager, de overheid als probleemoplosser. Alles daartussenin verdwijnt uit beeld.

Subscribe

Het alternatief is niet minder overheid, maar een andere volgorde van denken. Eerst de vraag wat een probleem vraagt van burgers, professionals en instituties zelf. Vervolgens wat collectief kan worden georganiseerd zonder dat de staat alles overneemt. Pas daarna de vraag waar overheidshandelen echt onmisbaar is: bij rechtsorde, randvoorwaarden, het corrigeren van marktfalen.

Zolang elk gesprek eindigt bij de politiek, raakt de politiek overbelast en de samenleving onderbenut. Dat is geen incident, maar het logische resultaat van een frame dat al decennia meegaat. Misschien is het tijd dat talkshows eens eindigen met een andere vraag. Niet: wat gaat de regering doen? Maar: wie neemt hier eigenlijk zelf verantwoordelijkheid – en waarom wachten we daar steeds mee?

Dus: hoe zorgen we er voor dat eind dit jaar onze politie hun eigenlijk werk kan doen en niet hoeft uit te rukken voor relschoppers? Wat kan u daaraan doen en wat kunnen via de verenigingen, buurten en instanties?

Share

Een verhaal over landbouwminister Femke Wiersma, migratie, Gaza, de universiteiten – en waarom zoveel mensen het gevoel hebben dat hun stem niet meer binnenkomt.

Hoe het werkt en hoe het komt dat in Zwitserland de kenniselite niet zo beperkt is, leest u in dit artikel. En voor de Kerst toch ook een positieve eindnoot over waar de doorbraak in Nederland vandaan kan komen.

Toen NRC onlangs de positie van landbouwminister Femke Wiersma analyseerde, kreeg de lezer het vertrouwde frame voorgeschoteld: de minister zou onervaren zijn, niet voldoende deskundig, niet stevig genoeg. Het verhaal leek sympathiek – een minister die haar best doet maar struikelt over de complexiteit van Den Haag – maar wie goed las, zag een institutionele blokkade: een ambtelijke top die niet wil schuiven en vasthoudt aan bestaand beleid, experts die al jaren bepalen wat “verantwoord landbouwbeleid” heet te zijn, en een bestuurlijke cultuur waarin afwijking van het midden onmiddellijk als risico wordt gezien.

Wat Wiersma belemmerde was niet een persoonlijk probleem, maar een reflex van het systeem waarmee de politieke, wetenschappelijke en media-elite zichzelf beschermt.

Het landbouwdossier is geen uitzondering. Het is een venster op een mechanisme dat in Nederland al decennia groeit: een kleine groep mensen op het kruispunt van wetenschap, media en beleid bepaalt de denkruimte waarbinnen de politiek mag bewegen. Het klinkt als een complot. Maar het is geen samenzwering.  Het zijn bekende processen die verlopen via herhaling, selectie en institutionele verkleving. Ter illustratie een paar recente voorbeelden.

Geen migratiedebat

In het migratiedebat is dat mechanisme het scherpst zichtbaar. Hein de Haas, internationaal gerespecteerd migratiewetenschapper, is al jaren de vaste stem bij NOS, NRC, Nieuwsuur en Volkskrant. Zijn werk is degelijk en breed geciteerd, maar in de publieke vertaling blijft vaak één boodschap overeind: migratie is structureel positief, wie dat niet ziet begrijpt de data niet.

Daartegenover staat Jan van de Beek, gepromoveerd wiskundige en migratie-analist, die op basis van demografische, fiscale en arbeidsmarktcijfers tot heel andere conclusies komt. Hij wijst op de netto maatschappelijke kosten van migratie die aanzienlijk zijn bij sommige groepen migranten. Zijn onderzoek is benut door ministeries, zijn modellen zijn doorgerekend door externe rekenaars. Maar zijn werk past slecht in het dominante mediakader en krijgt daarom structureel minder podium en wordt zelfs verdacht gemaakt. Hoewel hij zelf geld zegt mee te brengen, wil geen universiteit hem aanstellen.

Toen de Volkskrant eindelijk Van de Beek ruimte bood, kreeg hij gelijk de volle laag van De Haas. Zelfs de Volkskrant redactie zelf stelde het commentaar van De Haas nog iets bij om Van de Beek’s verhaal negatief weg te zetten. Het publiek zag een wetenschapper die ‘door de mand viel’, terwijl er in feite een selectiemechanisme aan het werk was: niet de sterkte van het argument bepaalde de zichtbaarheid, maar de aansluiting bij het bestaande narratief.

Het gaat hier minder over de details van de controverse tussen De Haas en Van de Beek. Het is een beschrijving van hoe één perspectief de norm wordt, en elk alternatief eerst moet bewijzen dat het überhaupt aan tafel mag komen.

Het nationale filter

De Gaza-berichtgeving liet exact hetzelfde mechanisme zien. De NOS vervult in Nederland de unieke rol van nationaal informatie-knooppunt. Het is de enige organisatie die zowel wettelijk als cultureel wordt gezien als de primaire leverancier van feiten. 

Dit nationaal kanaal om kennis uit te putten maakt niet zomaar een redactionele keuze, maar is in de praktijk ook een filter: De beperkte zendtijd en de behoefte aan autoriteit leiden tot een kleine vaste kring van experts die keer op keer langskomt.

De selectie van welke rapporten breaking news zijn (PBL, CPB, WRR) en welke in een kort berichtje verdwijnen, stuurt onvermijdelijk de agenda.

De recente keuze om te stoppen met X (Twitter) en meer te vertrouwen op eigen kanalen en andere platforms versterkt de asymmetrie: de NOS blijft zenden, maar de ruwere, directe tegenspraak op een open platform valt weg of verschuift naar minder zichtbare hoeken van internet.  

Tijdens Gaza bleek hoe kwetsbaar zo’n monopool filter is in een digitale wereld. Critici vonden de verslaggeving eenzijdig. Maar de kern van de boosheid lag dieper: mensen zagen online beelden, data en getuigenissen die niet in het NOS-kader opdoken. Ze concludeerden dat de NOS bewust een bepaalde nieuwsversie selecteerde, haar bronnen eenzijdig koos en dezelfde woordvoerders liet opdraven en andere negeerde. De NOS reageerde en concludeerde dat burgers kwetsbaar waren voor manipulatie.  En sociale media bevorderen fake-news, is de aanname.

Wat in werkelijkheid botste, was een gecentraliseerde nieuwslogica met een gedecentraliseerde informatiestroom. De NOS kán natuurlijk niet alles tonen wat circuleert, maar omdat zij het nationale venster op de wereld is, voelt elk gemist detail als een institutionele keuze vooral als het gemiste nieuwsfeit een totaal ander licht op de zaak lijkt te werpen. 

De Britse nieuwszender BBC bleek zo bij verschillende items de plank te hebben misgeslagen en erkende fouten. Het voedt het idee dat hetzelfde bij NOS aan de hand zou kunnen zijn. Men ziet dat feiten achtergehouden worden of anders geframed worden. Het gevolg is dat een groeiende groep burgers zich miskend voelt, of althans ongezien. 

Subscribe

Zodra de kritiek op de NOS weerklank vond en de roep om een onderzoek en kamerdebat klonk, trad het verdedigingsmechanisme van het systeem in werking: media shows, wetenschappers en politici namen het unisono op voor de NOS en benadrukten haar theoretische neutraliteit. 

Carrière binnen de elite

De benoeming van Rianne Letschert tot informateur is niet zo raar. Zij is ervaren, mediageniek, netwerkvaardig, bestuurlijk effectief. Het werpt wel een blik op hoe het confirmeren aan de normen van de elite, behulpzaam is bij het doorlopen van een succesvol professioneel looppad.

In de maanden voorafgaand aan haar benoeming ontstond een opvallende discussie op verschillende Nederlandse universiteiten, waaronder Maastricht waar Letschert bestuursvoorzitter is. De besturen besloten onder druk van de Gaza-protesten samenwerking met bepaalde Israëlische universiteiten (tijdelijk) op te schorten. Tegelijk bleven samenwerkingen met universiteiten in landen met zware, gedocumenteerde mensenrechtenschendingen – China, Iran, Qatar, Saoedi-Arabië – nagenoeg onaangetast.

Het feitelijke verschil in bestuurlijke reactie laat zich moeilijk verklaren vanuit een consistent ethisch principe. Het is veel beter te begrijpen als selectieve gevoeligheid binnen het academische midden. Bepaalde kwesties mobiliseren morele urgentie binnen de bestuurlijke elite, andere niet. Critici van Letscherts benoeming zagen hierin een structurele dynamiek. Bestuurlijke elites bewegen mee met de dominante normatieve wind binnen hun eigen netwerk, en dat meebewegen helpt carrière te maken binnen de elite. 

Ook hier geldt: het gaat niet over Letschert maar over het mechanisme. Wie binnen de elite beweegt, past zich aan de culturele normen van die elite aan. Die normen worden vervolgens vertaald naar beleid, richtlijnen en publiek optreden – en komen zo terug in het nationale discours. En wie hier uitblinkt, komt bovendrijven in wetenschappen, media of politiek. 

Het mechanisme achter dit alles

Wanneer je de casussen Wiersma, De Haas/Van de Beek, de NOS en de universitaire reacties naast elkaar legt, zie je een consistent patroon: De probleemdefinitie wordt geformuleerd door een klein aantal experts, redacties en ambtelijke topstructuren. De denkruimte wordt smal gehouden door institutionele selectie: wie al zichtbaar is wordt opnieuw gevraagd, wie buiten staat krijgt nauwelijks toegang. De beleidsopties bewegen binnen smalle marges die niet politiek maar cultureel-technocratisch is gevormd. Wie buiten die marges denkt – of dat nu een minister, een wetenschapper, een journalist of een burger is – wordt niet weerlegd, maar weggeschreven.

En omdat Nederland een klein land is met sterk gecentraliseerde kennis- en mediainfrastructuren, is het venster uitzonderlijk smal vergeleken met landen met federale structuren of pluriforme media-ecosystemen. Daarom voelen discussies op X zo explosief omdat X gebruikers geen toegang hebben tot het centrum van waar feiten worden geselecteerd.

Zwitserland

Zwitserland heeft óók een sterke publieke omroep (SRG SSR) en een hoog niveau van expertise, maar twee verschillen maken de agenda minder gesloten.

Zwitsers stemmen meerdere keren per jaar in referenda en volksinitiatieven over concrete beleidskwesties. In Nederland pleitte D66 aanvankelijk voor referenda, maar inmiddels -als deel van het politiek en kenniscentrum- heeft ze dat middel afgezworen. Zwitsers kunnen zelf wetswijzigingen en zelfs grondwetswijzigingen agenderen.  Dat dwingt politieke en kennis-elites om veel explicieter in debat te gaan over onderliggende aannames; het beleid staat meer permanent onder “stress-test” van burgers.

Een ander verschil is dat kantons en gemeenten veel eigen bevoegdheden behouden. Dat geldt ook voor media- en cultuurbeleid. Dit creëert meerdere machtscentra en meer variatie in beleidsopties, in plaats van één nationaal dichtgetimmerd raamwerk. De regionale omroepen in Nederland krijgen of grijpen die kans nauwelijks. 

Ook in Zwitserland bestaan elites die het narratief bepalen, maar ze opereren in een institutioneel landschap met meer tegenkrachten en veto-punten. Daardoor is het voor burgers makkelijker om een beleidsoptie die buiten de elite-consensus valt, toch formeel op tafel te krijgen.

De broodnodige doorbraak

Het is nodig de huidige concentratie van politieke, media en kennismacht te doorbreken omdat op den duur de polarisatie het schip zal keren. In de jaren zestig kwamen doorbraken van binnenuit: VARA, FNV, PvdA, D66, universiteiten, kranten en tijdschriften waren dragers van democratisering en emancipatie. Vandaag zijn dit veelal de instituties van het midden: bestuurlijk verweven, cultureel homogeen, institutioneel op elkaar geënt.

De doorbraken zullen daarom elders vandaan komen: van onafhankelijke denkers die niet afhankelijk zijn van NWO-financiering of redactionele uitnodigingen; van academici en journalisten die platformen opbouwen buiten het institutionele midden; van burgers en professionals die hun eigen feiten, ervaringen en modellen publiek maken; van internationale denkers die de Nederlandse consensus uitdagen.

Het venster moet worden opengezet. Dat gebeurt niet door degenen die het venster bewaken – maar door degenen die er nu buiten staan. Het publiek zal alternatieve kennisdelers en nieuwskanalen met meer vertrouwen tegemoet moeten treden om het debat open te trekken. Niet bij alles er gelijk vanuit gaan dat het fake news betreft zoals de kenniselite wil doen geloven. AI fact checks kunnen daarbij van goede dienst zijn. 

De casus-Wiersma liet zien waar de grens zit. De vraag is nu wie als eerste bereid is om eroverheen te stappen.

Share

In een eerder artikel in mijn Substack nieuwsbrief schreef ik al over het functioneren van het ministerie van Landbouw onder Femke Wiersma. In publicaties wordt vaak gewezen op “blokkades”, “vertraging”, “juridische risico’s” en “ambtelijke irritatie”. Ik zei toen dat de casus Wiersma eigenlijk een schoolvoorbeeld is van ambtelijke obstructie. Daarom wil ik de dynamiek bekijken met het analytische instrumentarium van Lucas Simons — één van de scherpste denkers over systeemtransities. Dan zien we een patroon dat veel breder en dieper gaat dan het individuele optreden van een minister.

De casus-Wiersma laat zien hoe een poging tot koerswijziging in een complex beleidsregime vastloopt zodra het bestaande systeem zich tegen de verandering keert. En die tegenkrachten zijn geen incident, maar een structureel kenmerk van elke transitie.

Simons’ kerninzicht: elk systeem verdedigt zichzelf

Lucas Simons onderscheidt in transities drie fundamentele krachtenvelden:

Incumbents – de zittende partijen die gevestigde belangen hebben in het bestaande systeem;

Transition initiators – degenen die een nieuwe koers inzetten;

Counter-pressures – de fricties, onzekerheden en blokkades die ontstaan zodra echte verandering concreet wordt.

Toegepast op het stikstofdossier zien we alle elementen terug, vrijwel zonder uitzondering.

De beleidscontext als gesloten systeem

Het stikstofbeleid van de afgelopen jaren is niet alleen een verzameling regels; het is een diep verankerd regime. Het is juridisch bevestigd door jurisprudentie; technisch opgehangen aan het AERIUS-model, beleidsmatig doorontwikkeld binnen het ministerie, en politiek gelegitimeerd door opeenvolgende kabinetten.

Dit vormt precies het type institutionele infrastructuur dat in de transitietheorie weerstand genereert tegen afwijkingen. Zodra een nieuwe actor — in dit geval BBB en de nieuwe minister — een alternatieve koers wil inslaan, botsen zij frontaal op de versteende structuur.

Bureaucratic entrenchment als gedrag van incumbents

Een klassieke reactie van incumbents is dat zij risico’s uitvergroten, alternatieven onderontwikkeld laten, blijven werken binnen de vertrouwde beleidslogica, en nieuwe politieke signalen minimaliseren.

De reconstructie van de eerste weken laat dit duidelijk zien. Bij de kennismaking kreeg de minister geen open beleidsruimte gepresenteerd maar een herhaling van de oude lijn, alsof het beleidskader een natuurwet is. Ambtenaren werkten scenario’s voor bouwruimte niet uit, en bleven de ministeriale tassen vullen met stukken die de bestaande logica reproduceerden. In termen van Simons: het incumbent-systeem beschermt zichzelf door inertie. In bestuurskundige termen: bureaucratic entrenchment.

Coalitional drift: een transitie kan niet zonder bondgenoten

Elke transitie-initiator heeft bondgenoten nodig die de nieuwe koers inhoudelijk ondersteunen, risico’s willen dragen, ruimte willen maken voor experiment, en wanneer nodig politieke dekking geven. Maar precies dat ontbrak. NSC en VVD “geloofden er niet in”. Zij wilden geen politieke of juridische risico’s nemen en hadden geen behoefte aan nieuwe botsingen met Brussel of rechterlijke macht.

Men noemt dit mechanisme in de bestuurskunde coalitional drift. Simons benoemt dit mechanisme niet met een specifieke term, maar binnen zijn transitiekader is het een herkenbare dynamiek: partijen die formeel instemmen met een koerswijziging, maar in de praktijk niet de energie, steun of politieke rugdekking leveren die nodig is om die koers werkelijk van de grond te krijgen. Daardoor verzwakt de coalitie die een transitie zou moeten dragen, nog vóórdat deze goed en wel begonnen is, alsof zo j die koers liever niet zien slagen. Voor een transitie is dat fataal: de initiator staat alleen, en de gevestigde krachten (incumbents) krijgen de bevestiging dat de coalitie zelf ook niet werkelijk wil veranderen.

Het systeem veert terug zodra verandering concreet wordt

Een cruciaal element in Simons’ model: weerstand wordt pas echt zichtbaar wanneer de nieuwe koers operationeel wordt. Dat zagen we hier ook bij het schrappen van het NPLG.  Toen de minister het bestaande programma wilde loslaten, mobiliseerde het systeem onmiddellijk tegenkrachten: ambtelijke waarschuwingen, juridische alarmsignalen, mediakritiek.

Het tegenhouden van de publicatie van bedrijfsadressen, op zijn beurt, werd geframed als “blokkade”, maar het is in transitietermen juist een typisch moment waarop incumbents de oude transparantieregels verdedigen, ongeacht de veiligheidsrisico’s voor burgers die bedrijfs- en woonadres op één locatie hebben.

Geen enkele journalist die vanuit huis werkt, zou verplichte publicatie van zijn of haar woonadres accepteren. Maar het systeem verdedigt de bestaande procedure, zelfs wanneer de proportionaliteit discutabel is.

In termen van Simons: counter-pressure – het systeem duwt terug zodra verandering echt consequenties krijgt.

De driedubbele blokkade die elke transitie fnuikt

Wanneer we dit combineren, ontstaat een driedubbel patroon dat in de transitietheorie volledig herkenbaar is:

1) Bureaucratic entrenchment

Het ambtenarenapparaat reproduceert het bestaande beleid en biedt geen beleidsruimte voor alternatieven.

2) Coalitional drift

Coalitiepartners steunen de transitie formeel, maar niet inhoudelijk of operationeel.

3) Institutionele blokkades

Juridische kaders, modellogica en beleidsprecedenten werken samen om nieuwe interpretaties bij voorbaat onmogelijk te maken.

Zodra dit soort condities samenvallen, voorspelt het model van Simons dat de transitie niet in de versnelfase komt. Er ontstaat een soort bestuurlijk vacuüm waarin een minister geen doorzettingsmacht heeft, maar wel verantwoordelijk wordt gehouden voor het uitblijven van resultaten. Dat is exact wat hier zichtbaar werd.

De ontbrekende bouwsteen: visie als startpunt van transitie

Hoewel de casus-Wiersma overtuigend laat zien hoe incumbents, institutionele kaders en gebrek aan coalitiesteun een transitie kunnen tegenhouden, moet ook worden onderkend dat de manier waarop de minister zelf handelde niet voldeed aan wat volgens Simons noodzakelijk is om een systeemverandering te initiëren.

De transitietheorie van Simons benadrukt dat een transitie niet start met het bevechten van bestaande regels, maar met het neerzetten van een aantrekkelijk, helder en richtinggevend toekomstbeeld: een visie op hoe het systeem eruitziet wanneer de kernproblemen zijn opgelost — stikstof, waterkwaliteit, biodiversiteit, ruimtelijke druk. Pas wanneer dat positieve toekomstperspectief bestaat, kunnen medestanders worden verzameld, kunnen nieuwe oplossingsrichtingen worden geïdentificeerd en kan er gewerkt worden aan het opschalen van alternatieven.

In deze casus ontbrak die expliciete systemische visie. De nadruk lag vooral op het doorbreken van blokkades en het betwisten van bestaande instrumenten, in plaats van op het formuleren van een overtuigend narratief voor een functionerend landbouw- en natuurbeleid in de toekomst. Volgens de transitiedynamiek van Simons maakt dit een initiator kwetsbaar: zonder gedeelde visie ontstaat geen coalitie, zonder coalitie ontstaat geen versnelfase, en blijft elke beleidswijziging hangen in defensieve strijd.

Het bredere inzicht: het systeem kan geen politieke discontinuïteit meer verwerken

De casus-Wiersma laat zien dat niet alleen de minister faalde in het creëren van beweging — het systeem faalde om een politieke opdracht serieus te verwerken.

Dat is een ernstiger signaal dan een beleidsblokkade. Het betekent dat:

• het stikstofregime een toestand heeft bereikt waarin transitie nauwelijks nog mogelijk is,

• coalitiepolitiek structureel instabiel wordt wanneer partners innerlijk verdeeld blijven,

• en ambtelijke systemen onvoldoende adaptief zijn om democratische koerswijzigingen te faciliteren.

Met andere woorden: ons bestuur raakt minder bestuurbaar wanneer beleid te sterk verjuridiseerd en vernauwd raakt.

Wat deze casus zegt over toekomstige transities

Voor elke toekomstige poging tot systeemverandering — stikstof, klimaat, zorg, migratie — geldt:

zonder stevige coalitiesteun en zonder bereidheid om institutionele kaders te herijken, loopt de transitie vast in dezelfde driedubbele blokkade.

Simons’ theorie geeft daarmee niet alleen een diagnose, maar ook een waarschuwing: een systeem dat niet kan buigen, zal breken. Niet door revolutionaire krachten van buitenaf, maar door de cumulatie van beleidsterreinen waarop noodzakelijke koerswijzigingen simpelweg niet meer kunnen plaatsvinden.

In de berichtgeving over Femke Wiersma en het stikstofdossier zien we een patroon. De nadruk ligt op de momenten waarop de minister iets “blokkeerde”: het schrappen van het NPLG , het tegenhouden van de publicatie van bedrijfsadressen van veehouderijen, het niet onmiddellijk omarmen van de lijn die het ministerie al jaren volgt. Het NRC maakte er een lang verhaal van, waarin evenwel weer dezelfde boodschap werd afgegeven: de minister snapt het niet, onervaren, ze kan alleen schrappen, vertragen en blokkeren.

Met de NRC reconstructie kwam evenwel een veel fundamenteler probleem bloot komen te liggen: een nieuw democratisch mandaat kan in Nederland nauwelijks nog door de instituties heen breken wanneer het afwijkt van het eerder vastgelegde beleidsregime. De casus-Wiersma is in dat opzicht geen incident maar een ‘textbook example’. Ik zal het in een volgend artikel uitwerken aan de hand van de Transitie-theorie van Lucas Simons en André Nijhof.

De kennismakingssessie als voortzetting van oud beleid

De NRC reconstructie beschrijft hoe ambtenaren bij de eerste ontmoetingen met de nieuwe minister niet zozeer het speelveld schetsten, maar vooral uitlegden hoe het oude stikstofbeleid in elkaar zit en waarom het in essentie moet worden voortgezet. Men presenteerde het beleidskader niet als een keuze van het vorige kabinet, maar als een quasi-natuurwet.

Er is een groot verschil tussen, enerzijds, ambtenaren die feiten en juridische randvoorwaarden toelichten; en anderzijds, ambtenaren die feitelijk aan de nieuwe minister vertellen dat er geen beleidsruimte is, en dat afwijking onverstandig, onmogelijk of contraproductief zou zijn.

Het eerste is goed ambtelijk werk. Het tweede is wat bestuurskundigen bureaucratic entrenchment noemen: een staatsapparaat dat het bestaande beleid niet alleen uitvoert, maar ook verdedigt, reproduceert en voortzet — zelfs wanneer de politieke leiding expliciet een andere richting wil.

De minister wilde iets anders, maar kreeg geen beleidsruimte aangeboden

BBB wilde de ondergrens in het AERIUS-model verhogen zodat er weer bouwruimte ontstaat. Juridisch en beleidsmatig zijn er varianten denkbaar die het waard waren om te verkennen.

Wat gebeurde er? Geen actief meedenken, geen scenariovorming, geen juridische alternatieven, geen doorrekening. Wel een constante stroom stukken die voortbouwen op bestaand beleid, alsof er geen nieuwe regering was gekozen met andere beleidsvoornemens.

Een minister zonder eigen beleidskaders, doorrekeningsteams of juridisch contra-advies is volledig afhankelijk van haar ambtelijk apparaat. En wanneer dat apparaat beslist om niet mee te bewegen, dan stopt alles.

Coalitiepartners die formeel akkoord gingen, maar inhoudelijk tegenhingen

In de Nederlandse coalitiepolitiek is een beleidsdoorbraak alleen mogelijk als alle regeringspartijen er ten minste in geloven dat een koerswijziging uitvoerbaar of verdedigbaar is.

Volgens de reconstructie “geloofden” NSC en VVD niet in de BBB-lijn. Men wilde geen harde clash met Brussel riskeren, geen nieuwe juridische procedures, geen extra onzekerheid. Die houding heeft een naam: coalitional drift.

Coalitional drift ontstaat wanneer partijen op papier instemmen met koerswijzigingen — omdat de formatie nu eenmaal tot een akkoord moet leiden — maar vervolgens geen energie leveren om die afspraken daadwerkelijk tot uitvoering te brengen.

Met andere woorden, op papier was voldoende steun om een kabinet te vormen; in de praktijk was er voldoende scepticisme om beleidsdoorbraken te blokkeren. Die combinatie werkt als lijm op de ambtelijke weerstand: als de politieke omgeving geen doorzettingsmacht toont, hoeft het apparaat niet te bewegen.

De schaarse momenten van daadkracht werden door de media als “blokkades” geframed

Het publieke beeld kantelde snel richting een minister “die alles tegenhield”. Interessant genoeg gebeurde dat precies op de dossiers waar zij wél haar poot stijf hield.

Neem het National programma Landelijk Gebied NPLG. Journalisten schilderden haar beslissing af als een eenzijdige stap van een minister die “het hele programma de prullenbak in gooide”. Maar het ging in essentie om een politieke keuze: het doorzetten van een programma dat diep geworteld was in het vorige kabinet, past niet in het beleid dat de minister voorstond.

We zagen dit patroon opnieuw rond de volledig op de politieke spits gedreven clash over de adresgegevens van boerenbedrijven. Hier is het framingprobleem nog groter: de minister werd verweten dat zij de openbaarheid “blokkeren” wilde. Maar wie thuis werkt en zijn bedrijfsadres — dat vaak samenvalt met zijn woonadres — op internet ziet verschijnen, weet hoe groot de veiligheidsrisico’s zijn. Geen enkele journalist zou zelf accepteren dat zijn of haar woonadres verplicht gepubliceerd wordt omdat men in een beroepsgroep zit waar maatschappelijke spanning op rust.

De minister zei dus “nee” waar de zorgplicht voor veiligheid zwaarder woog dan het reflexmatige transparantie-argument. Dat is niet louter blokkeren, dat is verantwoordelijkheid nemen.

Deze casus laat zien hoe selectief de waarneming werd: overal waar zij daadwerkelijk de nieuwe politieke lijn probeerde door te zetten, werd dit als obstructief gedrag gepresenteerd — terwijl de échte obstructie elders lag.

De driedubbele blokkade die de nieuwe koers onmogelijk maakte

Wanneer je de patronen op een rij zet, krijgt het geheel een onontkoombare structuur:

1. Bureaucratic entrenchment

Het ministerie bleef functioneren alsof het oude beleid nog volledig van kracht was. Nieuwe opties werden niet uitgewerkt, nieuwe analyses niet opgestart. Continuïteit was het uitgangspunt, ongeacht de politieke opdracht.

2. Coalitional drift

Coalitiepartners die officieel akkoord gingen met beleidsverandering, handelden in de praktijk alsof zij vooral wilden voorkomen dat die verandering echt zou plaatsvinden. Niet door openlijk verzet, maar door het ontbreken van steun, initiatief en rugdekking.

3. Institutionele blokkade

Het stikstofdossier is zo verjuridiseerd dat elke afwijking van bestaand beleid automatisch wordt afgeschoten met verwijzing naar EU-verplichtingen, jurisprudentie of modellogica. Dat maakt het voor een nieuwe minister vrijwel onmogelijk om een alternatief spoor te ontwikkelen zonder dat dit onmiddellijk wordt gediskwalificeerd als onhaalbaar.

Samen creëerden deze drie factoren een beleidsomgeving waarin een gekozen minister formeel de bevoegdheid had om koers te bepalen, maar feitelijk nauwelijks een handbreed ruimte kreeg.

Wat de casus-Wiersma laat zien over de staat van het bestuur

Het zou te gemakkelijk zijn om dit dossier te reduceren tot “een zwakke minister”. De dynamiek is breder en fundamenteler. Onze instituties accepteren nauwelijks politieke discontinuïteit; beleidsregimes met sterke juridische en ambtelijke verankering zijn vrijwel niet te doorbreken; coalities sluiten akkoorden waar partijen innerlijk niet achter staan; ministers die wel doorpakken worden in de media gezien als blokkades; ministers die niet doorpakken verdwijnen in de ambtelijke logica.

De casus-Wiersma is daarmee geen persoonlijk falen, maar een systemisch signaal: Er is een grens bereikt aan de mate waarin ons staatsbestel in staat is om democratisch gewenste koerswijzigingen daadwerkelijk uit te voeren.

Mijn opiniebijdrage die verschenen is op 8 december 2025 in het Nederlands Dagblad

De radicalisering van migranten begint niet in hun thuisland, maar in Nederland. Ons asielsysteem plaatst migranten in een slachtofferrol . Geen perspectief en geen duidelijkheid. Dat moet anders.

maandag 8 december 2025, 03:00 aangepast 15:13

Eritrese statushouders op de fiets in Den Haag als onderdeel van hun inburgeringsklas. beeld: ANP

Nederland bedoelt het goed. Immigratie is hier zorgvuldig en ruimhartig georganiseerd. Maar precies die aanpak creëert bij jonge nieuwkomers het gevoel dat ze alles krijgen zonder dat iets verdiend is, en niets kunnen bereiken omdat het systeem hen buitenspel zet. 

In die leegte gedijen radicale ideeën. Niet omdat deze jongeren religieuzer worden, maar omdat ze houvast zoeken. Willen we radicalisering bij de wortel aanpakken, dan moeten we eerst erkennen dat onze goede bedoelingen soms de verkeerde uitkomsten produceren.

In de Nederlandse discussie over migratie en radicalisering wordt steeds gewezen naar de herkomstlanden, de religie, de cultuur of de geopolitiek. 

Maar wie de realiteit op straat, in opvanglocaties, in gemeenten en bij werkgevers observeert, ziet een ander, veel fundamenteler mechanisme. 

Dure reis naar Europa

De asielzoekers die hier arriveren – meestal mannen (70 procent), vaak nog geen 30 jaar oud (60 procent) volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) – komen niet uit ontwrichte onderklassen. Het zijn geen wanhopigen die alles hebben verloren. 

Een aanzienlijk deel komt eerder uit gezinnen die het thuis redelijk hadden, maar waar de kans op een toekomst met een fatsoenlijke baan, eigen huis en perspectief minimaal is. Zij kunnen de dure reis naar Europa ondernemen. 

Vluchtelingenwerk en het Nederlands Jeugdinstituut bevestigen dit beeld. Zij vluchten niet omdat ze alles zijn kwijtgeraakt, maar eerder omdat het toekomstperspectief ontbreekt door oorlog, repressie of economische stagnatie. 

Alles voor hen geregeld

De top 5 herkomstlanden bestaat volgens het CBS uit Syrië, Turkije, Afghanistan, Somalië en Eritrea, met uitzondering van de laatste, zijn dit landen met een overwegend islamitische bevolking.

Zij reizen naar Europa met een beeld van vooruitgang, met hoge aspiraties, met het idee dat ze hier kunnen opklimmen naar een leven dat voor hen thuis simpelweg niet bereikbaar is. En precies dáár begint de frictie die Nederland maar niet onder ogen wil zien.

Want wanneer deze jongeren hier aankomen, belanden ze in een systeem dat hen weliswaar voorziet van veiligheid, kleding, onderdak en rechten. Het eerste wat hen hier overkomt, is niet het gevoel dat ze ‘iets bereikt hebben’, maar het gevoel dat alles voor hen geregeld wordt. 

Ze ontvangen veel, maar verdienen niets. Daarmee wordt het fundament voor hun zelfbeeld niet opgebouwd, maar ondergraven.

De teleurstelling is voor deze jonge mannen vaak vernederend.

Wat daarna volgt is bijna voorspelbaar. Ze ontdekken dat de Nederlandse arbeidsmarkt hun niet de kansen biedt die zij verwachtten. Dat opleiding niet vanzelf gaat. Dat vooruitkomen in een complexe, formele, hooggeschoolde samenleving iets anders is dan ‘de sprong naar Europa maken’. 

Dat ze hier niet mislukken door discriminatie, maar dat ze hier überhaupt niet in een positie komen waarin ze kunnen slagen of falen. De teleurstelling is voor deze jonge mannen vaak vernederend.

En dan ontstaat er een vacuüm. Precies dat vacuüm maakt hen ontvankelijk: niet voor de islam van hun ouders, maar voor de identitaire, radicale versies die hier in Europa tot bloei zijn gekomen. 

Debat in Nederland misleidend

Het is in Nederland – niet in hun land van herkomst – dat zij leren zichzelf te bekijken door de lens van slachtofferschap. Het is hier dat ze in contact komen met denkbeelden die hun vertellen dat ze niet falen door mismatch, maar worden tegengewerkt door een vijandige samenleving. 

Het is hier dat religie verwordt tot identiteit, en identiteit tot politiek. De radicalisering is dus vaak geen import. Zij is een bijproduct van hoe wij onze migratie en opvang organiseren. Daarmee wordt het debat in Nederland misleidend. We spreken over moslims, over cultuur, over integratiecapaciteit. 

Maar we weigeren onder ogen te zien dat onze systemen zelf de voedingsbodem zijn. Niet omdat ze te hard zijn, maar omdat ze te vaag zijn. Niet omdat ze onaardig zijn, maar omdat ze mensen reduceren tot wachtenden. 

En omdat we denken dat goed doen gelijkstaat aan veel geven, terwijl elke succesvolle immigratiesamenleving ter wereld werkt vanuit wederkerigheid.

Ze laten niemand binnen zonder duidelijkheid, perspectief en verplichting.

Het contrast met landen die dit beter doen, is opvallend. Canada, Australië, Denemarken – drie zeer verschillende landen, met zeer verschillende politieke tradities – hebben één ding gemeen: ze laten niemand binnen zonder duidelijkheid, perspectief en verplichting.

Ze selecteren buiten hun grenzen, niet erbinnen. Ze laten alleen mensen toe die volledig geïdentificeerd zijn. Ze werken vanuit het principe dat je onderdeel wordt van de samenleving op basis van wat je bijdraagt, niet op basis van wat je tekort komt. 

En ze houden de instroom beheersbaar door niet alleen ‘menselijkheid’ te organiseren, maar óók grenzen, selectie en volgorde. Er zijn verschillen in uitvoering en toon: Canada legt meer nadruk op humanitaire hervestiging buiten Canada, Australië op afschrikking, en Denemarken op integratieplicht en beperking van de instroom.

Totale hervorming van het migratiebeleid

De Nederlandse crisis ontstaat doordat we elke stap bij migratie omdraaien. Identificatie na binnenkomst. Selectie pas ná opvang. Werk pas na jaren. Taal pas na talloze procedures. En terugkeer alleen bij hoge uitzondering. 

We maken mensen afhankelijk in een systeem dat pretendeert hen autonomie te geven. Dat werkt niet. Sterker: het is gevaarlijk.

Daarom is het noodzakelijk dat de aanstaande coalitie dit dossier niet parkeert, maar centraal stelt in een totale hervorming van het migratiebeleid. Nederland heeft geen behoefte aan halve maatregelen of symbolische afspraken. 

Dit is volwassen beleid

Het moet terug naar de basis: eerst selectie, dan toegang. Identiteit vastgesteld vóór binnenkomst, niet erna. Streng op illegaliteit, omdat normloosheid geen humaniteit is. Voorrang voor nieuwkomers die passen bij wat onze arbeidsmarkt daadwerkelijk nodig heeft. En een opvangsysteem dat niet langer passiviteit organiseert, maar verantwoordelijkheid, perspectief en duidelijkheid vanaf dag één.

Dit is geen hard beleid. Dit is volwassen beleid. Het is de logica van elke samenleving die immigratie succesvol weet te combineren met sociale stabiliteit. 

We doen het omdat we begrijpen dat een samenleving die haar eigen normen, verwachtingen en selectieprincipes niet bewaakt, uiteindelijk niemand helpt. Niet de nieuwkomer, niet de ontvangende bevolking, en zeker niet de jongeren die nu de prijs betalen voor onze politieke traagheid.

De hervorming die Nederland nodig heeft, vraagt bestuurlijke moed.

De coalitievormers hebben een historische kans. Als zij dit moment laten passeren, zal de volgende generatie immigrantenjongeren opnieuw dezelfde weg doorlopen: van aspiratie naar teleurstelling, van teleurstelling naar identitaire opsluiting, en van daaruit naar radicalisering. 

Dat scenario is niet onvermijdelijk – het is een beleidskeuze. Dat maakt het des te urgenter om nu in te grijpen.

De hervorming die Nederland nodig heeft, vraagt bestuurlijke moed. Het begint met de erkenning dat migratie een volwassen systeem moet zijn met duidelijke selectie, wederkerigheid en grenzen. 

Alleen dan kunnen wij de radicaliseringsproblematiek bij de wortel aanpakken, en kunnen nieuwkomers hier een toekomst opbouwen die stoelt op daadwerkelijke kansen.

Waarom het tijd is om afscheid te nemen van links–rechts

De indeling van Nederlandse partijen in het klassieke assenkruis links–rechts en progressief–conservatief is een overblijfsel uit de twintigste eeuw. Ze is historisch begrijpelijk, maar politiek onbruikbaar geworden.

De termen zijn uitgehold, moreel gekaapt en semantisch onbetrouwbaar. “Links” heet tegenwoordig “progressief”, “rechts” is per definitie “conservatief”, en het midden lijkt op een lege parkeerplaats tussen twee slogans.

Zelfs de zogenoemde tweedimensionale variant — met de assen links–rechtsen conservatief–progressief — biedt slechts schijn van diepgang. In de praktijk blijft ook die een rechte lijn langs een diagonaal. De kwadranten links-conservatief en rechts-progressief blijven vrijwel leeg, omdat progressiviteit door links is geclaimd en conservatisme aan rechts wordt opgedrongen.

Het resultaat is een diagonaal waarop partijen van Bij1 tot Forum zich ordelijk laten rangschikken. Deze wordt steeds meer gebruikt om aan eigenlijk te vertellen dat de lijn van  “goed links” naar “slecht rechts” loopt, ook al noemt men “goed links” nu “democratisch” of “rechtstatelijk”. Het zegt inmiddels weinig over de echte keuzes. Belangrijke verschillen — tussen overheid, gemeenschap en markt, en tussen ideologisch en pragmatisch bestuur — buiten beeld blijven.

Van één lijn naar drie pijlers

De echte breuklijnen in Nederland gaan niet meer over rijk en arm, of over behoud en vernieuwing, maar over waar verantwoordelijkheid wordt gelegd — bij de overheid, de maatschappij/ gemeenschap, of de markt — en waarom de verantwoordelijkheid daar wordt gelegd en hoe deze wordt ingevuld — ideologisch of pragmatisch.

Schema van de drie pijlers van verantwoordelijkheid

Deze drie pijlers zijn allemaal legitiem, maar zelden in evenwicht.

Nederland verloor in de afgelopen decennia vooral de rol van de gemeenschap uit het oog. Vakbonden, verenigingen, coöperaties zijn wijdverbreid in ons land maar het lijkt of hetzij de markt, óf hetzij de overheid de oplossing moet brengen. Terwijl de overheid uitdijde en de markt globaliseerde, raakte het maatschappelijke middenveld uitgehold. Precies daar — tussen overheid en markt — bevindt zich echter de zone waarin burgers verantwoordelijkheid leren nemen: waar fatsoen, solidariteit en vrijheid elkaar versterken in plaats van verdringen. Waar verenigingen, vakbonden en coöperaties floreren.

Dat levert geen tweedeling in links - rechts op, maar een drieslag die beter past bij de Nederlandse realiteit. Overheid, gemeenschap en markt vormen samen het horizontale veld waarop de politiek zich afspeelt.

De tweede as loopt van ideologisch naar pragmatisch. Sommige partijen denken vanuit beginselen, anderen vanuit uitvoerbaarheid. Beide benaderingen zijn legitiem, maar als ze los van elkaar raken, ontstaan dogmatisme aan de ene kant en cynisch management aan de andere.

Het nieuwe Nederlandse politieke landschap

Het traditionele kwadranten model dat eigenlijk maar twee gevulde vlakken opleverde, wordt dan een zesvlak met ruimte voor nuance.

• De ideologische keuze voor de overheid, waar partijen als SP en GroenLinks-PvdA zich plaatsen. Men kiest voor centrale sturing vanuit een morele overtuiging en ziet de overheid als een effectief instrument.

• De ideologische keuze voor het zwaartepunt bij de gemeenschap, is typisch de SGP, waar geloof, traditie en identiteit richting geven. De ChristenUnie zit op de grens van ideologisch en pragmatisch, maar altijd in het gedeelte waar de verantwoordelijkheid primair bij de maatschappij wordt gelegd.

• De ideologische keuze voor de markt, dun bezet in Nederland hoewel FvD, BVNL en de libertariërs hierna neigen — hier zouden klassieke vrijheidsdenkers of morele liberalen thuishoren. (Zie kader)

• De pragmatische keuze voor de overheid, met D66 bestuurlijk, oplossingsgericht, zonder ideologisch kompas. De VVD komt hier ook terecht zodra de technocratische delen van de VVD de overhand krijgen.

• De pragmatische keuze voor de gemeenschap, de kern van de Nederlandse redelijkheid, met CDA, NSC, BBB duidelijk in deze hoek en de ChristenUnie heel erg aan de rand van dit vlak richting ideologische keuzes.

• De pragmatische keuze voor de markt, met VVD, JA21 en economisch gezien PVV: resultaatgericht en beleidsmatig.

In de Hexagon staan alle partijen die deelnemen aan de verkiezingen in een dynamisch

Hexagon van het Nederlands politieke landschap

Deze figuur laat zien dat het politieke landschap geen rechte lijn is, maar een veld van zes mentaliteiten.

Overheid, gemeenschap en markt vormen de horizontale dimensie,

ideologisch en pragmatisch de verticale.

De traditionele indelingen leverde slechts één diagonale lijn op — bruikbaar voor degenen die zich labels als links, democratisch, rechtstatelijk en progressief zich willen toe-eigenen, maar blind zijn voor de sociale werkelijkheid waarin partijen verantwoordelijkheid verschillend invullen vanuit een diepe overtuiging of vanwege pragmatische overwegingen.

Een politiek landschap dat meer dimensies toelaat, doet niet alleen recht aan de partijen, maar ook aan de kiezer. Wie zich niet thuis voelt in het karikaturale links-rechts-denken, vindt hier zijn plaats terug: niet tussen extremen, maar tussen mensen, instituties en verantwoordelijkheden.

De lege zone van de Nederlandse politiek

In dit veld blijft één gebied opvallend leeg: de ideologisch-marktzone.

Dat is de plek waar geloof in de vrije economie samengaat met morele overtuiging — vrijheid niet als gemak, maar als deugd en plicht.

In Nederland is dat terrein verlaten.

De VVD is pragmatisch geworden, FvD verloor geloofwaardigheid, en moet met haar nieuwe voorvrouw net als BVNL óf de libertariërs laten zien of ze hier thuishoren.

In andere landen bestaat deze stroming wél:

• bij de Reagan-fusionists in de VS, Denk aan Milton Friedman, Barry Goldwater, Ronald Reagan:

“Government is not the solution to our problem; government is the problem.”

• het vroege Thatcherisme in het VK, “There is no such thing as society — only individuals and their families.”

• de Freisinnig-Demokratische Partei in Zwitserland, soevereiniteit en neutraliteit — vrijheid als burgerplicht.

Milei in Argentinië valt buiten deze ideologisch-markt segment (waar verantwoordelijkheid, rechtsorde en morele discipline horen). Hij zit in een radicaal-libertaire uithoek

Een partij in deze hoek, zou vrijheid opnieuw definiëren als verantwoordelijkheid in actie. Zo’n partij in het vak ideologisch-markt zou:

1. Vrijheid moreel invullen

– niet als “laat mij met rust”, maar als “draag verantwoordelijkheid, werk hard, wees eerlijk”.

2. De overheid disciplineren, niet ontkennen, marktordening waar mogelijk, overheid als kadersteller, niet als motor.

3. Gemeenschap waarderen via deugd, niet via herverdeling

– mensen helpen zichzelf te helpen; subsidiariteit toegepast op ondernemerschap.

4. Europees nuchter zijn

– geen federalist, maar voor een concurrerend Europa dat werkt.

5. Cultureel stabiel maar niet reactionair

– respect voor traditie, maar toekomstgericht en seculier.

Kortom: “De overheid beschermt de kaders, de markt beloont inspanning, en de burger kiest — met karakter.”

Zolang die overtuiging ontbreekt, blijft het Nederlandse politieke landschap één zone onbenut