“It’s difficult to take leave of your own childhood.

You feel as if you had entered your old apartment: you see the familiar sun-bleached wallpaper, the familiar round stove in the corner, its door unpainted, and the stucco with holes poked in it, all the way to the wooden planks. There is no furniture, and you’d rather not sit on the windowsill, but you linger. You cannot live here, but how can you leave your past, on what kind of transport?” (1)

Viktor Shklovsky - A Reader - Edited and Translated by Alexandra Berlina

Tạm dịch:

“Thật khó để từ biệt tuổi thơ của chính mình.

“Bạn cảm thấy như bước chân vào căn hộ cũ: bạn thấy giấy dán tường bạc phếch quen thuộc, chiếc bếp tròn quen thuộc nơi góc nhà, cửa nhà không sơn, lớp vữa trát tường với nhiều lỗ thủng sâu, đến tận phần lõi gỗ bên bên trong. Không có nội thất gì, và bạn cũng không muốn ngồi xuống bậu cửa sổ, nhưng bạn vẫn nấn ná. Bạn không thể sống ở đây, nhưng làm sao bạn có thể rời khỏi quá khứ, bằng phương tiện nào đây?”

Đoạn viết trên trích trong phần hồi ký “Once Upon a Time”(1964) của nhà phê bình văn học người Nga Viktor Shklovsky, kể về tuổi thơ và thời lớn lên của ông.

Tôi mường tượng ra cảnh bước vào căn hộ cũ, đứng giữa mùi mối mọt và ẩm thấp, nhìn lên bức tường trắng còn in vết đổ cà phê gần bếp. Chiếc bàn học đã thành quá thấp so với chiều cao người lớn. Không có cửa sổ nào. Ở cuộc trở về tuổi thơ mà Shklovsky viết, quá khứ đã bắt đầu rữa nát và tàn phai, trên lớp giấy dán tường bạc phếch, tường vữa thủng lỗ, cửa không sơn.

Còn bếp lò và bậu cửa sổ? - Chúng vững chãi đứng yên nguyên vẹn, không mang theo tính từ nào, chúng hiện hữu rõ nét đến mức chủ nhân của ký ức thấy bản thân chần chừ và cứ nấn ná lại. Khó mà từ biệt để ra đi thành người lớn mãi mãi.

Khi Shklovsky nhìn tuổi thơ với hai lớp tạo dựng, ông cho tôi cơ hội nhìn thời gian của chính mình. Mỗi chúng ta có cách vận hành thời gian riêng: người xếp lớp, người đặt song song, người chồng chất cái mới lên cái cũ, người chôn cái cũ xuống đất làm bệ cho ngày mới, người bày bừa tất cả trên mặt bàn và nhìn ngắm chúng cùng lúc. Cũng vì vậy, những lớp và mảnh đó va chạm vào ta theo từng cách khác nhau.

Ký ức của người khác có hoá thành của mình?

Nhiều năm trước, khi học ở Mỹ về viết hồi ký, tôi được nhận một đề bài hãy mô tả một xung đột thật chi tiết, càng chi tiết càng tốt, từ mùi, âm thanh, ánh sáng, số người tham dự, hình thể họ, tương tác, lời thoại. Một người viết lại cảnh cô bị một người đi theo và đấm vào mặt (không có lý do gì cụ thể, chỉ là tấn công trên đường). Trong cảnh tối tăm mặt mũi và bị thương, cô ngẩng đầu và thấy chủ một tiệm sách bên đường lùi vào, đóng cửa lại để cô đứng ở ngoài với người tấn công. Những người xung quanh nhìn thấy giãn ra xa và bỏ đi.

Những người đọc xung quanh cảm thấy khó chịu, thương cảm, sợ hãi không dám đọc. Khi viết đến cuối bài, là đoạn cô viết một con chó từ đâu đó đã nhảy xổ ra doạ người tấn công. Người chủ của con chó đỡ cô đứng dậy và đưa cô vào bệnh viện. Sau này, cô có một con chó cùng giống với chú chó đã cứu cô. “Nó khiến tôi xuống phố tự tin và không cần phải nhìn về phía sau lưng khi đi bộ nữa.”

Kết bài của cô không giống với cách bạn bè trong lớp hôm đó tưởng tượng sẽ kết thúc trong thảm kịch về tinh thần. Đúng là cô đã nhìn thấy chủ tiệm sách đóng cửa trước mặt cô, nhưng cùng lúc cơ thể cô đã được bảo vệ bởi một con chó và một người qua đường khác.

Tôi không rõ cô chọn sống với phần ký ức nào? Chọn tô đậm cái nào? Đặt cái nào xuống? Hay cả hai phần đó liên tục bày bừa trong ký ức? - Tôi có hỏi, và cô trả lời thực ra cô đã gần như quên sự việc đó rồi, chỉ viết lại vì đề bài yêu cầu.

Giải thích của bạn cùng lớp về lý do viết lại chuyện này dẫn tôi đến suy nghĩ về các dạng hồi ký và văn học chấn thương.

Subscribe now

Hồi ký về chấn thương là thứ tôi đọc khá nhiều vài năm qua (trong một bài viết cũ, tôi có đề cập là vì đó là sản phẩm tràn ngập trên thị trường Mỹ, vì thói đọc thụ động tôi đã đọc chúng). Sau văn học chấn thương là sách tâm lý chấn thương. Nói nôm na là bất cứ thứ gì trong cuộc đời này xảy ra cũng có thể lý giải bằng chấn thương thơ ấu, bất kỳ sai trái tồi tệ hay quặt quẹo nào ta gây ra ở hiện tại cũng đều có thể lý giải bằng chấn thương tuổi thơ. Kiểu nếu một chàng trai quen hết cô gái này tới cô gái khác, nói dối như cuội, xài tiền và đồ đạc của bạn gái xong biến mất, chàng trai sẽ tự giải thích mình bị sang chấn từ tuổi thơ không thể gắn bó được (nhưng vì sao lừa hết tiền và đồ đạc thì không giải thích).

Những giải thích kiểu này phổ biến trên mạng xã hội vì nó vô thưởng vô phạt. Chẳng ai đủ công sức thời gian để mà tìm tới chẩn đoán chính xác hay gần chính xác với kẻ gây chuyện trên mạng. Chấn thương và sang chấn giống như chuyện miệng mồm thời thượng vậy, giống như có thời chúng ta mở miệng là quen giỡn là “tao đang tự kỷ nhé” – dù chẳng hiểu tự kỷ là gì.

Những ví dụ buồn cười kiểu: Vì sang chấn tuổi thơ nên tôi tiêu tiền không suy nghĩ. Vì sang chấn bị cha mẹ mắng nên tôi trở thành người hướng nội. Vì sang chấn do bạn cùng lớp gây ra nên tôi không có bạn. Vì sang chấn sinh ra trong gia đình khá giả, ba mẹ nhiều kỳ vọng nên tôi trở thành đứa trẻ thiếu kỳ vọng. Hiện tại bừa bãi đều có thể giải thích bằng quá khứ bừa bãi. Tuổi thơ là thủ phạm của mọi hành vi méo mó ta gây ra trong hiện tại. Nếu tuổi thơ có lỗi thì ta không hề có lỗi. Ta chỉ là nạn nhân của một âm mưu nào đó (tuổi thơ)

Nhưng hồi ký về chấn thương không giống với nghiên cứu tâm lý về chấn thương, ở chỗ nghiên cứu về chấn thương dè chừng khi chỉ mặt bất cứ nguyên nhân gì là thủ phạm gây ra tình trạng bệnh bởi sự thể hiện phản ứng bệnh tật của mỗi người rất khác nhau sau cùng một sự kiện gây chấn thương. Ví dụ,bạn có thể nghe đến những trận động đất kinh hoàng, chết cả trăm người. Có những đứa trẻ sau đó tè dầm, lo sợ, thậm chí tới lớn vẫn có những biểu hiện lo âu như vậy. Bên cạnh đó, có những đứa trẻ vẫn lớn lên bình thường, thậm chí đã quên hẳn đi sự kiện kinh hoàng đó. Khác nhau giữa người và người là vậy.

Trong khi đó người viết dòng văn học chấn thương rất quả quyết, rất chắc chắn khẳng định tới cùng cái đuôi của sự đau khổ, một phần vì cơ chế xuất bản yêu cầu họ phải đưa ra những “tuyên ngôn” cùng với sách, hoặc phải kể câu chuyện điển hình đậm nét mới đủ sức bán sách. Không kịch tính thì khó marketing, kiểu vậy.

Một điểm khác biệt nữa là trong các nghiên cứu về nạn nhân diệt chủng hay nạn nhân cưỡng hiếp, các nhà nghiên cứu vẫn đề cập tới những khả năng hồi phục, những nhân vật thừa nhận họ có thể sống tiếp, hay đưa ra cách mà một cộng đồng diễn giải về quá khứ đó để con cháu họ có thể sống tiếp ở tương lai và bớt phơi nhiễm với nỗi đau.

Ở một số xung đột bạo lực có quy mô lớn như thời phân biệt chủng tộc ở Nam Phi hay chế độ diệt chủng Khmer Đỏ, ước muốn hướng tới tương lai luôn được thể hiện cùng với hành động thừa nhận tội ác. Dù ở quy mô ký ức cộng đồng hay trong không gian cá nhân, ký ức dịch chuyển và thay đổi với quá trình sống.

Hồi ký/tiểu thuyết về chấn thương cá nhân kiểu Mỹ (tôi nhấn mạnh yếu tố địa lý vì cách thị trường này đón nhận loại nội dung này rất khác biệt) lại hành động ngược lại. Nội dung thường là các mô tả cụ thể tới chân tơ kẽ tóc của nỗi đau, nhấn mạnh yếu tố hình ảnh, tri giác, làm sao đó để người đọc sờ thấy, rơi nước mắt, gớm tởm, kinh hoàng. Có thời gian, sự thành công của một quyển sách thể hiện ở chỗ người đọc tốn bao nhiêu tờ khăn giấy sướt mướt khi hết một chương. Nỗi đau được “nấu” cô đặc thành công thức bán hàng.

Theo cách nào đó, sang chấn và ký ức được bán và lây lan sang cả người đọc như một dạng phơi nhiễm thứ cấp, dù người đọc có thể chưa từng có trải nghiệm như vậy.

Leave a comment

Dân làm môi giới bản thảo ở Mỹ thường tìm kiếm những bản thảo quằn quại nhất, đẫm nước mắt nhất, hành hạ và tàn bạo cụ thể từng chi tiết nhất. Một số quyển trong kiểu viết này và phản tác dụng là American Dirt của Jeanine Cummins và Lucky của Alice Sebold.

Hồi ký Lucky của Alice Sebold là hồi ký về chuyện cô bị hiếp dâm ra sao. Và sau đó vụ án bị lật lại, cho thấy “thủ phạm” mà cô nhận mặt trong vụ án đó là một người bị oan hoàn toàn. Vụ án này bị thay đổi kết quả vì một biên tập viên điều tra nhận thấy nhiều nội dung bất nhất trong quyển hồi ký và quyết theo đuổi vụ án để xác định lại thủ phạm là ai. (2)

American Dirt của Jeanine Cummins viết với giọng văn của một người mẹ Mexico cố gắng đứa con vượt biên tới Mỹ vì họ sống ở một thị trấn bạo lực đầy bọn buôn ma tuý. Tôi đã cố gắng đọc quyển này nhưng dừng lại giữa chừng vì cách miêu tả quá lố về đời sống khốn cùng nhầy nhụa đau khổ của người Mexico gần biên giới, như một kiểu vừa thương hại vừa tô vẽ thêm. (3)

Có lẽ vì địa điểm vật lý của câu chuyện quá gần hiện thực nơi tôi sống ở gần biên giới Mexico - Mỹ ở phía Mexico trong nhiều năm, nhưng lại không mang chút ánh sáng đời sống nào như tôi thấy ngoài đời thật. Sự nhem nhuốc và khốn cùng không kịch tính kiểu một màu như trong sách.

Phơi nhiễm không cần thiết

Tôi dần nhận thấy đọc các loại sách này nguy hiểm cho bản thân, vì chính mình bị lồng ghép vào thực tại bịa đặt và lệch lạc do người viết tạo ra, từ đó phóng chiếu thành thái độ lệch lạc của chính mình khi nhìn đời sống thật xung quanh. Nếu thực tại đó là sự thực, thì tôi bị phơi nhiễm với một lịch sử có thể gây tổn thương thứ cấp cho mình, và đây là điều không nên xảy ra với người đọc.

Có thời gian ở đâu tôi cũng nghe mọi người nói về xâm hại, xâm hại trẻ con, xâm hại người lớn, xâm hại nhân viên, xâm hại sếp, xâm hại đồng nghiệp, xâm hại tinh thần, xâm hại vật chất. Tôi co mình lại vì sợ. - Sợ vì đã mường tượng chính mình rơi vào các bi kịch đó. Sợ vì một hiện thực mới được dựng lên giả vờ qua trang viết của người khác, mà mình không hề biết có thật hay không, sợ vì mình bắt đầu hồ nghi mọi hành động của người khác là mang ác ý.

Một lần trò chuyện với bạn tôi, anh đã trở thành cha của một bé gái hai tuổi. Anh nói anh cảm thấy lo lắng mỗi khi bế con trước mặt người xung quanh, vì anh đã đọc phải những bài viết của nhiều người ngờ vực bàn tay của cha đặt ở đâu đó trên cơ thể con gái là “đáng ngờ” hay có ý xâm hại. Thậm chí anh thú nhận đôi lúc anh sợ bế con, vì sợ biết đâu mình đang gây hại cho con. Nỗi sợ của anh đã bị phóng to bởi những bài viết méo mó trên mạng mà anh đọc phải và tự vận vào mình.

Tôi tự hỏi cha tôi ngày xưa, ông sẽ phải làm cha kiểu gì, nếu phải đối mặt với những bài viết ác ý kiểu như vậy ngày nay về cách ông chăm sóc con gái. Có thời gian mẹ tôi kể cha thường cõng tôi trên cổ ông đi vòng vòng, cha thay đồ thay tã cho tôi, cha bế tôi đi bơi ở hồ thuỷ điện và cho tôi ngồi trên đầu khi ông bơi.

Anh bạn tôi và tôi đã trở thành nạn nhân của những ký ức bệnh tật mà sách vở và bài viết trên mạng gieo cho.

Ký ức của người khác bôi đầy chúng tôi trong những quyển sách tô đậm nỗi đau làm thị trường. Chúng tôi không còn đủ sức để nhìn cuộc sống thẳng thớm như cha mẹ tôi từng đối xử với con cái ngày xưa nữa.

Sự bất toàn của ký ức

Ký ức của quá khứ và tuổi thơ để lại nhiều dấu vết trong hình thái tương lai của một người.

Những người vượt qua chiến tranh, đói khổ, thường coi trọng miếng ăn. Các xã hội hồi phục và khá giả lên sau chiến tranh thường phải đương đầu với nạn béo phì, vì cư dân vẫn ở trong tâm thế của người đói. Họ tích trữ thực phẩm quá nhiều, nấu những bữa ăn quá nhiều món. Họ âu lo nếu không có đồ ăn dư thừa trong nhà. Họ chế giễu, dè bỉu nếu ai đó quá co kéo về miếng ăn với người khác. Đó là cách phản hồi với cơn đói ký ức chưa kịp phai đi.

Sau chiến tranh, nhiều gia đình kể về những người cha đi lính trở về đã hoá thành người khác. Im lặng. Không giao tiếp với gia đình. Không tham gia làm việc. Đánh vợ. Nhậu nhẹt và nghiện rượu. Trạng thái ở chiến trường chuyển sang khung cảnh gia đình, nhưng những bạo lực người lính nhìn thấy và tham dự cũng trở về cùng với dấu chân của họ, thể hiện trên những người ở gần bên cạnh.

Ví dụ đơn giản như hai trường hợp trên thường dễ nhìn thấy, kiểu có nguyên nhân hệ quả sờ sờ. Nhưng rất nhiều loại ký ức khác ám mùi và thể hiện trong hiện tại có khi vượt quá hiểu biết hay tưởng tượng của cả người trong cuộc lẫn ngoài cuộc.

Gần đây tôi có xem một bộ phim tên Mr. Burton, kể về giai đoạn nhà viết kịch Philip Burton làm thầy giáo trung học, nhận giúp đỡ một thiếu niên nghèo tên Richard Jenkins (sau đổi tên thành Richard Burton). Nhờ giai đoạn huấn luyện và chăm sóc như cha này của Philip, Richard trở thành một trong những diễn viên nổi tiếng nhất ở phương Tây thời đó. (4)

Suốt thời gian được Philip Burton nuôi lớn, dạy học, dạy luyện tập đài từ, hướng dẫn xin học bổng, dạy về kịch nghệ. Chỉ duy nhất một lần người cha đẻ (đã bỏ rơi Jenkins và nghiện rượu) nói “đểu” cậu một câu trong quán bar: “Hoá ra đúng như lời đồn mày trở thành một thằng đồng tính.” – vậy mà Jenkins quay về nhà, chửi bới và sỉ nhục người thầy già, người đã làm cha thay cha anh, và bỏ đi không lời từ biệt.

Ở phần này của ký ức tuổi trẻ, Jenkins từ chối nhớ đến lòng tử tế, căn phòng ấm, đồ ăn, sự lương thiện, những ngày dạy học, dạy đài từ, dạy làm toán không chút vụ lợi của người thầy Philip Burton ban tặng. Cậu chọn một câu nói đểu của cha đẻ để huỷ hoại tình thương của thầy và người chủ nhà dành cho cậu.

Phần sau của bộ phim, tôi để bạn tự xem nếu có hứng thú, nhưng nhân vật trong phim đã chọn các phần khác nhau của ký ức tuổi thơ để kéo thành sợi dây hiện tại. Mỗi lần cậu chọn, mỗi chọn lựa đem lại những hệ quả và kết quả khác nhau.

Ta chọn sống với ký ức gì?

Quay trở lại “căn hộ” tuổi thơ của Viktor Shklovsky ở đầu bài viết.

Giấy dán tường có màu gì? Bức tường có lỗ không? Gỗ cửa sổ có xỉn màu hay đã mục nát? - Những câu hỏi đó do cá nhân tác giả chọn hoặc vô tình nhớ được. Nếu có ai đó chụp một bức ảnh căn phòng đó hơn 30 năm trước, có thể ta sẽ nhìn căn phòng rõ nét và chắc nịch như trong ảnh. Nhưng không, cuộc đời dài dằng dặc thường không ghi chép hết toàn bộ trong máy ảnh hay máy quay phim.

Ta sống với trí nhớ và thường liên tục kể lại hay điều chỉnh ký ức đó theo cách mình kỳ vọng hoặc tưởng tượng về quá khứ? Đây là ân phước hay lời nguyền? - Tại sao ta không thể biết quá khứ của chính mình thật rõ nét như một đoạn phim video?

Nhưng tôi không tin một bức ảnh hay đoạn video có khả năng giúp ta nhớ được chính xác ký ức, vì không có phiên bản nào là phiên bản duy nhất cả. Câu chuyện quá khứ thường được kể lại liên tục, đổi vai liên tục hoặc thay đổi liên tục tuỳ theo người kể. Ở mỗi tuổi, người ta cũng chọn lại phần ký ức mình muốn nhớ.

Khi ta 17 tuổi, ta nhớ cha đã tát mình trong bếp. Ta nhớ mẹ đã từ chối không cho mình lên thành phố học. Khi ta 35 tuổi, ta nhớ mẹ đã đi bán hàng ở chợ từ 3 giờ sáng mỗi đêm, và số tiền cả nhà kiếm được không thể dư để đi học ở thành phố. Khi 40 tuổi, khi đã làm cha, ta bàng hoàng nhận ra phải tốn bao nhiêu sự kìm chế để không vung tay tát đứa con của chính mình. Hoá ra khi ấy cha của mình cũng chỉ là một người đàn ông đang học làm bố, học rất vụng về và không ai chỉ dạy.

Mỗi người có thể trở nên nghiệt ngã hơn hay độ lượng hơn theo thời gian vì phần ký ức chọn để ta kể lại câu chuyện dưới ánh nhìn khác.

“Bạn không thể sống ở đây, nhưng làm sao bạn có thể rời khỏi quá khứ, bằng phương tiện nào đây?”

Điều này khiến tôi quay trở lại với những dòng Viktor viết. Thật tài tình, ông đã giới thiệu một hiện trạng rõ nét: ta không thể sống ở đây, không, ta không bao giờ còn ở trong tuổi thơ và ký ức cũ nữa, nhưng rời khỏi đó “bằng phương tiện nào đây?” đòi hỏi sự chọn lựa và chủ động của mỗi người.

Có những “căn phòng” quá khủng khiếp sẽ khiến ta mang đầy thương tích trên cơ thể và lết khỏi quá khứ nhưng không thoát khỏi nó. Nhưng cũng có những căn phòng chỉ cũ đi, bình thường, ta lớn lên và học cách tìm một “phương tiện” để đi tiếp cuộc đời mình, bằng những gì đã học được, bằng những mâu thuẫn đã qua và phai đi, hay bằng tổn thương giúp ta có thêm kỹ năng mà không ai có được.

Ở giữa bài tôi có kể về bộ phim Mr. Burton, nhân vật Richard Burton, dù với quá khứ cực kỳ nghèo khổ và quặt quẹo, đã trở thành một trong những diễn viên nổi tiếng nhất thế giới thời đó với đài từ tuyệt đẹp, giọng nói cực kỳ hay trên radio, bài học mà ông đã luyện rất bền bỉ với người thầy.

Vậy chúng ta sẽ chọn phương tiện gì để “rời khỏi” tuổi thơ?

CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Tản văn

Thời gian kỳ lạ. Ở sâu trong một cánh rừng mỏng, lái xe khoảng 45 phút thì đến được ngôi thị trấn bé xíu gần nhất. Thị trấn có chừng hơn chục căn nhà. Im ắng và vắng tênh. Rừng nuốt hết tất cả vào trong gói màu xanh ban ngày, và thành tấm chăn đen kịt về đêm.

Trong rừng, mùa thu đậu trên dải núi trước mặt. Nhìn từ cửa sổ căn áp mái, người nghe tiếng lá rơi cả đêm lẫn ngày, đôi khi hạt mưa lẫn vào lá, giấc ngủ bọc bằng lá cây, xào xạo chân người - hay chân ai? - Người chủ nhà quả quyết không ai đi lại quanh đây khi đêm về, chỉ có nai, mèo rừng, và tiếng đập cánh mơ hồ của những kẻ săn đêm kín kẽ. Nhưng tiếng chân vẫn xào xạo đi qua trong đêm trộn lẫn giấc mơ vào hiện thực.

Một đêm, có người đứng bên cửa nhìn mình ngủ. Người bật dậy, hình hài đó chầm chậm tan biến, nhuốm vào khung cửa. À, đó chỉ là khung cửa có màu đậm hơn bức tường đối diện chiếc giường. Sự rõ ràng này không trấn an được gì nhiều, nhưng là kết luận giúp giấc ngủ trở về. Đôi khi không ngủ được, người nghe tiếng lá phớt bay ngoài con đường bên khung cửa sổ và tưởng tượng có ai đó đang trông mình ngủ.

Từ cửa sổ áp mái, phóng mắt về mọi phía đều là núi và đồi. Những đường nhô lên cao dần từ mọi hướng, ở xa cao hơn ở gần, lá màu hồng chen lá màu đỏ chen lẫn sắc cam và vàng úa. Thời gian thay màu. Rừng tráo đổi áo xống. Người nhớ ra vì sao lại đến đây: Đi thật xa để tháo chính mình xuống ngoài cửa rừng, như con chim trút bỏ bộ áo lông vũ và giấu vào bụi cây, vờ làm người trong chốc lát.

Buổi chiều, mặt trời lơ lửng trong sương mùa thu. Người đi về phía núi. Con đường mòn hẹp dần qua từng đoạn cua lên cao, đến khi chỉ còn vừa hẹp cho chân trước chân sau xếp hàng một. Lá rơi đầy thành lớp, mỗi lần dẫm chân, lút sâu xuống qua khỏi mắt cá. Người hoảng hốt không biết bàn chân sẽ chạm vào thứ gì bên dưới. Ở đây có rắn không? Hay một thứ cạm bẫy không gương mặt nào đó? Càng sợ người càng cố rút chân nhanh, càng cố bước lên phía trước, độ cao tăng nhanh.

Nỗi sợ đặc lại và có hình hài. Nó thù lù như một cột gỗ nằm chắn ngang đường. Nó phình to, có màu hồng tươi chói mắt, chỉ nhìn vào đã phải nheo mắt quay đi. Không giống phim kinh dị, nơi cảnh giết người máy quay thường lia về phía khác, ở đây người trừng trừng nhìn vào nỗi sợ màu hồng, nhớp nháp, chảy xệ. Nếu người đưa tay chạm vào nó, nó sẽ dính hoài không buông. Nỗi sợ nghĩa là phải dây dưa vào thứ gì đó khó chịu mà người không biết cách thoát ra.

Người nhớ đến tuổi thiếu niên, khi bị đẩy ra giữa bục giảng trong một trận đánh nhau. Những gương mặt xung quanh hò hét cổ vũ, nhưng chỉ cần người tìm cách lách qua, rời khỏi bục giảng là lập tức có bàn tay đẩy dúi dụi trở lại. Trước mặt người là thằng con trai có gương mặt sạm nắng, và một vết sẹo dài vắt qua lông mày bên trái. Cú đấm của nó rơi xuống từ trần nhà, lúc người ngã xuống sau bàn tay đẩy.

Người bò dậy, lảo đảo, dùng bàn tay của trẻ con để cào bấu vào môi thằng đó. Nhiều cú đấm khác rơi xuống mặt, mắt, thái dương. Những cú đấm biết tìm chỗ mềm mại nhất để sát thương.

Người bò dậy không biết bao nhiêu lần, một trong số đó, bàn tay người co thành nắm đấm, và vung vào mặt hắn. Miệng hắn chảy máu. Trong đôi mắt đầy nước mờ đục, người cũng nếm thấy máu đã chảy trong miệng mình. Chuông vào học reo. Sân khấu trên bục giảng tan ra như bọt nước. Người bò xuống nền tìm chiếc mắt kính rơi và xộc xệch về lại chỗ ngồi. Nước miếng chảy thành sợi vì môi không khép được. Nước miếng có màu hồng, rơi xuống trang vở.

Sau buổi sáng đó, không ai muốn đẩy người ra bục giảng nữa. Nhưng cũng không ai nhìn vào mắt người nữa. Đứa thiếu niên của ngày hôm đó, với cái môi sưng vều, mắt tím bên phải, và vết rách ở mũi đi về trong quỹ đạo và thời gian của riêng nó. Sự cô độc có lẽ là điều quý giá duy nhất, người nghĩ vậy.

Người đã lớn lên thành một người lớn yếu ớt và nhát gan, ngược với hình hài đứa thiếu niên không xin thua trong một trận đòn nào. Trong thế giới người lớn, không nhất thiết phải dùng nắm đấm, có những cách tinh vi và dịu dàng hơn để làm tổn thương người khác.

Ở đỉnh của quả núi nhỏ, người nghe tiếng kim loại va vào nhau. Người giật mình quay về hướng âm thanh. Một người đàn ông lớn tuổi bước ra từ bụi rậm. Ông đeo giày cao cổ, mặc áo màu xanh lá lờ nhờ và màu đất lẫn vào khung cảnh. Ông chỉ tay vào một tấm biển gỗ rất bé gắn trên thân cây: “Mùa săn, BẮT BUỘC phải mặc áo dạ quang khi đi bộ.” - Ông chau mày, ném về phía người một chiếc áo khoác dạ quang mỏng, rồi quay lưng đi vào phần tối của cánh rừng.

Ở phần tối của cánh rừng, có bao nhiêu đôi mắt đang chờ con mồi? - Người mặc chiếc áo khoác dạ quang lên, hít vào khí lạnh đang ướt dần theo dải mây lảng bảng trôi gần núi.

Đôi khi ta trở thành con mồi. Thợ săn cũng không nhất thiết cố ý giương súng hay hàm ý giết chóc gì cả. Chỉ đơn giản là ta vô ý rơi vào tầm ngắm, và họ có bóp cò, hoặc tiện chân giẫm lên cổ ta. Có phải vì bản thân quá dại dột và thiếu tri thức? - Vậy có nên trách bản thân đã tự trở thành nạn nhân của chính mình?

Ý nghĩ này dần trở nên rõ ràng khi người rút từng bàn chân qua thảm lá để đi xuống núi. Mặt trời rất vội đã biến mất, chỉ còn lại lơ phơ chút ánh sáng cuối mùa thu kéo đêm về. Sự sống ngắn hơn khi mùa thu nhuốm vào mùa đông.

Người nhớ đến thời gian ở một vùng núi xa xôi, khi người được một người mẹ cho ở nhờ vài đêm sau chuyến đi dài. Căn nhà của họ chỉ là vài bức tường bằng đất, nền xin măng trát đã nhiều năm, vài mảng lở và vỡ giữa nhà. Người nằm ngủ trên nền nhà, mặc hết bao lớp áo quần lên người, có vài chiếc bao tải người phụ nữ đó trải ra lót cho đỡ lạnh. Giữa nhà vừa là bếp vừa là nơi nằm cho khách. Người phụ nữ múc từng bát cháo chia cho người và đứa con gái ngồi co ro gần đó.

Trong đêm, cơ thể rê rẩm đau vì lạnh, người trở mình, nghe tiếng đứa con gái nấc nhẹ, rồi im lặng. Sau vài ngày, người để ý đứa con gái có khuôn bụng tròn lẳn rồi. Dáng đi của nó mở rộng, ngực nó hơi phồng lên trong áo, như sẵn sàng đón một thiên chức mà nó chưa chuẩn bị. Nó thường ngủ ban ngày, quấn kín chăn, và dậy khi mặt trời lặn, nó quét dọn và làm mọi việc trong bóng tối nhờ nhờ của núi non và sương mù che mắt. Mẹ nó hái những bó đọt non xanh trong cánh rừng, đưa cho người rửa sạch ở một đoạn suối gần cạn. Ở suối, người thấy con diều hâu mỏ quặp đậu trên cành cao vút và nhìn xuống trừng trừng.

Khi từ biệt, đứa con gái quay lưng vào góc nhà. Người ôm mẹ nó, nói những câu láng cháng, biết sẽ mãi mãi không bao giờ gặp lại nhau. Ông dẫn đường dắt người đi qua vài quả núi, đến bến xe ở trung tâm làng sát mặt đường. Chiếc xe khách đến, đợi từng bó hàng khô chất lên xe. Khi xe rồ ga, người nhìn về phía đường mòn vào núi, một trảng sương dày kéo ngang, che hết đụn núi phía sau, xoá sạch hết phần ký ức này: người không nên hỏi gì cả, không cần biết gì, sự hiện diện những ngày qua đã hoá thành một mã gen không thể giải mã trong phần đời kế tiếp.

Lớp lá lạo xạo mỏng dần, người đã xuống chân núi, chỉ còn một đoạn vài trăm mét là về tới ngôi nhà. Trong bóng đêm kín kẽ đã hoà tan vào đáy mắt, người nghe một tiếng “Crúc…..” vang lên gãy gọn. Ngay sau lưng. Giật mình quay lại. Từ trên cao, một tiếng “Crúc…” khác vang lại. Như thể chúng rơi xuống, rồi bật lên cao, va vào cành cây, rồi bật xuống đất, lặp đi lặp lại. Âm thanh toả ra, lan thành vòng động. Người nhận ra mình đang đứng giữa cuộc chuyện trò của một bầy cú. Bóng tối che kín tất cả, để chúng được tự do tận hưởng phần này của thời gian. Người đứng im, làm kẻ nghe trộm của thế giới này.

Ánh sáng đèn vàng từ ngôi nhà dưới chân núi toả ra như hơi ấm lò sưởi trong chuyện cổ tích. Trong câu chuyện đó, hai đứa trẻ tìm được ngôi nhà thơm mùi bánh, và bà phù thuỷ thích ăn thịt trẻ con. Trong một câu chuyện khác, người khách lữ hành kiệt sức ngã ở cửa ngôi nhà gỗ, nữ chủ nhân đón vào và giúp lữ khách bớt lạnh, nấu một bữa ăn đêm. Khi thức dậy, lữ khách nằm giữa đống tro tàn của ngôi nhà lá, nơi có hai mẹ con chết cháy trong trận binh đao vừa quét qua.

Người tự hỏi mình sẽ tìm thấy phiên bản nào của ngôi nhà trở về? - Và phân vân khi đứng trước cổng, không dám chạm tay vào tay nắm cửa.

Share

Leave a comment

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Ai hay đi chơi miền Tây sẽ gặp rất nhiều cà phê võng.

Bạn mua một ly cafe, rồi leo lên võng nằm ngủ, dậy đỡ mệt thì đi tiếp.

Thầy giáo tôi kể có quán cafe võng gần khu công nghiệp sau này trở thành một dạng nhà trọ theo ngày, vì công nhân không muốn trả tiền phòng trọ ngày càng đắt hơn, nên họ “mua” một chỗ ngủ trên võng, một lần tắm gội, rửa mặt, một ly cafe, tốn ít tiền và thức dậy đi làm.

Quán cafe võng dù không quá tiện nghi trở thành nơi trú ẩn của những người cần vắt kiệt sức lao động nhưng không thể hào phóng tiêu thêm tiền vào khoản ở.

Có lần khi tôi đi ở một vùng rất xa và nghèo khổ, lúc cần nghỉ chân, người ta sẽ chỉ tôi đến trường tiểu học ở đó, đó nằm bên cạnh sân chùa, có một bác bảo vệ và nhà chùa cũng dậy rất sớm đọc kinh và đi khất thực, vì vậy an toàn.

Ở Indonesia, mỗi khi đi đâu đó xa và mệt, tôi thường ghé qua đền thờ Hồi Giáo, xin phép họ nằm ngủ ở bên thềm đền. Đền sáng đèn, có nhà vệ sinh và nhà tắm, có người coi sóc như lời hứa về sự an toàn bên cạnh. Xe bus đường xa đi đến các vùng xa xôi cũng coi đền thờ là một kiểu trạm dừng chân, để khách cầu nguyện, nghỉ ngơi trước khi đi tiếp.

Thỉnh thoảng đi chuyến dài, tôi ra bến xe bus nằm ngủ luôn ở ghế ở bến xe chờ tới giờ xe chạy. Lạ lùng ở chỗ, những bến xe bus cực kỳ to và ồn ào (như Kampung Rambutan ở Jakarta) lại là nơi an toàn.

Tôi đi vào bến, hỏi giờ xe chạy, xong kê balo đi ngủ. Trước giờ xe chạy, tự dưng có người lại gần gọi dậy, bảo xe đến nơi đó sắp đến giờ. Với giới hạn ngôn ngữ, tôi không thể nói gì nhiều, nhưng chưa bao giờ bị lỡ xe bus ở Indonesia, kiểu như tất cả các cô bác xe ôm, bán hàng, khuân vác, ăn xin, bán trái cây… ở bến xe đều “điểm mặt” đứa đó đi đâu, tới giờ xe sắp chạy thì nhắc nó.

Bến xe không có loa thông báo xe mấy giờ chạy, “hệ thống” của họ chính là các cô bác truyền miệng đó. Có lần tôi đang ngủ và bị… muỗi cắn, có một ông gọi dậy, bảo đi vào nằm ở cái ghế gần phòng đang sáng đèn kia, sẽ đỡ muỗi hơn (hoá ra cái phòng đó có bật một cái máy hoá chất toả mùi thơm diệt muỗi).

Ở Mexico, nơi mọi người hễ nghe đến sẽ hỏi giết người ma tuý chặt xác nhiều lắm phải không, là nơi tôi học về nơi nghỉ chân theo một cách khác.

Khi lái xe quá xa khỏi khu dân cư có trật tự, chúng tôi nói chuyện với người đánh cá. Họ thường chủ động đề nghị chúng tôi đậu xe ngay trước sân lều ngủ chờ đánh cá của họ, hoặc lái xe vào phần phía sau các cây xương rồi họ đánh dấu là đất nhà họ. Ở trong thành phố, cửa hàng tiện lợi OXXO cũng cho khách đậu xe ngủ lại.

Những nơi nhiều nhà hàng, quán ăn, quá bar, nơi liên tục có sự chuyển giao người xe, giao dịch, thường lại không an toàn. Tương tự, tôi không ngủ ở bến xe hay ngoài quảng trường ở Mexico.

Ở mỗi không gian xã hội và văn hoá, sự nghỉ chân được định nghĩa khác nhau, vùng an toàn cũng được hình thành theo những cách khác nhau.Nơi nghỉ chân là dấu hiệu để bạn đoán mức độ thân thiện của một xã hội khi vừa bước vào.

Nếu người ta không nghi ngờ khách lạ là kẻ trộm hay phường nguy hiểm, có lẽ vì ở đó hiếm những điều như vậy xảy ra. Nếu ở đâu người ta sẵn sàng trao cho bạn một chỗ nghỉ chân, đó có thể vì lòng hiếu khách nhiệt thành, hoặc vì họ biết có những nguy cơ không biết diễn tả thế nào, họ cần phải giúp bạn.

Trước đây, tôi từng viết một bài nói về không gian sinh hoạt công cộng, nơi người già hay trẻ em có thể nghỉ chân, vui chơi mà không phải trả tiền. Nếu không gian sinh hoạt làm đầy đặn chất lượng sống của cộng đồng, thì chốn nghỉ ngơi và sự sẵn lòng giúp người xa lạ nói lên một phần khác của xã hội: đó là gương mặt của sự yên tâm, là “cam kết an toàn”, len lỏi giữa những phức tạp thường thấy.

Người địa phương ít để ý đến những chốn nghỉ ngơi này, đơn giản vì họ có nhà để về, có kiến thức để biết nơi nào nguy hiểm. Nhưng khách lạ thường không biết. Trong vai người mới đến yếu thế, họ dựa vào lòng thiện và sự hiếu khách của người gặp gỡ.

Càng đi xa, tôi càng trân trọng những không gian nghỉ ngơi dành cho người xa lạ. Sự bao dung và quảng đại không chờ được đáp lại đó hi vọng khiến bất kỳ ai khi lên đường cũng an tâm, cũng can đảm để đi xa hơn nữa.

Sự nghỉ ngơi ngày càng ở xa cơ thể.

Có người kể tôi nghe họ không ngủ được vì nghĩ tới con gái phải đi làm cực khổ ở nhà xưởng xứ người. Có người nói họ luôn cảm thấy không yên vì ân hận với điều không nói được với người thân sau trận cãi nhau nảy lửa. Một người bạn mất ngủ sáu tháng sau khi anh lỡ bán số crypto ở mức giá rẻ và sau đó nó lên giá chóng mặt chỉ hai tháng sau đó.

Sự hành hạ, đau đớn, mệt mỏi, lo âu, đều tấn công vào lúc nghỉ ngơi, khiến ta kiệt quệ. Những gì bất trắc nhất cũng tấn công vào lúc nghỉ ngơi. Trong khi đó, trong khi đau khổ và bất trắc nhất, chính là lúc ta cần được trấn an và dừng lại, để có thể thấu đáo quyết định xem phải làm gì kế tiếp.

Trước đây, bạn sẽ thấy bọn trẻ con thường lăn ra ngủ rất nhanh. Nhưng cũng chính những đứa trẻ đó, sau khi bị “quá liều” internet, ghiền chơi game, đam mê sử dụng instagram, lo lắng về vẻ đẹp cơ thể, bấn loạn trước những cuộc giao tranh trên mạng, liên tục muốn mua gì đó mới… liền dễ bị rơi vào tình cảnh không ngủ được, hoặc liên tục phập phồng chờ đợi thứ gì đó.

Sự nghỉ ngơi bị thôn tính, không chừa già trẻ lớn bé. Khoảng thời gian trống trơn yên lặng đó quá giá trị, đến mức đủ loại hoạt động, sản phẩm, mẹo, công thức… đều nhào vào xâu xé, hòng buộc ta thức dài hơn, khuya hơn, suy nghĩ vật lộn hơn, mua nhiều hơn, không yên tâm hơn.

Sự nghỉ ngơi trở nên mờ nhạt. Nó thường bị đè xuống cuối danh sách những việc cần làm, vì nó không thực sự sinh ra giá trị cụ thể cầm nắm được. Bạn thử nghĩ xem, nếu hôm nào đó có việc gấp (hay đi chơi gấp), thứ đầu tiên bạn sẽ tự cắt bỏ sẽ là giờ nghỉ ngơi.

Không có sự nghỉ ngơi, ta dễ dàng ra các quyết định nhầm lẫn.

Có lần tôi xem một phim về người tị nạn chạy thoát khỏi chiến tranh. Có những kẻ chuyển lậu người đi vào trại bán vé vượt biên, hét giá cao không tưởng như: để chạy sang bên kia biên giới sáu ngàn đô, để lên xuồng thoát khỏi trại, giá hai ngàn đô, hay vé dẫn qua biên giới tới trại tị nạn bên kia 12 ngàn đô.

Tôi có hỏi một người xem cùng lúc đó là tại sao họ lại trả số tiền đó, họ không thấy con số đó là vô lý trong khi không có bất kỳ cam kết nào là sau khi đưa tiền sẽ được đến nơi an toàn sao?

Người bạn biết về mảng này trả lời: Họ vừa thoát khỏi vùng chiến sự, chắc chắn đã thấy nhiều người chết, họ ở trong một cơn hoảng loạn tột cùng, cảm xúc của họ bị kiệt quệ, họ không nghĩ thấu suốt được vậy.

Mô tả của bạn chính là: sau quá nhiều tháng năm chạy loạn, họ chưa bao giờ có phút nào ngơi nghỉ để lùi lại, nghĩ xem cái giá đó là vô lý hay có lý, họ có sống sót sau khi trả tiền không. Họ ở trong quán tính cần phải chạy thoát và vẫn lao về phía “thoát” đó (dù lúc đó không thực sự còn sự đe doạ nào về sinh mạng nữa).

Không có sự nghỉ ngơi, ta không đủ sức để đi tiếp các chặng dài khó khăn (nhất là khi ở giữa khủng hoảng). Nhưng ở giữa khủng hoảng, tâm trí không cho phép ta ngừng lại. Vòng xoáy này như con rắn ăn đuôi của chính nó. Ta không thể thoát ra vì không suy nghĩ được gì. Nhưng vì không suy nghĩ được gì ta càng lo lắng, càng không ngơi nghỉ để có thể suy nghĩ. Nghỉ ngơi còn có thể bị xem là tội lỗi khi ai cũng vội vàng giải quyết khủng hoảng còn mình đòi… dừng lại.

Không dám nghỉ ngơi

Trong không gian làm việc, sự nghỉ ngơi có thể bị chế nhạo là điều đáng xấu hổ, đôi khi được nâng tầm lên thành chính sách để giảm giờ nghỉ giải lao xuống hết mức có thể. Người đòi có khoảng nghỉ theo hợp đồng dễ bị đánh giá thấp, là người không hợp tác, hoặc không coi trọng sự tối ưu lao động của cả tập thể.

Trong nhiều kiểu văn hoá làm việc, nghỉ ngơi có thể bị coi là đáng xấu hổ. Bạn tôi từng làm cho công ty nhỏ của Nhật, chỉ có hai sếp người Nhật và hơn chục nhân viên trong văn phòng, nhưng dù đã hết giờ làm, không ai dám đứng dậy ra về trước nếu sếp chưa về. Bạn là người xong việc và đến giờ nghỉ thì về, sau đó đã bị các bạn cùng làm “dặn dò” là không nên như vậy vì sếp không ưng.

Tình cảnh hài hước này được mô tả trong series phim truyền hình hài của Hàn Quốc “The Sound of Your Heart” (2016), khi người anh trai cứ phải ngồi mãi trong văn phòng không dám về nhà vì sếp ngồi ngay cửa, mãi không chịu đứng lên.

Nghỉ ngơi hàng ngày

Tôi sống trên một chiếc camper khoảng 8 năm. Giờ thỉnh thoảng khi cần đi các chuyến kéo dài, chúng tôi vẫn dùng cách này. Chiếc xe bảy chỗ, bỏ hết ghế đi, thiết kế lại thành giường ngủ, ghế ngồi làm việc, và bếp nấu nhỏ phía sau xe.

Không gian nhỏ nên khi làm việc này thì phải ngừng việc khác. Không thể vừa nằm vừa ăn, hay vừa làm việc vừa nấu ăn. Nếu tôi ngủ trưa, thì chồng tôi không thể ngồi làm việc (vì cái bàn và ghế đã xếp thành giường).

Sống trong không gian nhỏ hẹp như vậy, tôi bỗng nhận ra lượng thời gian mà mình ngồi và nằm. Thường ta không để ý thời gian này khi sống trong ngôi nhà. Khi ở nhà, nơi tôi dành nhiều thời gian nhất là trên chiếc giường nằm chơi ở phòng khách và ở bàn làm việc. Đọc sách tôi cũng hay đọc khi nằm. Đôi khi làm việc cũng nằm trên giường. Thói quen này khiến tôi bị đau lưng. Nhưng đến khi bắt đầu hành trình hơn 8 năm trên xe camper thì… bệnh đau lưng tự hết. Tôi phải đứng lên, đi lại, di chuyển, làm việc gì đó, miễn là không thể ngồi ì trong xe (vì trong xe còn phải dùng cho những việc khác). Sự nghỉ ngơi quá đà có nhiều tác hại như thế.

Nghỉ ngơi nên được trân trọng, nhưng không nên quá mức.

Những người biết nghỉ ngơi nhất có lẽ là người sống gần chợ, hoặc ở giữa vùng có giao tranh. Chỉ một gốc cây chút bóng mát và một chiếc khăn lông, một anh lính biên giới có thể lăn ra ngủ khò khi vừa xong phiên gác. Họ không biết phe bên kia khi nào sẽ nã pháo, nhưng nhân lúc người canh thức, họ sẽ ngủ. Ngủ trở thành sự quyết tâm để tỉnh táo khi đến lúc phải làm việc. Người thoát khỏi vùng chiến sự thường kể họ đã không dám ngủ nhiều ngày đêm, hoặc việc đầu tiên họ làm khi tới được nơi an toàn là gục xuống ngủ một chút.

Ở những khu chợ suốt ngày đêm rần rần chuyển hàng, mua bán, thỉnh thoảng tôi thấy người khuân vác nằm ở mé xe tải, cạnh đống hàng vừa chất gọn, và cứ vậy ngủ ngon. Cô bán hàng nhân giờ ăn trưa bớt khách, dựa lưng vào phản hàng, nhắm mắt ngủ. Họ phải mua bán, tính tiền suốt nhiều giờ, sự tỉnh táo cũng cần ngang với sự nghỉ ngơi.

Vậy là, chút ngơi tay, nằm nghỉ có thể hiện diện ở bất kỳ không gian nào, nơi nào tâm trí và cơ thể ta cho phép yên giấc.

Chúng ta khó phân biệt được chỗ nằm nghỉ và khả năng thực sự nghỉ ngơi. Ta có thể có một chiếc giường rất êm nhưng đầu óc quyết không chịu nằm yên rơi vào giấc ngủ. Đôi khi ta nằm trên nền bê tông ngoài hiên một ngôi chùa và ngủ khò lúc nào không biết.

Ta có thể bật máy lạnh, quấn chăn êm, nhưng ta vẫn cầm điện thoại chong chong tới 2 giờ sáng. Hoặc ta có thể ra công viên, trải một tấm bạt nhỏ, tập vài động tác thể dục và nằm ngửa đầu ngắm vòm cây đung đưa.

Thỉnh thoảng, mỗi khi đi chạy bộ về qua gầm cầu Ba Son giữa trưa nắng, tôi thấy có vài cô chú xe ôm ngồi ăn trưa dưới dạ cầu, sau đó trải một tấm bạt ra nằm ngủ. Các cô dùng khẩu trang và nón che mắt cho khỏi chói. Các chú thì nằm trên xe máy hoặc nằm nghiêng quay mặt vô tường bê tông. Vậy là được một giấc ngắn đỡ mệt để chiều còn chạy xe tiếp.

Chỉ một mảnh bạt, một chiếc yên xe cũng có thể trở thành chỗ nghỉ ngơi. Ta có cần nó hay không thôi.

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Tôi chơi lướt sóng khoảng 10 năm.

Khác với nhiều môn thể thao trong nhà, thể thao ngoài trời có xu hướng đi gần với tính cách hay cuộc sống của người chơi, đôi khi biến thành chọn lựa sống hàng ngày của họ. Những người mê chạy bộ thỉnh thoảng sẽ đọc Murakami và quyển Tôi nói gì khi nói về chạy bộ của ông, như chậm rãi vượt qua từng cột mốc bằng sự kiên trì tự soi chiếu liên tục.

Người thích leo núi hay đọc David Roberts hoặc Jon Krakauer: phản tỉnh liên tục diễn ra khi thiên nhiên vượt qua giới hạn của người, sự mỏng manh của sự sống trước sự mỏng manh của thiên nhiên, thoáng hiện ra lộng lẫy, thoáng biến mất như chưa từng tồn tại.

Khi tập lướt sóng, tôi cố gắng tìm một tác giả nào đó viết về môn này. Barbarian Days: A Surfing Life của William Finnegan xuất hiện đầu tiên, đạt giải Pulitzer mảng thể thao, được ca ngợi là một trong những quyển viết tốt nhất về lướt sóng.

Đọc hết quyển đó, chân dung của môn thể thao này hiện ra: cá nhân, đàn ông, kẻ mạnh là kẻ có quyền, những cuộc đuổi theo con sóng to nhất, lớn nhất, nguy hiểm nhất để sau đó có thể nổ trong quán bar rằng họ đã lướt con sóng vĩ đại nhất, và đuổi theo các loại ma tuý.

Một người lướt sóng tôi quen chết vì dùng ma tuý quá liều.

Người bạn tôi sau chuyến đi tập đầu tiên, khẽ khàng quay về hỏi tôi: “ủa ai chơi môn này cũng vậy hả?” - Vì bạn được huấn luyện viên “mời” chơi thuốc sau buổi tập.

Tôi thường không thảo luận về điều này, vì thích gì hay xài gì là quyền của mỗi người. Người chơi thể thao ở mức cực đoan thường đi kèm với khao khát liên tục ở trên đỉnh của cơn hưng phấn (đã lên đỉnh thường không muốn xuống). Các loại thuốc từ nhẹ tới nặng là giải pháp họ chọn. Như người bạn tôi kể về huấn luyện viên, tôi biết áp lực của bạn đồng lứa, người cùng tập, có thể dẫn người tập đến sử dụng thuốc.

Những chuyến cắm trại mùa đông ngoài bãi biển thường kết thúc bằng đủ loại thuốc. Người chơi hào phóng vì họ mang tất cả những loại thuốc đó từ thành phố đến đại dương, để được quẩy hết nấc. Tôi có thể uống bia, vài ly rượu vang, và đi về ngủ.

Tất cả các loại chất kích thích, tất nhiên gồm cả bia, đều ảnh hưởng đến khả năng tập ngày kế tiếp. Cơ bắp rên rẩm khi bơi ra vùng nước lạnh. Cả người ì ạch như một khối thịt nặng. Người không còn năng lượng để tập sau những buổi tiệc tùng hết nấc ban đêm.

Lướt sóng phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, nhiệt độ không khí. Ở mỗi vùng biển, giờ chơi tối ưu thay đổi theo mùa. Ở Mexico và California, mùa đông sóng tốt nhất lúc sáng sớm và khi mặt trời sắp lặn, giữa ngày sóng thật tệ hại. Nếu uống quá nhiều, sáng hôm sau không ai có thể dậy đi tập.

Đôi khi, để có được một mùa chơi thật tốt, tôi bỏ không uống chai bia nào, nên thỉnh thoảng bị đẩy lùi khỏi nhóm hoặc lạc lõng giữa họ, vì không thử bất kỳ thứ gì.

Sau gần 10 năm tập, tôi càng ý thức rằng một bữa ăn thật đủ chất, uống thật nhiều nước cả ngày là điều kiện hàng đầu để có thể chơi tốt, cơ thể không đau đớn sau giờ tập, và không cần đến sự trợ giúp nào để thấy sảng khoái tận cùng.

Điều đó người tập cùng trang lứa không bao giờ kể cho bạn nghe.

Họ rủ bạn hút cùng điếu thuốc, chia một viên “kẹo”, rủ bạn uống đến say mèm. Họ không bao giờ nói với bạn điều gì sẽ giúp bạn chơi giỏi hơn và những động tác vụng về của người chơi trở thành trò cười của đám đông sau giờ tập. Đơn giản, vì lướt sóng là môn thể thao cá nhân, cái tôi duy nhất vận hành trong không gian này.

Ở đây bạn sẽ thấy những chàng trai thanh niên to khoẻ không nhường một phụ nữ nào. Bạn sẽ thấy những cô gái ăn mặc sexy lộng lẫy cãi nhau và đẩy một người lớn tuổi nếu ông lỡ ở trên đường lướt của họ. Những cuộc đấm nhau vì không hài lòng trên sóng. Cú drop-in ngạt thở vì có thể gây chấn thương cho người trước mặt, nhưng không ai quan tâm.

Lướt sóng giống như lái xe hơi, người chơi luôn tìm cách tuyên bố đây là “làn đường” của họ, con sóng của họ, hoặc xem đứa nào sợ quá mà “té” trước. Có lần tôi thấy cả hai thanh niên đều không ai chịu “té” trước, va vào nhau trong một quả sóng lớn. Hai chiếc ván một sứt ở đầu, một gãy fin.

Thỉnh thoảng tôi tự hỏi có phải mình đã sai khi chọn một môn thể thao thô lỗ đến vậy? - Hay vì nó hợp với sự… thô lỗ của tôi?

Tích cực ngô nghê

Lướt sóng thường đi kèm với tập yoga, sống kiểu “Ăn, Cầu Nguyện, Yêu”, đời mơ màng kiểu Bali (Bali là một kinh đô lớn hàng đầu thế giới của môn lướt sóng).

Nghĩa là môn này đi kèm với rất nhiều những kiểu tám chuyện “positive talk” trên biển, một loại đối thoại mà theo tôi hoàn toàn vô nghĩa, vô tri, vô thưởng vô phạt, tự huyễn hoặc bản thân, thậm chí có lúc vô lương tâm mà không hề hay biết.

Có dạo, tôi hay tập từ 5 giờ sáng, đến khoảng 5 giờ 30 sáng thì có một cô gái người Australia cũng ra tập. Thỉnh thoảng chờ sóng lâu, chỉ có tôi, cô và vài người khác. Cô bắt đầu nói những câu như: “Bạn có thấy chúng ta thật sự được ban ơn (#blessed) khi được đón bình minh tuyệt đẹp và an bình thế này không? Trong khi bao người khác đã phải đi làm thì ta chỉ cần ở đây, giữa biển khơi?”

Cô thường tìm ra sự đối lập giữa sự hưởng thụ cô có được và sự không có của người xung quanh, và nói to ra với đám đông trên biển, sau đó cười thành tiếng.

Cô thích chia sẻ đặc quyền mình có, như “tôi làm remote job, muốn làm lúc nào thì làm, nên tôi thường dành khoảnh khắc yên bình nhất trong ngày trên biển.”, hay “ở đây rẻ quá mà, so ra thì chỉ bằng tiền tôi đi làm móng ở Australia cũng có thể sống ở đây vài tuần.”

Sau một vài lần phải nghe những đối thoại này, tôi cố gắng bơi xa ra để tránh phải nghe cô chia sẻ về niềm vui tích cực buổi bình minh. Tôi cũng không cần phải hê lên là mình được #blessed cỡ nào, vì tôi phải đi làm mới có tiền để sống, không ai ban ơn cho cả.

Những Youtube lướt sóng thường dạy bạn nên chào hỏi và nói chuyện với thiên hạ như một kiểu “chào sân” mỗi khi đến bãi biển mới. Một số đi xa tới mức dặn dò bạn phải “lễ độ” với những tay chơi là dân địa phương, một kiểu thứ bậc cha chú trong các môn thể thao nặng cái tôi.

Nhiều bãi biển nổi tiếng trên thế giới vì dân chơi ở địa phương sẽ… đấm thằng nào dám lướt con sóng ngon hơn họ. Thậm chí, có một vài vận động viên lướt sóng nổi tiếng thế giới thú thật là mỗi khi họ đến bãi biển mới mà nổi tiếng, họ sẽ chọn ngày sóng xấu nhất, gió nhất, thấy gớm nhất, lúc dân địa phương không ai thèm tập thì ra tập.

Tôi lại tự hỏi vì sao mình lại “rơi” vào môn thể thao này? - Có đáng để phiền lòng cho chừng ấy rắc rối không? - Tôi cố gắng sống xa cách để được yên thân, xong lại dây vô một môn thể thao cực kỳ cạnh tranh và lộn xộn.

Ốc đảo tìm thấy

Tôi không thể hoà nhập trong đám đông của môn thể thao này (hay cũng như thông thường, tôi không hoà nhập được với đám đông nào hết). Có hành động thô lỗ xảy ra ngay cạnh mình, những sự bắt nạt thụ động, chờ thời cơ gây hại. Thỉnh thoảng sẽ có những cậu trai rú lên hù doạ khi tôi đang lướt ngang qua họ. Tôi giật mình ngã xuống, sẽ có người lao ra lướt đoạn kế tiếp. Cả đám được thể khúc khích chế giễu kẻ vừa ngã.

Đâu đó chừng vài lần như vậy, tôi quen với những âm thanh lạ, như tiếng rú, tiếng hét, hoặc đôi khi là… lời chửi tục vu vơ không nhắm vào ai. Tôi tập trung hết sức vào khi bắt đầu take-off, và lướt cho đến cuối bãi biển, không ngã vì bị giật mình nữa. Sau khi lướt sóng khoảng sáu năm, tôi không giật mình vì những biến số lạ như âm thanh hay sự thay đổi bất thường, tiếng gầm bất thường của sóng, tiếng chửi tục xung quanh, cuộc cãi vã gần đó, hay khi gió thình lình nổi lên. Kiểm soát bản thân để bình tĩnh. Hoàn toàn chú ý tới xung quanh để biết phản ứng, nhưng đồng thời phải phớt lờ tất cả để tập trung vào từng động tác trên sóng.

Subscribe now

Lướt sóng gần giống với câu “ăn một bát cháo, chạy ba quãng đồng”. Nếu tính thời gian, số phút bạn thực sự lướt sóng có thể là 7-10 phút, một trong những con sóng dài nhất thế giới, trong ngày sóng đẹp nhất có thể cho bạn lướt… 5 phút. Hầu hết các đợt lướt kéo dài vài chục giây đến 1-2 phút. Thời gian còn lại người tập phải bơi ngược sóng để ra nơi sóng vỡ, bị sóng đánh hoặc bị dòng nước kéo ngược vào bờ. Một buổi tập thường kéo dài 2-3 giờ, phần lớn thời gian là sự vật lộn, vì vậy người tập nhấm nháp và trân quý mỗi đợt vài chục giây đó, và họ đôi khi gấu ó với nhau để giành một con sóng dài hơn vài giây.

Sự tranh giành này khiến nhiều người trở nên khó chịu, hung hãn sau giờ tập. Tôi không muốn điều đó xảy ra với mình. Tôi tập chơi lướt sóng buổi tối, khoảng từ 6 giờ chiều đến 8 giờ tối, khi không còn ai trên biển nữa.

Bãi biển trở nên kỳ bí khó diễn tả khi đêm xuống. Một khối đen ngòm từ trời xuống nước, đặc đến mức như đè lên vai, như có thể chạm vào. Những ngày trăng lên, biển dát đầy ánh sáng, như món quà bất ngờ, tôi có thể thấy rõ từng đợt sóng từ xa, hệt như ban ngày, có thể chuẩn bị, xác định vị trí và đón sóng. Ngày không trăng, ánh sáng từ đoàn tàu cá phía xa, đèn cao áp từ những thị trấn rất xa bên kia bờ trở thành ánh sáng hướng dẫn. Trong bóng đêm, tôi áng chừng độ đặc của bóng đêm với độ dâng cao của sóng. Màu trắng bạc đầu và độ dày của sóng vỡ cho biết độ mạnh.

Cơ thể căng ra vì sợ: nỗi sợ bóng đêm vô hình được dạy bằng truyện cổ tích, bằng những bộ phim phiêu lưu có cái chết của đoàn thuỷ thủ khi đêm ập xuống, bằng những miêu tả huyền thoại nhá nhem và khó ngửi của những nữ thần tìm kiếm kẻ bị lạc trên biển.

Sau vài tuần, cơ thể không còn gồng cứng vì sợ nữa, tôi bắt đầu nhìn thấy sao trên trời, thấy đèn pin của người câu cá ngồi trên bờ đá cao sát ngay bãi biển mình chơi, thấy chiếc thuyền câu mực ngoài xa chớp đèn và kéo lưới. Trong bóng đêm không chỉ có nỗi kinh hoàng đặc sệt, mà còn có những người im lặng đang làm việc của họ. Cuộc sống hiện diện trong bóng đêm. Điều bình thường này khó tả và thuyết phục cho chính mình nghe được khi ngồi trên chiếc ván lênh đênh trên mặt nước đen.

Ban đầu, tôi sử dụng đèn lặn biển để lướt sóng ban đêm. Ánh đèn sáng loà khiến tôi yên tâm phần nào, biết mình đang ở vị trí nào, con sóng có hình dạng ra sao. Nhưng lâu dần, tôi không cần đèn nữa. Ngay cả trong bóng tối đặc sệt, vẫn có những điểm ánh sáng khiến tôi nhìn thấy và biết mình di chuyển ra sao. Khi không có đèn nữa, ánh sáng li ti dưới đáy biển ngoi dần lên, lấp lánh trên ván, li ti trên ngón tay, vỡ ùm ra thành cả đợt phát sáng: đó là mùa bioluminescence ở những vùng biển ấm đang sinh sôi nảy nở.

Ở bãi biển không có nhiều nguy hiểm (đá lớn, sóng dâng bất thường, cá săn mồi lớn), khi điều kiện dễ chịu, tôi lướt sóng ban đêm. Không có buổi tối ngoài quán bia gạ nhau chơi thuốc, không uống đến say mèm ngoài bãi biển bên đống lửa trại, không gấu ó, không cả những ngợi ca tích cực độc hại buồn cười. Trong sự ồn ào của gió đêm và sóng, là sự im lặng nhất quán mà tôi luôn tìm thấy khi đeo dây vào chân và bơi ra biển: khi mặt trời lặn hết mình vào đáy biển.

Qua nhiều năm tháng, lướt sóng đúng là đã trở thành một phần cuộc sống của tôi. Giờ tôi có thể nói, tôi không muốn giống bất kỳ quyển sách nào viết về môn thể thao này: đi tìm con sóng mạo hiểm chết người, chơi đến cùng trước khi chết trẻ, hay gục ngã trên biển ở con sóng lớn nhất thế giới. Lướt sóng là môn thể thao ích kỷ và hung hãn như những người muốn biến biển thành đấu trường sinh tử. Tôi muốn được nhìn thấy biển trước khi thấy bóng của mình. Sóng biển đã dạy tôi biết khiêm cung trước con sóng nhỏ nhất, biết ngờ vực trước bờ biển cát vàng đơn giản nhất. Đó có thể trở thành nơi khiến ta thương tích và không kịp ân hận.

Trước biển, sự phản tỉnh đi kèm với bình tĩnh, sự mê muội biết dừng trước nỗi e dè. Lướt sóng, theo cách nào đó, cho phép tôi trở thành tròn vẹn hơn, không cần phải thoả hiệp, không cần phải nghe lời đám đông, không có chân lý nào ẩn hiện đằng sau những kẻ hung hãn muốn kiểm soát người yếu thế.

Tôi biết mình là kẻ yếu thế trước biển, và thường được chở che như lời hẹn bí mật.

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Năm tôi 20 tuổi, khi đi tình nguyện mùa hè, tôi gặp vài người bạn mong muốn giúp đỡ người xung quanh.

Khi ấy, các bạn bàn với nhau: nếu tụi mình đi làm thêm, kiếm ra tiền, thì có thể góp tiền đó đi nấu ăn cho người nghèo ở bệnh viện. Vậy là những người bạn trong nhóm đó đi đóng vai diễn viên quần chúng, đi chơi game show kiếm tiền.

Sau mỗi đợt quay gameshow, cả đám có ít tiền làm thêm lại gom nhau đi nấu ăn. Các bạn đi chợ, lên thực đơn, đến bệnh viện liên hệ xin đặt lịch nấu ăn một vài buổi, và hẹn nhau đến nấu, phát bữa ăn trưa cho mọi người.

Khởi đầu háo hức

Nhiều người trẻ đã bắt đầu hoạt động xã hội đầu tiên của họ như vậy: học tự tay giúp đỡ người khác, nghĩ ra cách để bản thân có ích, háo hức hiểu thêm về cuộc sống của mọi người ở hoàn cảnh khác nhau.

Trong giai đoạn học đại họ, người bạn của mẹ tôi kể con trai của cô ở nhà ăn tô cơm xong cũng vứt đó không thèm dọn. Nhưng có mùa Tết bạn đi tình nguyện mấy ngày về đã biết ăn xong tự đi rửa chén. Chuyện nhỏ như vậy có khi ra ngoài đời ta mới thấy, ở nhà cả tuổi thơ ta không hề biết.

Nhận ra bản thân có ích giúp người trẻ tự tin hơn vào chính mình, giúp họ lấp đầy vài lỗ hổng về kỹ năng đời sống mà họ thiếu vì đã quen với sự chăm sóc của người thân từ bé.

Trước tuổi đi tình nguyện, tôi là đứa kén ăn, khó chịu, mẹ nấu gì lỡ tay cho vô chút hành ngò là ngồi nhặt ra bằng hết, vừa ăn vừa phàn nàn, cau có.

Sau vài chuyến đi phụ giúp mấy cô bác trong quê dịp mùa vụ, tôi không còn nhặt hành ngò vứt ra nữa, vì ăn xong là phải đi làm cho nhanh, có gì cũng ăn được vì tới bữa đói quá. Khi nấu ăn, mấy bạn trong nhóm phải nấu cho gần 20 đứa khác, không thể có chuyện mè nheo nấu riêng cho tôi như ở nhà.

Thay đổi khung cảnh sống, ở bên bạn bè, trở nên có ích với người khác giúp tôi nhận ra thế giới rộng lớn hơn bàn ăn của mẹ. Tôi nên ngưng hành hạ mẹ, và tập cứng cáp trở thành người lớn.

Có rất nhiều bàn bạc về ý nghĩa của hành vi từ thiện, thường đến từ vài góc nhìn cơ bản. Một số người cảm thấy được tạo cảm hứng về điều tốt đẹp, thấy đó là tấm gương và muốn được phụ một tay, hoặc nối gót làm theo, thường bằng cách gom tiền, đóng góp, phụ bằng sức lao động.

Phần khác ngờ vực về sự hào phóng của mạnh thường quân, dè dặt khi nhìn những con số khổng lồ đếm số người được hưởng lợi hoặc số tiền khổng lồ chảy vào một hệ thống mênh mông nào đó.

Làm việc tốt chưa bao giờ dễ dàng cả.

Sự hồ nghi lên ngôi

Khi những mái chùa khổng lồ ồ ạt được xây trên núi cao, ngay bên cạnh rừng phòng hộ, thầy trụ trì xài đồng hồ hiệu hàng trăm triệu và kêu gọi đệ tử đóng góp hảo tâm tiền tỉ, có người than phiền đó là hối lộ thần thánh, mê tín dị đoan.

Khi những người nổi tiếng như ca sĩ, diễn viên kêu gọi người hâm mộ đóng góp, có lực lượng khán giả hùng hậu đó dõi theo từng bước họ làm, vừa ủng hộ, vừa dè dặt tìm kiếm những “dấu hiệu” lừa đảo.

Có những vụ án lừa đảo mà kẻ lừa đảo là nhà “mạnh thường quân” giả hiệu lập nhiều tài khoản mạng xã hội, kêu gọi lặp đi lặp lại những ca bị bệnh u não cần mổ, bệnh ung thư cần chữa, hay nạn nhân lũ lụt, đăng tải hình ảnh thương tâm nhặt nhạnh từ trên mạng, thông tin không có thật, để có thể bỏ túi đồng tiền của người có ý định giúp đỡ.

Ở vị trí của người muốn làm điều tốt, họ ngại ngần nếu phải đứng ra hô to một tiếng “tôi muốn giúp đây”, và càng ngại hơn nếu phải đứng mũi chịu sào nhận tiền đại diện cho cộng đồng để làm việc tốt. Họ sợ trở thành những cái tên bị “tế thần” trong những cuộc tấn công quy mô lớn trên mạng.

Không khí làm từ thiện ở trên mạng biến thành mặt trận, nơi người giúp, người muốn giúp, cộng đồng mạng đôi khi “quyết tử” lẫn nhau bằng cuộc vạch mặt đầy kịch tính.

Có vài câu hỏi chưa rõ ai sẽ trả lời: người được giúp đỡ ở đâu? Họ có chân dung không? Họ thể hiện ước vọng, hay kỳ vọng được giúp đỡ ra sao? Họ cần gì? Họ cảm thấy gì - ngoài nỗi đau khổ bệnh tật và nghèo khó đã được trưng bày hết nấc trên mạng?

Chuyện đi tình nguyện đơn giản mà chúng tôi trải qua thời sinh viên giờ đây diễn ra trong một không khí khác. Mạng xã hội khi ấy chưa đạt mức lan truyền như hiện tại. Chúng tôi không có phương tiện để quay video, chụp ảnh để trình bày hoàn cảnh của người được giúp, hoặc lên mạng kêu gọi chuyển khoản.

Trưởng nhóm tình nguyện của tôi đã phải hỏi các gia đình ở nơi cần giúp: Tụi con có 20 người, trong tuần này và tuần sau các cô chú cần tụi con làm gì? - Sau đó hai bên thoả thuận chia việc cho nhau, dọn dẹp cống rãnh nước đọng, giúp đi gặt phụ, lợp lại mái nhà của hai bác lớn tuổi nhà nghèo trong làng. Tình nguyện viên và người làng vừa làm vừa xem việc đi tới đâu. Mọi thứ diễn ra qua trò chuyện trực tiếp, hỏi han mỗi khi cần điều chỉnh.

Chuyện không ổn vẫn xảy ra. Có một nhóm các bạn sau giờ làm việc thì được mấy bạn thanh niên trong xóm... mời qua hát karaoke. Hát tới tận một giờ sáng, làm người già, hàng xóm không ngủ được. Vậy là trưởng nhóm lại phải đi xin lỗi, các bạn không hát khuya nữa. Người “được giúp” có quyền không hài lòng về người giúp đỡ, và bằng cách nào đó đôi bên có thể hiểu nhau hơn, để mỗi đợt làm việc cuối cùng thuận lợi, không gây hại gì đến ai.

Chuyến đi đã dạy mỗi đứa chúng tôi về những việc làm không tên trong cuộc sống, thái độ và cách để ý đến người xung quanh. Khi phụ giúp ngôi làng, chúng tôi đã được thêm phần người làng trao cho: biết thế nào là làm phiền, hiểu thế nào là làm hại. Ý tốt không hẳn sinh ra hành động tốt.

Lòng thiện xa cách

Tác phẩm “Distant Suffering: Morality, Media and Politics” [Sự khốn khổ xa xôi: đạo đức, truyền thông và chính trị] của tác giả Luc Boltanski bàn về cách ta hành xử khi quan sát nỗi đau khổ của người khác từ xa (qua báo chí, truyền thông).

Khi chứng kiến sự khổ sở của người khác qua báo đài, truyền thông, có hai kiểu hành động giúp đỡ mà ta thường làm là: góp tiền hoặc lên tiếng. Với hành động quyên góp giúp đỡ bằng tiền, tác giả nhận định:

“Cho tiền không thể thực hiện trực tiếp với người có nỗi đau được trình bày cho tất cả thiên hạ thấy, như kiểu ăn mày ta gặp trên phố. “Để gửi một số tiền không chỉ đòi hỏi phải qua hệ thống ngân hàng mà còn phải thông qua một tổ chức - một tổ chức quốc gia hoặc xuyên quốc gia hoặc tổ chức nhân đạo “phi chính phủ” - sẽ nhận tiền và chuyển tiền đó đến người kém may mắn, thường là sau khi chuyển thành hàng hoá. Ngoài chuyện có khi không có cơ quan trung gian nào tồn tại, thì nếu có, cơ quan này vẫn có thể bị ngăn cản hoặc cách thức nó sử dụng tiền có thể gặp thách thức.” (1)

Ở đây, tiền là “sợi dây” kết nối giữa sự động lòng, muốn giúp đỡ với người đang vật lộn trong khốn khổ. Nhưng “sợi dây” lại không thẳng thừng hay đơn giản, mà biến đổi qua nhiều dạng thức (từ tiền chuyển thành hàng), chuyển hoá sự thương cảm thành kết quả đo đếm được, hoặc bị bóp méo, gây hại nhiều hơn cho người cần giúp đỡ nếu bên trung gian ăn chặn, làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa của lòng thiện. Tiền gọn gàng, dễ chuyển, dễ kêu gọi, vừa dễ dàng làm bay hơi sự đồng cảm giữa người giúp và người cần được giúp. Mục đích cuối cùng có khi cũng không thoả mãn được ý muốn của người cho tiền.

Người gửi tiền từ thiện, sau khi chuyển tiền, đạt được niềm vui ghi vào danh sách việc tốt họ làm được, thêm được một “huy hiệu” hay một checklist trong tâm hồn: đã làm việc tốt.

Nhưng với người nhận: Ta không thực sự biết họ sẽ được/mất gì ở đầu kia của “sợi dây” đó. Họ có nhận được sự giúp đỡ không? Sự giúp đỡ đã tạo ra thay đổi gì với họ (hay chẳng có gì thay đổi cả)?

Khác với đám sinh viên trong chuyến từ thiện ngắn tôi được tham gia cùng ở trên, không có đối thoại sinh ra ở cách thức chuyển tiền làm từ thiện, nhất là các kêu gọi ở quy mô hàng loạt, hàng ngàn, chục ngàn người tham gia. Người có ý tốt không biết em nhỏ hay gia đình họ giúp là ai. Em bé có còn đi học không? Người già được giúp đã chữa bệnh tới đâu rồi?

Sự đồng cảm có thể giả tạo không?

Trên Báo Văn Nghệ có một truyện ngắn tên “Đứa Con Giấy” của tác giả Giai Du, khiến tôi suy nghĩ không ngớt một thời gian dài.

Câu chuyện đơn giản thế này: Chị Mỹ (một người mẹ) vừa có đứa con trai qua đời vì bệnh nặng. Lang thang trong tình trạng đau khổ tột cùng, một ngày nọ chị gặp một ông lão đi ăn xin, cầm theo bức ảnh một em bé, và nói em bé đó cần được phẫu thuật vì bệnh tim bẩm sinh, mong nhà hảo tâm giúp đỡ. Bức ảnh em bé đó là ảnh con trai của chị. Đứa bé mà chị ôm trong lòng – đã chết:

Những lời người đàn ông kể gợi lại cho chị về sự sống của con trai mình, lão ta đang giúp chị tạo dựng nên một hình hài vẫn sống động, vẫn còn chật vật trên giường bệnh chờ một số tiền chạy chữa, vẫn chưa chết, vẫn nguyên lành không sứt mẻ.

Bạn có thể đọc toàn bộ truyện ở đây, một truyện ngắn đầy cảm xúc, tôi để phần kết truyện cho bạn tự tìm hiểu.

Khi đọc truyện, tôi rơi vào liên tưởng: nếu mình là người vô tình bắt gặp ông lão đó thì sao? Mình nên làm gì? Mình có nên giúp đỡ một em bé cần phẫu thuật tim bẩm sinh không? Hay mình sẽ từ chối vì nghĩ ông già lừa đảo? – Những câu hỏi làm tôi bàng hoàng với chính kết cục đạo đức mà mình không biết chọn thế nào mới đúng, trở thành chất vấn về lương tri của chính tôi.

Subscribe now

Vài năm trước, tôi đi mua quần áo ở Takashimaya ra, vừa lúc đi ra cổng, có một anh kia xuất hiện. Anh nói anh đưa mẹ lên ung bướu khám bệnh ngày hôm qua, nhưng bị người ta giật hết cả túi đồ, giờ khám xong không còn tiền về quê ở Cà Mau nữa. Anh nói xin chị giúp cho ít tiền để mẹ con ra bến xe về nhà.

Trước khi anh tiếp cận tôi, anh trò chuyện với vài người khác và họ lảng đi. Tôi (có lẽ vì đã lâu không gặp giao tiếp kiểu này), thay vì lảng đi như người xung quanh, đã hỏi lại anh: Mẹ anh giờ đang ở đâu? Anh dắt tôi tới gặp mẹ anh được không? Tôi muốn mời hai mẹ con ăn trưa, rồi có thể cùng ra bến xe miền Tây mua vé về Cà Mau.

Thay vì trả lời tôi, anh gắt lên: Không giúp thì thôi chứ hỏi gì nhiều vậy! - Rồi anh bỏ đi, qua người khác.

Sau khi kể chuyện này với bạn tôi, bạn tôi bảo ông đó ở đó suốt mà, bữa nào đi lại sẽ gặp lại.

Tôi nên làm gì nếu lần sau gặp một người đang cần giúp đỡ khi đưa mẹ đi khám ở ung bướu và bị giật hết tiền? Tôi nên làm gì nếu một ngày nọ sẽ gặp “đứa con giấy” của chị Mỹ như trong truyện ngắn bên trên?

Tôi phải làm gì nếu sự ngờ vực thổi phồng choán hết cơ thể, không cho tôi nhìn thấy người thực sự cần được giúp đỡ nữa? – Tôi trở nên tàn nhẫn với nỗi đau của đồng loại và buộc chút lòng thiện im lặng.

Trong tập du ký “Monster of a Land: On the Road in Search of Modern America” vừa ra mắt của tác giả người Mỹ tên Lauren Hough, cô viết về một khoảnh khắc như vậy. Cô đang đứng xếp hàng vào quán mua đồ ăn sáng và cà phê ở New Orleans (thành phố của tận hưởng, du lịch đầy cảm hứng), một phụ nữ lớn tuổi đứng đó hỏi xin du khách. Cô quan sát bà một lúc, nhìn những du khách khác cười khúc khích sau khi sỉ nhục bà, trêu bà, chế nhạo bà (nhưng không giúp).

Khi cô trò chuyện với bà, bà tên Dorothy. Trong lúc hai người đang nói chuyện rất bình thường, người xếp hàng mua đồ ăn sáng đứng trước cô đã quay lại nói: “Hey bro, it’s a scam” [Ê, lừa đảo đó]. Nhưng cô vẫn tiếp tục nói chuyện, sau đó đưa bà tờ 20 đô la, bảo bà thích ăn gì thì mua.

Một lúc sau, khi cô đã mua xong đồ ăn sáng và ngồi ở ghế đá ăn với chú chó Woody, thì nhìn thấy bà ngồi ở cái ghế đá gần đó, vẫy tay với cô, bà đang ăn sáng với bình sữa vừa mua với tiền cô giúp.

Ồ bà ấy ăn sáng thật, bà ấy không phải scam. Có lẽ đó là sợi dây suy nghĩ sẽ xẹt qua đầu ta khi đọc đoạn văn trên. [Chương 6, Monster of the Land].

Lauren Hough giải thích một chuỗi hành động tương tự dễ gây ra phức cảm hệt như khi người đàn ông nói với tôi mẹ anh đi trị bệnh ở ung bướu và bị giật mất giỏ và anh cần mua vé về Cà Mau.

Nhưng Dorothy không có câu chuyện kịch tính như vậy, bà trở thành kẻ không nhà vì vài lý do đơn giản ta thường thấy ở Mỹ: bị đột quỵ, một bên mặt và tay bị tật nguyền chút ít, nhưng thời gian nghỉ việc lâu quá, khi quay lại nơi làm việc thì bị cho nghỉ luôn. Bà không có người thân, con trai thì đang ở trong tù. Mất việc hết tiền thì bà phải ra vỉa hè thôi.

Dorothy cũng không yêu cầu người nghe chuyện làm “thiên sứ” cứu giúp đời bà. Bà hỏi xin bữa sáng. Có lẽ vì câu chuyện không đủ kịch tính, nên người đứng trước nhà văn đã gọi bà là “scam”. Có lẽ vì câu chuyện không có gì kịch tính, Lauren Hough (có lẽ) nghĩ rằng người bình thường có thể tặng nhau một bữa sáng chứ nhỉ?

Đến bên cạnh người khác

Tác giả Luc Boltanski viết:

“Tiền có thể đi rất xa; nhưng người cho tiền không đi theo tiền. Sự gắn bó giữa người giúp đỡ và người kém may mắn vì vậy rất hạn chế và mơ hồ (đó là lý do vì sao nhiều tổ chức kêu gọi quyên tiền cho trẻ em ở Thế giới Thứ Ba, hoặc ở nước đang có chiến tranh, thường cố gắng thực hiện cam kết như yêu cầu trẻ viết thư cho nhà hảo tâm).” (2).

Sự đồng cảm này đòi hỏi nhiều ở người làm từ thiện: ngoài cho tiền, họ còn cần cả trái tim cởi mở, chấp nhận hoàn cảnh người được giúp, hiểu về hoàn cảnh xã hội và môi trường địa phương họ chọn giúp đỡ, hiểu biết văn hoá của người địa phương vùng đó.

Bên cạnh những trẻ em viết thư cảm ơn nhà tài trợ, người giúp đỡ cũng được yêu cầu tìm hiểu rõ hơn về người họ muốn giúp, để kiếm tìm sự đồng cảm giữa người và người mà quan hệ tiền bạc đã đơn giản hoá thành “mơ hồ”.

Năm vừa rồi, tôi trở lại gặp dự án tên Bông Sen chuyên hỗ trợ nữ sinh đi học và cấp vốn cho mẹ/phụ nữ làm ăn khi gặp khó khăn ở Hậu Giang.

Khi chúng tôi đang ngồi ăn bánh xèo buổi trưa ngoài vườn nhà, đột nhiên một cô bé đạp xe đi ngang, vừa đi vừa khóc nức nở. Tóc em bù xù, mặt ướt đẫm lem nhem.

Nhìn thấy em, một bạn nhân viên dự án tên Lưu Ngọc Giàu gọi: “Thư, cái Thư phải không, vô đây cô bảo!! Vô đây!!!”

Con bé đang vừa đi vừa khóc nghe có người gọi tên bèn lếch thếch đi vào, nhìn thấy Giàu nó càng khóc to.

Nó kể nó bị chú đánh (chú cũng cỡ bằng tuổi, đi học chung con đường), tức quá nên khóc. Giàu gọi Thư vào, dắt nó đi rửa mặt, xong đi ra bảo ngồi đây với cô, đợi thằng chú đi học qua đây cô “xử” nó. Trong lúc… đợi xử, Giàu chải tóc và tết tóc lại cho con bé, để đầu không bù xù nữa. Nó hết khóc và ôm cặp ngồi kế cô.

Lát sau, ba thằng con trai đi học ngang qua, Giàu chạy ra gọi bọn nó vào. Cô hỏi: “Tại sao lại đánh cháu hả? Làm cháu khóc rồi thấy không?” - Thằng kia phân bua kiểu tại nó giựt tóc con này nọ. Xong Giàu bảo: “Xin lỗi cháu đi, cô cấm từ giờ không có đánh cháu nữa nghen. Đánh nữa cô lên trường đó.” – Ba thằng nhóc khoanh tay xin lỗi rồi chạy biến.

Cuối cùng, Thư được tết tóc xong, mặt mũi rửa sạch, nó ôm cô Giàu rồi chạy lên đường cái đi học.

Tôi hỏi cô giáo ngồi gần ủa bé gái quen cô Giàu hả. Cô bảo Thư là học sinh được nhận học bổng, má bỏ nó đi từ bé, nên đâu có ai tết tóc cho nó, đầu tóc ngày nào đi học cũng vậy đó. Lần nào xuống thăm trường, Thư cũng chạy lại ôm Giàu. Nhờ có học bổng, tụi nó có thêm cặp sách, áo quần, đến mùa khai giảng là đi học.

Leave a comment

Đường đi học của mấy đứa nhóc gần con hẻm đi vô nhà của Gia Hân, một cô bé khác Bông Sen đi học cùng em.

Mùa nước nổi năm trước đó, nhà Gia Hân ngập vào tận trong. Ông bà ngoại bắc cái cầu cao lên để đi lại từ nhà trước ra nhà sau. Gia Hân đứng chiên trứng với con cún nhỏ, hai đứa tênh hênh trên cây cầu tạm tránh nước. Chái nhà chỉ có mấy vách tôn và mảnh vườn ông bà trồng cây phía sau.

Khi tôi ghé nhà, con cún bé của Hân giờ đã bự, nó có thể nhảy choàng lên ôm đầu gối người lớn. Bà ngoại Gia Hân kể bà đưa cháu về nuôi vì má em đi làm xa, ba em bỏ em. Hồi Covid-19, bà ôm em từ Vũng Tàu (chỗ bà làm thuê) về quê để Hân được đi học, lúc đó em sáu tuổi rồi.

Hân thèm đi học, thôi thì ông bà ráng làm để cháu đi học. Vậy thôi, sự quyết định đi học của một đứa nhỏ bắt đầu từ cái thèm của đứa bé, và sự ráng của ông bà, khi cha mẹ không ở gần bên.

Leave a comment

Sau bao nhiêu năm dự án làm việc, Bông Sen đã đưa được hai em nhỏ tới ngày tốt nghiệp đại học thành hai cô gái trưởng thành, tự lập. Nhưng con đường đó không đơn giản. Đi học không phải là cứu cánh cuối cùng cho cuộc đời vất vả.

Bạn Niềm, người quản lý dự án giải thích: “Ở vùng này, tỉ lệ bỏ học rất cao. Nên nếu các anh chị nhận hỗ trợ các em đi học, bên em hi vọng mọi người sẽ hiểu hoàn cảnh nếu em học trò đó nghỉ học. Cha mẹ có thể bắt các em nghỉ học để đi làm. Hoặc chính các em muốn giúp đỡ gia đình mà tự nguyện nghỉ học đi làm công nhân. Không có hoàn cảnh nào giống hoàn cảnh nào hết.”

Giải thích này của Niềm nhắc nhở tôi rằng không có hai đứa trẻ nào có cuộc sống y hệt nhau.Một số mạnh thường quân cảm thấy không hài lòng khi nhận tin em học sinh mình tài trợ bỏ học. Đã cho tiền học rồi còn nghỉ học là sao? - Và sau đó là các kết luận như học trò lười, học dốt, không có ý chí...

Rất khó để nhân viên có thể giải thích tường tận cho mạnh thường quân về hoàn cảnh sống ở quê xa, nơi khao khát sống sót, kiếm đủ ăn, giúp mẹ bệnh, đi làm nuôi em, giúp chăm sóc ông bị liệt sau bạo bệnh, đi làm để có tiền chữa bệnh cho bà… là những lý do quan trọng có thể thay đổi chọn lựa học vấn bất cứ lúc nào của đứa trẻ.

Trong lúc học, trẻ cần thêm gì, các cô sẽ xoay sở, như cô bé Thư cần có người tết tóc, cắt tóc, thì dự án thỉnh thoảng mời thợ cắt tóc lại, gom cả đám trẻ lại, cho các em chọn kiểu tóc cần cắt. Nhân viên dự án như Giàu, Duyên biết em nào thích đẹp, điệu thì phải nghĩ ra kiểu tết tóc mới, hôm nào xuống thăm ngồi hỏi chuyện học hành, còn làm đẹp mái tóc cho sắp nhỏ.

Hôm ghé thăm, tôi hỏi dự án nên tặng quà gì cho các em. Chị bảo: “Để mình hỏi mấy đứa nó!” – Có một em gái tên Kim Ngân viết em cần sách học vẽ, nhiều kỹ thuật hơn chứ không phải sách tô màu.

Nhân viên dự án chia sẻ: họ chỉ dẫn các em tự nói về điều các em muốn, để các em tự chọn màu vải áo quần, cặp sách khi nhận hỗ trợ. Sự tự tôn của các em bắt đầu từ những thể hiện nhỏ như vậy.

Nhưng như vậy có phải là bày thêm việc cho nhân viên không?

Chị trưởng dự án kể, một lần chị được phân công tới hỗ trợ một xóm rất nghèo, có nhà từ thiện mang quần áo cũ đóng thành bao về tặng cho xóm. Một em gái được mẹ yêu cầu đi nhận túi quần áo. Nó nhận xong túi quần áo rồi nó về ngang đường xé banh túi quần áo ra vứt đầy đường. Nó vừa giẫm vừa di chân lên túi quần áo đó vừa khóc. Chị hỏi nó sao lại làm vậy với quà từ thiện. Nó cầm từng món đồ lên cho chị xem, hỏi chị: “Cô thấy có cái nào con với mẹ con mặc được không?” – Túi quần áo đó toàn quần áo đàn ông, những món đồ quá to, quá rộng, quá xấu. Năm nào nó cũng phải nhận những “túi đồ từ thiện” như vậy mang về chất làm rác trong nhà.

Chị không muốn người được giúp mang rác về nhà. Chị muốn các em thích món đồ sẽ góp phần vào cuộc sống của các em.

Hôm đó, khi tôi mang quyển sách kỹ thuật vẽ chì ra đưa cho Kim Ngân, cô bé liền ra bàn học, lục ra những bức tranh em vẽ. Lúc đó, tôi nhận ra em cần gì, em đã sở hữu nhiều kỹ thuật, em từng được một thầy giáo tình nguyện ở trường dạy kỹ thuật đánh bóng, bố cục, kiểm soát vùng đậm nhạt. Kim Ngân cần nhiều hơn nữa. Thật may mắn em đã giải thích rõ em muốn gì, và tôi chọn được quyển sách gần với nhu cầu của em.

Trong câu chuyện tài trợ nữ sinh đi học, sự “hạn chế và mơ hồ” mà Luc Boltanski giải thích do khoảng cách xa xôi khiến cho người giúp đỡ và em học trò không nhìn thấy một hướng. Những nhân viên xã hội trở thành cầu nối, dắt nhà hảo tâm đi thăm gia đình, sắp xếp các cuộc trò chuyện qua mạng, yêu cầu nhà hảo tâm “gắn bó” hơn với số tiền và tình cảm họ đã hào phóng chi ra cho em học sinh.

Nhưng tất cả cuối cùng đều phải đi đến sự cảm thông: cảm thông rằng em bé mình giúp đỡ đi học, biết chữ, tìm được bạn bè, có thêm kỹ năng đơn giản nó sẽ cần khi lớn lên, bài giảng cảm xúc, đạo đức… cho đến khi hoàn cảnh không cho phép nó tiếp tục đi học nữa.

Nhưng sự giúp đỡ có ở đây, và em có thể đến trường khi còn mong muốn.

Thuật toán từ thiện

Nếu tình nguyện ở tuổi 20 giúp những đứa thanh niên chúng tôi trưởng thành hơn và sống có trách nhiệm hơn, thì lòng hảo tâm bằng tiền qua mạng cũng đang giúp hàng ngàn đứa trẻ cần đi học, cần sữa uống, cần chăm sóc y tế. Người gặp thiên tai, bệnh tật có thể được hỗ trợ vượt qua khó khăn.

Ta không thể so sánh đi tình nguyện trực tiếp là “tốt bụng” hơn sự hào phóng giúp đỡ từ xa bằng tiền chuyển khoản. Nhưng nếu thiện nguyện bắt đầu bằng hạt mầm của mong muốn cảm thông với người khác, có lẽ ta phải nhìn chậm rãi hơn hơn, vượt qua sự tiện lợi của từ thiện online với những cuộc trưng bày sự khốn khổ bằng video hay phô diễn sự đau thương, như “Đứa Con Giấy” mà chị Mỹ gặp phải.

Năm 2025, Facebook có một thay đổi quan trọng về thuật toán.

Mạng xã hội này không gợi ý bạn xem nội dung từ những người “bạn bè” nữa, mà xem nội dung hút khách nhiều tương tác. Nhiều người chia sẻ họ gần như chỉ thấy toàn nội dung từ người lạ. Rất nhiều trong số đó là thông tin thương tâm, đau khổ, kêu gọi lòng thiện với hàng ngàn like, share.

Lòng trắc ẩn nhờ thuật toán này tạo ra niềm vui từ thiện ngắn hạn như chuyển tiền. Đôi khi ta không thực sự biết ai được giúp đỡ đằng sau những tin nhắn tiền đến. Đôi khi ta không thực sự biết liệu có người nào cần giúp thật phía sau không, hay chỉ toàn những tài khoản đi gom tiền.

Ở đây, tôi nhớ lại con số 70% quảng cáo chạy trên Facebook là lừa đảo, từ một khảo sát và điều tra từ tờ Wall Street Journal vào tháng 7/2025. (3)

Ở cuối cùng của hành trình thiện nguyện, là sự đồng cảm giữa người với người. Ta tự hỏi giữa chính mình và người cần hỗ trợ, liệu quan hệ của ta với người có “hạn chế và mơ hồ” không? Sau khi ta thấy vui mừng và trọn vẹn, còn người được giúp đỡ có cảm thấy tương tự không? Ta thấy đạt được “thành tựu” khi giúp được con số nào đó như ý, còn các “con số” đó là ai? Gương mặt họ ra sao?

Có rất nhiều cách để cụ thể hoá cánh tay giúp đỡ và bàn tay cần giúp đỡ, như Lauren Hough ngồi nghe xong chuyện Dorothy kể bà muốn xin tiền ăn sáng, như Bông Sen phải đi gặp từng nhà mỗi tháng, nhìn nhà cửa biết ba mẹ, hỏi ông bà tụi nhỏ đang túng bấn ra sao, biết rất rõ mỗi đứa bé nhận học bổng cần gì cho những năm sắp tới, biết tụi nó học hành kiểm tra bài vở ra sao.

Như chị Mỹ trong truyện ngắn “Đứa Con Giấy” - thật kỳ diệu và tréo ngoe – tác giả đã cho chị đi tìm hiểu đến cuối cùng “đứa bé” trong ảnh của người đàn ông ăn xin kia là ai.

Khi đưa bàn tay giúp ai đó, thực ra ta đang giúp chính mình trong cuộc đời cần nhiều tốt đẹp và thêm sự yên ổn để sống bên nhau, phải không?

Leave a comment

Share

Dự án Bông Sen ở Hậu Giang là một dự án địa phương rất nhỏ thành lập từ năm 2017, theo dõi và giúp đỡ các bạn nhỏ là em gái tiếp tục đi học, bằng học bổng, hỗ trợ sách vở, cặp, trang phục, chi phí khi cần, và cấp vốn cho các bà mẹ làm kinh tế nhỏ tại nhà.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về Bông Sen và chung tay hỗ trợ, bạn có thể tìm hiểu tại Facebook của họ.

CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) Sách Distant Suffering: Morality, Media and Politics - Trang 17: Nguyên văn:

Those who attempt to ground the obligation to provide aid to those suffering far away on the basis of face-to-face situations use examples in which only two forms of action are envisaged: paying and speaking. No one ever suggests, for example, that the spectator should drop everything and take himself to the unfortunate’s side. Both possibilities presuppose the existence of a chain of intermediaries between the spectator and the unfortunate. Payment at a distance cannot be made directly as to someone who offers his suffering to the gaze of every passer-by, as is the case with the beggar encountered in the street. To send a sum of money not only requires a banking system but also the existence of an institution – a State or supra-State institution or a ‘non-governmental’ humanitarian organisation – which can both receive the money and forward it to the unfortunate, as it is usually said, normally after having converted it into goods. Apart from the fact that such a medium may simply not exist, its action may be hampered or the way in which it uses the funds it receives may be challenged.

(2) Distant Suffering: Morality, Media and Politics - Trang 18:

The money goes far away; but the donor does not follow it. The bond created between the donor and the unfortunate is therefore minimal and abstract (which is why organisations which collect money for children in the Third World, or in countries at war, often endeavour to organise a reciprocal arrangement, such as letters sent by the children to the donor). On the other hand, a reproach just as often levelled against giving money is that it is an individual act. In fact, anyone can take this action regardless of whether there are other donors or who they are. By itself, if it is not accompanied by words, it is therefore insufficient for drawing that line in the collectivity which enables us to pick out what we call a group. Donations are aggregated, but not the donors. But a politics of pity, like any other politics, cannot do without the constitution of groups.

(3) https://www.yahoo.com/news/report-70-facebook-ads-promote-085619379.html

Nhiều năm trước, khi tôi lần đầu tiên đi làm việc ở nước ngoài và xảy ra chuyện không ổn ở công ty, mẹ nói trong điện thoại: “Con chán việc thì về nhà, mẹ nuôi chứ có gì đâu. Mình có cơm ăn cơm, có cháo ăn cháo.” - Câu nói đó biến đổi trong suy nghĩ của tôi suốt nhiều năm qua.

Đầu tiên khi nghe mẹ nói, tôi có sự yên tâm, như được mẹ vỗ vai và phủi sạch bụi khỏi áo. Cũng giống như khi cha dạy tôi chạy xe đạp, ông đặt bàn tay sau lưng, như nhắc nhở tôi sẽ không ngã, yên tâm, cứ chạy đi. Tôi thật may mắn khi biết cha mẹ lúc nào cũng sẽ đặt bàn tay ở đó, và dặn dò hãy dũng cảm đạp xe về phía trước, mạnh mẽ sống cuộc sống mà tôi muốn có.

Sau này, tôi có đọc bài thơ “Có Những Ngày” của nhà thơ Nguyễn Thiên Ngân viết:

“Có những ngày chỉ muốn trở về quê
Nằm nghe gió rít qua hàng song cửa
Nói với mẹ: Con không đi làm nữa
Mẹ nuôi con đọc sách hết đời, nghe?

(bạn có thể đọc toàn bài tại đây)

Đây là bốn câu được trích dẫn nhiều nhất của bài thơ đó, tóm gọn một ý đơn giản: được về nhà, không phải đi làm nữa, mẹ nuôi con đọc sách hết đời. Một ý nghĩ thật dễ chịu, dễ chịu đến mức vô số người trẻ cảm thấy cần trích dẫn sự mong đợi được quay về với bé thơ, nơi những khốn khó và vật lộn của kiếp làm người lớn chưa trờ tới với họ, và sẽ được chắn ở ngoài cửa nhờ vòng tay mẹ. Nếu bạn đọc hết bài thơ, có thể bạn sẽ nhận ra ý tưởng tròn trịa dễ thở đó không còn… dễ thở lắm (đa phần người đọc bốn câu thơ “dễ thở” trên không để ý bài thơ dài, trắc trở và khổ sở hơn thế).

Tôi có suy nghĩ về đề nghị của mẹ, nên đủ can đảm xin nghỉ việc sau khi để dành được một mớ lương chờ tìm việc mới. Tôi dọn từ Thái về lại nhà. Hôm dọn nhà, tôi phải đương đầu với số lượng đồ đạc khổng lồ vì đã sống ở đó vài năm. Thứ tôi yêu thích nhất là chiếc xe đạp gấp, vì đã dùng nó để tập thể dục và đi chơi mỗi cuối tuần. Có một hãng hàng không chịu nhận xe đạp, nên nó theo tôi về nhà ở Việt Nam.

Điều tiếp theo tôi không ngờ tới xảy ra là… tôi không thích ở nhà với mẹ. Khi dọn về, tôi nhận ra mình đã rời gia đình từ năm 18 tuổi vì tính rất thích đi xa, rất thích gặp mọi người, làm việc lạ lẫm. Ở nhà mọi thứ đều tốt, mẹ ân cần, cha mua đồ ăn ngon cho. Việc nhà cũng chỉ góp tay vừa phải vì cha mẹ chẳng cần giúp. Nhưng sự chán nản vô độ ập đến và tôi nhanh chóng tìm thứ khác để làm.

Câu chuyện của tôi không có nhiều kịch tính và xung đột. Drama nhất có lẽ là khúc tôi cảm thấy chán quá chịu không nổi phải tìm cách đi chỗ khác.

Nhưng tôi đã nghe những phiên bản đáng sợ hơn của chuyến “về nhà”: một bạn chọn về nhà và nhận ra anh chị ở nhà coi bạn như người giúp việc miễn phí, vừa giặt giũ nấu ăn cho cả nhà, vừa đón các cháu đi học về. Nhưng mọi người trong nhà lại nhìn bạn như kẻ vô dụng (có lẽ họ không biết chi phí thuê người giúp việc làm tất cả chừng đó việc giá bao nhiêu tiền). Mẹ bạn có than bạn là đứa con học cao nhất nhà nay trở thành ăn bám.

Một người tôi biết ở gần nhà cũng dọn về sau khi cô mất việc ở Sài Gòn. Mất việc thì đi tìm việc thôi. Nhưng cô ngày nào cũng phải trả lời mẹ là: đã tìm được việc chưa. Khi cô tìm được việc rồi, thì mẹ cô than thở là việc đó không ngon bằng việc ở Sài Gòn, con dại cái mang, bà cứ nói vậy miết suốt hai năm sau đó. Người này đã phải đi điều trị tâm lý khi sống cùng mái nhà và chịu sự chì chiết vì thất vọng của mẹ.

Về nhà có thể là quãng nghỉ tạm thời để ta suy nghĩ lại xem nên làm gì với thời gian kế tiếp.

Nếu may mắn, gia đình có chỗ sẵn sàng đón bạn trở về. Bạn được nghỉ ngơi, thoát khỏi guồng quay kiệt quệ và nghĩ xem nên làm gì mới. Có nhiều bạn sau khi trở về quê đã nhận ra họ có thể làm ăn thật tốt với nguồn lực từ gia đình, kiếm được thu nhập tốt. Hoá ra ở nhà họ có thể khiến gia đình gần gũi bên nhau và an tâm hơn. Ở gần nhau là quý giá nếu bạn có cha/mẹ bệnh và cần người chăm sóc ở bên.

Nếu không may, bạn trở về và mang theo cả những hiềm khích vì áp lực sống cạnh nhau dồn lên bạn. Nhà không có phòng dư, sinh hoạt chung bất tiện, kỳ vọng của cha mẹ bị hụt hẫng, thái độ của anh chị em, các cháu, ánh nhìn phán xét của hàng xóm. Sự thiếu thốn trở nên nghiệt ngã hơn, và phóng to vào bạn, va đập đau đớn hơn vào cơ thể bạn (như bạn tôi đã bị anh chị đối xử như một người giúp việc không công).

Sau khi “vận tải” ngôi nhà từ Thái về Việt Nam, thỉnh thoảng tôi nhìn chiếc bàn đứng làm việc và cảm thấy tiếc nuối. Tôi rất thích đứng từ ban công và viết. Chiếc bàn đứng giúp tôi nhìn thấy chim đứng ăn quả ngoài cửa sổ. Căn hộ ở Bangkok nhìn ra một khu vườn nhỏ. Cây mận trái đung đưa và có nắng. Gia đình tôi không có ban công, nên chiếc bàn vứt vào xó nhà. Tôi ngồi học trong phòng kín. Hai tháng ở nhà với mẹ đã giúp cảm xúc của tôi khoẻ lại, những đau đớn, u sầu giảm bớt. Tôi có đủ sức để tiếp tục sống. Tôi nhớ cảm giác tự do khi ở một mình và quyết định làm việc khác để rời nhà, thay vì ở nhà cho mẹ nuôi.

Tôi cũng không để mẹ nuôi. Vì mẹ sống bằng chút tiền tiết kiệm nghỉ hưu và cha có chút lương hưu. Để người già nai lưng nuôi đứa con khoẻ mạnh trong tuổi lao động là không ổn. Cha mẹ không thể tiếp tục cõng trên vai đứa con vô dụng lớn lềnh khênh sau khi đã nuôi nó trưởng thành.

Nếu không về nhà thì sao?

Sau này, tôi tự hỏi khi rơi vào khủng hoảng thì phải làm gì? Có nên về nhà không? Có nên để cha mẹ “gánh” mình trên lưng như dạo đó? Có cách nào khác để hồi phục như người trưởng thành, chịu trách nhiệm về bản thân thay vì đổ trách nhiệm lên lưng người thân?

Trong quyển tiểu thuyết “The Big Green Tent” của nhà văn người Nga Lyudmila Ulitskaya có ba nhân vật là bạn thân: Ilya, Sanya và Mikha. Sanya được mẹ và bà chăm sóc. Ilya có mẹ ở gần, bố ở xa với người vợ của ông, nhưng thỉnh thoảng về thăm. Mikha mồ côi cả cha lẫn mẹ, bị đưa đẩy từ nhà người họ hàng này qua người họ hàng khác.

Trong những năm lớn lên, khi Sanya bị thương, cậu được bà và mẹ đưa tới bệnh viện chăm sóc, và sau đó đưa cậu đến viện vật lý trị liệu để tiếp tục được trị bệnh. Ilya chỉ sống với mẹ, nên cậu tự học cách sửa chữa nhà tắm, nhà bếp, tự ra đường làm thêm kiếm tiền để mua phim chụp ảnh. Mikha không dựa vào ai, ngược lại đã chủ động trở thành chỗ dựa cho người dì và con của dì khi họ đau bệnh.

Ba nhân vật với ba hoàn cảnh khác nhau đã xoay sở với cuộc sống bằng những gì họ có. Sự thiếu thốn cha, hoặc cả cha và mẹ, đã khiến hai nhân vật buộc phải trưởng thành sớm hơn tuổi, phải tự đương đầu với những biến cố ập đến với họ. Họ phải trở thành một cây trụ trong ngôi nhà vì nhà thiếu trụ cột.

Trở lại với câu hỏi: có nên về nhà vì bị cuộc đời hạ gục không?

Vẫn nên chứ nhỉ, nếu ta có mái nhà để về. Vẫn nên nhớ có bàn tay đỡ ở sau lưng, và tin rằng ta không thể ngã. Đôi khi niềm tin lớn hơn sự thật, và có xu hướng hoá thành sự thật nếu ta kiên trì tin tưởng. Nếu có sự động viên để tin rằng bản thân không thể ngã, ta thường đủ can đảm để tiếp tục hành trình. Mái nhà quan trọng chứ nhỉ.

Nhưng ở góc độ khác, tôi phân vân rằng mình có thể sẽ không bao giờ thực sự trưởng thành nếu luôn dựa dẫm vào cha mẹ mỗi khi ngã xuống. Tôi không thể tự tạo nên mái nhà của chính mình.

***

Năm tôi 5 tuổi, cha tôi mua được miếng đất đầu tiên của gia đình. Ông đã dành 1 năm trời để tự tay xây ngôi nhà. Cả nhà ban đầu sống trong cái lều gỗ nhỏ ông xây tạm sau khi mua đất. Hàng ngày sau khi xong việc ở công ty, ông sẽ tiếp tục đo đạc, mua gỗ, đóng gỗ, dựng từng phần, có khi làm tới 8 giờ tối mới nghỉ. Sau đó là căn bếp thành hình, mái hiên chống mưa, rồi tới bức tường xây bằng xi măng và gạch đầu tiên của gian nhà chính, nền xi măng. Cha tôi tự đi theo hỏi thợ xây trong xóm tỷ lệ trộn hồ, cách trộn sao cho tốt, cách láng nền.

Ông nhờ vài người bạn chung công ty tới giúp lợp mái nhà trong vài hôm. Sau đó cứ túc tắc ngôi nhà thành hình. Cha tôi đã tự tay xây ngôi nhà đầu tiên từ đầu đến cuối khi ông hơn 37 tuổi (trẻ hơn tôi bây giờ). Ngôi nhà đó là tổ ấm của chúng tôi 5 năm kế tiếp, vững chãi, vừa đủ. Khi xây nhà, ông có nghĩ là ông đã trở thành người đàn ông thực sự không? Khi xây nhà, ông có nghĩ ông đã tạo ra tổ ấm và chỗ dựa cho một người phụ nữ và một đứa trẻ không? - Ở độ tuổi của ông ngày đó, tôi vẫn thỉnh thoảng loay hoay gọi điện đòi tìm cách về nhà sau khi thất bại công việc.

Cha có bao giờ nghĩ ông đã sinh ra một đứa con dựa dẫm và không bao giờ lớn?

***

Các nhà văn thường lãng mạn hoá chuyện được trở về nhà, được quay lại là trẻ con. Được thơ ngây như ban đầu. Được từ chối gánh chịu rắc rối của thế giới người lớn. Được quyền quay lưng không phải đối thoại với những điều mình không ưa. Được mặc kệ thế giới xoay quanh trục của riêng nó và mình có bàn tay chăm sóc vô điều kiện. Được ré lên khóc nếu không hài lòng.

Có vài rắc rối khi làm trẻ con mà không ai muốn nhớ tới. Đứa trẻ không có quyền chọn bỏ học nếu cha mẹ muốn nó bò ra học. Đứa trẻ không có quyền chọn không ăn thứ nó không ưa. Nó phải ăn theo ý cha mẹ. Đứa trẻ cũng bất lực trước lời hứa xạo của người lớn, và chỉ có thể mang theo sự thất hứa như một hành trang thất vọng trong đời. Đứa trẻ có thể bị từ chối, bị bỏ rơi, bị mặc kệ. Phần này không ai nhắc tới khi nói về ý định trở về tuổi thơ.

Tôi muốn được làm người lớn, nghĩa là biết tự chịu trách nhiệm, hay giống như cha tôi, biết tự xây ngôi nhà vì ông tạo ra một gia đình.

Cuộc sống tạo cơ hội cho ta hiểu “trưởng thành” có nghĩa là gì, và trải nghiệm đó không hề có mẫu số chung với mọi người. Có người trưởng thành từ khi còn là đứa trẻ lớp Năm, như Mikha trong The Big Green Tent, có người trưởng thành khi có vợ con như cha tôi, có người trưởng thành khi họ phải đương đầu với sự mất mát lớn, như người bạn tôi mất cha và bạn trở thành anh cả của hai đứa em nhỏ. Ta chỉ hiểu sự trưởng thành là gì khi tự mình đi qua phần đời dành cho mình.

Tôi có thể chưa thực sự hiểu trưởng thành là gì, nhưng liệu có cách nào tái tạo hình ảnh “về nhà” cho chính mình không, để đánh lừa bản thân cũng được, làm sao để hồi sức đi qua khó khăn? - Như ngôi nhà của mẹ, như lời đề nghị quay về, như sự chở che để được hồi phục.

Trong khoảng 9 năm sống trên một chiếc camper van, đi từ nơi này qua nơi khác, tôi mất không gian tĩnh lặng để hồi phục, vì chiếc xe thì nhỏ, và không có nơi nào đủ “tĩnh tại” khi đang di chuyển từ nơi này đến nơi khác.

Một lần, chúng tôi cắm trại bên bờ biển cạnh một cậu trai.

Cậu có một chú chó nhỏ. Ở sát cửa xe là cái đệm cho chó nằm. Kế bên đệm là một chiếc bàn/kệ bé: ở đó là hai cuốn sách, một cái bình hoa gắn chặt vào kệ, một bó hoa khô nhỏ treo trên cửa, và một đĩa đựng nhang thơm. Cái kệ được trang trí đèn nhấp nháy bé xíu. Buổi tối, trước khi đi ngủ, cậu pha trà, thắp một tim nhang thơm, uống trà và đọc vài trang sách hoặc nhìn ra ngoài trời đêm từ bên trong cửa kính. Đèn nhấp nháy và mùi nhang thơm khiến chiếc xe nhỏ nhưng lại giống một tổ ấm hơn là một chỗ ngủ tạm bợ.

Cậu kể là ở nhà cậu thường sẽ cắm nhang thơm ở trên bục cửa và nằm đọc sách tới khuya. Ở đây cậu cũng làm như vậy.

Thay vì xây một ngôi nhà như cha tôi, cậu làm ra một góc nhà để mang theo khắp nơi. Mùi nhang, ánh đèn, cuốn sách, hoa khô, giống với sự cố định ở một ngôi nhà.

***

Ta có thể gói “ngôi nhà” vào túi và mang theo trên hành trình mới?

Mùi hương của món ăn quen thuộc ngày bệnh. Ánh sáng trong căn phòng khiến mình dễ ngủ. Mùi của loài hoa mọc bên cửa sổ ngày bé. Thậm chí mùi… loại bột giặt mẹ hay dùng, gợi cho ta nhớ buổi sáng phơi đồ trong veo, nắng đẹp, không có sự dấy loạn nào khiến ta giật mình lo sợ. Chiếc đinh cảm xúc nho nhỏ có thể gợi về mái nhà, nơi ta có thể về, nhắc ta về những người sẽ cho phép mình trở về, ở bên mình. Có người không nhà ở Mexico từng khoe với tôi trong chiếc lều của ông có một chiếc nón rất cũ bằng da, và rất đẹp, là chiếc nón cha ông cho ngày ông rời Mexico đi Mỹ. Ông làm ăn bất thành, khi trở về thì cha mẹ đã mất, rồi tự lưu lạc rày đây mai đó. Nhưng chiếc mũ vẫn còn, cha ông vẫn ở đây, che mùa gió lạnh ngang đầu.

Người du hành mang theo “ngôi nhà” họ nhung nhớ đến vùng đất mới.

Nếu bạn ở California, thỉnh thoảng đi qua một ngôi nhà có bụi chuối, bụi dong, bạn ngần ngừ đoán được đó có thể là một gia đình Việt Nam. Trồng chuối hay dong giúp tiết kiệm khi đến Tết cần làm bánh. Nhưng bụi chuối cũng là cảnh quan của đời sống quen thuộc họ từng có nhiều năm trước. Người Palestine, sau khi trải qua hàng chục năm chết và sống trên chính quê hương mình, thường kể câu chuyện cây olive là dấu hiệu của quê hương. Họ đi đến đâu sẽ trồng cây olive ở đó. Cây olive có thể sống hàng trăm năm để làm nhân chứng cho quê hương của họ.

Mái nhà có thể là bất cứ gì, không nhất thiết phải có bốn bức tường và một mái ngói che mưa, không nhất thiết bao gồm người mẹ rạc gầy mong mỏi chờ con quay về. Chúng ta có công bằng với mẹ không, khi luôn kỳ vọng bà sẽ ngồi im vượt qua thời gian và sự nhàm chán để sẵn sàng mở cửa đón mình? Trong mọi câu chuyện, mẹ luôn là mái nhà. Nếu có phép màu, bà mẹ sẽ biến luôn thành tường và trần nhà cho cố định.

Có khi vì sự kỳ vọng của đứa con, bà mẹ không chịu bắt đầu thế giới của riêng họ khi con cái đã trưởng thành. Họ đóng vai chờ đợi. Họ tiếp tục chăm sóc, lo lắng cho cái bóng vô hình đang sống đời sống của người lớn ngoài kia. Mẹ sợ nếu mẹ bận rộn sống đời sống riêng, khi con yêu trở về nhà sẽ không ai nấu cơm, chăm sóc. Mẹ sợ sẽ không còn nơi để về cho đàn con.

Tôi muốn công bằng hơn với mẹ, và nhận lấy phần trách nhiệm làm người lớn của mình. Trong khổ sở, tôi tìm cách đứng ngoài thế giới và gọi sự dũng cảm về với chính mình, nhờ bạn bè giúp, hỏi người xung quanh làm sao.

Tự xoay sở khiến tôi nhìn ra mình không cần phải chạy về nhà trốn khi đời sống đấm mình gục xuống. Đâu ai nằm im đó chịu trận mãi, phải không? - Cha mẹ tôi không thể chạy trốn về nhà ông bà nội/ngoại khi đời sống giáng cho họ nhiều đòn chí mạng. Trong suốt thời gian tôi lớn lên, họ ở cạnh tôi. Đó là cách họ học làm người trưởng thành.

Nhà thơ Ko Un (Hàn Quốc), viết một bài thơ tên “Nhà”. Trong bài thơ có đoạn:

Home is far away.
The womb that contained you,
the village where you were born,
the neighboring village where you used to play :
none of those places is home.

Tạm dịch:

Nhà ở nơi xa.
Tử cung dung chứa người,
ngôi làng nơi người sinh ra,
làng bên cạnh nơi người ghé chơi,
Không nơi nào là nhà.

Bài thơ sẽ còn đi xa hơn nữa đến sự trống rỗng trong khi người luôn mỏi mắt đi tìm mái nhà.

***

Sự thật là, chúng ta không được trở về. Trong những nhớ nhung bé thơ, hoặc trong hồi ức phần nhiều lãng mạn hoá quá khứ, ta nghĩ mình nên được trở về. Nhưng đứa trẻ yếu ớt (và cũng chiếm ít chỗ) ngày đó đã không còn như xưa, ta là người lớn, đòi hỏi chỗ ngủ riêng, món ăn mình thích, đòi hỏi người thân không chen vào cuộc sống riêng, tình bạn, tình yêu…. Ta cần không gian tồn tại mà mái nhà xưa đã hoá ra chật hẹp, dù mang thành ý che chở, cũng không thể gói ta lại như đứa bé nằm co trong lòng mẹ thuở xưa cũ.

Mỗi lần trở về nhà, tôi lại đi bộ trên đường đi học xưa, nhớ lại đứa bạn thân mình gắn bó, những buổi chiều mẹ bán hàng về muộn. Nhưng khi đi bộ ra ghế đá cuối xóm, những người phụ nữ bạn của mẹ vây lại quanh tôi hỏi: “ủa về chơi thì cho mẹ nhiêu tiền?”, “làm ăn bên đó chắc giàu dữ hả?” - Tôi thường chật vật luồn lách giữa các câu hỏi không hề ngần ngại của họ, trả lời thế nào cũng không vừa được mình, vừa được người, và cái sự “người lớn” cho tôi thêm phần khảnh vẻ không muốn phải luỵ trước ai hỏi mình xấn xổ. Vậy đó, mái nhà thì như xưa, hàng xóm cũng như chưa, chỉ có tôi không còn như xưa.

Vậy là tôi học cách tự tạo mái nhà của mình, để lúc mỏi chân yếu mềm cần quay về tự tôi chính là mái nhà ấy, nơi vừa vặn hơn với “kích cỡ” người lớn của tôi. Nơi tôi nhận ra mình có thể là chỗ dựa của chính mình, và bạn đời của mình.

Nhà của mẹ vẫn là nhà của mẹ. Nồi nước dùng nấu phở của mẹ sẽ đợi tôi về ăn tối cùng mẹ. Nhưng tôi không cần trở về như con vạc lếch xếch, lông tóc rối nùi, thương tích đầy mình, để mẹ tần tảo đút ăn nữa.

Leave a comment

Share

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Khi tôi còn nhỏ, nhà ở gần bờ sông. Không hiểu vì lẽ gì, cha tôi quyết không cho con đi bơi ngoài sông. Cha là người bơi rất giỏi nhưng vì sao không dạy con?

Điều đó được giải đáp khoảng vài năm sau khi sống ở đó, một người bạn hàng xóm của tôi vì chạy ra mặt nước để lấy món đồ chơi bị trôi đi, cậu bị đuối nước. Khi người ta vớt được cậu và đặt lên xe cấp cứu, mẹ cậu và chị cậu chạy theo và mẹ cậu ngã xỉu xuống. Lũ nhóc chúng tôi đứng ở đoạn dốc cao bờ sông nhìn theo.

Có năm mùa nắng sông cạn thấy đáy. Đáy nước toàn những khối đá khổng lồ, tạo thành những đoạn hố nước xoáy. Tôi đã hiểu vì sao cha không dạy bơi cho mình ở con sông đó.

Thỉnh thoảng khi về thăm nơi ở đó, tim tôi vẫn còn mơ hồ thấy nhói khi nhớ lại người bạn không bao giờ lớn thêm của mình, và cảnh mẹ của bạn ngã ở con dốc.

Tôi sợ chết đuối.

Ban đầu nỗi sợ có màu đen.

Khi lớn lên tôi học bơi nhiều lần. Bạn tôi cũng là thầy giáo dạy bơi. Cậu ấy nói rằng tôi cần tập trung đạp và quạt tay dứt khoát, động tác gọn gàng để tận dụng tối đa độ lướt nước, giảm lực cản. Cậu không biết rằng khi đeo kính bơi ở hồ tôi thường tưởng tượng một sinh vật đen sì từ đáy hồ trồi lên và kéo tôi xuống.

Thời gian đó, khi đã tạm thời bơi được, tôi vẫn có đợt hoảng loạn bất thần giữa những đợt bơi kéo dài, khi tâm trí bắt đầu lang thang.

Sau đó nỗi sợ hoá thành cá mập.

Lý do nỗi sợ chuyển từ màu đen thành cá mập là vì một thời gian tôi chơi lướt sóng ở Bali, tại một bãi biển thỉnh thoảng có người bị cá mập cắn. Đó cũng là lý do khiến nơi đó không đông du khách, ít người chơi lướt sóng.

Một hôm khi sắp tập xong, tôi đang bơi vào bờ, thì đột nhiên từ trên bờ một người đàn ông ở trần, chủ cái nhà hàng sát biển, ôm một cái ván to chạy như điên ra bãi biển và bơi điên cuồng về phía tôi. Sau khi ra sát gần tôi, ông ra hiệu bảo tôi bơi thật nhanh, thật nhanh vào bờ.

Khi lên bờ, một người Úc nói họ thấy vây của cá mập nổi lên rất gần sau lưng tôi, nên anh chủ nhà hàng đã bơi ra vừa để doạ, vừa để kéo tôi vào bờ.

Một tuần sau đó, một người Đức bị cá mập cắn ở bắp tay, tại cùng bãi biển đó. Từ đó, khi chơi lướt sóng, tôi luôn có cảm giác luôn có… vây cá mập ở sau lưng mình.

Sau này khi ở Mexico, nơi có rất nhiều hải cẩu và cá heo, thỉnh thoảng tôi vẫn hoảng loạn khi đang bơi và thấy một cái vây vồng lên phía xa. Ngày nào mấy con hải cẩu đó cũng bơi ngang đó, cá heo thì đi ăn từng đàn cùng dịp với hải âu. Nỗi sợ cứ vù lên vù xuống như vậy. Dù chỗ tôi ở hoàn toàn không có cá mập, một bác đánh cá khẳng định thế, nhưng không hiểu sao sự tưởng tượng cứ chèn ép.

Nỗi sợ hoá thành một ghềnh đá.

Ở Indonesia, tôi sống cạnh bãi biển. Cuối đuôi bãi biển là một mũi đá. Lúc thuỷ triều xuống thì không sao, sóng mạnh nhưng nước cạn nên ai thích đi ra vào gì cũng được. Nhưng từ lúc thuỷ triều dần lên cho tới lúc triều lên cao nhất trong ngày, khúc đó có một cái rip current: sóng vào thì nước phải ra. Nước cao hơn nên nếu người không để ý sẽ bị nước kéo ra xa hơn. Người làng biết dòng chảy thì chỉ cần đợi nước kéo ra hết mức, thì bơi sang bên phải là gặp ngay đoạn cạn, có thể đi bộ vô bờ. Nhưng dân du lịch thì không biết, nên lúc nào cứu hộ cũng phải trực ở đó, vì chắc chắn sẽ có người đuối nước. Mùa du lịch đến, đội cứu hộ phải làm việc liên tục với 4 người túc trực thường xuyên. Dù đã cắm cờ cảnh báo, nhưng thể nào cũng có người bị kéo từ đoạn xa tới đó.

Khi chơi lướt sóng, nếu tôi quá ham lướt đến cuối cùng thì sẽ mắc kẹt vào đây. Nếu có ván, việc thoát ra sẽ khó hơn, vì tôi sợ ván đập vào đá xong sẽ văng vào mình, thành tai nạn. Có một lần, tôi mắc kẹt ở đoạn đó cho đến khi bị kéo sát vào bờ đá mới tìm cách tự thoát ra được.

Đêm đó tôi ngủ mơ thấy ván bay vào ghềnh đá xong văng thẳng vào mặt mình.

Giấc mơ này trở lại mỗi khi mùa hè đến, sóng to gấp 3-4 lần thường lệ, dòng chảy mạnh hơn. Có hôm đọc dự báo sóng xong đi ngủ, tôi lại mơ thấy cảnh mình kẹt vào bờ đá đó.

Tôi thường bỏ đoạn lướt sớm hơn vì không muốn mắc kẹt ở đó. Tôi cũng không bao giờ lên bờ gần khu vực đó. Trong khi bao nhiêu người khác chơi lướt sóng ở đây đều biết cách dễ dàng lên bờ ở ngay khúc bờ đá đó thì tôi quyết tránh xa nó. Đó cũng là đoạn có sóng đẹp nhất mà người chơi ván ngắn có thể thử thách bản thân. Tôi từ chối hẳn, không có thử thách gì hết.

Nhưng hôm nay chuyện đó thay đổi.

Hai bác cứu hộ cuối cùng ra về khi đồng hồ chỉ 5 giờ 45. Họ vừa đọc thông báo yêu cầu trẻ con lên bờ hết và lái xe máy về nhà. Tôi vẫy tay chào một bác.

Khi tôi bơi ra, thì nghe một cô gái gọi chồng cô. Cô và hai đứa con bị kẹt vào đoạn sóng đó. Nước còn thấp. Cô đứng thẳng dậy. Chồng cô chạy tới kéo một đứa vào bờ. Nhưng vừa lúc đó tôi nhận ra cũng là lúc thuỷ triều đang lên và một loạt các con sóng mới đang tới. Cô và một đứa con gái bị kéo xa hơn, xa hơn vô cái dòng chảy đó.

Chồng cô không thể bơi lại gần cô vì anh phải đưa đứa con còn lại lên bờ.

Tôi nhìn lên bờ: không còn cứu hộ, các bạn chơi lướt sóng đều ở hết phía trước. Chỉ có tôi gần mẹ con cô nhất. Nhưng tôi rất rất sợ cái bờ đá đó. Nhưng tôi thấy cô bé bắt đầu nhắm mắt ho và vùng vẫy.

Tôi có ván mà. Vậy là tôi bơi ván lại gần mẹ con cô, bảo em bé trèo lên ván. Tôi và mẹ em cùng bám lấy ván: tôi nói họ: Tôi sẽ đưa vào bờ, nhưng ở bãi biển kế bên. Dòng chảy rất mạnh, tôi không thể đưa hai người vào bờ này được.

Người mẹ nhanh chóng hiểu ra và cùng bơi với tôi. Em bé gái ban đầu ho sặc sụa và khóc. Rồi em hết khóc, bình tĩnh lại.

Tôi và hai mẹ con bị dòng chảy kéo ra xa, rồi chúng tôi rẽ sang bên phải, từng chút một, chầm chậm, đến khi chân tôi và mẹ em chạm bờ biển. Tôi nói họ mình sẽ đứng dậy, chạy thật nhanh vào bờ, vì sóng mạnh. Tôi đỡ em bé khỏi ván, để chân em chạm đất, đẩy em cho mẹ, hai mẹ con em chạy thật nhanh vào bờ.

Lúc đó, tôi phát hiện khi bơi xa bờ bên kia khỏi dòng chảy rip current, phần bên này bãi biển xuất hiện rất nhanh, rất dễ vào bờ, sóng yếu hẳn. Chỉ cách nhau một cái bờ đá. Thật dễ dàng.

Khi quay trở lại bãi lướt sóng, tôi nhận ra mình đã thoát khỏi giấc mơ có bờ đá, nơi ván văng vào đá và văng vào mặt.

Tôi đã đi đến tận cùng của cơn ác mộng đó.

Subscribe now

Share

Leave a comment

P.S: Mỗi khi có ai đó hỏi tôi điều gì quan trọng nhất với một đứa trẻ, tôi thường nói họ hãy cho con học bơi, hãy giúp đứa trẻ biết bơi vừa đủ tốt để không hoảng loạn khi em cần tự cứu mình.

Hết trào lưu “bỏ phố về vườn”, thì tới trào lưu “bỏ phố về biển”. Phố: đô thị được nhắc đến như một thế lực khổng lồ và khó ở, nơi người ta đã đến, sau đó dùng quyết tâm để bỏ đi.

Không ai nhắc tới “về phố”. Động từ về quá thương quen, về thường đi với “nhà” - nơi ta được yên tâm và an toàn. Ở đây, chỗ nghỉ ngơi và yên tâm mới là “vườn”, và “biển”, đặt ở vị trí của nhà, là nơi người ta nhớ mong, ước muốn và quyết tâm tìm đến bằng đủ phương pháp nỗ lực.

Khoảng 11 năm trước, khi rời bỏ công việc ở văn phòng, tôi chọn các vùng nông thôn ở Đông Nam Á là nơi lui tới, mục đích đơn giản là tôi muốn được yên thân.

Giải thích “yên thân” thế nào cho dễ hiểu? - Là buổi sáng ngủ dậy nếu cần đi ra chợ, tôi không cần phải chạy xe máy và mắc kẹt trong đám kẹt xe 20 phút, hôi hám mùi xăng dầu, mồ hôi đầy đầu, chen chúc ở bãi gửi xe ngoài chợ. Là buổi tối khi lăn ra ngủ không phải nghe tiếng xe máy phân khối lớn rú qua cửa sổ nhà, không phải nghe hàng xóm hát karaoke tới 2 giờ sáng, không phải nghe căn hộ trên lầu chửi nhau banh nát. Là buổi trưa không cần phải trốn trong phòng máy lạnh vì ngoài trời nóng hừng hực và hôi hám. Là cả ngày không cần ngửi mùi hôi từ cống nước xộc lên mỗi khi đi ra đường. Là buổi chiều nếu cần đi chạy bộ không cần phải lái xe 20 phút tới công viên để chạy, mà chỉ xỏ giày vào rồi chạy hết xóm thì về. Là buổi sáng nếu tôi cần đi bơi, tôi sẽ chạy ra biển bơi 1 tiếng rồi về.

Sự yên thân của tôi đơn giản đến mức nó làm những người nghe kể quan ngại: Nhưng cậu không còn đi gặp gỡ đồng nghiệp nữa, làm sao sinh ra việc làm mới? Cậu không nhớ cảm giác đến rạp coi một bộ phim hoành tráng sao? Giàn âm thanh tuyệt hay và hình ảnh rực rỡ. Còn những chương trình gặp gỡ bạn đọc, workshop, thảo luận? Không có ai thì cậu thảo luận với ai? Bạn không nhớ vài tuổi tối mình ra quán làm một ly rượu hay uống chai bia với bạn bè sao? Ở nơi đó có tiệm sách và văn hoá đọc không? Bạn không cảm thấy cô đơn sao?

Subscribe now

Thật kinh ngạc là tôi không nhớ nhung tất cả những điều kể trên.

Tôi rất mê điện ảnh màn ảnh rộng và sân khấu ở Biên Hoà, Sài Gòn. Từ năm lớp Sáu, tôi đã để dành tiền hàng tuần đi xem phim, sau này có vài người bạn đi xem kịch chung. Nhưng tôi cũng dễ dàng hài lòng khi xem phim qua màn hình laptop, không thấy phiền hà gì.

Tôi vẫn thích uống rượu, tự làm bánh mì và thỉnh thoảng đi ra thành phố chọn mua phô mai cho buổi uống rượu ban chiều. Thực ra tôi đã đọc sách nhiều hơn so với khi ở Sài Gòn. Không có hiệu sách khiến tôi không cuồng điên đi shopping sách và cảm thấy tồi tệ vì không đọc gì cả. Tôi chỉ mua sách mình muốn đọc và đọc hết chúng. Sự cô đơn đã biến mất.

Sau khoảng 7 năm lang thang khắp nơi ở những vùng nông thôn và xa xôi ở các quốc gia mình đến, tôi trân quý thiên nhiên, không gian không có tiếng của động cơ, máy móc, loa thùng, trân quý những con người ít ỏi ngày nào mình cũng gặp, sống giữa sự yên lặng không có xô đẩy gì tới “tiến bộ” mà ở đô thị ngày nào cũng bị đuổi theo, kéo đi một cách vô lý.

Tôi làm quen với hàng xóm sống quanh mình khi đến nơi mới.

Những người nông dân Indonesia dậy từ 3 giờ sáng, cầu nguyện xong đi ra ruộng. Những người đánh cá đi từ chiều hôm trước và trở về lúc 10 giờ sáng, sau đó ngủ cả ngày. Những người làm nghề đi rừng ở Chile cuối tuần về xóm để gom thêm lương thực, bán đồ và dành thời gian cho gia đình. Những người Mexico làm nghề đánh cá, dọn dẹp cho nhà giàu trong thành phố, làm nông dân vườn rau hữu cơ cho chủ lớn.

Sau này, tôi dọn về một ngôi nhà nhỏ ở Indonesia, nằm ở một vùng quê cực kỳ nhỏ và xa xôi, nơi điện áp không thể bật tủ lạnh và nồi cơm điện cùng lúc, nếu không cầu dao sẽ tự ngắt. Ở đây không có hiệu sách nào, không có bệnh viện, chỉ có một trường tiểu học. Trẻ con sẽ phải rời quê để vào thành phố sống cách đó 70km nếu nó quyết đi học cấp ba. Đa số người làng không đi nha sĩ (việc duy nhất ông nha sĩ duy nhất ngoài chợ biết làm là nhổ răng, không gì hơn nữa). Bệnh viện duy nhất cách chỗ tôi ở 50km, chỉ chữa được các bệnh đơn giản, nhưng tôi cũng nghi ngờ điều này, vì hàng xóm của tôi đã qua đời vì bệnh sốt xuất huyết sau khi nhập viện 2 ngày. Không có rạp chiếu phim, nhà sách, thương xá, tiệm trà sữa, quán kem. Chỉ khác mỗi một điều: ở đây có rất nhiều chỗ bán cafe ngon, dân Indonesia thích uống cafe.

Nếu giải thích tất cả những điều này cho người ở phố thấy, quê có phải là nơi để “về” không, thì hẳn mọi người đều nghi hoặc và lập tức chối từ.

Vào năm tôi chọn đến ở, làng là một nơi bé nhỏ và quê mùa. Một cô bé hàng xóm đi làm bán hàng ở cửa hàng vật liệu xây dựng lớn nhất chợ, làm từ 6h30 sáng đến 5h chiều, kể cả thứ Bảy, lương chưa đến 100 USD. Nhưng họ vẫn sống bình thường. Bạn tôi là một ngư dân đánh cá. Có hôm anh bắt được mẻ cá bán được 70 USD, sau đó là nhiều ngày liên tiếp ra biển không đánh được gì ngoài hai con cá làm thức ăn cho gia đình. Một hàng xóm khác cả hai cha con đều đánh cá, mẹ và vợ nuôi gà, làm vườn, làm ruộng. Khi có cá họ nấu cá, khi không có cá họ ra vườn hái rau hoặc bắt gà làm thịt. Có những tuần tôi để ý bạn tôi tiêu chưa đến 30 USD cho cả gia đình ba người. Họ dùng sức lao động và sự quán xuyến với vườn, rẫy, biển để xoay sở thực phẩm và nhu cầu hàng ngày.

Khi gia đình có việc lớn, như vụ người hàng xóm bị sốt xuất huyết và qua đời kể trên, cả xóm chừng 20 gia đình sẽ đến mang theo thực phẩm đến, nấu ăn phụ cho tang lễ, bạn tôi là người tắm rửa và chăm sóc thi hài, sau đó làm lễ cầu nguyện và các bác trong xóm đem cô đi chôn. Các cô hàng xóm thay nhau phụ dọn dẹp vườn nhà họ đều đặn hai tuần sau khi cô mất. Buổi tối mọi người đến cầu nguyện và để lại bữa tối. Gia đình hoàn toàn được hỗ trợ để họ có thể phần nào đi qua thời gian đau buồn nhất. Không có ai thuê giàn nhạc, giàn đồ lễ, đồ cúng, hay thầy cúng, không có ai chi tiền để hát đám ma.

Đó là mấy năm đầu tiên của tôi ở đó.

Leave a comment

Năm ngoái, bỗng nhiên một vị tướng quân đội siêu giàu có họ hàng trong làng đến và “điều chỉnh” vốn đầu tư công về đây, xây một cây cầu khổng lồ bắc qua con sông lớn ngăn cách làng với con đường quốc lộ bên ngoài. Trước đây, đó chỉ là một cây cầu sắt nhỏ, đủ để vài xe máy hoặc một xe con đi qua. Một lần có một xe tải vật liệu xây dựng nhẹ đi qua và làm sụt cầu. Khoảng 4 năm sau đó làng không có cây cầu lớn nào mà chỉ đi qua một cái cầu dây văng nhỏ cho xe máy. Giờ cây cầu mới có thể cho hai xe tải trọng tải lớn đi qua vẫn ổn.

Chỉ trong 1 năm, làng hoàn toàn thay đổi.

Nhà tôi trong cái xóm bé tí đó bỗng nhiên bị vây quanh bởi… sáu cái homestay cao cấp mới xây. Mức lương của cô bé bán hàng vẫn chưa vượt qua 100 USD/tháng, nhưng giá một phòng ở cái homestay gần nhà tôi đã là 80 USD/đêm. Hàng xóm của tôi vẫn làm nghề đánh cá, nhưng căn nhà cho thuê của anh giờ đã có người hỏi mua lại với giá gấp hơn 20 lần giá anh mua ngày trước.

Cả làng bước vào cuộc cách mạng homestay/khách sạn. Cây cầu khổng lồ nối ngôi làng xa cách với đời sống văn minh. Có hôm tôi ngồi đếm số khách sạn/homestay mới xuất hiện ở làng: hơn 100 cái trong vòng chưa tới 1 năm. Người bạn tôi đùa: vậy thì nhà tăng giá, giờ cậu bán lúc nào chẳng có lời. Tôi hỏi: anh có nhớ chỉ hơn 1 năm trước mình có thể nằm võng nhìn ra đồng lúa không? - Giờ cái đồng lúa đó đã được một ông chủ từ thành phố đến mua lại và xây lên một cái khách sạn hai tầng trắng xoá to đùng ngay trước nhà anh. Không có đồng lúa hay hoàng hôn gì nữa.

Cuối cùng, bạn tôi bán căn nhà trước cổng cái khách sạn thô lỗ đó, đủ giàu để mua một miếng đất khác rất xa trong làng để tiếp tục… mắc võng và ngắm hoàng hôn. Lần này anh có dư tiền để mua luôn cái đồng lúa trước mặt để không đứa nào xây nhà chắn ngang như thế nữa. Toàn bộ câu chuyện kịch tính trên diễn ra trong chưa tới 1 năm.

Những vị khách giàu có từ đô thị đổ về để ngắm đồng lúa, ngủ homestay, tắm biển và đi bộ về phía hoàng hôn. Cũng những vị khách giàu có đó lái xe hơi trên đường làng bé xíu và bấm còi doạ trẻ con đang đạp xe đạp bên cạnh. Cũng những vị khách giàu có đó mua hết đất đồng lúa và… xây thêm homestay lướt con sóng bất động sản bỏ phố về vườn. Vị tướng quân đội quyền lực đã kịp xây xong cái khách sạn to khổng lồ chắn giữa bãi biển và vài cái resort cao cấp giữa đồng lúa.

Hàng xóm của tôi, bác đánh cá, giờ rất lo âu vì chi phí trong làng tăng quá nhanh. Việc gì cũng cần đến tiền, và bác không thể thả bầy gà chạy vòng vòng trong xóm nữa (còn rất ít chỗ chúng có thể chạy vì mọi căn nhà bị mua lại đều xây hàng rào cao). Bầy gà bị nhốt lại trong chuồng sau nhà, hôi hám hơn thường lệ.

Những đứa thiếu niên tôi quen trong làng chơi lướt sóng giỏi giờ đi ra bãi biển tìm cách “gạ” khách thuê mình dạy lướt sóng, hoặc tìm cách cua bạn gái Tây để có tương lai xán lạn hơn, học theo một anh trong làng cua được một cô người Nhật mà cô đài thọ cho visa tới Nhật làm chồng. Câu chuyện trong làng nhanh chóng xoay quanh chuyện ai xây homestay mới, tiền đó từ bạn trai/bạn gái từ Úc, Anh, hay Bandung, chủ nhà đó dân Jakarta hay dân Bandung, mua miếng đất đó bao nhiêu tiền?

Bỗng nhiên, tôi được ở giữa một cuộc sốt đất từ lúc chưa thành hình tới đỉnh cao của cơn làm ăn.

Dòng điện yếu trong làng giờ đã được nâng tải để phục vụ các khách sạn của vị tướng. Tôi có thể mua gói cước cao hơn, có thể bật cả nồi cơm điện, lò nướng bánh lẫn tủ lạnh cùng lúc nếu muốn mà cầu dao không cúp. Những tiện nghi hiển nhiên của đời sống đô thị đã đến và tôi không cần phải than phiền gì nữa.

Hình ảnh tương tự cũng dễ thấy ở những vùng nông thôn ở Lào, Thái Lan, ở các làng biển miền Trung Việt Nam. Những ngôi làng bé xíu giá đất lên hùng hục, những khách sạn kiến trúc kỳ quái xuất hiện, những “idea” bỏ phố về vườn được triển khai như ý tưởng công viên giải trí ngay giữa khung cảnh lao động và thiên nhiên thường nhật, những “điểm đến Google” mới xuất hiện làm thành tour cho du khách.

Dân làng vui vẻ: họ bán được đất với giá cao và có thêm việc làm mới phục vụ du khách/dân bỏ phố. Có một ông làm nghề bán phụ vợ và đánh cá trong xóm tôi giờ cuối tuần làm thêm việc dắt dân thành phố đi xem đất trong làng.

Tôi cũng không thấy có gì sai ở đây cả. Tôi chỉ là một người ngoài cuộc không thực sự tham gia vào cuộc mưu sinh địa phương mà họ trải qua. Tôi chỉ là khách lạ lướt ngang ngôi làng hàng ngàn năm tuổi trong cuộc chuyển mình mới của riêng họ. Ngôi làng có quyền giàu có và thịnh vượng, đón đợi cơ hội và làn sóng mới. Người làng có quyền mơ những giấc mơ xa và to lớn hơn: đi Nhật, đi Úc, kiếm tiền xây khách sạn, mở nhà hàng.

Subscribe now

Có hôm tôi ngồi nói xàm với mấy bác trong xóm, có một bác nói: “Dân thành phố họ nói thích yên bình nên tới đây, nhưng sao tới đây rồi họ lại thích mở quán cafe hát hò thâu đêm vậy?” - Bác đề cập tới một quán cafe/bar thuê ban nhạc từ Bandung về hát tới 3 giờ sáng giữa đồng lúa. Thiên hạ nhậu say mèm xong đánh nhau ở quán. Tuần nào cũng vậy. Nhà bác ngay gần quán đó.

Mệnh đề mà bác hỏi rất thú vị: dân thành phố thích sự bình yên ở quê, họ muốn “về quê”, nhưng họ không chịu được sự lặng yên nhàm chán của thôn quê. Với đủ năng lực tiền bạc và khả năng kinh doanh, họ sẽ biến quê thành phố, biến đồng lúa thành quán bar, biến hoàng hôn thành cơ hội làm ăn, biến biển thành mặt tiền resort, mang theo tiện nghi từ đô thị.

Nói cách khác, họ về quê để biến quê thành phố. Họ không “bỏ phố”, họ chỉ di dời chúng từ chỗ ô nhiễm, ồn ào, chật hẹp đến một nơi rộng hơn và bắt tay “làm lại từ đầu”: biến chỗ rộng rãi, rừng cây, biển, đồi cao thành khách sạn, homestay, quán karaoke để phục vụ tiện nghi của họ.

Đọc tới đây rồi, bạn có thấy bị lừa không? - Làm gì có chỗ nào thanh thản hơn. :)

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Nhóm bạn của tôi chụm đầu cùng xem cuộc livestream “bóc phốt”: một phụ nữ đang kể lại hành trình cô phát hiện chồng lén lút có người tình ở ngoài ra sao. Cô trình bày như một diễn giả, đầy đủ những đoạn video, mốc thời gian, ảnh chụp từ xa rõ nét.

Chúng tôi được tham dự vào cuộc phiêu lưu đi tìm công lý của một phụ nữ bị phản bội. Gương mặt cô trước màn hình vừa bình tĩnh, vừa giận dữ kìm nén, chậm rãi kể lại những chi tiết mà hai nhân vật kia gây phương hại đến tình yêu và gia đình của cô. Có những đoạn chi tiết đến mức khiến tôi tưởng tượng ra phòng ngủ của cô và chồng, thói quen của anh thay đổi ra sao khi có người mới bí mật.

Chúng ta dần quen với sự chuyển dịch của đời sống, nơi mọi cử động đều hiện hữu đâu đó trên camera giám sát, vô tình lọt vào camera hành trình xe hơi, hoặc chủ đích được ghi lại từ camera giấu kín, sau đó thình lình phơi bày trên mạng xã hội. Trong buổi trình bày của cô gái kia cũng vậy, các loại camera quay lén và máy ảnh chụp từ xa được tận dụng để có được nhiều góc độ rành rành cho cuộc tố cáo. Một chiếc flycam quay từ trên không xuống cảnh hai người dắt nhau rời khỏi căn hộ. Không ai còn bí ẩn hay mới mẻ dưới ống kính chĩa vào mình nữa.

Câu chuyện kỳ dị này khiến tôi nhớ đến bộ ảnh tên “The Neighbors” (Hàng xóm) của nhiếp ảnh gia người New York tên Arne Svenson. Một khu căn hộ có tường kính trong suốt được xây đối diện khu nhiếp ảnh gia ở. Ông đặt máy ảnh và chụp lại những người sống ở nhiều tầng. Một phụ nữ đeo khăn quấn tóc, mặc áo choàng tắm, ngồi trên giường xem điện thoại. Một người đàn ông nằm trên ghế, lưng quay ra ngoài, chiếc áo hơn vén lên, quần trễ xuống, lộ quãng lưng xuống gần mông. Hai bóng người ôm dường như đang hôn nhau (bạn có thể xem bộ ảnh ở đây). Chủ đề là cuộc sống thường nhật qua ống kính nhiếp ảnh ngoài khung cửa kính. Chỉ có điều các “nhân vật” không biết mình đang bị chụp lén, bởi một ống kính tele từ rất xa. Sự riêng tư của họ hoá thành tài sản công cộng khi bộ ảnh được triển lãm ở New York.

Tác giả quả quyết ông không hề chụp mặt nhân vật vì vậy không xâm phạm đến quyền riêng tư của ai cả. Đó là những người vô danh (bình thường). Nhưng chính nhân vật thì biết bản thân là ai trong khung hình. Một số người khởi kiện tác giả. Bộ ảnh trở thành cuộc tranh luận điển hình giữa sự riêng tư và phơi bày, giữa không gian công cộng và cá nhân, giữa quyền tự do ngôn luận và quyền được bảo vệ về nhân thân.

Vì toà nhà xây kiểu cửa kính, tất nhiên cư dân đã tự nguyện “phơi bày” đời sống của họ sau lớp kính trong suốt, tác giả không bước vào không gian của riêng ai hết, ông chỉ là một khán giả như hàng ngàn người đi qua chung cư vô tình nhìn lên. Một phần vì vậy mà tác giả bộ ảnh thắng kiện và có thể tiếp tục trưng bày tác phẩm. Nhưng câu hỏi về sự riêng tư trở thành cái hố nhức nhối với cả người trong cuộc và ngoài cuộc. Nhều nhà nghiên cứu đã viết về vụ việc điển hình này, như một minh chứng cho thấy công nghệ đã tước đoạt sự riêng tư trong không gian riêng ra sao. Vì có ống kính tele hiện đại, nhiếp ảnh gia mới có thể chụp cận cảnh như vậy từ rất xa mà không ai biết. Công nghệ là công cụ xâm lăng không gian riêng của người.

Nhà xã hội học Lowry Pressly phân biệt điểm khác biệt giữa chụp ảnh và hành động đi ngang qua nhìn vào trong tác phẩm “The Right to Oblivion: Privacy and the Good Life” [Quyền Không được biết: Sự riêng tư và Cuộc sống tốt đẹp] khi phân tích bộ ảnh trên: “Trong khi kí ức sống của nhân chứng thường linh hoạt, khó có thể nhắc lại y hệt nhiều lần, và thường sẽ thay đổi liên tục và dần bị lãng quên, thì bức ảnh là tĩnh tại, ổn định và ai cũng có thể xem và soi xét, như xem xét một thông tin hơn là ký ức.”

Theo cách nhìn này, người phụ nữ quấn khăn tắm trên đầu và người đàn ông mặc áo lòi phần lưng ra đường đã bị “đóng đinh” trong tư thế của họ vĩnh viễn khi bộ ảnh được trưng bày. Một mảnh sống thường nhật của họ (vốn không có gì đáng xấu hổ) sẽ trải qua hàng ngàn đôi mắt dò xét. Hành động trong phòng ngủ của họ đã trở thành vật phẩm trưng bày.

Điều này khiến tôi nghĩ đến bản thân: tôi có một chiếc áo thun đã rách vài lỗ, nhưng vải rất mát. Nếu ở nhà một mình, tôi vẫn lôi ra mặc vì dễ chịu. Nhưng nếu có thêm ai xung quanh, tôi sẽ không mặc nó. Vì trong đầu tôi, áo rách nhiều lỗ là không lịch sự, khiến người khác không thoải mái khi nhìn và giao tiếp. Tôi sẽ không “phơi bày” chiếc áo của mình với xung quanh.

Sự khác biệt của mục đích?

Đến đây có người sẽ nói mặc một cái áo thun rách hay nằm lòi lưng ra đường không phải hành vi vi phạm đạo đức hay xấu xa gì cả. Còn ngoại tình là hành động đáng để cả xã hội lên án, xứng đáng bị vạch mặt. Nhân danh đạo đức, sự phơi bày tìm thấy chính nghĩa của nó.

Một người bị lừa đảo nhiều tỷ đồng cần phải livestream để vạch mặt đứa lừa đảo. Một cái nhà nghỉ nằm ở vị trí xa xôi, hiểm trở xứng đáng bị bóc phốt khi quảng cáo sai làm du khách thất vọng. Một gia đình cần phải được phơi bày đầy đủ chi tiết để thấy sự xấu xa của anh chồng, sự bất công của việc chia tài sản. Một mối tình, khi chia tay, cần phải bị bêu riếu nếu một bên dám mở miệng đòi tiền nợ chưa trả.

Các nội dung được phơi bày này thường kịch tính hơn rất nhiều so với ảnh đeo khăn tắm gội đầu hay nằm ngủ chảy nước dãi. Vậy thì… có gì sai? - Công lý thuộc về ai có nhiều fan hơn, bởi số khán giả sẽ phán quyết kết quả cuối cùng dựa trên tổng số người xem. Công lý không thuộc về kẻ không sở hữu công nghệ hoặc không biết cách nào để bóc phốt.

Share

Băng thông giờ đủ nhanh để video chạy mượt. Máy quay và điện thoại đủ xịn để làm đẹp, quay cảnh rộng, ánh sáng rực rỡ. Âm thanh đủ tốt để sống động để khán giả và người phát như cùng ở trong một căn phòng. Khán giả được tham gia vào phòng ngủ, phòng ăn, phòng tắm, buổi trò chuyện thông gian, cuộc cãi nhau mẹ chồng con dâu, trận đánh đập vũ phu của anh chồng với vợ, cuộc chửi nhau thô bạo của khách đi xe và tài xế.

Trong cuộc livestream chúng tôi xem ở đầu bài, nó vượt qua giới hạn của cửa kính toà nhà mà nhiếp ảnh gia Arne Svenson không bước qua. Nó cũng vượt qua không gian của căn phòng riêng chúng ta giữ cho riêng mình và không mời người khác bước vào. Trong buổi livestream, phòng ngủ, ảnh chụp đi ra từ khách sạn, định vị điện thoại của hai nhân vật chính, mô tả bằng lời cách chồng ứng xử trong phòng ngủ… đã được đưa lên mạng để tạo thành sự tố cáo đầy đủ. Nếu không có đầy đủ các chi tiết đó, khán giả sẽ không thể ra quyết định.

Chúng ta làm khán giả chủ động xem vô số bộ “phim” về người khác và một lúc nào sẽ đó trở thành diễn viên chính của bộ phim nào đó (có thể không hề mong muốn). Sự riêng tư cũng như phần lưng hở của nhân vật trong bộ ảnh “Hàng Xóm”, giờ vạch ra cho hàng triệu người xem.

Trong phòng tối của sự sống

Nhân vật bị đóng băng trong những đoạn quay hình lưu truyền vĩnh cửu trên internet. Nhân cách họ bị nhìn qua video đó trong một lát cắt. Con người họ bị đơn giản hoá thành cuộc chửi nhau bạo lực họ tham gia chỉ vài chục giây. Sự phức tạp trong tính cách, cảm xúc, hoàn cảnh của họ bị xoá nhoà, nhường chỗ cho một câu thoại thô lỗ hay cảnh quay mờ nhoè đi vào khách sạn. Sự gọn gàng của công nghệ cho phép ta ra kết luận tức thì, giải quyết sự thoả mãn của công lý và mong mỏi chờ hồi kết.

Những khán giả như tôi, không sở hữu thẩm quyền nào về luật pháp, luật hôn nhân gia đình, cũng không có quan hệ gia đình, họ hàng với hai vợ chồng nhân vật trong cuộc livestream.

Nhưng chúng tôi là khán giả tự nguyện trong phòng ngủ của họ.

Người vợ trao cho chúng tôi thêm một chức năng mới: toà án dư luận. Cô biết nếu “khán giả” là đồng nghiệp, học trò, bạn bè, thầy cô của chồng, họ có thể nhìn anh ta khác đi, từ chối phẩm giá của anh ta, nặng hơn là có kỷ luật về công việc vì vi phạm đạo đức công sở, người làm cùng ngại bị tai tiếng nên lánh xa.

Nếu “khán giả” là khách hàng, đối tác làm ăn, công việc của chồng, họ sẽ cắt đứt anh ta khỏi quan hệ công việc vì hàm ý đây là con người dối trá, sống vô đạo đức. Tất cả quyền năng này này người bóc phốt không tuyên ngôn trong buổi phát trực tiếp, mà là tín hiệu được ngầm hiểu như chuẩn mực xã hội đơn giản mà đa số chúng ta coi trọng: ta không tin người lừa dối người thân của họ.

Anh chồng từ sau buổi livestream sẽ trở thành “sản phẩm” của cuộc dò xét kéo dài của cả người quen lẫn người không quen, qua hàng triệu đôi mắt. Chúng ta cùng ngồi trong rạp chiếu phim xem anh chồng “diễn” trên màn hình.

Nhưng có điều gì đó không bình thường lắm đằng sau những cuộc trình diễn bất tận này, như Lowry Pressly nói ở trên, nhân vật trong video đã mất quyền được “linh hoạt” – được sống và thay đổi, dần được lãng quên, được làm mới và có tương lai.Họ hoá thành hình ảnh tĩnh tại của khoảnh khắc xấu xí đó.

Nếu trước cuộc bóc phốt, anh chồng có thể phải trả giá nếu bị tố cáo ở công ty, tổ chức, khi ra toà ly hôn. Thì sau cuộc bóc phốt trên mạng, sự trả giá này sẽ kéo dài đến cả hàng xóm, người không quen, đối tác, người xem video, sếp tương lai, người mới date trong tương lai.

Chi tiết này làm tôi nhớ đến những người bị vu oan và đăng bài bôi nhọ trên mạng, có chạy quảng cáo từ khoá hoặc bị đăng video quan hệ tình dục lên mạng. Cả chục năm sau vẫn có người nhận ra họ từ những mẩu thông tin trôi dạt đâu đó trên Google hay trang web tình dục, nội dung có gắn tên họ. Họ cứ phải sống đi sống lại trong cuộc tra tấn của mẩu tin cũ. Google đã phải xây dựng cơ chế giúp xoá thông tin phương hại cá nhân này, như cách tôn trọng quyền được lãng quên của mỗi người.

Lowry trích lời nhà làm phim Werner Herzog về ngụ ngôn phần bị che giấu trong đời sống: “Chúng ta có nhiều góc khuất và những điều không thể giải thích. Ta sẽ không thể nào sống nổi, giống như căn hộ cũng sẽ trở thành chốn không ai ở được nếu bạn thắp sáng tất cả góc khuất và dưới gầm bàn và khắp mọi nơi trong nhà - bạn không thể sống trong căn nhà như vậy. Và bạn không thể sống với một người – như trong hôn nhân hay tình bạn thân thiết - nếu mọi điều đều bị phơi bày, giải thích tường tận, đặt hết lên bàn.” (2)

Thật vậy, phần bị/được lãng quên, những sai lầm không phải hành vi tội phạm, những cảm xúc bất ổn, gây tổn thương, sự bừa bãi của cuộc làm người… là những “gầm bàn”, “góc khuất” ai cũng sở hữu. Những phần sáng tối lẫn lộn đó làm nên tổng thể con người. Một người cha sáng nào cũng mặc đồ sạch sẽ đi làm, có thể chỉ ra công viên ngồi cả ngày vì ông vừa mất việc, không biết phải xoay sở thế nào. Một phụ nữ giấu đi ít tiền mỗi tháng từ chi tiêu chung của gia đình để cho người mẹ khó khăn ở quê. Một đứa trẻ không kể cho cha mẹ nghe về người bạn kỳ lạ nó quen trên mạng. Một người đàn ông sắp đến ngày giã từ cõi đời gửi bức thư cho người bạn gái ông đã né tránh không hề gặp lại.

Phần kịch tính như vậy ta có thể chứng kiến xảy ra với chính đời mình hoặc người sống xung quanh mình. Trong đó hàm chứa những băn khoăn, sự mâu thuẫn, căm giận hay yêu thương, nỗi sợ hãi hay sự vô trách nhiệm. Đôi khi chính ta không thể rạch ròi gọi tên hành vi đó là gì, tại sao mình làm như vậy. Đôi khi ta sẽ ân hận mãi mãi về điều mình không làm. Sáng hay tối, trắng hay đen, chỉ có chủ nhân của phần đời sống đó có thể quyết định.

Nhưng ở đây, có một điều đã khác đi: giờ cuộc đời ta trần trụi giữa ánh sáng của camera đủ kích cỡ hình dạng.

Quá khứ phai đi

Các nhà văn, nhà làm phim ở Đông Âu, Đức hay Liên Xô thường viết rất nhiều về giai đoạn mà cả cuộc đời mỗi người đều bị ghi chép và theo dõi đến ngạt thở bởi các nhân viên mật vụ như Stasi ở Đông Đức, KGB ở Nga, Gestapo của Đức Quốc Xã, và các mô hình tương tự khác.

Trong tiểu thuyết “Time Shelter” của nhà văn Georgi Gospodinov người Bulgaria, có một ông lão bước vào giai đoạn lão hoá và mất trí. Ông tìm đến một “phòng thời gian”, nơi có những vật dụng, hình ảnh, mùi hương… giúp ông nhớ lại quá khứ. Trong thời gian đó, ông cũng tìm gặp nhân viên mật vụ theo dõi ông nhiều năm. Trong thời độc tài, ông là nhà văn bị theo dõi. Mật vụ theo ông từng bước, viết báo cáo từng ngày, từng giờ.

Trong hiện tại trái khoáy, nhân vật mật vụ trao lại cho ông phần quá khứ của chính ông - đã bị bôi xoá vì bệnh mất trí nhớ. Trong quá khứ đó, có một điểm sáng đáng chú ý: “Một phụ nữ thường ghé thăm ông. Một phụ nữ rất đẹp. Mỗi thứ Năm lúc ba giờ chiều. Lúc đó ông thường ở nhà một mình, vợ ông không có nhà, nhân viên mật vụ gợi lại không chút tế nhị.” (3)

Có lần nhân viên mật vụ nói: “Đôi lúc tôi tự hỏi phải viết gì,” …. “vì chẳng có gì hấp dẫn xảy ra cả.” (4) - Cuộc đời của nhân vật bị theo dõi bình thường đến “nhàm chán”, không thể tạo cảm hứng cho mật vụ hoàn thành báo cáo. Khi đọc phần này của tập truyện, tôi liên tưởng đến cách chính mình đang livestream cuộc sống hàng ngày trên mạng. Ta cứ phải làm đã, không cần lý do, thú vị hay không không thuộc sứ mệnh của mình.

Ở cuối phần ký ức này, sẽ có một kịch tính xảy ra ( tiểu thuyết thường vậy). Tôi dành để bạn tìm đọc Time Shelter nếu thấy hứng thú. Sau bao ngày trò chuyện, nhân vật bị theo dõi thú thật ông không nhớ gì sau khi nghe kể lại đủ thứ như vậy. Nhân viên mật vụ, khi biết bản thân đã bị ung thư cuối đời, cảm thấy cần trao lại quá khứ cho chủ nhân. Nhưng quá khứ đó đã trôi qua và mất hẳn, chủ nhân của quá khứ đó cũng không cần đến nó nữa.

Leave a comment

Trong phần bóng tối không phải bày tỏ, không phải giải thích hay trình diễn, con người như cái cây trong bóng đêm, tượng hình ra một phần tương lai không ai đoán định được. Nhân vật bị theo dõi cũng như một cái cây, lớn lên, già đi, trút lá, trở thành cái cây khác với cái cây 20 năm trước.

Anh chàng trong bộ ảnh “Hàng xóm”, cái lưng bị hở ra sau lớp áo kéo cao chỉ nằm nghỉ ngơi như vậy khi riêng tư, không phải để biểu diễn trong khung hình.

Nhưng giờ đây có thể mỗi lần đi ngang qua toà nhà đó ở New York, tôi sẽ ngẩng đầu lên và chờ xem có cái lưng nào lòi ra ở căn hộ đó không.

Chân dung cuộc đời của anh chính là hình ảnh đó trong tôi (và hàng ngàn người khác đến xem triển lãm). Giống như nhân viên mật vụ, chúng ta ghi chú tỉ mỉ phần đời của người khác.

Sự trình diễn

Ta đã quen với kỹ thuật liên tục trình diễn cuộc sống cá nhân, phải thể hiện không ngừng nghỉ cho người xung quanh biết. Trình diễn trở thành một phần của tồn tại.

Có một dạo tôi không đăng gì trên Facebook nữa. Vài bạn bè đã điện thoại hỏi tôi “có ổn không?” – Câu hỏi mang hàm ý có lẽ trông tôi không ổn khi không “trình diễn” gì trên mạng. Thế giới của tôi lùi vào góc khuất, có điều gì đó không hay khiến tôi muốn giấu mình đi. Bạn bè lo lắng cho tôi. Sống bình thường nghĩa là trình diễn đều đặn để “cập nhật” cho mọi người biết. Sống bình thường là khi ta quay video chia sẻ về vợ chồng, con cái, cha mẹ chồng, bố mẹ vợ, về cuộc đánh ghen, về sự giàu sang, về điều bất an, về bữa trưa, bữa tối, về 360 độ của cuộc sống không còn góc khuất.

Không gian riêng cho phép ta được rời khỏi sân khấu và nghỉ ngơi.

Bạn có thể liên tưởng đến hình ảnh một ca sĩ luyện giọng trong phòng riêng. Anh tập một nốt cao hàng trăm lần, có lần nốt gãy giữa chừng, có lần bị ho khan, có khi lên không tới. Vô số lần hát sai lệch đó chỉ mình anh biết, không ai giám sát hay đòi hỏi anh phải hoàn hảo. Khi đã hoàn thành bài tập và ưng ý với bản thân, anh đến sân khấu, cất lên tiếng hát với âm vực, cao độ hoàn hảo nhất, trao cho khán giả màn trình diễn tốt nhất.

Hãy tưởng tượng một diễn viên kịch nói phải diễn 24 giờ/ngày trên sân khấu, họ sẽ kiệt sức, dễ dàng đổ vỡ khi ngã nhào vào bức tường chia tách không gian cá nhân và bức màn sân khấu. Sự nghỉ ngơi giúp người tái tạo bản thân, tự đối thoại, soi chiếu, và xây dựng tiềm năng mới cho riêng mình trong quá trình sống.

Anh ca sĩ không phải “trình diễn” hàng trăm lần hát dở. Khán giả cũng không CẦN phải ngồi chịu trận hàng trăm đoạn hát sai nhạc. Ta không cần phải chịu trận nhau bằng cuộc trình diễn mãi mãi đến kiệt sức. Và tôi vẫn đang học cách từ chối xem những cuộc vạch mặt, bóc phốt, trình diễn trá hình trong cái mác “đi tìm công lý” khi xô đổ bức tường ngăn cách không gian riêng tư để kích thích sự ngồi lê đôi mách ở mọi xó xỉnh của quá trình sống.

Tôi tự hỏi: lúc họ bị mình dò xét, họ chắc cũng bất hạnh như khi mình trở thành “diễn viên chính” của một cuộc ném đá trên mạng.

Tôi tự hỏi: mình có cần phải hoá thành mật vụ để dò xét cuộc đời người khác?

Có lẽ chúng ta không cần phải biết nhiều đến vậy về bóng tối của nhau.

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

======== CHÚ THÍCH TRONG BÀI========

Từ tác phẩm: The Right to Oblivion: Privacy and the Good Life của Lowry Pressly

(1) “Whereas the living memory of an eye-witness is fluid, resistant to being called up at will in the same form every time, and subject to constant refashioning and the attrition of forgetting, a photograph is fixed, stable for all to see and scrutinize, more like a piece of information than a memory. ”

(2) “We have to have our dark corners and the unexplained. We will become uninhabitable in a way an apartment will become uninhabitable if you illuminate every single dark corner and under the table and wherever—you cannot live in a house like this anymore. And you cannot live with a person anymore—let’s say in a marriage or a deep friendship—if everything is illuminated, explained, and put out on the table.”

(3) Time Shelter - Georgi Gospodinov: “A woman used to come visit you often. A very beautiful woman. Every Thursday at three in the afternoon. Then you would be alone in the apartment, your wife wasn’t home, the agent recalls indelicately.”

(4) Time Shelter - Georgi Gospodinov: “Sometimes I wondered what to write, Mr. A. admits, because nothing interesting happened.

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shoppee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Thỉnh thoảng đâu đó tôi đọc được bài viết về thế hệ của sự tuyệt vọng: lớn lên đúng thời Covid, bị giam trong nhà không thể đi học hay đến dự lễ tốt nghiệp cấp 2, cấp ba. Vừa vào đời thì chiến tranh Gaza, Ukraine, Iran, thương chiến Mỹ với thế giới xảy ra , để lại dư chấn nặng nề cả về tinh thần, niềm tin vào lẽ phải và khó khăn thấy rõ về kinh tế. AI xuất hiện đúng khoảnh khắc ra trường, họ không thể tìm nổi việc làm vì việc cho người mới vào nghề bị cắt sạch do AI.

Người viết liệt kê đặt đúng điểm rơi của khoảnh khắc cần nhiều hi vọng nhất (lớn lên, tốt nghiệp, tin vào lẽ phải,…) để thấy chấn thương xã hội mà thế hệ mới này gặp phải, dường như đánh gục họ trước khi kịp trưởng thành.

Tôi muốn đi qua thử hành trình của sự bi quan này để thấy chúng ta nhận ra gì từ bức tranh đó.

Năm 2020

Khi đại dịch xảy ra, Việt Nam cấm hoàn toàn người Việt trở về quê hương, hoặc bạn phải trả số tiền hối lộ từ 5,000-12,000 USD để được về quê. Nạn nhân của những chiếc vé siêu đắt này là du học sinh, người đi làm việc ở các quốc gia khác. Nhóm du học sinh bị cắt ngang hành trình học tập và trưởng thành và phải định vị lại từ đầu họ phải làm gì tiếp theo. Người làm việc mất số tiền vé và tiền công lao động tương lai, cũng như tiền môi giới lao động họ đã trả (số tiền mà họ ra đi để làm tích góp cho gia đình và trả nợ).

Ở trong nước, vài người bạn tôi kể con của họ hỏi sao bé không được đi tổng kết năm học. Đó là câu hỏi qua mau, cuộc sống tiếp tục. Nhưng có một nhóm thiếu niên đã không có ngày tan trường cuối cấp Ba, ngày chia tay bạn bè cùng lớp để bước vào một chân trời khác. Phần này là ô vuông trắng trống rỗng không thể bù đắp. Có em học sinh đã kể với tôi em không biết hai người bạn thân của em làm gì và đi đâu sau thời cấp Ba. Vài tháng không đi học cuối năm đủ để làm họ xa nhau không trở lại, dù tin nhắn, điện thoại thời nay sẵn có.

Sự tạm bợ của tình bạn gắn bó đầu đời sẽ trở thành tiền đề của thời lớn lên: họ sẽ tiếp tục tuổi trưởng thành trong khung trời mới, nơi sự gặp gỡ dễ dàng đến mức không cần suy nghĩ, và sự rời đi chỉ cần dán nhãn “ghosting” là đủ. Sự gắn bó của học trò cấp ba tạm bợ như buổi sáng vào lớp học, cả trường được thông báo giãn cách và từ đó bạn bè không gặp lại nhau. Sự tạm bợ với du học sinh là bỗng một ngày mở điện thoại ra, phát hiện Việt Nam khoanh vùng cấm bay, họ không thể trở về nhà, trường học ở nước sở tại đóng cửa vô thời hạn.

Sự tạm bợ về cảm xúc này sẽ kéo dài nhiều năm sau nữa. Từ trong giãn cách, giới trẻ chi tiêu hào sảng khi bị “giãn cách” trong nhà, chỉ có app mua sắm hoạt động. Trào lưu “tự thưởng”, mua sắm để “chữa lành”, mua sản phẩm/dịch vụ có giá trị cao, mua trải nghiệm để giải toả sự ngột ngạt của đời sống không thấy rõ tương lai. Người trưởng thành có gia đình ráo riết kiếm tiền, người trẻ ráo riết chi tiêu. Ánh sáng tích cực của nền kinh tế mua sắm mang trong nó tiếng thở phào của sự âu lo nén lại và trút ra.

Cá nhân tôi đã không có tiền để trả 5 đến 12 ngàn đô trên để về nước. Tôi “chọn” mắc kẹt ở Nam Mỹ 10 tháng. Tôi tốn nhiều thời gian để trả lời câu hỏi: thời gian mắc kẹt trong bốn bức tường đó đã thay đổi chúng ta ra sao?

Vài người tôi quen bạc hết tóc khi tôi gặp lại họ 2 năm sau đó. Một số người xoay như con vụ trong mục tiêu tích cóp thật nhiều tài sản để “lỡ đâu lại có đại dịch”, tìm đường đến định cư ở quốc gia nào đó được cho là an toàn nếu lỡ đại dịch xảy ra lần nữa. Quá khứ kinh hoàng thật lặng lẽ. Gánh nặng kinh tế giờ là gánh nặng của sự chuẩn bị cho tương lai bất an. Chủ đề câu chuyện vội vàng và gấp gáp trong nhịp độ làm giàu, đúng vào thời điểm kinh tế trong nước mang màu tươi sáng hơn khi hồi phục.

Ở phía khác, mọi người nói về sức khoẻ, trong chân dung cực đoan nhất mà tôi từng thấy: không tin bác sĩ nữa, không tin vào vaccine, không tin vào thông tin y tế cộng đồng. Giờ đây các hội nhóm chữa mẹo, chữa thiên nhiên, chữa bằng thuốc bí truyền, chữa bằng cỏ cây, chuẩn bị cho những bệnh chưa đến… trở thành điểm đến để mọi người gặp nhau. Dù làm nghề gì, học chuyên ngành gì, mức độ thu nhập ra sao, họ tìm đến nhau với sự mất niềm tin duy nhất: Cái chết là không thể chống lại, giờ ta phải chống lại bằng phương thức nào?

Subscribe now

Mất mát trở thành một phần của đời sống tinh thần chung. Hai người bạn của tôi mất cả cha và mẹ trong dịch.

Khi trò chuyện, một anh nhắc đến ngày mẹ anh được đưa vào phòng cấp cứu, và sau đó anh không gặp mẹ nữa. Cơn lo lắng sợ “không gặp lại nữa” trở lại với anh nhiều đến mức khiến anh từ chối gặp gỡ mọi người một thời gian dài để khỏi phải đối mặt với ý nghĩ: liệu mình có gặp lại người này sau hôm nay không.

Trong sự đặc quánh của ký ức chung, không nhiều người muốn nói về những gì đã xảy ra. Quá khứ là cơn ác mộng có thật, nhưng nó đã qua rồi, ta phải sống tiếp chứ.

Cá nhân tôi trở nên cực đoan trong việc cố gắng biến cuộc sống của mình thành một khối linh hoạt nhất có thể: để chạy thoát khỏi những định chế kìm hãm mình trước biến cố. Nếu ngày mai tôi phải đi gấp? Nếu đêm nay tôi phải rời khỏi đây? Nếu chiều nay có người đến lục soát? - Ba câu hỏi trên tôi thực hiện suốt 10 tháng trong đại dịch.

Những chuyến đi vội vã để đến được vùng còn cho phép bay, để rời khỏi nơi lệnh phong toả trở nên cực đoan, để thoát khỏi khu vực xảy ra bạo lực ké dài vì xung đột giữa quân đội và người dân với vấn đề giãn cách. Một đêm xe bus bị chặn giữa sa mạc Atacama, tôi bị đẩy xuống xe vì “là người nước ngoài”. Đứng giữa sa mạc khi trời tối thẫm dần, hơi lạnh tràn đến, không có cách nào khác ngoài sự linh hoạt sẽ đưa mình thoát khỏi nơi này, tôi nghĩ. Suy nghĩ này hằn vào tâm trí nhiều năm sau: lúc nào cũng muốn bản thân phải linh hoạt, phải có khả năng rời đi ngay lập tức.

Có phải chúng ta đã vô thức ướm quá khứ 2020 vào tương lai không?

Cái khó nào là cái khó nào?

Những khốn khó thường làm tôi nhớ lại thời gian mình sinh ra: năm 1987. Những ai sinh vào năm đó sẽ hiểu vài thứ sau đây:

• Người mẹ không thể mua được sữa cho trẻ uống nếu mẹ không có sữa và đứa trẻ phải bú ngoài. “Bú thép” là giải pháp: gửi đứa trẻ cho một người mẹ cũng đang nuôi con và có dư sữa. Giải pháp đi kèm khác là khi nấu cơm, đổ nhiều nước hơn, và hớt nước gạo cho trẻ uống.

• Những thú vui nho nhỏ của trẻ con như bánh kẹo chỉ dừng lại ở các loại bánh kẹo đơn giản, xa hơn là kẹo singgum của Thái Lan, snack con tôm kiểu Thái. Tới bây giờ, đôi khi các gia đình đưa con đi Thái Lan chơi sẽ ngạc nhiên khi thấy lại các nhãn hiệu kẹo bánh mà hơn 30 năm trước họ từng mua ở tiệm tạp hoá trong xóm. Kẹo bánh Châu Âu hay Mỹ chỉ có dân Sài Gòn mua được ở các cửa hàng chuyên đồ nhập khẩu hoặc có gia đình Việt Kiều gửi về.

• Không có truyện tranh, sách báo, ấn phẩm nước ngoài nào trừ truyện tranh và truyện chữ dịch từ Liên Xô tài trợ, giấy đẹp, truyện viết đẹp, chủ đề tuyên truyền. Đến khi các loại truyện như Đô-rê-mon (lần đầu xuất bản 1992 ở VN), truyện Dũng Sĩ Hesman (của hoạ sĩ Hùng Lân), Cô Tiên Xanh (Hùng Lân - Kim Khánh)… trở nên nổi tiếng và sau đó truyện tranh Nhật Bản được dịch nhiều hơn ở VN.

• Không có các loại máy móc đắt tiền như máy giặt, máy rửa chén, xe máy thường trị giá nhiều cây vàng, rất ít gia đình sở hữu.

Đời sống khốn khó nặng nề về vật chất đó do lệnh cấm vận của Mỹ với kinh tế Việt Nam và nền kinh tế Việt Nam khi ấy vận hành bởi những người không có am hiểu về kinh tế, trói buộc trong ý chí chính trị.

Tôi thử so sánh nó với thời gian dịch Covid-19 và các đợt xung đột sau đó: vô số người mất việc làm vì nhà xưởng công ty đóng cửa, hoạt động scam lừa đảo qua mạng, lừa đảo xuyên biên giới hoạt động vô cùng mạnh mẽ. Thương chiến Mỹ - Trung làm nhiều cơ sở sản xuất và doanh nghiệp vừa và nhỏ bị đình trệ hoạt động, người mất việc làm. Chiến tranh Mỹ - Iran làm giá xăng dầu tăng, giá phân bón và các chế phẩm dầu mỏ tăng, lạm phát trở thành gánh nặng có thực từ món ăn hàng ngày đến khi dắt xe máy ra ngoài đi làm.

Khác biệt giữa sự khốn khó khi lớn lên tôi trải qua khác với bây giờ ở điểm: thời đó không có tiền, cũng chẳng có gì để mua, “không có” là trạng thái mặc định để cuộc sống tiến về phía trước. Thời nay tiền làm ra khó nhưng vẫn có vô số thứ phải chi xài: tiền nhà, tiền xe đi lại, tiền ăn, tiền hẹn hò, tiền mua thiết bị di động.

Sự câu thúc của tiền khắc nghiệt hơn. Sự quan tâm lớn nhất xoay quanh đối thoại là tiền vì không ai dám nói “chắc nó chừa mình ra” như thuở trước.

Không thể tìm được việc làm

“AI đang cướp mất việc làm của người trẻ” - là cách suy nghĩ phổ biến hiện nay, có lẽ đến từ nhiều bài viết dịch từ tiếng Anh như tại Mỹ. Tôi tò mò có thật điều này đã xảy ra ở Việt Nam? - Trên các diễn đàn về nghề tự do liên quan đến sản phẩm kỹ thuật số, các công việc bị ảnh hưởng nhiều như dịch thuật, dịch game, copywriting, design ad đơn giản cho social… Nhóm ngành này thường rơi vô những người làm việc từ 20-35 tuổi, đã quen việc, đã có khách hàng, làm tự do, và giờ mất công việc đó.

Một bài viết trên VnEconomy thể hiện biểu đồ thất nghiệp từ năm 2022-2025 cho thấy từ sau đại dịch, số người thất nghiệp không tăng nhưng không giảm, dao động đâu đó ở 2,2%-2,8% , đâu đó hơn 1 triệu người. Bài viết nhấn mạnh, nhóm 15-24 tuổi là nhóm thất nghiệp ở mức cao, nông thôn đông hơn thành thị, ở đây nghĩa là không có việc làm và không đi học. Vậy là cảm xúc chung của người trẻ đúng với điều đang xảy ra với họ: họ là nhóm khó tìm việc nhất. Họ cũng là nhóm không có trang bị nào để chuẩn bị đối phó với làn sóng chuyển đổi phương thức làm việc mới trước AI.

Leave a comment

“Lần này sẽ khác?”

Năm 2009, khi tôi tốt nghiệp đại học, 22 tuổi, tỷ lệ thất nghiệp ở Việt Nam là 4,66%. Gần gấp đôi hiện tại. Năm 2008-2009, hai năm cuối đại học tôi còn nhớ, tiền nhà trọ đột nhiên tăng, số tiền mẹ cho hàng tháng để ăn và trả tiền nhà đột nhiên hết nhanh hơn thường lệ. Khi đó, tôi thường chạy xe máy ngang những tờ rơi giới thiệu việc làm dán trên cột điện, trên tường. Ở ngã tư đèn đỏ, người phát tờ rơi dúi vào tay tôi nhiều tờ card visit của môi giới việc làm. Tôi gọi vào hàng chục số (khi ấy tôi cần tiền và cần việc), đến gặp trực tiếp 5 trung tâm môi giới việc làm, mất 200 ngàn cho vài nơi và nhận ra tất cả các “việc làm” họ giới thiệu là giả hoặc trả công thấp đến mức không thể đủ tiền đổ xăng tới nơi làm.

Tôi không biết 2008-2009 là hai năm sau khủng hoảng tài chính 2007. Khi ấy Việt Nam vẫn còn ít nhiều xa với chuỗi cung ứng toàn cầu, và chậm chạp hơn khi rơi vào cú đổ domino của nền kinh tế thế giới. Khi ấy không ai quanh tôi có tri thức về kinh tế hay tài chính để giải thích cho tôi hiểu điều gì khiến tiền chợ tăng, tiền nhà tăng hay không tìm được việc làm. Năm 2008 giá tiêu dùng tăng gần 20%. Giá tiêu dùng tiếp tục tăng và lạm phát luôn ở mức hai con số đến 2011. Bạn có thể liên tưởng thấy quá khứ này trong những ngày giá xăng dầu tăng vài tháng qua ở hiện tại, kéo theo giá thực phẩm và hàng hoá.

Chúng tôi yên tâm giải thích sự túng quẫn là khó khăn thường nhật đã quen từ lúc lớn lên, là tất nhiên của đời sống, là bàn chân nhúng một nửa trong sự nghèo khổ từ khi bé, và nếu không ngoi lên khỏi sự chết ngộp thì lỗi tại mình. “Tại sao nó tìm được việc làm mà mày thì không?” - là câu nói quen thuộc của phụ huynh khi so sánh con với con nhà khác trong cùng xóm. Chúng tôi không có lựa chọn nào khác, và con đường duy nhất phải tìm ra là nơi nào để làm việc.

Vậy bây giờ chúng ta có cách giải thích sự túng quẫn này theo cách nào khác không? - Giờ ta đã có đủ góc độ và tri thức chia sẻ để hiểu điều gì đang diễn ra quanh mình từng phút. Giá dầu tăng vài ngày trước vì một cuộc đánh bom lập tức thể hiện ở cây xăng, ở tô hủ tiếu đầu xóm. Sự căng thẳng này mới mẻ với cả người già và người trẻ.

Lần này sẽ khác, tôi thường nghĩ vậy khi nghĩ đến khả năng trang bị thông tin và tri thức việc làm dồi dào hơn gấp nhiều lần năm 2008. Âu lo dày đặc hơn (vì ta không vô tri lắm như xưa), hay có lẽ vì sự cách biệt của thành thị và nông thôn ngày càng gần lại, và tổng thể của nỗi âu lo giờ vang vọng thêm hàng triệu lần nhờ mạng xã hội và video ngắn.

Anh tài xế xe ôm chở tôi nói anh nhìn giá xăng tăng giảm mà thấy hoảng loạn. Anh hoảng loạn vì không cách gì tính toán được cho đúng mỗi ngày cày mặt trên đường sự thua thiệt tăng lên hay anh vẫn có lời khi giá cả thay đổi ở khắp các mặt hàng như vậy. Anh kể bữa qua tối về đi ăn cơm, quán cơm có đề biển xin lỗi phải tăng giá. Khi ấy hai chúng tôi chạy ngang một chiếc xe bán bún xào, tờ giấy ghi bảng giá đã sửa số 0 thành số 2, dù chỉ thêm 2.000đ cho một phần ăn.

Niềm tin vào tất cả những gì không có thực

Thỉnh thoảng khi cần đi đâu đó, tôi xếp một chiếc balo chừng 10kg. Có nhiều lý do khiến tôi đi đến quyết định đó:

1. Tôi không thể vác nhiều hơn trong thời gian kéo dài nếu cần đi bộ xa.

2. Tôi không thực sự cần gì nhiều hơn 10kg (vì không dùng mỹ phẩm trang điểm, không bị các bệnh cần mang nhiều thuốc hay sản phẩm chăm sóc, không có con nhỏ).

3. Sự gọn gàng tạo ra linh hoạt khi cần thay đổi (như ngày tôi cần rời khỏi miền nam Chile trong vài giờ trước khi thành phố đóng cửa vì đại dịch).

4. Sự thiếu thốn vừa phải làm giảm bớt kỳ vọng. Không nhiều kỳ vọng, không tạo ra thất vọng.

Tôi tìm kiếm gì sau khi cố gắng so sánh thời đại bây giờ với thời đại của 18 năm trước hay 39 năm trước? - Tôi không phải tuýp người có niềm hi vọng tuyệt đối vào một xu hướng nào đó. Ví dụ như cách thế hệ tôi tràn đầy hứng khởi rằng Internet sẽ làm cuộc sống tốt lên, về việc làm, tri thức, cơ hội. Có thể bạn vẫn sẽ đọc thấy những bài viết kiểu Việt Kiều về nước làm ăn viết như về VN thấy VN thay đổi quá, đầy cơ hội, ai cũng biết nói tiếng Anh, ai cũng xài internet, người trẻ đi làm việc khắp thế giới, khẳng định thương hiệu lao động người Việt.

Tôi đã hưởng thụ thành quả từ internet và lớn lên thời điểm đó (mọi việc làm tôi tìm được đều từ internet) nhưng không tin rằng nó thay đổi đời mình.

Phương thức lao động không thay đổi đời ta nếu ta không lao động. Tương tự, sự túng quẫn không tiêu diệt được tôi và bạn bè, có lẽ vì chúng tôi vô tri vừa phải để ngoi lên từ sự túng quẫn đó mà không bị đánh gục. Hi vọng không thể biến thành tương lai, và sự tuyệt vọng không hoá thành định nghĩa cuộc đời dài hơn thời hạn của một xu hướng.

Share

Trong giai đoạn xu hướng “Lying Flat” (Nằm thẳng) trở nên phổ biến ở Trung Quốc, tôi tìm được quyển “I Deliver Parcels in Beijing” của tác giả Hu Anyan, kể về nhiều năm tháng anh làm đủ nghề, từ nhân viên soạn hàng ở kho hàng online, khuân vác, chuyển phát hàng bằng xe thồ, công nhân xưởng sản xuất, làm nghề cắt dán biên tập cho các ấn phẩm vi phạm bản quyền. Trong một chương anh viết về thời gian làm ca đêm ở nhà kho sắp xếp hàng chuyển phát và kể về đủ mọi cách để ngủ được sau khi làm cả đêm và tan ca buổi sáng: nhà trọ nóng nực, không có máy lạnh, hàng xóm cãi nhau, dưới đường ồn ào, uống thuốc ngủ cho dễ ngủ, uống rượu cho say để ngủ. Một đoạn viết thế này:

When I drank less, it was like I hadn’t had any rest at all. I passed by a row of houses on my way in every day. I could smell the cooking going on inside, see the people collapsed on their couches, tired and content after a day’s work. That, to me, was what true happiness looked like. Meanwhile I was already more exhausted than those people, and I hadn’t even reached the warehouse. I cursed myself in those moments: My damned body cursed my willpower, and my damned willpower cursed it back. I swore I would go right to sleep when I clocked off in the morning. But then the morning came around, and everything went the same as the day before. I was trapped in a loop.” (1)

“Khi tôi uống ít hơn, cứ như thể tôi chẳng nghỉ ngơi được chút nào. Tôi đi qua một dãy nhà trên đường đi làm mỗi ngày. Tôi có thể ngửi thấy mùi nấu nướng từ trong nhà, thấy mọi người nằm trên ghế sofa, mệt mỏi và yên tâm sau ngày làm việc. Hình ảnh đó, với tôi, chính là hạnh phúc thực sự. Trong khi ấy, tôi đã kiệt sức hơn những người đó, mà vẫn chưa đến nhà kho. Tôi nguyền rủa bản thân trong những khoảnh khắc như vậy: cơ thể tôi nguyền rủa ý chí tôi, và ý chí tôi sỉ vả ngược lại. Tôi thề tôi sẽ đi ngủ ngay lập tức khi tan ca vào buổi sáng. Nhưng rồi sớm mai đến, và mọi thứ lại y chang ngày hôm trước. Tôi mắc kẹt trong một vòng xoáy.”

“Tôi mắc kẹt trong một vòng xoáy” - là kết luận của Hu Anyan về cuộc sống thời gian đó. Trong suốt tác phẩm, anh thường tìm cách luồn qua những song sắt và thoát khỏi vòng xoáy đó, trong phút suy nghĩ ngắn ngủi, trong giờ giải lao, hay quyết định chọn công việc khác. Sự khác biệt mà tôi tìm thấy trong tác phẩm này chính là khả năng bình tĩnh tìm kiếm sự hiểu biết.

Anh không hi vọng vào những viễn kiến tương lai được vẽ ra bằng ngôn từ hay sự xa hoa trên giấy, hay lời hứa đại ngôn của chủ công ty, chủ tập đoàn hay sự chuyển mình vĩ đại của Trung Quốc. Anh cũng không tuyệt vọng gì với hoàn cảnh của bản thân. Anh tìm kiếm cách để cuộc sống tốt hơn, từ những ngày nhỏ nhặt đến tổng thể dài nhiều năm tháng, tìm thấy sự tự do trong những khoảng chật hẹp ngụp lặn sinh tồn. Hu Anyan là thế hệ lớn lên trong cuộc phát triển nhanh đến nghẹt thở của Trung Quốc, nghẹt thở đến mức những người trẻ sau đó kiệt sức và chọn “Nằm Thẳng”.

Quy mô của thế giới giờ đây lớn hơn khả năng tưởng tượng, khả năng nắm bắt trở nên vô cùng tận đến mức ta ảo tưởng về những gì mình có thể kiểm soát. Nhưng ta lại bé nhỏ như một con ốc bị cuốn vào quỹ đạo khổng lồ nào đó không thể cưỡng lại. Sự bình tĩnh và không kịch tính mà tác giả chọn thật hiếm hoi trong số các tác giả viết về thời đại ta đang sống.

Tự do là cuộc kiếm tìm, nơi ta không có lựa chọn nào khác ngoài việc thấy bản thân đơn độc trong hành trình đó. Ở nơi đó thường không có nhiều hi vọng để nở hoa, nhưng bớt đi sự kỳ vọng cũng làm ta giảm nỗi tuyệt vọng trong những thời gian khó khăn nhất.

Vì ta thường sẽ vượt qua được.

Leave a comment

Share

Mời tác giả một tách cà phê

======= CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) Chương 1: My Year of Nightshifts in a Logistics Warehouse (I Deliver Parcels in Bejing - Hu Anyan) - ghi chú: Một số người đọc nói bản tiếng Trung viết tốt hơn rất xa so với bản dịch tiếng Anh. Do giới hạn về khả năng, tôi chỉ có thể đọc bản tiếng Anh.

Đó là một tuần khó khăn: tôi thấy phần cổ đau khủng khiếp. Sau đó là nhiều ngày liên tiếp nhức đầu về chiều. Những cơn nhức đầu như thể mạch máu đang nhảy tưng tưng trong đầu, dồn hết về phía trước. Đầu nặng như bị đổ bê tông. Không thể suy nghĩ gì, tôi rời văn phòng về nhà ngủ.

Tôi ngủ liền ba ngày sau đó.

Khi tỉnh dậy, đến đúng buổi chiều, cơn nhức đầu trở lại. Tôi đầu hàng và đi bệnh viện.

Sau khi đi qua vài bệnh viện, vài phòng khám, vài chẩn đoán: Cụ thể là đốt sống cổ của tôi bị chèn ép. “Do bạn ngồi nhiều quá, bạn chỉ có một tư thế khi nhìn màn hình, phần này của bạn bị gù xuống, gây chèn ép và đau, bạn phải thường xuyên đứng lên đi lại, chịu khó thay đổi, nếu được thì đi tập bơi nhẹ nhàng để các vùng cơ đó được vận động.” - Người bác sĩ cuối cùng tôi gặp nói vậy, sau vài ba người trước đó đã cho nhiều thuốc các loại ( số thuốc được cho chủ yếu là thuốc giảm đau và thực phẩm chức năng). Người này nói rõ là nếu anh có kê đơn gì thì cũng chỉ là thuốc giảm đau, chỉ có thể bớt đau tạm thời, nhưng về lâu dài anh khuyên tôi cần thay đổi lối sống.

Lời khuyên của anh đơn giản đến mức… như không khuyên gì. Bao nhiêu người trong chúng ta có đủ tiền để dành để “thay đổi lối sống”, cụ thể như: đổi việc làm, đổi cường độ việc làm, đổi thu nhập, đổi thời gian chăm sóc người thân/con cái, đổi nơi làm việc, đổi số giờ ngồi văn phòng, đổi số giờ ngồi trên xe máy/xe hơi để đến sở làm? - Sau nhiều suy nghĩ, cuối cùng tôi… không đổi gì cả.

Công việc tôi đang làm khi ấy là việc tôi yêu nhất. Nơi làm việc và nơi ở cách nhau 25 phút chạy xe máy, khi kẹt xe buổi sáng hoá thành 40 phút ngồi trên xe. Tôi không thể ở gần công ty hơn vì chi phí thuê trọ không cho phép đổi chỗ. Tôi cũng không thể nghỉ việc vì lúc đó đang phụ giúp gia đình một việc quan trọng. Túm lại, lời khuyên của anh bác sĩ nghe đơn giản và tôi kết luận không áp dụng được. Tôi có cố gắng đứng lên đi lại trong giờ làm việc, nhưng cố nhiên là không đủ, vì giờ cao điểm công việc cuốn vào tôi lại ngồi ì ra hơn 3 tiếng không ngừng cho đến khi cần vào nhà vệ sinh.

Phải hai năm sau, khi cơn đau này trở lại thường xuyên đến mức không chịu nổi, và người khám bệnh cuối cùng nói: “Em biết không, những thói quen này về lâu dài có thể biến em thành tật nguyền, không thể tự di chuyển, tự chăm sóc bản thân được. Em nghĩ sao?”

Lời cảnh báo này cũng không đặc biệt, vì cô chèn vào cụm từ “về lâu dài”, nghe chậm rãi, không cấp kỳ, chẳng thể chết ngay được. Nhìn lại buổi khám bệnh hôm đó, tôi chỉ cảm thấy phát mệt vì nghe cảnh báo này lặp đi lặp lại nhiều lần. Tôi trở nên chai lì trước số phận tương lai của mình. Tôi lì lợm tin rằng mình có thể dùng sức trẻ, cố đấm ăn xôi và sẽ huých cho tương lai bầm tím. Tôi chưa từng nghĩ mình mới là đứa sẽ bầm tím.

Có phải vì lời nhắc nhở của cô chưa đủ kịch tính? Hay vì cô nói giống với những trang web lời khuyên sức khoẻ gia đình mà tôi đọc hàng ngày (vì làm biên tập, tôi đọc rất nhiều những nội dung này)? Hay vì kịch tính mà cô vẽ ra: tật nguyền, không thể tự chăm sóc bản thân… nghe có vẻ vừa xa xôi, vừa phi thực tế, vừa phản cảm, vừa không liên quan gì đến tôi, một đứa khoẻ mạnh, có thể làm việc kéo dài và không than mệt bao giờ.

Subscribe now

Sự thay đổi của tôi đến chẳng có gì bước ngoặt: tôi ngủ dậy và lêm rêm đau ê ẩm. Những cơn đau nhỏ, mệt, những bữa kiệt sức không thấy năng lượng trong người, cơ thể như một ngọn lửa nhúm tàn, vài khoảng thời gian trong ngày không thể suy nghĩ được gì. Cơn đau rất nhỏ, không kịch tính, nhưng phiền toái, như hạt nước rỏ xuống một chiếc thùng tôn, đều đặn, đâm xuyên qua da thịt, não bộ, cơ thể. Không lớn lao gì. Cuộc sống trở thành nhiều mảnh vụn của sự mệt mỏi không hồi kết.

Tôi sẽ kết thúc tuổi trẻ của mình ở đó sao?

Lúc đó một người bạn nói chị sẽ chỉ dẫn tôi tập thể dục nhẹ nhàng hàng ngày, chị sẽ chỉ dẫn tôi ăn uống lại cho vừa phải, chị sẽ nhắn tin kiểm tra và chỉ dẫn tôi. Xem có thay đổi được gì không.

Sáng Chủ Nhật hai tháng sau đó, tôi dậy lúc 6 giờ 30 sáng, đi bộ ra công viên. Thình lình tôi nhận ra mình đã dậy sớm, mình không thấy đau, đầu mình không nhức, mắt mình thấy ánh sáng của ngày, mình thèm cafe và đi ra chỗ cậu bán cafe ở cuối nhà ga sau khi đi công viên về. Thứ ánh sáng buổi sớm tôi đã không thấy nhiều năm vì thường xuyên thức khuya, ngủ đến trưa, đau mệt, đờ đẫn. Hôm ấy tôi nhắn tin cho chị là tôi đã thấy lại buổi sáng. Có lẽ chị không biết đó là món quà lớn chị dành cho tôi, đến hơn 10 năm sau đó, vẫn là món quà quan trọng của đời tôi.

Muốn thay đổi lớn, nhưng ngại thay đổi nhỏ

Tôi nhận ra điều này xảy ra với mình và nhiều người mình đối thoại cùng. Đi bơi đi để cơ khớp được vận động: Hồ bơi cách nhà xa lắm, ngại đi, rồi lỉnh kỉnh thay đồ, trả tiền vé. Bác sĩ bảo giảm ăn cơm: nhưng cơm rất ngon miệng, không muốn bỏ. Cần giảm bớt đi shopping để dành tiền làm việc quan trọng: nhưng shopping nhỏ nhỏ có gì đâu, việc lớn cũng chẳng thể thành nhờ tiết kiệm những món nhỏ. Đứng dậy đi lại 5 phút trong văn phòng để lưng cổ được vận động: 5 phút làm ngắt quãng bao nhiêu việc quan trọng, thôi để tối về đi tập luôn thể. Bớt uống trà sữa trong giờ làm việc sẽ giảm được tình trạng ăn vặt, tốn tiền, tăng đường trong cơ thể: nhưng lúc đó chiều rồi, mệt lắm, phải nạp vào mới làm được tiếp đến 7 giờ tối.

Lý do thường xoay quanh: 1. Ưu tiên công việc; 2. Ưu tiên sự dễ dãi nhỏ để bản thân thấy cuộc sống dễ thở hơn ; 3. Ngại phải thay đổi; 4. Không muốn phát sinh thêm chi phí vì sự eo hẹp.

Những lý do trên đều phù hợp, và tôi chẳng có gì chống lại chúng. Tôi còn có khả năng tự chế ra các lý do vô cùng hợp lý để từ chối thay đổi. Ví dụ như chuyện đi bơi phải… thay đồ bơi. Bạn tôi bảo đó là một trong những lý do ngu ngốc nhất nó từng thấy ai nghĩ ra, “vậy mà mày cũng nói ra được!” Bạn tôi kể lại khi nó rủ tôi đi bơi.

Nhưng thay đổi quan trọng về lối sống không đến từ cuộc cách mạng nào hết.

Thay đổi lối sống không giải quyết được bằng cách chi ra một số tiền lớn, mua voucher sáu tháng, hay chọn gói sản phẩm cực kỳ đắt tiền. Thay đổi lối sống - tự cái tên của nó - đã mang hàm ý đều đặn, diễn ra liên tục, lặp lại, dễ làm, đơn giản như việc ta phải thở mỗi phút vậy thôi. Những gì có thể làm được hàng ngày không thể nào quá đắt, quá khó, quá vĩ đại, quá cách mạng. Lối sống có nghĩa là phải làm được và dễ làm. Ai cũng làm được.

Khi chọn thay đổi lối sống, thực ra ta chỉ chọn cách nắn bóp sao cho cách sinh hoạt hàng ngày của mình chuyển dịch, chừa ra không gian để chèn vào những gì phù hợp hơn, hoặc nhẹ nhàng giảm bớt những gì chưa ổn và đang gây hại.

Ví dụ như chuyện cứ 30 phút làm việc phải đứng dậy đi bộ 5 phút: Ban đầu nghe là thấy bị cắt ngang, mất hứng, quên việc. Nhưng bạn thử để đồng hồ trên máy tính nhắc nhịp xem, làm thử một tuần, bạn sẽ nhận ra đúng là ban đầu mình bị ngắt quãng, quên việc, phải nghĩ lại từ đầu, nhưng sau vài lần, bạn tập trung hơn để cố gắng tiếp tục suy nghĩ đang dang dở trong khi chân vẫn đi lại vài bước trong văn phòng. Quay trở lại bàn, bạn vẫn tiếp tục làm việc dang dở được. Như chuyện phải dậy lúc 6 giờ sáng để tập thể dục 15 phút trước khi đi làm, hai tuần đầu tôi thấy rất mệt, sau đó vào văn phòng đã ngủ gục một lúc nào đó. Nhưng làm được hai tuần thì không buồn ngủ nữa. Tôi cũng quên mất dậy 6 giờ là “sớm”. Hoặc như việc sau khi ăn tối không có nằm chơi điện thoại, mà đi ra ngoài đi bộ 15 phút, sau khi nghỉ chơi điện thoại 15 phút, cũng chẳng có gì khó khăn mệt mỏi. Số lượng bài tập, thời gian, thói quen… cần có thời gian để thay đổi. Thay đổi phải là việc làm được, chứ không phải điều phi thường không tưởng.

Tôi chèn những thứ mình cần phải làm nhưng không ưa vào cụm thời gian ngắn: 15 phút, sau đó lâu dần thành quen thì tăng thời gian lên đến mức phù hợp. Khi quen rồi tôi bớt lì lợm, bớt nặng nề và chống cự. Thói quen có thể tập luyện được bằng cách rộng lượng với bản thân, tin vào sự thay đổi, tự khen ngợi mình khi làm được từng phần nhỏ, chọn việc dễ làm để có thể làm hoài không thất bại. Nếu làm được ta lại càng tin tưởng để làm tiếp.

“Biết là vậy nhưng…”

Cụm từ trên xuất hiện đi cùng với lý do ta từ chối thực hiện điều gì đó dù ngầm ý hiểu điều mình chọn có khả năng gây hại cho bản thân:

Biết là không nên ăn nhiều đồ ngọt nhưng cứ tới 3 giờ chiều là thèm trà sữa.

Biết là không nên đi ngủ lúc 2 giờ sáng nhưng ngồi coi video một lúc cái tới nửa đêm mà không hay!

Biết là ngày nào cũng cho con ăn ở tiệm gà rán là không tốt nhưng nó đòi quá, lại không chịu ăn gì khác.

Biết là cứ lướt mạng là phải mua gì đó nhưng không lướt thì không vui.

Như tôi là: biết rằng cứ ngồi gù ra như vậy làm việc thì đốt sống cổ sẽ bị viêm và đau đầu kéo dài nhưng vẫn cứ làm vì thích viết.

Thực ra tôi không cần phải chọn giữa viết/gù - bỏ viết/hết đau. Tôi vẫn có thể viết và không đau cổ đau đầu. Ta vẫn có thể ăn đồ ngọt, nhưng có thể điều chỉnh bớt đi số buổi, vào những giờ khác để không tạo thành thói quen. Ta vẫn có thể xem video, nhưng ngừng lại lúc 10 giờ đêm để còn có thể lăn ra ngủ. Ta hoàn toàn có thể làm cả hai và giảm tổn hại đến bản thân, vẫn có thể thoả mãn sở thích và chú ý một chút đến việc điều chỉnh để nó không gây hậu quả kéo dài mà ta phải đeo mang.

Cụm từ “thay đổi lối sống” thường đi kèm với ấn tượng là là tôi phải vứt bỏ lối sống cũ và thay mới hoàn toàn, như người cởi bỏ bộ quần áo cũ rách xấu xí để mặc vào thân thể hoàn toàn mới, láng cóong, sạch sẽ. Nhưng ta không thể thay đổi hoàn toàn. Đó là ảo tưởng các khoá học, package, voucher bán ra với lời hứa hào sảng sẽ đổi đời thay hình dáng.

Sự màu nhiệm của các gói dịch vụ thay đổi lối sống thường diễn ra trong thời gian dịch vụ còn hiệu lực. Sau khi hết, người dùng lại trở lại những gì đã quen thuộc (và dễ chịu), hoặc thấy không còn lý do tốn tiền nào để mình cố gắng. Mọi thứ lần lữa trở lại hoàn cảnh cũ, cơ thể quay lại các thói quen cũ.

Nhưng ta có thể thay đổi mỗi ngày, mỗi chút, mỗi khoảnh khắc: miễn phí - nghe không có tính cách mạng và hấp dẫn cho lắm.

Sau 10 năm không còn đau ở cổ, ở vai, ở lưng nữa, tôi thường tự hào khoe rằng mình đã hết đau mà không tốn một xu nào - nghe cũng không được sang lắm.

Sự thay đổi quan trọng bắt đầu từ điều đơn giản mà các ông bà bác sĩ nói với giọng không chút kịch tính: chịu khó đứng lên đi lại, chịu khó tập vài bài tập đơn giản sau giờ làm, chịu khó bớt nằm, bớt ngồi lại, chịu khó thay đổi lối sống.

Tiếng Việt thật kỳ diệu, mấy việc này có gì khó đâu mà chịu. Ai cũng làm được mà. Vậy mà tôi phải “chịu khó” tới gần 10 năm.

Thói quen không thể quy đổi

Khi tôi bắt đầu tập thể thao nhiều hơn, nhiều người khuyên hãy mua smart watch để theo dõi tập gì, hao bao nhiêu calo, nhịp tim tăng ra sao, để có động cơ tập tiếp. Tôi từ chối không mua, là vì keo (như cách tôi sống), và vì tôi không muốn việc tập thể thao biến thành một sở thích đắt đỏ - hàm ý ta chỉ có thể làm khi có tiền, có thu nhập cao. Thể thao là thứ tôi tập hàng ngày, tôi muốn chúng miễn phí hoặc rẻ nhất có thể. Tôi muốn không có gánh nặng về tiền bạc choàng lên một phần lối sống, phần khiến mình khoẻ mạnh, và mình không được bỏ cuộc dù thu nhập không tốt. Càng trong khó khăn mình càng cần khoẻ mạnh. Lối sống chỉ có thể diễn ra nếu nó vừa phải, không đắt đỏ, không kịch tính.

Có lần, tôi phỏng vấn một cô làm công nhân xây dựng. Sau khi phỏng vấn xong, cô bảo ngồi lại ăn cơm cùng cô. Xong cô xách cái làn nhựa treo trên xe máy ra, bày ra chỗ ngồi một bữa cơm đủ mấy món. Ban đầu tôi từ chối vì sợ ăn ké vô phần của cô chú, sợ họ không có sức làm việc đến chiều. Cô cười bảo không, cô luôn nấu dư nhiều, để ăn thoải mái, rồi nếu chiều về mà mệt quá thì cũng còn dư để hâm nóng lên ăn, khỏi nấu gì hết. Xong cô tính toán ra là cô nấu ăn cả ngày, cho hai người, nấu dư ra nhiều vậy, cũng chưa bằng số tiền 2 người đi ăn ở ngoài quán. Có thể cô không để ý: quan trọng nhất là cô biết loại thực phẩm mình đã chọn, thứ mình nấu lên, và chúng sẽ là một phần sức khoẻ lâu dài để vợ chồng cô có thể làm việc nặng. Thói quen của cô bắt đầu từ việc tiết kiệm để giảm chi phí, nhưng nó trở thành một phần lối sống, vì với cô như vậy là rẻ, cả hai vợ chồng có thể làm được.

Leave a comment

Đọc tới đây bạn sẽ tự hỏi, tại sao tôi lại quá mức quan tâm tới tiền bạc như vậy, dù đó chỉ là những chi phí nhỏ nhặt, và chúng thì có liên quan gì đến “lối sống”. Vì bạn đang đọc bài của một người có thu nhập không cao và không muốn phải làm việc đến kiệt quệ để có đủ tiền chi xài cho thói quen (bị dán nhãn) xa xỉ: như thể thao, sức khoẻ, sự nhàn rỗi, niềm vui thưởng thức.

Vì tôi muốn cuộc sống mình không ngạt thở trong những định nghĩa được quy thành bảng giá, và thay đổi “lối sống” thường hàm ý chi xài phóng khoáng hơn bình thường vào những package đắt tiền để vứt bỏ con người cũ, tròng vào con người thành công mới.

Áp lực sóng đôi

Từ khi nhận ra những thói quen nhỏ có thể tác động lớn đến quá trình sống, tôi cũng thường quan sát cách mọi người biện giải vì sao họ từ chối một giải pháp dễ làm, để phải chịu hậu quả khó khăn hơn.

Một người bị đau vùng lưng và chân kéo dài vì nhiều năm làm việc nặng, được nhân viên y tế khuyên nên cố gắng một tuần đi bơi 2 buổi, vì môn này nhẹ nhàng có thể giúp vận động và hồi phục. Hồ bơi cách nhà cô 1,5km. Con trai cô cũng sẵn sàng đưa mẹ đi. Cậu còn có bạn làm thầy giáo ở hồ nếu cô cần giáo viên. Cô từ chối không đi vì không thích lích kích nước nôi (lý do của cô nghe y hệt lí do của tôi dạo nọ).

Một người mất khả năng tập trung trong công việc vì xem video ngắn quá nhiều đến nghiện. Giải pháp đơn giản là: mua một cái điện thoại dỏm lại, bỏ bớt app video ngắn đi, chỉ coi trên máy tính chừng 2 tiếng/ngày. Máy tính thường lỉnh kỉnh, khó tiếp cận, không thể vừa nằm vừa xem, vì vậy thời gian xem video giảm đi. Mọi giải pháp được đề xuất, nhưng người đó vẫn không làm.

Ở đây bạn có thể đọc được các bài viết nói về thói quen xấu và vì sao chúng khó bỏ. Tôi không đề cập đến vì có quá nhiều bài viết đã nói về điều này. Nhưng có một điều trong bài viết này đề cập, đó là “cơ hội xã hội” (social opportunities).

“We are dependent on other people and our surroundings, which is why we must consider our surroundings in everything we do.”

Chúng ta phụ thuộc vào người khác và vào hoàn cảnh, đó là lý do vì sao ta phải cân nhắc đến hoàn cảnh khi làm mọi việc.

Thật vậy, nếu bạn làm trong một công ty mọi người đều muốn uống trà sữa lúc 4 giờ chiều, khả năng cao bạn sẽ không thể kìm lại và cũng đồng ý gọi một ly. Bạn uống chung vì thấy vui. Đó là lúc mọi người nghỉ giữa buổi, trò chuyện, bạn không muốn bị ra rìa vì không cầm theo ly trà sữa nào. Bạn ngại từ chối. Bạn sợ bị người xung quanh nói sao mà keo quá. Bạn không thể giải thích với xung quanh mình đang thừa cân và ăn giữa buổi không tốt cho nỗ lực giữ gìn sức khoẻ. Có khi giải thích lại biến thành bà cô lèm bèm. Nhiều lý do khiến sự phụ thuộc xã hội kéo ta đi về hướng của những điều biết vậy nhưng ta vẫn nhắm mắt đưa chân làm.

Áp lực xã hội là thứ tôi không tìm ra giải pháp nào để “lái” nó đi chỗ khác. Áp lực xã hội còn tuỳ thuộc vào tính cách từng người, cách họ phản hồi với áp lực của người cùng trang lứa, thói quen thích vui cùng, sự cả nể, hay làm theo mọi người để không bị lạc loài giữa các đồng nghiệp.

Đến đây, thì có lần tôi gặp một bác kia gần 70 tuổi, bác kể: “Mãi đến gần 60 tuổi tôi vẫn thích làm những thứ tôi biết là không tốt nhưng vẫn cứ làm. Xong một bữa nọ tự dưng tôi thấy đủ rồi, tôi thấy sợ sự bừa bãi của mình, vậy là phải tự điều chỉnh.” - Bác liệt kê cho tôi nghe những thứ bác gọi là “bữa bãi”: thường nằm phè ra xem TV sau khi ăn, xong lăn ra ngủ, ăn xong để bát đĩa cả tuần không rửa, quần áo bẩn thay vì ném vào thùng giặt thì ném vào một góc giường đến khi hôi cả phòng, uống rượu cuối tuần đến say mèm cả hai ngày, có khi sáng thứ hai dậy thì thấy bãi nôn trong nhà.

Khi tôi đến chơi ở nhà bác, đó là kỳ nghỉ vô cùng dễ chịu, ngôi nhà gọn gàng, bác vui vẻ làm mọi việc, khi rảnh thì đề nghị chở tôi đi chơi, còn giờ bận bác để tôi tự làm gì tuỳ thích. Tôi không thấy chút gì của con người “bừa bãi” bác mô tả. Bác bảo đó là phần bác thấy “đủ rồi”, bác chán sống như vậy rồi. Tự chán. Tự bỏ. Tự điều chỉnh. Sự phản tỉnh này không dễ dàng, và không phải ai cũng có thể nhanh chóng làm được như phim.

Nhưng cách bác diễn giải cho tôi một phóng chiếu mới mẻ: có thể cái ngày tôi tỉnh dậy và thấy cả người mệt mỏi như ngúm lửa tàn, đó cũng là ngày tôi thấy “đủ rồi” với sự bừa phứa của chính mình. Đơn giản là tôi chán cơ thể đó, nó cũ kỹ, không ích gì, nặng nề, tôi cần một cách nào đó khiến mình sống lại, làm cảm giác sống của mình đầy đặn trở lại. Tôi cần sống tiếp - nhưng khác với chính tôi của những ngày bừa bãi cũ.

Dù có dùng bao nhiêu bài báo giải thích, tôi vẫn không thể tìm ra lời khuyên nào đủ tốt giúp ta biết mình sai và ngừng làm, biết tổn thương và ngừng sự không ổn. Mọi lời khuyên thường yếu ớt, xa lạ, cho đến khi trong thâm tâm ta tặc lưỡi: “đủ rồi” - và chọn chính mình khác đi theo cách nào đó.

Leave a comment

Share

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shoppee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Phỏng vấn là công việc dẫn tôi đến những cánh cửa mình không ngờ.

Có một lần tôi phỏng vấn một người đàn ông làm việc kiểm soát và điều hành một trạm xe cấp cứu nhỏ cho người nghèo. Ông cao lớn hơn hẳn những người ở xóm quê nghèo, dáng đi phẳng phiu, bước rộng khoáng đạt.

Khi kể về công việc, ông suy nghĩ logic đúng kiểu một doanh nhân chuyên nghiệp. Để trạm xe vận hành, sẽ có bao nhiêu người, giờ giấc ra sao, tài xế ăn cơm ở đâu, đổ xăng chỗ nào, khi phải qua đêm ở Sài Gòn đợi bệnh nhân thì ngủ ở đâu, có bao nhiêu tài xế, bao nhiêu ca, điện thoại gọi ai bắt, nhận điện thoại phải hỏi gì để biết tình trạng bệnh nhân.

Không hiểu đâu đó giữa câu chuyện, tự dưng chúng tôi hỏi nhau về gia đình. Sau đó ông kể năm đó cha ông bị đi cải tạo. Ông là thằng bé chạy từ ngoài ruộng về, chỉ kịp thấy bóng cha bị người ta đưa đi. Ông không nhìn thấy mặt cha. Cha không ngoái lại, không la hét hay khóc than gì. Cha không nhìn thấy thằng bé con vừa chạy từ ruộng vừa gọi tên cha.

Vài năm sau cha về, đau bệnh liệt giường và qua đời.

Ông bảo ông nhớ nhất bóng cha mặc áo bà ba nâu, không quay đầu lại, không ngoái nhìn con.

Ông kể cho tôi chuyện đó vài chục năm sau. Ông không thể nào điền vào ký ức gương mặt của cha hôm đó ra sao: đau buồn, hoảng sợ, thản nhiên, vô tâm hay rối bời? - ông chịu thua ký ức của chính mình.

Tôi nhớ câu chuyện này với sự xúc động khó tả, đồng thời, tôi cũng lâm vào cảnh tự hỏi khi nào ta không thể điền vào chỗ trống trong quá khứ một hình ảnh nào đó - ta sẽ bâng khuâng hay rối bời với sự trống trơn đó? - Ta thoả hiệp với quá khứ thế nào nếu tương lai bị hẫng mất một nhịp đặt chân?

Cảm xúc này ở trong tôi nhiều năm, cũng như hàng trăm câu chuyện khác quyết định chọn bến đỗ trong lòng, không rời đi, không phai nhoà, cũng không lở lói. Chúng không đầy lên như cách người ta mô tả về người bị sang chấn chuyện đau buồn, và cũng không lây lan thành bệnh như người cố gắng điều trị trầm cảm.

Không rõ từ lúc nào, các cảm xúc thế này bắt đầu được gọi tên rành mạch như món ăn trong nhà hàng hoặc đồ đạc trong tiệm tạp hoá. Một lần tôi kể lại chuyện trên cho một người quen, không phải vì chuyện đó buồn hay vui, mà vì đó là một trường hợp quan trọng cho ta biết về cách mỗi người nhìn quá khứ của họ, cũng như xem kỷ niệm đó sẽ tác động ra sao tới con người hiện tại họ chọn sống. Theo cách nào đó, câu chuyện của ông khiến tôi chủ tâm nhìn vào mắt cha mẹ mình mỗi lần tạm biệt rời khỏi nhà. Mẹ thường đứng ngẩn ngơ đợi tôi đi khuất. Cha thì vội vàng dúi trái cây vào tay tôi rồi vẫy tay chào. Tôi phát triển thói quen mới này vì câu chuyện của ông chủ trạm cấp cứu.

Nghe xong, người đó bảo câu chuyện “depressed quá”, và đề nghị tôi nên bỏ bớt những thứ thế này đi. Nặng nhọc.

Gỡ bỏ những điều nặng nề xuống

Tôi đã nghe lời người đó. Có một thời gian dài tôi tháo gỡ rất nhiều chuyện mình biết, mình nghe, mình có nhiều cảm xúc, bỏ chúng xuống như tháo bớt đồ đạc mang theo và bỏ lại đâu đó. Quyết không thèm mang theo nữa.

“Sống Tích Cực” - chính là tóm gọn của việc ta chủ tâm từ chối và quay lưng với bất cứ gì khiến ta có cảm xúc tiêu cực, khó chịu, khó xử, không biết làm gì. Ta bôi xoá và gỡ bỏ các thứ đó, để cuộc sống “tích cực” - theo cách mà trào lưu sống tích cực được viết thành lời ghi nhớ mào đầu trước bài tập yoga. “Ta đón nhận mỗi ngày trong ánh sáng của bình yên, trong sự biết ơn và sống trọn vẹn, với tất cả những điều tốt đẹp nhất.” - Trong một lần tập yoga, người hướng dẫn đã đọc câu này như chỉ dấu của buổi tập, đọc vào đầu buổi, hết buổi sẽ đọc lặp lại.

Hôm đó tôi không tập trung lắm vào buổi tập, có lẽ vì cụm từ “sống trọn vẹn”, đi kèm sau đó là cụm từ “những điều tốt đẹp nhất”. Vậy còn những điều chưa được tốt đẹp lắm thì sao? Những điều xấu xí? Những điều không ổn? Những điều chưa hoàn thiện? Những điều chưa trọn vẹn? Ta xếp chúng vào đâu của ngày? - Thêm vài buổi tập nữa, tôi lại tự đấu khẩu với các lời ghi nhớ tương tự. Rõ ràng tôi không thể tìm thấy câu trả lời từ các buổi tập yoga, vốn chỉ là bài tập thể dục kéo dài chừng 45 phút đến 1 giờ, chỉ là 1/24 của ngày. Tôi sẽ phải tự đương đầu với 23 giờ còn lại của ngày bằng thái độ của chính mình, vẫn còn phân vân với câu hỏi “sống trọn vẹn” là gì.

Leave a comment

Sự băn khoăn này quay trở lại khi tôi trò chuyện với một bạn người Nhật, làm quản lý của một nhóm trong ngành quảng cáo hiển thị. Bạn nói: “Làm việc bây giờ rất khó giao tiếp. Các bạn trẻ hơn ở Tokyo sẽ không nói với sếp hay đồng nghiệp nếu họ gặp khó khăn. Họ sẽ tắt điện thoại, block mình và biến mất. Có khi ở ngay giữa dự án. Ban đầu tôi nghĩ có thể vì mình đáng sợ quá hay sao, nhưng làm lâu mới biết là vì “gặp khó khăn” thường đồng nghĩa với sự đáng xấu hổ: đáng xấu hổ vì ta không đủ tốt, đáng xấu hổ vì không thể tự giải quyết được vấn đề, quá xấu hổ, họ chọn cách biến mất.” -

Tôi chưa gặp trường hợp này trong tương tác công việc của mình. Nhưng tôi biết ghosting - biến mất - giờ phổ biến ở nhiều khung cảnh khác nhau: hẹn hò, công việc, mượn tiền, trao đổi hàng hoá. Khi gặp tình huống khó không biết ứng phó sao, người ta bực mình, hoảng sợ, gạt hết mọi thứ khỏi bàn, và tháo chạy. Tháo chạy diễn ra dễ dàng hơn vì chúng ta chỉ cách nhau một số điện thoại hay một tài khoản mạng xã hội: xoá số/block là xong. Không ai còn hiện diện trong đời nhau nữa.

Cuộc tháo chạy có lẽ cũng hơi giống với yêu cầu không kể chuyện “depressed quá” như trên. Ta gạt những xấu xí xuống chân bàn, hi vọng chúng biến mất, gỡ bỏ chúng đi (như cách tôi tháo bỏ những chuyện làm mình khó chịu), sau đó thở phào nhẹ nhõm vì bớt mệt, bớt nặng, bớt đeo mang, bước qua trang mới và quên hết những gì xảy ra ở trang cũ.

Nhưng nếu ta biến mất 10 lần trong công việc thì sao? - Ta sẽ phải đi tìm việc 10 lần (để có thể biến mất 10 lần). Ta sẽ luôn ở trong cuộc tháo chạy từ công ty này sang công ty khác. Ta ngừng và biến mất ở khoảng có thể là đúng phải bỏ, hoặc cũng có thể là ở khoảng mà ta có thể vượt lên, mạnh hơn trong công việc đó. Không ai biết tương lai sẽ ra sao nên không ai có quyền nói gì về quá khứ. Tôi cũng không mạnh dạn cho mình cái quyền nói rằng công việc bạn vừa ghost trên lẽ ra sẽ tốt hay sẽ xấu nếu bạn không biến mất.

Nhưng biến mất không đơn giản chỉ là block số điện thoại và tắt máy. Ta thường sẽ mang theo dấu hằn của cuộc biến mất trước đi vào công việc kế tiếp, sau đó ta bị “triggered” (lại là một từ quen thuộc khác) bởi dấu hiệu hơi giống với lần biến mất trước và quyết định tháo chạy lần nữa. Vài lần thì không sao. Nhưng nếu việc này xảy ra vô số lần, nghĩa là ta liên tục tháo chạy - đồng nghĩa với việc ta không tiến bộ hay không nhìn đầy đủ vấn đề thực sự mình phải xử lý.

Thay vì tháo chạy, ta có thể đối thoại về cuộc tháo chạy: “Tôi muốn nghỉ việc vì không làm nổi khúc này, khó quá.” - Biết đâu người quản lý sẽ tìm cách chỉ dẫn mình. Biết đâu người quản lý nhận ra mình không đủ năng lực cho việc đó, sẽ đồng ý với sự xin nghỉ, và sắp xếp người khác tiếp quản phần việc chưa xong. Hai bên không bị hẫng chân. Chân dung công việc hiện ra đầy đủ với nhiều phần tối sáng: có khi lỗi không phải ở người làm việc, có khi lỗi có thể xử lý, có khi vấn đề có người khác giải quyết được, có khi không cách nào nào làm rõ được vấn đề và kết thúc là lựa chọn hợp lý.

Anh bạn người Nhật tôi nói: “Thực ra mọi vấn đề trong công việc đều có thể giải quyết, và ta phải giải quyết, nhưng nếu họ không nói ra và cứ biến mất thì ai biết chỗ nào mà giải quyết.” - Anh ta không biết phải “giải quyết” chỗ nào cho sự biến mất của đồng nghiệp trẻ, ngoài việc đọc giải thích từ trên báo là trong thị trường lao động, người trẻ Nhật thường biến mất khi gặp khó khăn vì họ cho rằng bày tỏ là điều đáng xấu hổ. Anh ta thừa nhận đã chưa từng giải quyết được sự biến mất nào, vì không biết điều gì xảy ra với họ, ngoài việc anh đi tìm người khác làm thay phần việc họ bỏ dở.

Tháo chạy trong công việc chỉ là một phần nhỏ của đời sống phức tạp. Nếu tôi cứ tiếp tục gỡ bỏ những điều khó khăn về cảm xúc xuống, không cần xem xét và suy nghĩ về chúng thì sao? - Liệu cuộc sống của tôi có tích cực như kỳ vọng không? - Nếu tôi tiếp tục đọc những khẩu hiệu như buổi tập yoga trong đời mình, cuộc đời có hoàn hảo, tròn đầy, biết ơn như lời dẫn không?

Né tránh không giúp tôi sống tốt hơn

Tôi có một người bạn thân. Em từng kể rằng em có một người em trai, cậu bé đó ra ngoài ai nói gì cũng sẽ im lặng chịu trận, ngay cả khi người ta phê bình không đúng, cậu bé không biết phản ứng sao, sau đó chạy về và sẽ khóc với anh trai, hoặc nổi giận vô cớ với cha mẹ. Bạn tôi nói: “Em thì khác, ai nói gì em không đúng em sẽ nói lại liền. Em sẽ nói từ tốn, rõ ràng, nhưng em nói chứ không chôn trong lòng xong mang về nhà gấu ó với ba mẹ.”

Lúc nghe bạn kể, tôi đã thấy chính mình trong em trai của bạn. Tôi thường chậm chạp trong cách bày tỏ, và không biết phải bày tỏ thế nào. Lần khách hàng trả giá với giá thấp ngớ ngẩn, lần người làm việc chung yêu cầu sửa mà chính họ không hề biết họ muốn sửa gì. Tệ nhất là khi chơi lướt sóng, nhiều khi một đứa con gái nào đó muốn cãi nhau với chồng tôi vì va chạm ván, nó sẽ không cãi nhau với chồng tôi, mà bơi qua… chửi tôi. Tôi thường im lặng, gật đầu, xong bỏ đi. Sau đó, tôi rơi vô sự uất ức kéo dài nhiều ngày với đủ thứ suy nghĩ khó chịu như: tại sao khách hàng lại trả giá khó coi như vậy, tại sao bạn làm chung không thể suy nghĩ cho kĩ muốn sửa gì thì hãy yêu cầu, hoặc tại sao chồng tôi là người gây chuyện còn tôi là đứa nghe chửi.

Bạn tôi nghe mô tả đã chỉ tôi: giờ chị tưởng tượng em là cái con đã bơi lại chửi chị hôm đó, chị sẽ nói gì? - Em cho tôi thời gian suy nghĩ. Xong em bảo tôi hãy nhìn thẳng vào mắt em, và nói ra điều đó. Tập đi tập lại vài lần. Em nhắc lại: Nhìn thẳng vào mắt họ để họ biết mình nghiêm túc. Và nói thật rõ từng lời để họ biết mình không phải đùa giỡn hay hèn nhát.

Người bạn ngồi cạnh khi xem chúng tôi tập bài đối thoại này đã phân tích như đùa: “Cậu luôn sợ chó đúng không? Cậu đi đâu cũng bị chó cắn, cậu biết là vì sao không? Vì con chó nhìn qua là nó biết cả người cậu toát ra sự hoảng sợ. Thấy chó là cậu bỏ chạy, cậu đi lùi lại, cậu đứng im. Chó có thể đọc vị biểu hiện cơ thể của người. Nó có dám cắn tớ đâu. Tại sao nó dám xông vào cậu? - Con người cũng thế thôi!”

Đó là lần đầu tiên tôi được bạn bè mổ xẻ cho mình thấy một thái độ có thể làm cuộc sống của tôi bị nung nấu trong sự giận dữ nội tại, dù những lý do có thể nhỏ nhặt và không đáng phải kéo dài như vậy. Cách họ làm là chỉ dẫn tôi đối thoại thử xem kết quả ra sao.

Phải mất hơn một năm sau đó sự xung đột kiểu như trong môn lướt sóng mới xảy đến. Tôi đang bơi ra phía ngoài vịnh, thì một cậu thanh niên chặn tôi lại và nói: “Cô không được bơi lên phía trước. Người đến sau phải đợi ở đây.” - Điều này hoàn toàn không nằm trong luật chơi lướt sóng. Mọi người đều có quyền bơi ra điểm đón sóng và chờ. Không ai buộc phải đợi phía sau hơn 100m so với điểm sóng vỡ cả.

Tôi đã đáp lại người đó: “Điều cậu nói không có ghi ở đâu hết, cũng không phải luật chơi.” - Và tôi tiếp tục bơi ra. Khi đến lượt tôi đón sóng, cũng là thanh niên trên đã chủ tâm bơi vào làn của tôi và chặn tôi lại. Nếu như tôi của một năm trước, tôi sẽ quay ván bỏ đi, về nhà, giận dữ 1 tuần. Thay vì vậy, tôi đã làm khác: Tôi vẫn tiếp tục bơi, đón con sóng của mình, và cậu ta phải tự động dạt ra nếu không muốn va chạm. Cậu ta bơi theo tôi và quát tôi: Cô không tuân thủ luật chơi. Tôi đã đáp lại: Cậu muốn nói luật chơi nào? Cậu muốn nói luật chơi quốc tế hay luật chơi ở đây? Tôi đã tập ở đây hơn 7 năm rồi và không có luật nào như cậu nói. Cậu muốn gây sự hay gì? Cậu muốn lên bờ để làm rõ hơn không?

Người thanh niên đó chửi tục vài câu và bỏ đi. Những bạn khác tập ở gần khu vực đã nhìn tôi và cậu ta dè chừng. Lúc đó cơ thể tôi cảm thấy khó chịu, bực dọc, vì lại bị dây vô một xung đột không hiểu từ đâu ra. Nhưng hết buổi tập hôm đó, tôi đã quên hết mọi thứ, về nhà và không thấy cáu giận hay gây sự với ai cả. Tôi nhận ra mình đã không để bản thân phải uất ức, không cảm thấy bị đối xử sai mà không biết phân bua, cũng không thấy giận dữ vì mình yếu đuối hay mình hèn. Tôi đã đối thoại rõ từng lời, nhìn vào mắt kẻ đối diện, không chửi tục, không cao giọng, mà chỉ nói rõ điều muốn nói.

Có một chút sợ hãi đã xảy ra bên trong - tôi sợ khi lên bờ kẻ đó sẽ đánh tôi - như cách dân lướt sóng thường giải quyết mâu thuẫn trên biển. Nên khi lên bờ tôi chuẩn bị sẵn tâm thế cho xô xát đó. Nhưng người thanh niên đó đã lên xe máy bỏ đi chiều hôm đó. Nhiều ngày sau khi gặp tôi ngoài bãi biển, cậu ta tránh nhìn tôi và tránh khu vực tôi tập. Tôi đã bước qua một cảm xúc khó khăn mà mình không thể gột bỏ trong nhiều năm: sự uất ức khi bị hiểu sai.

Subscribe now

Ta có thể gọi tên tất cả cảm xúc mình có bằng danh pháp khoa học, bằng từ ngữ chuyên môn, thuộc hết tất cả tính chất của chúng, nhưng nếu ta chỉ cảm thấy, nghe xong, gỡ bỏ, vứt xuống và đi tiếp, thì phần xây xước này không giúp ta khôn lớn hơn khi đón những cú vấp váp hay tấn công kế tiếp từ hoàn cảnh cuộc sống.

Sức bền cảm xúc giúp ta vững chãi đi qua cuộc sống hàng ngày. Sức bền đó có được từ thành quả lâu dài, ta học cách đối thoại, đối kháng, chịu đựng, phản xạ với tình huống không ổn xảy đến, tích luỹ thêm kinh nghiệm để ứng phó với những khó khăn lớn hơn về sau, khi khó khăn lớn đến ta đã có nội lực để sẵn sàng. Sức bền cảm xúc giúp ta vượt qua được khoảng chấn thương, những khi bị tấn công, làm tổn thương, hoặc va chạm bình thường như sự hiểu lầm. Hạnh phúc không phải là khoảnh khắc chớp mắt, nó đến từ khả năng vượt qua những xây xước, duy trì cảm xúc khoẻ mạnh hàng ngày. Đó là hạnh phúc của sự bình thường.

Thỉnh thoảng ta nghe những người vượt qua biến cố lớn trong đời (như chăm sóc người thân bệnh nặng, vượt qua nợ nần, vượt qua tình cảm tồi tệ kéo dài) chia sẻ: họ tin rằng họ có thể vượt qua mọi điều khó khăn sau này khi đã bước qua biến cố vừa rồi.

Sự tự tin đó đến từ việc họ đã trải qua khúc mắc lớn lao, giúp họ tôi luyện cảm xúc, phản xạ, và hiểu khả năng bản thân. Tất nhiên, tôi không nghĩ ai cũng phải trải qua biến cố tồi tệ để trưởng thành, nhưng đó là cách biệt lớn mà tôi thấy ở người trải qua và vượt qua được khó khăn: họ trở thành người khổng lồ của bản thân họ, và biết cách để tạo dựng ngày sống “trọn vẹn hơn” - không phải theo nghĩa sáo mòn của một bài tập yoga. Có thể họ không được lựa chọn tháo chạy hay biến mất. Có thể khủng hoảng ập tới và họ phải trần thân đối đầu. Trong sự bất ổn, họ đã cho bản thân một sức mạnh mới: tin vào khả năng có thể đương đầu và vượt qua của bản thân.

Khi đối thoại với cảm xúc xấu trong mình, như cách bạn thân tôi chỉ dẫn, tôi cũng từng bước lần tìm đi lại sự trốn tránh của mình: Tôi ngại làm mích lòng người khác. Tôi thích làm mọi người đều vui vẻ. Tôi chọn điều không vui vẻ mang về nhà giấu.

Nhưng khi mang sự uất ức về nhà, tôi trút chúng lên người thân yêu của mình (lẽ ra họ không đáng phải nhận). Thay đổi cách suy nghĩ là: tôi không muốn gây ra bất hạnh cho người thân - vì vậy cần phải nỗ lực giải quyết xung đột ngay tại hiện trường, và không gánh chúng về nhà để hành hạ chính mình và người khác.

Còn gì nữa? - Tôi làm được điều này vì một người bạn dành thời gian giúp tôi tập luyện - một người mong muốn giúp tôi vượt qua sự xấu xí không phải bằng cách bỏ chạy, tháo bỏ hay né tránh, mà là đối thoại - điều ngày càng khó khăn hơn trong thế giới ngày nay.

Leave a comment

Share

Mời tác giả một tách cà phê

Khoảng 12 năm qua, tôi sống ở nhiều nơi, nơi không nói cùng ngôn ngữ, người ta không ăn món ăn giống mình, nhiều phần thế giới lạ lùng, cách quan niệm và chọn lựa hoàn toàn khác.

Đôi khi giữa gặp gỡ, bạn bè hỏi tôi có còn nhớ mình là người Việt Nam không. Ở phần khác, những bạn rời quê nhà đi xa kể tôi nghe về sự cô đơn của họ: cảm giác không thuộc về nơi đến, không cách gì trở thành bạn bè với người xung quanh, rào cản gây tổn thương và kỳ thị, không ăn được thực phẩm ở xứ lạ và phải tự nấu ăn, cảm giác mất mát vì xa dần những quan hệ mình yêu dấu (cha mẹ, anh chị em, thầy cô, bạn cùng xóm).

Có người sau nhiều năm lập nghiệp ở phương Tây, có thu nhập cao, tài sản nhiều lên, tự tin về tài chính, sự nghiệp, và họ chọn trở về quê hương. Có người chọn bỏ giữa đường vì không muốn sống trong cô độc ở nơi mình không thể thuộc về. Có người chọn ở lại vì tìm được tổ ấm họ muốn gắn bó.

Dù chọn lựa có là gì, tôi không thấy ở đây có đúng hay sai, chỉ có chọn lựa phù hợp mà mỗi người tìm thấy cho bản thân. Viết rõ vậy để bạn hiểu tâm thế của bài viết này xuất phát ở vị trí này. Thế giới giờ cũng khác 30 năm trước, chọn về hay ở cũng không phải kiểu một mất một còn hay một đi/về không trở lại nữa. Ta có cơ hội được chọn, được thử lại, được từ chối, được quay về. Câu chuyện của tôi chỉ là một kinh nghiệm cá nhân của một mình tôi, nó không đại diện cho ai cả.

Là người viết tiếng Việt, danh tính của tôi gắn bó mạnh mẽ với cảm xúc của người Việt. Rất nhiều các nhà văn tôi đọc trước khi rời Việt Nam viết bằng tiếng Việt, họ gắn vào trái tim tôi vùng đất của họ, cảm thức, ký ức, sự mất mát, khao khát, ao ước. Tôi thổn thức khi đọc những trang viết cũ của Sơn Nam về vùng đất không còn nữa, vùng đất với những dấu vết tôi đã tự mắt nhìn thấy, đã biến mất chỉ còn ảo ảnh. Tôi ghi nhớ và tưởng tượng về sự tiếp biến qua thời gian:

“Vách lá, rách te tua, trống trải quá. Ngoài rừng, bên kia vách là cả một vùng trời nước trong sáng. Nước mưa nổi lên, lai láng, phản chiếu ánh nắng mai và soi rõ bóng dáng một đợt mây trắng, bao nhiêu thân tràm đã ngã xuống, rũ rượi.Góc rừng ở ranh giới đã hóa ra thửa ruộng.”

(Cấm bắt rùa - từ tập Biển Cỏ Miền Tây - Sơn Nam)

Tôi tưởng tượng về thế giới mình sống qua trang viết của những người mình không quen biết. Một phần có lẽ vì sự tưởng tượng giúp thế giới rộng lớn hơn cuộc đời hạn hẹp tôi có, phần khác vì tôi tò mò rón rén muốn chạm vào cuộc đời của người khác (và được phép làm vậy với văn chương). Như những dòng này của nhà thơ Nhã Ca viết:

Đừng nhắc tới và cũng đừng than thở
thành phố xưa, đường về
những toa tầu đã nổ
và chiếc đầu máy đã ngủ quên
trên đường sắt rỉ

Đừng nhắc tới và cũng đừng nhớ nữa
mặt trời bốn mùa, tuổi trẻ, tình yêu ngông cuồng
cây sầu đông và tiếng guốc
những buổi chiều buổi mai
những ngày đêm không thiết ngó

(Thơ năm 1965 - Nhã Ca)

Nhã Ca và Lê Uyên Phương khiến tôi tưởng tượng về ga Hoà Hưng (dù tôi biết cả hai tác giả có thể không viết về nơi đó). Ga Hoà Hưng là chỗ tôi khởi hành nhiều chuyến kéo dài, để lại chia ly và dở dang đâu đó trong thời gian mình không thể tự làm hoà. Chiếc đầu máy lầm lì Nhã Ca nhắc tới, tiếng guốc mà tôi từng nghe đâu đó trong phố lạ, tôi không biết cây sầu đông, và thỉnh thoảng giật mình khi bước khỏi ga tàu, run rẩy phát hiện mình đã bước vào mùa đông ở một khung trời song song khác, áo xống rã rời lộn xộn.

Tôi cố giải thích vì sao danh tính bám chặt mình đến vậy, có lẽ khởi phát từ những mến yêu này với trang viết, những hàng chữ, trang giấy, cụm chữ dệt tôi thành tôi, liên tục nhắc nhở về nơi mình được tạo thành, sinh ra, lớn lên, uống ăn đời sống.

Nhưng danh tính cầm tù tôi.

Tôi nhận ra điều đó khi một người phụ nữ xinh đẹp lớn tuổi gặp tôi trong hiệu sách ở New York, qua vài lời trò chuyện, biết tôi đến từ Việt Nam, đã nắm tay tôi và nói: “Tôi xin lỗi vì những gì nước Mỹ đã gây ra.” - Sự bối rối dâng lên. Quan hệ cá nhân của tôi và bà chưa bắt đầu. Chúng tôi chỉ vừa khởi phát bằng trao đổi về một tập sách tôi thấy lạ và hỏi bà. Nhưng khi giới thiệu nơi đến là “Việt Nam”, tôi lập tức nhận được một vị trí mà mình thực ra có rất ít trải nghiệm. Cha tôi là đứa trẻ được bà nội bỏ vào quang gánh khi chạy giặc ở ngoài Bắc. Anh trai của mẹ tôi mang đầy vết đạn trên người vì bác là bộ đội trinh sát. Nhưng tôi không thực sự hiện diện ở đâu cả. Lời xin lỗi đó không dành cho tôi.

Rồi tôi phẫn nộ khi đi đi trên những đường cao tốc vinh danh cựu binh chiến tranh Việt Nam. Tôi trải qua sự cực khổ về cảm xúc, vừa cảm thấy cuộc chiến chẳng liên quan đến mình, vừa phẫn nộ không tả nổi vì thấy những kẻ đã cầm súng đi càn đi giết ở những ngôi làng nghèo rách nát vô tội giờ được làm cao tốc vinh danh muôn thuở. Sự vật lộn về danh tính khiến tôi không thực sự sống cuộc đời của mình, mà thường được mặc lên những cái áo lớn hơn không thuộc về mình: dân tộc, quốc gia, chủ nghĩa cộng sản, nền cộng hoà.

Subscribe now

Tới một ngày, tôi gặp bạn, cậu đến từ Ecuador. Nhà cậu ở hòn đảo Galapagos. Khi ai đó hỏi cậu tới từ đâu, cậu sẽ không nói cậu đến từ Ecuador, mà nói là nhà ở Galapagos. Ai rành địa lý đều biết Galapagos ở Ecuador (nhưng thực ra cũng không nhiều người biết lắm). Tôi hỏi vì sao cậu trả lời vậy thì cậu bảo cậu thấy mệt khi cậu bảo cậu là người Ecuador thì câu tiếp theo người đối diện sẽ hỏi là ở đó đang có bạo lực, băng đảng bắn giết ghê lắm đúng không. Cậu đã rời Ecuador 10 năm, chẳng biết gì ở đó nữa, và không muốn phải trả lời về những điều không biết.

Hoá ra tôi hoàn toàn có thể kiểm soát điều này giống như cậu. Danh tính được định hình liên tục khi ta và người đối diện “va” vào nhau qua đối thoại. Người đối diện nhào nặn danh tính cho ta khi họ phản ứng. Ta nào nhặn danh tính cho chính mình khi gồng lên, tự hào, tủi nhục hay xấu hổ. Danh tính không cứng nhắc hay cố định, nó sẽ biến đổi và tự điều chỉnh liên tục trước thế giới xung quanh. Ở đây, “là người Việt Nam” khiến tôi thường xuyên phải ứng xử với những tình huống kỳ cục không cần thiết cho chính mình và cả người đối diện. Nếu họ quá cũ kỹ (một người Chile hỏi tôi là ở Việt Nam còn chiến tranh không) thì tôi bực dọc, nếu họ quá nhiệt tình thì tôi bối rối. Thật là không ổn cho ai cả.

Trước đây, tôi từng phỏng vấn một em du học sinh ở Hàn Quốc, khi đó trào lưu người Hàn lấy vợ Việt đang lên. Em bảo cứ mỗi lần em mở miệng nói em là người Việt là lập tức đâu đó sẽ gặp những đề nghị khiếm nhã, thô bỉ của đàn ông Hàn Quốc, vì họ coi em đúng là “thị trường phụ nữ” họ đọc trên báo. Có những bạn than với tôi họ bị kỳ thị ở Anh vì nghĩ dân Việt Nam là chỉ có… đi trồng cần hay lao động chui. Hoặc bạn nữ làm việc ở Singapore thường bị nói mát là đi làm ở phố đèn đỏ. Sự kỳ thị và cách nhìn lệch lạc của nhiều cá nhân ở nước sở tại diễn ra nhiều lần, kéo dài và trở thành gánh nặng cảm xúc của người mới đến. Với tôi là gánh nặng chiến tranh mà mình không trải qua.

Vì vậy, trong những tình huống xã giao, tôi bắt đầu… bịa ra khi ai đó hỏi mình từ đâu tới. Nhiều lần tôi nói mình là người Mông Cổ. Không ai hỏi gì vì rất ít người biết Mông Cổ có gì. Thỉnh thoảng tôi nói tôi tới từ Kazakhstan. Cũng không ai hỏi gì vì tên quốc gia này chắc chỉ có dân Trung Á biết. Khi ở Nam Mỹ thỉnh thoảng tôi nói tôi từ Lào tới. Tuyệt đối không ai hỏi gì vì họ chưa bao giờ gặp người Lào trong đời. Không có đối thoại kỳ quặc nữa, không ai hỏi chiến tranh còn không hay xin lỗi nhân danh nước Mỹ nữa. Từ chối danh tính giúp tôi không bị nhồi vào cái khuôn mà người ta có sẵn về danh tính của mình. Nhiều người khi nghe tôi nói điều này đã coi tôi là kẻ không nghiêm túc. Đúng vậy, tôi quyết định trở nên không nghiêm túc với điều không thực sự cần thiết phải tổn hại cuộc sống với mình. Tôi quyết định không cho thứ đó bước vào không gian cảm xúc và giá trị của mình.

Lâu dần, từ chối danh tính cũng giúp tôi không tự “vận” bản thân vào số phận nạn nhân nữa. Tôi không nghĩ mình là thế hệ thứ hai sau chiến tranh Việt Nam. Tôi không nghĩ gia đình tôi không giàu có vì cha tôi phải chạy nạn chiến tranh, bà nội tôi mất tất cả sau khi trở về tất cả đã cháy rụi, biến mất. Tôi cũng không cố gắng kết tội những người Mỹ mình không quen biết vì họ là kẻ đi gây chiến tranh nữa. Sự bình tĩnh đồng thời giúp tôi có không gian đủ rộng để đọc và hiểu thêm về chiến tranh Việt Nam (tác phẩm tốt nghiệp của tôi có phần này), cũng như có thể đọc, quan sát và nhìn nó khác với khi bị tròng lên cổ những cảm xúc bi phẫn, lây lan và không liên quan.

Từ chối danh tính giúp tôi không cảm thấy liên quan trước những phỉ báng của người khác với “người Việt”. Trước đó, tôi đã từng cảm thấy tổn thương khi ở trong siêu thị một người đàn ông hỏi tôi là người Việt hả, có phải đang tìm chồng để kết hôn ở lại không, anh ta biết có chỗ “giá tốt”. Tôi phẫn nộ vì cảm thấy định kiến với tập thể đó bị quàng lên cổ mình. Từ khi chọn từ chối danh tính, tôi không cảm thấy buồn hay giận gì nữa. Có lần một người Nhật đã hỏi tôi là người Việt hay ăn cắp trong siêu thị lắm hả. Thay vì xấu hổ, tôi chỉ thấy mình không biết vì không sống ở Nhật, nên tôi trả lời anh ta mình không biết.

Sau 12 năm ở nhiều nơi, danh tính không còn quá quan trọng nữa với tôi. Tháo bỏ nó như tháo bỏ chiếc khung tôi muốn quàng lên thân thể mình. Tháo bỏ nó cho phép tôi rời khỏi các định chế chính trị, giới tính, nghề nghiệp, tầng lớp… mà người đối diện và môi trường muốn quàng lên và gò vào thân thể tôi. Tháo bỏ danh tính cũng cho phép tôi đón nhận sự khác biệt dễ dàng hơn cả. Tôi có nhiều bạn người Campuchia vì không học cách ghét người Campuchia như lịch sử bạo lực đã để lại.

Vác theo góc nhỏ của mái nhà

Chọn đời sống dịch chuyển, cơ thể và cảm xúc dễ rơi vào căng thẳng. Sự nhớ nhung giày vò. Bạn nhớ mùi đất ở cánh đồng sau nhà. Mùi hăng bồ kết, mùi thơm vỏ bưởi, mùi áo quần giặt đem phơi trên sân thượng. Mùi của tiệm cafe trước cổng nhà. Sự quen thuộc bị gỡ bỏ như đẩy thân thể vào nỗi đói khát vô hình. Bạn có thể thấy sự thiếu thốn đó thể hiện lên thân thể và tâm trí mình ở năm đầu đi du học hay khi mới đi làm việc ở nước ngoài.

Đầu tiên là thực phẩm.

Bạn không ăn được đồ ăn nước đó. Bạn nhớ món cháo lòng ở xóm bán. Bạn nhớ món cơm cá kho mẹ nấu. Bạn thèm ăn bánh mì chả ông chủ tiệm ngoài đường bán. Tôi từng nghe có bạn sinh viên năm đầu du học đã ăn… mì gói 1 năm vì không thể nuốt nổi đồ ăn ở nước bạn tới học.

Có thời gian tôi bị khủng hoảng bún bò. Tôi thèm bún bò và bỏ công sức đi kiếm đủ loại nhà hàng bán bún bò ở Cali, nhưng không tìm ra được hàng bún bò nào bán bún bò giống chị tôi nấu. Cơn khủng hoảng bún bò kéo dài một năm lận.

Sau này hễ ai hỏi đi tới nước ngoài thời gian dài thì nên làm gì, tôi thường đề nghị họ mua một loạt các loại gia vị họ thích ăn như nước mắm, các loại hạt nêm nấu món họ cần, các loại gia vị họ hay bỏ vô đồ ăn họ nấu, và nhất là học vài món tủ họ yêu ơi là yêu trước khi lên đường.

“Hành lý” này có thể giúp giải toả sự khó chịu và khổ sở về cảm xúc trong vài tháng đầu khi bạn chưa biết mua gia vị ở đâu hay chưa biết nơi mình sống có cửa hàng châu Á hay không. Thực phẩm hoàn toàn có thể mua từ siêu thị, dùng gia vị nấu ra, chứ không có gia vị thì nhớ món ở nhà nấu đến khổ sở hoặc bỏ ăn. Tệ nhất là phải ăn mì gói, vì mì gói khi ăn kéo dài gây hại đến sức khoẻ của bạn. Càng ở xa nhà, bạn càng phải khoẻ mạnh để kiên cường vượt qua lúc khó khăn một mình.

Bước tiếp theo, bạn sẽ cần tìm hiểu về thực phẩm địa phương, thử những món mới, vị mới, cách ăn mới, hoặc tìm cách “điều chỉnh” các món ở nơi đó thành hợp với mình. Nguyên liệu ăn uống ở địa phương thường có giá mềm hơi, tươi sống hơn, đúng mùa sẽ rẻ hơn, thay vì phải luôn gồng lên tìm cách mua đồ nhập khẩu vận tải nửa vòng trái đất đến với bạn. Tìm hiểu và chịu thử cái mới cũng giúp bạn phát triển sự đa dạng trong trải nghiệm ẩm thực, giảm sự căng thẳng khi phải “đương đầu” với những loại thực phẩm hay nền ẩm thực mới mẻ.

Thực phẩm không phải chuyện quá quan trọng nhưng lại rất quan trọng, nó là phần quan trọng nhất giúp bạn khoẻ và yên tâm sống.

Thứ hai là quan hệ xã hội.

Một người tôi từng phỏng vấn chia sẻ sau chín năm làm việc ở Đức, anh không có bạn. Anh giải thích: Đồng nghiệp thường có cuộc sống riêng sau giờ làm, họ không thích đi chơi cùng mình hay người làm việc chung. Ở đây có nhiều ngày nghỉ, công việc cũng thoải mái, nhưng trong những ngày nghỉ đó anh không biết gặp ai cả. Vài năm đầu thì vui, nhưng sau đó thì trống rỗng.

Tôi từng trải qua cảm giác này khoảng nửa năm đầu khi sống ở Thái Lan, và bốn tháng đầu khi sống ở Chile. Rào cản ngôn ngữ là yếu tố mạnh mẽ nhất khiến ta không thể kết bạn. Nhưng khi đã vượt qua được rào cản ngôn ngữ rồi, thì tôi lại đối mặt với sự rón rén về văn hoá. Nếu ở phần trên tôi đề cập đến những định kiến về danh tính của mình, thì chính tôi cũng có những định kiến như vậy về thế giới nơi đến. Có người bảo tôi không nên rủ đồng nghiệp đi chơi sau giờ làm vì như vậy là chen vào đời sống riêng tư của họ. Có lần bạn Việt Nam của tôi bảo không nên chơi với một nhóm người vì họ khôn lắm, keo lắm, hoặc không trung thành. Tôi không tiện nêu tên là nhóm nào, nhưng các định kiến này tồn tại tự nhiên qua kinh nghiệm sống mỗi người, không hẳn là ác ý, nhưng nó trở thành rào cản khiến ta ngần ngại lại gần họ. Vậy sau khi trừ hao hết tất cả sự lịch sự, dè dặt, định kiến… chẳng còn ai tôi có thể kết bạn hết.

Nhưng tôi hoảng sợ khi phải đương đầu với sự cô độc. Tôi quen sống có bạn, và luôn muốn biết ai đó ở gần cạnh mình. Thời gian hoàn toàn không có bạn đó đã đẩy tôi vào những hố sâu cảm xúc cực kỳ khốn khổ. Thấy không ai cần mình. Thấy mình không thuộc về nơi đó. Thấy mình bị ra rìa. Thấy bản thân không có giá trị. Cô độc và không thể bày tỏ. Có lúc cả một tuần tôi không mở miệng trao đổi cùng ai.

Sau đó tôi vùng dậy, và chủ động quy định mình phải bước vào những tình bạn, tình cảm, sự quen biết mới. Tôi cố đủ cách. Tôi nấu ăn mời mọi người đến ăn. Tôi ra sáng kiến ăn trưa cùng và mỗi người đem theo đồ ăn. Tôi mời bạn đi uống trà. Tôi rủ bạn đi nghe đọc thơ… Tôi bị từ chối. Tôi được đón nhận. Tôi có bạn. Có người không muốn làm bạn tôi. Cảm xúc đúng là lên xuống, đôi khi tủi thân, có lúc rất hài lòng. Nhưng khi số bạn bè đầy đặn hơn, có thêm 1-2 buổi gặp trong tuần, đi học cùng, ăn trưa cùng, đi chơi cùng… họ giới thiệu với tôi về thế giới của họ, nơi họ lui tới, họ rủ tôi gặp thêm bạn bè mới.

Một lần, vì một vụ việc tội phạm xảy ra ở ngay khu tôi sống, sát nhà tôi, tôi không thể về nhà. Bác chủ nhà cũng bảo tôi có thể tìm nơi nào đó tạm ở lại một đêm không, để cảnh sát tới giải quyết xong thì hãy về. Hôm đó trời lạnh và mưa. Tôi nhắn cho vài người bạn ở gần đó, rón rén hỏi họ có thể cho tôi qua ngủ ké trên salon phòng khách không.

Một tiếng sau, một bạn cùng lớp lái xe tới, bảo tới nhà bà của cậu nhé. Bà có phòng ngủ dư. Bà cũng đồng ý cho ngủ ké rồi. Cậu chở tôi về nhà bà, đưa vào căn phòng đó. Cậu hâm nóng đồ ăn lên cho tôi một đĩa. Tụi tôi ngồi ăn tối muộn, sau đó bà đi ra cho hai đứa nửa chai rượu vang bà uống dở còn lại. Tối đó tụi tôi nói chuyện tới 10 giờ, sau đó cậu bảo cậu về nhà, ngày mai lúc nào tôi muốn về thì gọi cậu qua đón. Bà của cậu đã cho tôi mượn thêm một áo len để ấm hơn.

Đó là người bạn mà tôi đã quen được trong lớp, sau một lần phát hiện cậu tập chung phòng gym và hai đứa đi ăn trưa 1 lần. Nếu không quen cậu và bạn bè khác, có thể tối hôm đó tôi sẽ phải tìm một khách sạn nào đó (rất đắt) gần nhà để qua đêm, tiêu vào số tiền tiết kiệm ít ỏi tôi có. Cậu bạn đó sau này tiếp tục là bạn viết của tôi đến khi tốt nghiệp. Cậu đã đọc soát luận văn cho tôi và chỉ dẫn tôi rất nhiều.

Nhiều người bạn như vậy đã xuất hiện khi tôi quyết định “phơi mình” ra với xung quanh, hòng thoát khỏi sự cô độc và yếu ớt khi ở xứ lạ. Tôi không cố gắng tìm ra người bạn hiểu mình tới chân tơ kẽ tóc, như cách nhiều người kỳ vọng và khước từ: “Họ là người nước ngoài, làm sao hiểu được văn hoá của mình.” Tôi cũng không cố gắng trở thành xung quanh, hoà mình vào một phần của xã hội đó, phải nói đúng giọng đúng điệu như họ, tiêu xài như họ hay ăn mặc như họ. Sự cố gắng quá mức khiến mối quan hệ không tồn tại được lâu nếu tôi kiệt sức. Bạn bè người Mỹ của tôi thích đi uống. Tôi không thích, vì giá ở quán bar thường quá cao so với khả năng chi xài của tôi. Tôi sẽ hỏi bạn có muốn ghé vườn nhà tôi uống bia không, tôi đi siêu thị mua bia về uống, hoặc ghé nhà bạn nào đó có chỗ. Khi có thể thành thực giãi bày, tôi và họ cảm thấy dễ chịu hơn khi dành thời gian cho nhau.

Chăm sóc danh tính của mình

Phần này hoàn toàn ngược với phần đầu bài viết bạn đọc. Tại sao vậy? - Tôi tin rằng khi nhìn rõ chân dung của bản thân, ta thường yên tâm hơn về hình ảnh và chính mình trong thế giới. Nếu danh tính là cái khuôn, nó sẽ cầm tù mình. Nhưng nếu danh tính chỉ đơn thuần là chân dung của bạn, bạn sẽ yêu mến và chăm sóc nó.

Tôi học cách yêu mến bản thân trong cơ thể mình: thấp, không hấp dẫn đầy đặn, không rực rỡ nóng bỏng. Tôi không từ chối nhân dạng của mình hay cố gắng mông má nó lên cho phù hợp với sinh cảnh nơi mình sống. Có người từng chỉ “mẹo” tôi hãy cố nói tiếng Anh giọng Mỹ để không bị coi thường là dân nhập cư, hay cố nói tiếng Anh giọng Anh để nghe không phải cư dân hạng hai hạng ba. Những cách tự định nghĩa, xếp tầng lớp này thường khiến ta bận rộn và lo sợ cho chính mình nhiều hơn bình thường.

Các nhà văn nhập cư người Trung Quốc, người Nhật thường viết về chủ đề này, vì đó là bước đầu tiên để họ bắt đầu sống ở thế giới mới.

Một nhà văn tôi yêu thích tên Yi Yun Li viết về chuyện khi bà bắt đầu sử dụng tiếng Anh để viết văn, khi bà gặp phải sự “kháng cự” của chồng, của giáo sư hướng dẫn, bà phải tìm được vị trí bà chọn để viết trong ngôn ngữ mới.

Yi Yun Li viết: “Việc tôi từ bỏ tiếng mẹ đẻ là điều riêng tư, quá riêng tư đến mức tôi từ chối diễn giải ý nghĩa của nó – là chính trị, lịch sử hay dân tộc.”

“Người nhập cư Trung Quốc thế hệ tôi ở Mỹ phê bình tiếng Anh của tôi là không đủ tính bản địa [không tự nhiên như người địa phương]. Một người đồng hương gửi email, chỉ ra là ngôn ngữ của tôi không hoa mỹ cũng chẳng có nhạc điệu, lẽ ra một nhà văn thực sự phải đạt được tiêu chuẩn này; cô chỉ biết viết bằng tiếng Anh đơn giản, cô nên tự xấu hổ về bản thân, người đó viết trong giận dữ. Một giáo sư sau đại học nói tôi nên ngừng viết, vì tiếng Anh mãi mãi là tiếng nước ngoài với tôi. Sự quan tâm của họ về khả năng thực sự rành một ngôn ngữ, thay vì khiến tôi khó chịu như Nabokov, khiến tôi cười thầm. Tiếng Anh với tôi cũng chỉ là một ngôn ngữ ngẫu nhiên tôi chọn như bất kỳ ngôn ngữ nào. Điều ta hướng tới ít mang tính định hình hơn điều ta quay lưng rời bỏ.” (1)

Trong hai đoạn văn trên, Yi Yun Li lần đầu nói ra vì sao bà lại chọn viết văn bằng tiếng Anh dù đã là nghiên cứu sinh khi rời Trung Quốc. Bà cũng giải thích những rào cản người khác quàng lên bà: viết thường quá, không có gì hoa mỹ hết, chẳng giỏi hơn được đâu. Lý do thực sự bà viết rõ ở nhiều chương sau của sách, nhưng khi đọc quyển này, tôi biết Yi Yun Li đã trở thành nhà văn nổi tiếng ở Mỹ với nhiều tác phẩm xuất sắc, cho dù ai có “kết tội” bà chỉ viết tiếng Anh đơn giản.

Một tác giả khác tôi từng đọc cố gắng trả lời câu hỏi: “Cô có mơ bằng tiếng Anh không?” trong bài viết của bà. Bà lớn lên ở Trung Quốc, bà học tiếng Anh với một ông thầy hàng xóm khi còn ở Trung Quốc, theo đuổi ngành âm nhạc ở Mỹ. Quá trình học, bị dội, phải đối thoại, phải vươn tới kỳ vọng của người bản xứ, tới khi nhận thấy mình cần/muốn gì. Bài viết khá thú vị này cho thấy tác giả thường xuyên đối mặt với cảm giác yếu thế về ngôn ngữ dù bà học ở ngôi trường có vị trí và ở một thành phố lớn.

Những nhà văn nhập cư này thường cho phép tôi theo lối đi của họ một đoạn, giải thích về sự bất hoà ngôn ngữ xảy ra với cuộc sống thường nhật và trang viết của họ, đồng thời cuối cùng đến một điểm nào đó họ nghĩ ra phương pháp làm hoà hoặc sống ở cả hai bờ của sự không chấp nhận nhau.

Bạn cũng có thể tìm thấy dòng chảy suy nghĩ tương tự trong quyển “Farwell, My Orange” của nhà văn Nhật Iwaki Kei khi cô viết về những người nhập cư cố gắng đối thoại với ngôn ngữ của điểm đến.

Tôi tìm hiểu nhiều hơn về ngôn ngữ và không gian cảm xúc tạo hình bằng ngôn ngữ, cả bằng ngôn ngữ nơi mình sống và tiếng mẹ đẻ của mình. Khi có thể biểu đạt cảm xúc bằng ngôn ngữ nơi mình sống, tôi cảm thấy được thấu hiểu hơn, không cảm thấy bị ra rìa hay là kẻ ngoài lề. Tôi có thể biểu đạt cảm xúc của mình rõ ràng với người xung quanh, cho họ biết tôi vui, giận hay không ổn. Khi biết điều đó, sự đồng cảm của họ cũng rõ nét hơn. Tôi chưa gặp sự kỳ thị nào về giọng Mỹ, giọng Anh hay giọng nhập cư.

Tôi trở lại đọc sách của tác giả tiếng Việt nhiều hơn, và thấy cảm xúc đầy đủ hơn theo một hướng khác. Những vất vả trong biểu đạt giảm dần, sự trống rỗng được rót đầy nhờ những trang viết, câu thơ, khả năng diễn đạt của những người viết tôi cực kỳ ngưỡng mộ. Những không gian văn hoá vùng miền lớn dần, mới mẻ, lạ lẫm với tôi, khiến tôi yêu thích hơn so với thời còn sống ở Sài Gòn và chỉ biết tập trung vào mỗi Sài Gòn.

Cả hai vùng cảm xúc được làm rõ, cả hai phần xúc cảm không bị chia tách và biến thành hai nửa lệch lạc nhau hay loại trừ nhau. Việc này diễn ra khoảng hơn 3 năm, cho đến khi tôi không còn tự hỏi mình thuộc về ai, ngôn ngữ nào, cảm xúc nào nữa. Tôi thuộc về không gian do chính mình xây dựng, trong sự thấu cảm với bản thân và cách thể hiện cảm xúc của mình với cả hai phần thế giới tôi lui tới, qua lại.

Chơi trong thế giới mình sống

Chúng ta thường đến quốc gia khác vì lý do du học, hay làm việc. Cả hai mục đích này chi phối phần lớn thời gian ta sống. Với một số người, đây là lý do duy nhất khiến họ hiện diện ở thế giới mới. Người đi làm làm hết cả cuối tuần hay tăng ca đêm để có thêm thu nhập. Người đi học thâu đêm suốt sáng ở thư viện hay phòng lab. Nhưng ta quên mất rằng, ngoài việc nấu ăn, đi học, đi làm, về ngủ, ta còn cần không gian vui chơi để tái tạo chính mình. Sự vui chơi sẽ bị đẩy khỏi lịch sống nếu cuộc đi học/đi làm mang theo rất nhiều kỳ vọng về kinh tế hoặc thành tích.

Tôi coi trọng thiên nhiên, không gian vui chơi, nghỉ ngơi ở thế giới mình đến bởi tôi coi nơi mới đến cũng là nhà, và mình chỉ có thể yêu mến nhà nếu mình có thể hồi phục, thích thú với không gian đó, tìm thấy điều mới mẻ tạo thêm động lực sống cho mình.

Nếu ở Biên Hoà cuối tuần tôi sẽ đi núi Chứa Chan với bạn hay ở Sài Gòn sẽ chạy xe ra Vũng Tàu cafe với bạn, thì tôi cũng muốn làm vậy khi ở Mỹ, ở Chile, ở Indonesia, ở Mexico. Nếu ở đô thị hiện đại phương Tây, tôi sẽ bỏ công tìm bảo tàng rẻ tiền hoặc nơi biểu diễn nghệ thuật không quá đắt đỏ, để đi nghe, đi xem. Nếu ở nơi giàu thiên nhiên, tôi sẽ tìm những chỗ có thể đến để ngắm nhìn, xem xét, thấy điều mới.

Khi ở Chile, chủ nhà nơi tôi ở nói nếu đi xe bus hơn 1,5 tiếng tới thung lũng rượu vang, có thể đi cho biết. Tôi nghe lời bà nên đi xem thử, từ đó thì tuần nào cuối tuần cũng đi tới đó để mua rượu vang, xem người ta làm gì ở vườn nho, đi dạo trong làng, có khi mua được cả can rượu giá mềm. :D

Tôi đã học lướt sóng vì sống ở Indonesia hơi lâu. Môn thể thao này giúp tôi có động lực đi nhiều nơi hơn khắp Indonesia và yêu quý nơi này. Nếu chỉ sợ nước, không tập bơi, không học môn thể thao này, có lẽ tôi sẽ không thể sống lâu dài ở đây.

Tôi học cách yêu những điều lạ lùng bé nhỏ không giống mình.

Thay vì chê người Mỹ nấu ăn dở lắm trời ơi không nuốt nổi, tôi tự nấu ăn. Thay vì chê người Thái lười lắm không thích làm việc, tôi thích thú nhìn họ điều phối công việc trong cùng văn phòng và làm sao vẫn có không gian để tận hưởng cuộc sống của riêng họ. Thay vì chê người Indonesia trễ nải lắm không đúng giờ, tôi cũng trở nên… chẳng thèm đúng giờ nữa y như họ cho rồi. Thật là đôi bên thoải mái :D.

Cuối cùng,

Ta chọn đi ra thế giới vì những kỳ vọng kinh tế, khao khát tìm đến chân trời học mới, hay tìm kiếm tương lai tốt đẹp hơn, hoặc có khi chỉ là để ở bên bạn đời mình yêu. Tôi không thể có bí quyết nào hiệu quả giúp bạn yêu điểm đến. Nhưng với tôi, mỗi nơi đến bắt đầu một lời hứa mới về mái nhà mình chọn, mình sẽ cam kết sống khoảng thời gian nào đó. Hai năm, bốn năm nghe thì ngắn nhưng thực ra là một phần đời. Nếu là 5 năm, 10 năm phần đời đó trở thành một mảnh quyết định tạo hình nên chính ta.

Thay vì mang theo những gánh nặng cảm xúc về sự bị kỳ thị, bị dán nhãn, những thói quen cũ mình bấu chặt lấy, hay sự kiên gan không chịu từ bỏ những điều từng có ở nhà, tôi cố hết sức gỡ bỏ tất cả xuống, từ ngôn ngữ, danh tính, thói quen, cách ăn, định kiến…. bỏ chúng lại ở nhà, và đi tới thế giới mới với sự trống trơn và sẵn sàng viết phần mới của thời gian mình ở nơi xa lạ.

Sự không kỳ vọng giúp tôi không thấy mệt vì thất vọng. Không phải mang theo hình mẫu nào khiến tôi không kiệt sức. Không dự tính trước thế giới sẽ muốn mình thế nào, giúp tôi không cần phải chuẩn bị thể hiện sao cho đúng kỳ vọng.

Thế giới mới và tôi cũng mới.

====== CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) Từ tập “Dear Friend, from My Life I Write to You in Your Life” của Yi Yun Li:

“my abandonment of my first language is personal, so deeply personal that I resist any interpretation—political or historical or ethnographical.”

“CHINESE IMMIGRANTS OF my generation in America criticize my English for not being native enough. A compatriot emailed, pointing out how my language is neither lavish nor lyrical, as a real writer’s language should be; you only write simple things in simple English, you should be ashamed of yourself, he wrote in a fury. A professor in graduate school told me I should stop writing, as English would remain a foreign language to me. Their concerns about ownership of a language, rather than making me impatient like Nabokov, allow me secret laughter. English is to me as random a choice as any other language. What one goes toward is less definitive than that from which one turns away.”

Subscribe now

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shopee

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Trong sân, mũi lá nhọn hoắt của bẹ lá thiên điểu liếm vào nắng ban mai. Những vết cứa ánh sáng ngọt ngào, in thành bóng đong đưa trên cửa sổ, rồi theo mặt trời lên cao dần, nhấp nhỏm loang ra giữa lớp cỏ thấp bé.

Cây xoài già khừng, tán lá bùng toả ra thành mái vòm dày không để bất cứ gì lọt ra. Ánh sáng bên dưới chỉ là vài hạt lung linh hiếm hoi. Thân cây lở lói, những vụn mối ăn bở ra khi tay người chạm vào: đó là vết thương sủi bọt cứng đờ thời gian đánh dấu. Bầy mối rào rào thầm thì đâu đó trong sâu thẳm thân cây, dưới mặt đất cạn. Bầy mối râm ran khúc ca đếm ngày một cây cổ thụ sẽ rời vị trí, kết thúc sứ mệnh, trở thành thức ăn mủn vụn đúng quy trình cho những loài khác đâm lên ngực.

Cây dọc mùng tai voi khổng lồ làm mành che mất khúc cua con đường.

Vài lát cắt trên chỉ tồn tại trong mắt người vài giây, hoặc ít được chú ý, chúng thường gọi là “sự sống” hay “sức sống thiên nhiên”, chung chung và rộng lớn. Mênh mông và không thể cầm nắm được. Có lẽ vì thế khi ai đó nhắc đến cảm giác “hoà mình vào thiên nhiên” hay được “sống giữa đất trời”, người nghe thường chỉ mơ hồ thấy một hình ảnh xa xôi, rất xa khỏi thành phố, căn hộ, con hẻm của mình, nơi họ không thực sự liên đớn và chạm tới được.

Sự vi tế của đời sống hiển hiện ở khắp nơi, trong những cử động mỏng manh không ai chú ý, những chuyển động thình lình hoặc bí mật xảy ra đến mức nếu thời gian chậm hay quay ngược lại, ta bàng hoàng mình đã không hề thấy gì ở khoảnh khắc trước đó.

Sự mù loà của đời sống dày đặc hơn, không phải vì người sống mất đi đôi mắt hay bị tổn thương thành mất mát, mà vì sức mạnh của tiện nghi che giấu đi khao khát được chạm vào những điều tồn tại quanh quẩn bên ta. Những quảng cáo mang theo ngôn từ “tinh khiết”, “trong lành”, “trong suốt”, “trắng muốt”, “trắng trong veo”, “mịn mát”, “mịn dịu dàng” ẩn trong nó hàm ngôn bạo lực mà ta không thể định nghĩa. Bề mặt trắng muốt bóng bẩy không tì vết gợi ý về sự tiêu diệt nhân tố tạo thành sự không hoàn hảo: nắng, gió, thời tiết, côn trùng, cây cỏ. Không tì vết nghĩa là không có gì chạm vào. Tất cả những gì chạm vào đã bị tiêu diệt. Ta “li khai” mình khỏi nhân tố ngoại lai đe doạ làm tổn hại đến hiện thực mình đang cố gắng xây dựng.

Nhưng “hiện thực” trong hình ảnh được bôi xoá đó có thật không? Hay chỉ là mẹo kỹ thuật số đơn giản bằng photoshop và AI tuỳ chỉnh? Ta bao bọc hiện thực của mình bằng lớp màng giả tưởng kỹ thuật số. Ta cố gắng phóng chiếu giả tưởng đó thành hiện thực trong một khao khát hoàn toàn mới mẻ và nhân tạo. Đời sống hoàn mỹ này không thể tồn tại nếu nó ở thể tự nhiên như bao giờ. Vậy có phải sự tự nhiên không hoàn mỹ cần phải tiêu diệt?

Sự mù loà của đời sống khiến tôi bất lực. Trên những bãi biển cát màu đen từ núi lửa, du khách cao giọng: tại sao cát ở đây không trắng mịn như ở X? Bãi biển cát đen bẩn quá. - Họ rời bãi biển, bực dọc vì chân lấm lem, vội vàng lên đường đến X, chen lấn để thấy cát trắng mịn.

Họ không thể chấp nhận hiện thực bãi biển có thể màu đen, màu nâu, màu vàng; bãi biển không có cát, bãi biển hạt cát to, bãi biển sỏi lớn. Những nhà phát triển bất động sản phát minh và chế tạo ra sở thích này, họ mua cát mịn màu trắng bằng xà lan, đến nơi và đổ lên bãi biển, trải thành bãi biển cát trắng. Họ nhân tạo giấc mơ và biến nó thành hiện thực. Triệu triệu người đồng tình với giấc mơ ấy. Loài ngủ dưới sỏi biển ngộp cát chết chìm. Những ổ san hô bị cát phủ lên biến mất. Hiện thực mới đẹp không tì vết và vắng tiếng bì bọp nước của sinh thể lặng lẽ dưới bề mặt.

Sự mù loà của đời sống thường do tôi tự tạo ra. Mệnh đề này khiến tôi buồn và suy nghĩ nhiều. Mỗi lần trở về đô thị, tôi thường đeo nút bịt tai bằng mút để giảm tiếng ồn. Có lần tôi ngồi trong công viên ăn trái cây cùng bạn và không gỡ nút bịt tai ra, bạn bảo gỡ ra để nghe tiếng ong vo ve cái cây gần đó kìa. Tôi gỡ nút bịt tai ra và thấy 4-5 chú ong đang vo ve quanh một bụi hoa gần đó, “thấy” nghĩa là nghe thấy, điều tôi đã tự từ bỏ vì chọn đeo một thiết bị cách ly mình khỏi đời sống xung quanh. Sự mù loà chủ động khiến tôi đi qua cuộc sống trong sự lặng lẽ mình chọn: và để mất nhiều khoảnh khắc khi làm vậy.

Subscribe now

Charles Bukowski có một bài thơ như vầy tên “So Now?”

Trong sự im lặng và chầm chậm trượt khỏi sự sống, chỉ có cây, gió, mặt trời chiều hiện diện. Chúng “không biết”, hay nhà thơ cũng “không tuyên bố gì” ở đây. Nhưng nhân vật trong bài thơ đã đợi, đợi để sống và đợi để chết, đợi, trong sự trẻ và không còn trẻ. Giữa những người và vật chuyển động xung quanh, cái cây và gió và mặt trời hiện diện, kiên trì không cần đến sự nhận thức của ta. Đó là chỉ dấu của đời sống chuyển động, không cần đến ngôn ngữ, không cần khả năng chia tách thời gian. Đời sống vẫn trôi qua kẽ tay cả khi ta từ chối hay không nhìn thấy.

Nhưng giác quan có đủ để cảm niệm đời sống không?

Nhiều nghiên cứu viết về giác quan lừa dối ta. Người lang thang trong sa mạc nhìn thấy ốc đảo vì ảo giác ánh sáng và cơn khát. Người lạc trong rừng nghe vô vàn tiếng hú của loài đe dọa trong đêm. Người nằm trên chiếc xuồng mất lối trôi ngoài khơi nhìn thấy hoang đảo ở chân trời. Người ngã xuống biển cảm được loài thủy quái kéo chân mình. Giác quan không thành thật với nỗi đau, nỗi sợ, sự kiệt quệ, mất mát, mà nhân chúng lên triệu lần thành hiện thực mới như bức tường ta có thể đập đầu vào và chảy máu. Nhưng phải chăng giác quan đã cố thành thực hết mức với khả năng chịu đau của người? Trong cơn đồng cảm tột độ, giác quan trao cho ta hi vọng [về sự tuyệt vọng] như trao bàn tay cho người đuối nước không ai cứu được. Sự chân thành tuyệt đối đó tạo ra đồng loã của thảm họa. Nhưng ảo giác thường được kể lại bởi người sống sót. Thình lình tôi bỗng tin có lẽ giác quan chọn lừa mị để ta được sống tiếp: Người sẽ đi hết sa mạc đến ốc đảo có nước thật ngoài xa. Người sẽ vùng vẫy qua biển để vuột tay loài thủy quái. Người sống tiếp - hoặc đã chọn sống tiếp dù không được chọn. Phải chăng ta nên yên tâm về cách cơ thể sẽ chọn cho mình đường sống? - Tôi thở dài và được trấn an theo dòng suy nghĩ đó.

Share

Một mùa đông tôi ngồi thiền ngoài vườn. Người bạn từ Nhật Bản bảo hãy cảm thấy khí lạnh lan ra trên cánh mũi, chụm lại ở đầu mũi, khí lạnh làm khô mũi bên trong. Hãy thấy hơi lạnh đi qua vành tai chầm chậm. Hãy xem xét từng ngón tay, xem đầu ngón tay nào đang tê dần. Trong vườn, cành cây lá sậm màu run rẩy vắt ngang khung cửa: hay đúng ra là tôi đang run rẩy và tưởng rằng cành cây cũng run rẩy. Sự đồng cảm tôi cố ý tạo ra và phóng chiếu vào đêm lạnh, phủ lên tất cả vật thể quanh mình cảm xúc mình tự điền vào chỗ trống. Ta là thế giới cảm xúc ta tạo thành. Thỉnh thoảng tôi lại ngồi thiền ngoài trời trong mùa đông, để nhớ ra chính mình kiến tạo thứ hiện thực trong đầu đôi khi không có thực, hoặc cố gắng điều chỉnh thế giới theo hình dạng mình muốn. Vành tai tê lạnh và thế giới trong ngực mình buốt dần.

Mùa nắng, tôi đi bộ thiền cùng người bạn khác. Chúng tôi đi từ dưới chân đoạn đồi thấp lên đỉnh đồi. Bạn đang cố chỉ dẫn tôi điều gì tôi không rõ. Nhưng tôi làm theo, có lẽ vì sự vì nể và rảnh rỗi của khoảnh khắc. Đi chân đất. Hãy thấy cỏ chạm vào gót chân. Hãy thấy đất mát hay nóng dưới bàn chân. Hãy thấy lực cơ thể mình ấn lên mặt đất. Hãy thấy cổ chân mình xoay chuyển ra sao. Khi ở đỉnh đồi, gió thổi qua ít ỏi. Mồ hôi đẫm sau lưng áo. Sự nhẹ nhõm lan ra khi ngừng lại, rời khỏi cuộc đi bộ. Cơ thể không còn cố gắng chú ý từng cử động nữa, nó chuyển sự chú ý sang sợi cỏ mát hơn khí trời, sang những vỏ cây cứng rơi trên mặt đất, sang loài ve sầu bắt đầu réo vang khi ánh mặt trời dần lịm đi. Cơ thể bỗng nhiên chú ý đến những cử động của thế giới bên ngoài nó: không còn là khối thịt mệt mỏi lê qua ngày nóng, đi lên đồi, mồ hôi đầm đìa, không khí đặc quánh. Có điều sôi nổi bên ngoài da thịt réo gọi, thầm thì, tìm cách chuyện trò.

Bức tranh ở đầu bài viết tên “Crouching Cat” (艾虎圖 (軸) của hoạ sĩ Bada Shanren 八大山人 (朱耷) (1626-1705). Mất một lúc tôi mới nhìn thấy chú mèo khi mở tranh ra xem. Thân thể mèo như liền tiếp vào triền đá nơi nó ngồi xuống. Đôi mắt ngẩng lên một đọt cây chờm xuống. Ánh mắt và cành cây như với về phía nhau. Bada Shanren vẽ nhiều tranh động vật trong một giai đoạn sự nghiệp và người xem nói ông thường đưa vào tranh cảm xúc của loài người trong hình hài động vật. Sự chủ động của mèo và sự chủ động của cây là trung tâm của tranh? - Cả hai chủ động để tạo thành kết nối đơn giản trong không gian cheo leo của cành cây và mép đất. Tôi không thực sự đặt câu hỏi chú mèo sẽ làm gì tiếp theo, sẽ nhào lên vồ lấy cành cây khi gió lay động hay sẽ tiếp tục ngồi im nhìn lá đong đưa?

Chúng ta không thực sự biết thế giới xung quanh sẽ thảy gì vào cơ thể mình, nhưng lại bằng mọi cách muốn kiểm soát phần biến số bất định đó.

Sự không chắc chắn thường được dán mác bất an. Sự bất an được tích luỹ bằng kinh nghiệm. Khi có internet, khối lượng kinh nghiệm này trở nên khổng lồ hơn trải nghiệm thực.

Một ngày nọ, tôi muốn ghé một đoạn rừng ngập mặn bên ngoài bãi biển quen thuộc. Khi mở bản đồ để chuẩn bị đi, tôi lướt qua hơn 2,000 reviews ở địa điểm đó: “Đừng đến đây, rác nhựa đầy bãi biển, vô cùng bẩn thỉu.” (kèm theo 2 hình ảnh một đống tô mì ly và ly nước nhựa), “người ở đây là bọn lừa đảo, họ sẽ dụ bạn trả 10 USD để dẫn vào rừng, sau đó tới một bãi biển hoang và bỏ bạn lại sau đó đòi thêm 10 USD để dẫn bạn ra”, “không tắm được, bãi biển là bùn. Gió mát, nhiều cá”. Còn rất nhiều review tương tự. Tôi bị nhấn chìm bởi kinh nghiệm của người khác như vậy. Nhưng bằng bản năng của thế hệ lớn lên cùng Internet, tôi dìm sự bực dọc đang lan dần của mình xuống và quyết định vẫn đi tới đó. Chúng tôi đã cắm trại ở đó và đi câu cá một tuần, một tuần tuyệt đẹp, nhiều cá. Quả là có rác trên bờ biển theo dòng chảy cuốn vào, nhưng không phải do ai xả rác cả vì không có người sống ở gần đó, rác theo sông chảy ra vì ngay đó là cửa biển.

Mỗi lần nghĩ đến đoạn rừng ngập mặn đó tôi phân vân về cách mình sẽ đón nhận phần chưa biết của cuộc sống mà mình chọn bước tới. Có kinh nghiệm người khác ban phát miễn phí thật là đặc ân chỉ có thời này mới có. Đi kèm với đặc ân là bao tải gánh nặng tôi đeo trên vai, phải luôn căng tri giác ra để kiểm tra những kinh nghiệm đó. Tôi muốn tin vào chúng vì đó là thông tin ban đầu mình có. Niềm tin sẽ tạo hình hiện thực. Nhưng tôi đồng thời không muốn đời sống là một chuỗi của vô vàn sự kiện và hiện thực mình biết trước. Chúng làm việc được sống trở thành cuốn truyện mình biết trước đoạn kết, cuốn phim mình bị spoiler, mình đánh mất khả năng sẵn sàng đón nhận điều bất định. Trong sự bất định là cảm xúc không thể sắp đặt và kiểm soát.

Mùa hè đó trời nóng đau đớn trong ánh mặt trời lầm lì không xuống đến tận 8 giờ tối. Tôi đi bộ xuống bãi biển ở rừng ngập mặn và cảm thấy nước mát lịm dịu hết thân mình. Cá búng thân lên bên cạnh. Nước không sâu và một con cá cắn câu, chồng tôi kéo cần lên cười hỉ hả. Gió chỉ nổi lên khi đêm xuống khi nhiệt độ chênh lệch ngoài biển và trong bờ lớn dần. Đến đêm gió trở nên bạo liệt, chiếc xe hơi rung lên trong gió quật. Chúng tôi ngủ trong tiếng gió hú. Buổi bình minh thình lình đến vô cùng im lặng cho đến khi tiếng cá đớp mồi râm ran và ào ào lên như một cơn đi ăn của cả cộng đồng dưới đáy nước. Đó là phần không ai viết trong review trên google maps.

Tôi không thể biết chú mèo ngồi sẽ làm gì trong tranh, và không thể đoán mình sẽ nghe tiếng ve trên đồi réo lên khi mặt trời vừa lịm. Hôm ở công viên bạn bảo tôi tháo nút lỗ tai ra để nghe tiếng ong vo ve - và sau đó có chiếc xe máy nẹt bô ré ngang. Bầy mối đã ăn gần hết thân cây xoài khi chúng tôi nhờ hàng xóm chặt hạ cây. Trong giấc mơ thỉnh thoảng tôi nghe tiếng rào rào của cộng đồng nhỏ xíu đang thay đổi thế giới bên dưới vỏ cây.

Sự dễ chịu và khó chịu này là một phần của việc sống, tại sao tôi lại từ chối hay chất vấn chúng?

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shoppee đang khuyến mãi giảm 20%

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Tôi ngồi trên xe, con đường trước mặt là xa lộ ở California, một bên là biển. Bạn tôi vừa đưa con nhỏ đi chơi ở biển, đó là lần cuối cùng bạn kể cho tôi về một chuyến đi chơi. Bạn than trời nóng ghê, da đen thui hết, nhưng em nhỏ mê biển lắm.

Tôi nghĩ được tới đó thì khóc. Tôi không kìm được. Bạn vừa rời khỏi cuộc sống một ngày trước đó.

Tôi thường nghĩ về việc sống như hình thái cố định, ở đó tôi sẽ ngủ dậy, nói chuyện với A, hỏi chuyện linh tinh về đồ hàng, bánh kẹo với B, nghe C khoe thứ cô ấy vừa làm được. Với bạn, tôi sẽ ngủ dậy và đọc tin nhắn của bạn về một bông hoa vừa cắt trong vườn cắm trên bàn uống trà, món ngon mới nấu, cây mới bạn vừa đưa về vườn, hay một chuyện mắc cười nào đó. Sẽ luôn là ngủ dậy và đọc được - vì tôi sống ở bên kia địa cầu, ngược múi giờ với bạn. Mắt tôi đầy màu xanh của vườn, nắng ở miền nhiệt đới, và sự đùa vui của bạn. Chúng tôi lỏng lẻo làm bạn nhau gần 20 năm, nhưng chưa có khoảng đứt đoạn nào.

Trên xa lộ sát biển ở California, tôi nhận ra mình không còn bạn nữa. Hay là tôi không nhận ra gì cả. Tôi mở tin nhắn, vẫn nhắn cho bạn y như ngày trước đó, khi bạn bảo mệt lắm, và sẽ cố gắng.

Thường khi người mình yêu mến đi mất, mình sẽ nghĩ về họ bằng những ngôn từ tốt đẹp, hay ký ức nhiều thành tựu, tri ân. Nhưng tôi, một người mang ơn bạn gần 20 năm rồi, lại nhớ về những lúc mỏng dính, tan nhoà và ngắn ngủi. Tôi nhớ bạn dụ con bạn ăn nhiều hơn, nhớ cái chảo hình chấm bi màu hồng của bạn, nhớ bạn kể chuyện con tôm bạn mua từ chợ về mà còn sống bạn thả nó vô hồ cá cho nó ở đó luôn. Toàn những mẩu nhỏ bé vụn, không biết làm sao ráp lại thành bạn. Tôi loay hoay như vậy nhiều tuần dài. Trong giấc ngủ tôi mơ thấy bạn bảo da đen thùi vì đi biển. Tôi nhớ bạn chỉ tôi nên xài kem gì để ra biển nhiều không bị hư da. Khi tỉnh, tôi ngồi dậy và ôm mặt khóc.

Tại sao nước mắt cứ trào ra khi tôi nhớ bạn?

Tôi ngủ dậy sẽ không có tin nhắn nào đến. Tôi ngồi im trong phòng làm việc sẽ không có ai gửi cho một cái meme kỳ quặc đùa giỡn. Tôi cũng không có bạn để gọi cầu cứu khi cần làm gấp một việc gì đó khó. Viết hàng trăm câu nữa cũng không đủ để thấy rõ bạn. Sự vô nghĩa của trang viết khiến tôi tuyệt vọng và rối loạn trong cuộc sửa chữa chính mình, thấy mình mang tất cả tội lỗi của kẻ không nhớ bạn, hay không đủ sức gom lại sự tròn vẹn bạn đặt trong tay tôi.

Suốt thời gian đó, tôi hoá thành vỏ rỗng. Tôi nhớ hôm họp lớp, các bạn tổ chức đã nhờ một cậu nhiếp ảnh gia tới chụp. Trong một bức ảnh tôi ngồi gần bạn. Trong một cơn thương nhớ đau đớn khủng khiếp, tôi nhận ra mình không hề chụp ảnh gì với bạn trừ khi có ai đó vô tình chụp trúng hai đứa. Tôi và bạn chỉ hiện diện trong sự chứng kiến của người khác, chứ không hề chủ động ghi lại sự bên nhau. Nhận thức này khiến tôi đau tới mức không biết làm sao khoả lấp. Không có ký ức nào tự tay tôi hay bạn ghi lại về hai người.

Tôi biết sự mất đi đã ngấm ngầm trờ tới. Bạn cũng thế. Tại sao chúng ta lại ngấm ngầm thông đồng đợi nó đến? - Tôi không thể diễn tả được và cũng không thể phân bua với ai. Chúng ta ngầm hiểu và im lặng như phường đồng loã. Chúng ta đến nhà nhau, ăn bún ốc, gọt trái cây, nằm ra nền nhà ngủ trưa, kể chuyện. Chúng ta cố gắng gom tất cả sự bên nhau vào thành vài ngày ngắn ngủi gặp gỡ. Tôi muốn biết con cá vàng của bạn ra sao. Con tôm của bạn đã đi từ vài tháng trước. Vườn hoa ngoài ban công vẫn nở, cành cây vẫn xanh chấp chới. Chúng ta thông đồng để làm gì? Có phải để chắc chắn mình vẫn sống cạnh nhau hệt như hôm qua, hôm nay và nhiều năm sau nữa?

Sau ngày bạn đi, tôi trải qua những cơn đau đập vào như khi va đầu phải bức tường. Tôi vẫn sống vui y hệt bao ngày khác. Xong tự dưng oà khóc không sao dừng lại được. Tôi ăn vạ sự sống hay ăn vạ thời gian? - Người bán quán hoảng hốt mang khăn giấy tới khi thấy tôi ngồi nức nở. Tôi bối rối lau mặt, ân hận vì gây ra sự phiền toái cảm xúc cho người khác, và thầm ước mình trở nên vô hình, hay biến mất đi, hay tất cả gánh nặng này sẽ trôi thành nước.

Có lần tôi viết một truyện ngắn mà nhân vật trong cơn đau đớn đã khóc đến mức trôi thành nước. Không hiểu vì sao hình ảnh đó trở lại.

Trong sự lơ mơ khi trời hửng sáng, ánh nắng chưa kịp trờ tới ngoài cửa sổ, mọi thứ còn mờ tối, tôi nói thầm bạn hãy nghỉ ngơi đi, hãy đi và yên tâm. Xong sau đó tôi không ngồi dậy được, thấy mình nặng nề như một khối đá không sao dịch chuyển được. Tôi mắc kẹt trong sự sống đã chia cắt mình với bạn. Hiểu biết này thình lình khiến tôi phẫn nộ vì sự sống.

14 năm trước, tôi trải qua một lần như bây giờ, khi thầy giáo qua đời vì ung thư não. Trước khi mất vài ngày, thầy gửi cho tôi một voice mail. 14 năm sau, mỗi lần nghe lại đoạn audio đó, tôi như sờ được vào vết nứt cách chia đời sống này với phần khác thầy đã mang đi. Tôi chưa bao giờ thực sự nói lời tạm biệt với thầy đi quá đột ngột. Tôi chưa bao giờ tạm biệt bạn vì bạn rời đi khi tôi ở rất xa. Có thể vì không nói chia tay, tôi kín đáo vờ tin tưởng rằng bạn và thầy chưa bao giờ xa tôi.

Tôi có ổn không từ hôm bạn đi?- Tôi ổn. Bạn bè của chúng tôi nói là hãy tạm biệt, hãy nói rằng bạn yên tâm đi nhé, để bạn đến chân trời khác của cõi phù sinh, không còn cơn đau nào nữa, không còn những cấn cá bất hạnh vây quanh. Đừng níu, đừng khóc, đừng bắt bạn đeo mang kẻ sống chúng ta. Vì hứa như vậy, tôi thường tự nói rằng tôi ổn, yên tâm đi, tạm biệt. Nhưng sự ổn này có phải là cái vỏ tôi đang ngồi dệt, để làm con tằm núp sau vỏ cứng đó, núp thật kỹ để không bị đụng chạm bởi sự sống ngoài kia - bạo lực và trần trụi? - Tôi lại trốn đi từ hôm bạn ra đi.

Một người bạn bảo tôi đọc “The Creature of a Day” của Irvin Yalom. Anh không có lời giải nào cho điều tôi gặp phải. Sự thành thật của anh tô đậm một hiển hiện khác: tôi phải là người hiểu rõ cuộc chia ly này, không ai làm thay được. Nhiều trang của Irvin Yalom đi qua, người không kịp tạm biệt, người nhận ra người bạn quá cố không như họ tưởng trong quá khứ, người đang đợi sự chết đến gần, người đột ngột từ trần để lại di sản vô hình. Irvin Yalom cũng không có câu trả lời, ông đã hơn 80 tuổi khi ngồi phân tích và trò chuyện trị liệu cùng khách hàng. Ông thừa nhận chính ông cũng đang mò mẫm trên con đường đến sự ra đi.

Có người hỏi bạn là gì mà khiến tôi đau khổ vậy? - Tôi không nói được trong một cuộc trò chuyện. Một đời quá dài khi ta cần gói gọn vào trang viết. Một đời quá ngắn khi ta mong ước sống cùng nhau mãi mãi. Sự ngắn ngủi và vô tận cứa vào nhau làm ra đứt đoạn. Chúng ta đứng ở ngã ba của cuộc chia ly. Ngôn từ đèm đẹp và mơ hồ thế này khiến tôi càng không ổn, vì tôi không cầm nắm được bàn tay bạn ngày từ biệt cuộc sống - như hôm bạn ôm vai tôi và bảo tôi cố lên để vượt qua một trắc trở. Bạn là người biết định nghĩa về khó khăn hơn tất cả chúng tôi, nhưng cũng là người đi an ủi từng đứa khi họ mệt. Bạn chưa bao giờ than mệt như tôi suốt ngày than mệt. Bạn gọi tôi bước về, nghỉ chân cạnh nhau.

Thời gian có thể tô đậm hoặc xoá nhoà tình bạn.

Chừng 10 năm trước tôi nếm thấy điều này, trong một tối đi uống bia, người bạn thân thiết vô cùng khi ấy của tôi nói một câu, tôi nhớ rõ nội dung là gì, và thấy buồn bã thăm thẳm. Từ đó tôi không gặp lại người bạn thân đó nữa, viện dẫn rằng hai đứa đã trở thành những mảnh trời khác biệt, sự xa khác làm ra bối rối bởi không thể tranh cãi, sỉ vả hay làm tổn thương nhau, nhưng cũng thấy không tha thiết gì gặp lại nữa. Sau 10 năm gặp lại, tôi và người bạn thân ấy đã thành xa lạ.

Còn bạn thì sao? - Chúng ta thường xuyên ở xa nhau, sự gặp gỡ giới hạn trong mỗi mùa tôi về lại thành phố. Chúng ta không thực sự nói gì về tình yêu, tiền bạc, cha mẹ, hôn nhân, nuôi con hay quan điểm chính trị. Những thứ to tát ấy tôi để dành tranh biện với tất cả ai khác - trừ bạn. Vậy chúng ta nói về cái gì nhỉ? - Tại sao chúng ta có thể ngồi chơi 7 tiếng đồng hồ không hết chuyện? Tại sao chúng ta có thể để màn hình chat kéo dài từ năm này sang năm khác? Có phải chúng ta đang ghi dấu sự tồn tại của chính mình trong người kia, từ những lên xuống, vui buồn, từ vô số nhỏ nhặt, vụn vặt, từ những sợi dây cài vào ngón tay của thường ngày sinh mệnh? Có phải chúng ta vô tình đã sống cùng nhau trong hai mươi năm không thực sự ở cạnh bên?

Trước khi bạn đi nhiều ngày, tôi đi ra biển và cầu nguyện, điều tôi không thường làm, vì không có đức tin nào có vẻ thuyết phục cho những mệnh đề của đời sống. Nếu bạn biết tôi đã cầu nguyện, bạn có cảm thấy kỳ quặc không? - Tôi cầu nguyện thời gian đứng ở cạnh chúng ta. Tôi không nói gì với biển về cái chết. Cũng như suốt thời gian qua, hai chúng ta không nhắc gì tới cái chết. Một bệnh nhân trong sách của Irvin Yalom tên Ellie viết: “Điều tôi muốn biết là ta không nhất thiết phải né tránh suy nghĩ về sự đau đớn hay cái chết, nhưng ta cũng không cần thiết phải dành quá nhiều thời gian và không gian cho chúng.” - Câu này Ellie viết khi bà ở giai đoạn cuối ung thư. (1)

Khi bạn đã rời đi và tôi ngồi đọc quyển này, tôi tìm thấy chúng ta trong tuyên bố của bà, người đã không chấp nhận rằng bà “'bị định nghĩa là bệnh nhân ung thư”. Chúng ta đã cho nhau thời gian, không để nỗi chết tràn chiếm ngày sống. Sự bình thản và gọn gàng của bạn trở thành hình mẫu để tôi cứ thế bước theo. Bạn nhắn cho tôi bạn đang đưa con đi học, nếu tôi nhắn vào buổi sáng ở Việt Nam. Hoặc lúc chiều tối khi tôi ngủ dậy, bạn đang đi bộ thể dục quanh hồ nước, đợi con từ lớp học thêm ra về. Thời gian định nghĩa bằng những việc làm bạn bận rộn tiếp tục, hoàn thành, chỉnh sửa. Những cái cây trong vườn thêm hoa, thêm chậu, bạn bận rộn xong buổi sáng trong vườn. Chúng ta có nói về bệnh, đâu đó khi bạn nhập viện, nhưng vậy thôi, rồi bạn lại bận rộn.

“[Ung thư] cho bạn thấy bệnh tật chết người và nó nhổ bạn ra, ném bạn lại vào đời, trở về cuộc sống của bạn, với tất cả hạnh phúc và ngọt ngào, bạn sẽ cảm thấy trọn vẹn hơn bao giờ hết. Và bạn biết bạn đã nhận được điều gì đó và mất đi điều gì đó.” (2) - Bà Ellie viết trong những trang trao đổi về bệnh tật với nhà tâm lý.

Buổi trưa một bận trên đường Trần Quốc Thảo, bạn dắt tay con gái đi ăn cùng tôi. Đường trưa nắng quá, mồ hôi ròng ròng đổ xuống trán. Chiếc váy bạn mặc thật đẹp. Bạn đưa cho tôi chiếc hộp, bảo về bỏ tủ lạnh liền nha. Bạn đã kho một nồi thịt kho tàu. Sau hôm ấy, mẹ tôi mở hộp ra, cắn một miếng và bảo mềm ngon quá. Tôi ăn nồi thịt hai ngày thì hết. Mẹ tôi hỏi bạn nào mà bỏ công kho thịt tận Sài Gòn cho cầm về vậy. Đây có phải là sự ngọt ngào và trọn vẹn mà bạn đã cho tôi không?

Hai mươi năm của chúng ta, tôi biết ơn sự sống đã cho tôi đi cùng bạn một quãng, mơ hồ, ngắn thôi, và thỉnh thoảng chạm vào thời gian của nhau. Tôi biết ơn tình bạn, biết ơn tất cả những năm tháng nhắn tin vô tri và nhỏ nhặt, biết ơn bàn tay bạn chìa ra kịp lúc cho tôi khi không ngờ cần ai đó đỡ dậy.

Trưa hôm kia khi nhắm mắt trước ánh nắng gắt lên, mắt tôi đầy nước, rơi xuống lã chã gò má. Lại có người hỏi ủa sao tự dưng khóc, tôi thú thật là vì nhớ bạn. Sự yếu đuối này không giấu diếm được, cho dù ai có dặn tôi đừng để gánh nặng đời sống níu tay người đã ra đi.

Ta hoảng sợ vì thấy cái chết của mình trong cuộc ra đi của bạn cùng trang lứa.

Một đoạn văn trong quyển sách viết về cách người trẻ đón nhận sự chết như vậy. Trạng thái này gần giống với đứa trẻ oà khóc khi lần đầu tiên chứng kiến cái chết ở rất gần nó, như khi ông bà qua đời, hay người bạn cùng tuổi bị nạn mất đi. Vậy là cái chết đến trong hình thái ông kẹ, một kẻ ma quỷ lù lù tới, để lại “hậu hoạ” là sự hoảng loạn của đám nạn nhân tương đồng. Đó là một lý giải tôi tìm được, trong cơn rối loạn đi tìm lý giải cho sự từ biệt mà tôi không chấp nhận.

Tôi đã bật cười khi đọc phải. Có lẽ thế thật. Tôi thấy cái chết của mình trong chuyến đi của bạn. Hay thực ra không phải vậy - tôi nhận ra mình và bạn đã sống với nhau thế nào, sự ấm áp, thấy muốn bật cười, thấy đầy đủ. Đó có phải là biểu hiện của hoảng sợ không? Vậy có phải là tôi rối bời tìm cách chắp vá đời sống méo mó không? - Không vội vàng như thế, bạn thản nhiên, tôi gồng mình thản nhiên, chúng ta thản nhiên sống qua thời gian của thứ kinh hoàng bạn từ chối đầu hàng. Vậy có phải là thành thật chưa?

Ngày bạn đi, tôi vừa nướng xong ổ bánh mì và nhìn ra cửa sổ. Tôi thấy hai tay mình thừa thãi, thân thể mình thừa thãi, bàn chân mình thừa thãi. Tôi nằm xuống ghế và nhìn trần nhà. Biển ngoài kia đã nghe tôi cầu nguyện suốt nhiều ngày. Tôi cũng không kỳ vọng có sự đáp lời nào ngoài sự yên lặng lắng nghe.

Sự yên lặng từ nay sẽ ở giữa hai tụi mình.

======== CHÚ THÍCH:

(1) “What I want to know is that it isn’t necessary to turn away from thoughts of suffering or death but neither is it necessary to give these thoughts too much time and space.” - [Creatures of a Day - Irvin D. Yalom]

(2) “Here’s the thing I’ve learned about cancer—it shows you mortal illness and then spits you back, back to the world, to your life, to all its pleasure and sweetness, which you feel now so much more than ever. And you know that something has been given and something has been taken away.” - [Creatures of a Day - Irvin D. Yalom]

Subscribe now

Share

Leave a comment

Tôi đã lê lết trong Rừng Đen suốt hàng tháng trời, bên cạnh những bóng ma chết trẻ thì thầm không ngớt.

Họ âu lo về tuổi trẻ phơi thân trên những cành cây ngàn tuổi. Họ rấm rức khóc vì không thể nhớ được mẹ cha đi hướng nào trong cuộc tan tác. Họ ngồi gỡ móng tay, móng chân thảy lên những thân cây, khoét lở thành gai nhọn, cứa qua người, qua cành lá và muông thú.

Tôi nhắm mắt cố nghe tâm tư rền rĩ của họ. Những linh hồn không kịp sống mà vội vàng chết. Cái chết đến nhanh hơn cơn mưa. Nhắm mắt mở mắt người thành dâu xanh. Họ không biết có người lắng nghe họ đến thấu tim gan. Khóc thương thê thiết của họ vang động vào ngực tôi, để lại dư thanh dẫn tôi về phía họ nằm, đứng, rầm rì đau.

“Khi khói tan, ngực tao đã vỡ dưới cổ tượng vũ nữ mỉm cười.”

“Em đã chạy rất nhanh, mẹ kéo em chạy theo mẹ. Em nghe tiếng kim loại va vào đá. Em ngã xuống vì chạy trên vũng máu của chính mình.”

“Mẹ tui bị những gã mặc áo đen kéo vào sau tượng Phật. Tui quỳ lạy Phật. Ngài mỉm cười, đầu tui rơi lăn lóc cạnh đùi ngài khoanh tròn.”

Người ta gọi tôi là Mũi Đá. Họ tin rằng tôi có thể định hướng đến những ngôi đền cổ xưa. Tôi ngửi thấy mùi đá, biết đá bao nhiêu ngàn tuổi. Tôi làm chó săn, tôi giải thích ngắn gọn với kẻ tò mò như vậy, không hé răng rằng mình nghe cái chết tâm sự. Tôi nghe lén lời than vãn oan ức để lần theo dấu vết cổ vật. Những bức tượng dùng để đập đầu trẻ con. Những thân vũ nữ mềm mại thân đầy lỗ đạn. Những cột kèo, đài hoa làm thớt để gọt bỏ trái tim còn đập.

Ở Rừng Đen, tượng nhiều trăm tuổi hoặc ngàn tuổi. Người hiện đại không làm tượng nữa vì họ bận nghiền nát nhau bên cạnh đùi tượng. Rừng chứa bao nhiêu oan ức và cái chết, lẫn trong bảo vật triệu đô. Cứ xác người là thảy hết vào bìa rừng, rồi xa hơn nữa vào trảng đất trống trong rừng, rồi sâu hơn vào tận rú xa tít. Chết nhiều quá không còn chỗ vứt. Trảng địa mộ kéo dài trở thành thành trì bảo vệ dung nhan thần thánh bị lãng quên. Những đám mây linh hồn buồn bã che mắt kẻ đi tìm, khiến họ lạc nhiều ngày, nhiều hướng rồi kiệt sức ra về, hoặc bỏ mạng nếu dính phải sốt rét rừng hoặc uống phải nước có loài sâu nhả nọc.

Nhưng tôi cứ đi tha thẩn giữa đám mây của lời rầm rì, nghe thật kỹ mô tả về quãng đời phía sau của họ, ở đâu đó sẽ lộ ra địa điểm những vị thần ẩn náu, miệng cười bí ẩn, mang theo kiếp nạn hay giấc mơ vàng son lở lói.

Rừng Đen có mùi của thịt mục. Trong sổ tay của gã chủ trại ngoài sông Rú Hộc, gã muốn tìm ra bức tượng nữ thần nằm ngủ. Gã đưa cho tôi một bức ảnh. Nữ thần có gương mặt hơi vuông và phúc hậu, kiểu những người đàn bà Hindu vô tư nghỉ ngơi trong vẻ rực rỡ thể xác. Hai đùi nữ thần xếp phẳng, nếp thịt tròn lẳn, ngón chân đều như ngọn măng non.

Tiếng kim loại va vào nhau. Quân của chủ trại đang xếp những khẩu AK-47 vào một chỗ. “Mày nhận không? Đi theo hướng Nam khoảng bốn ngày đường,” chủ trại rít điếu thuốc, nheo mắt nhìn tôi. Tôi nhìn ảnh, thấy ở góc bàn chân nữ thần có dấu vân tay mờ của ai đó đã cầm vào bức ảnh trước tôi. Vân tay in bằng máu.

Tôi gật đầu. Cổ chân nữ thần có bàn tay hầu gái ngồi ôm chân mát xa cho bà. Nữ thần cài hoa trên tóc. Mắt bà nhắm thư thới ở trong cuộc nghỉ ngơi nhiều thế kỷ. Tôi nhắm mắt để ghi nhớ bà và nhắm mắt để đi vào mạng lưới chằng chịt khóc than u oán giăng trên cây và mắc dưới rễ của rừng.

Vài năm trước, tôi có đi ngang đây, sông Rú Hộc gào lên ói ra hết những tanh tưởi tích tụ trong phù sa và dòng chảy. Những người tìm cách bơi qua sông thường chết thảm. Sông xiết như sợi dây thừng tròng vào chân người bơi, cứ thế kéo xuống đến khi mọi tiếng kêu cứu đều chìm xuống.

Người trên Rú bảo con sông vờ kêu gào phụ nạn nhân, khiến họ tưởng sắp được cứu nhưng thực ra họ há miệng là mớ bọt khí cuối cùng trong phổi trào ra. Họ đuối nước theo kiểu chết oan nên mở trợn mắt nhìn trừng trừng, trôi xuống hạ nguồn.

Tôi nhẹ nhàng quấn áo quần và giày bằng một sợi thừng cứng, rồi nằm ngửa xuống sông, nhắm mắt lại và cảm thấy bàn tay nước đưa tôi đi. Khi tôi mở mắt đã là bờ bên kia, dẫn vào một trảng rừng cao dần lên thành lưng núi.

Trời đổ sầm bóng chiều. Tôi đi bộ lên hết đoạn đường dâng cao lên, tới phía bên kia của triền đồi, gom ít củi lại làm đống lửa hong quần áo và ngủ lại. Hai mươi năm rồi, bàn tay sông vẫn mềm, ngọn núi vẫn há mồm trước mặt.

Tôi biết nữ thần nghỉ ngơi.

Trong giấc mơ, tôi trở về Rừng Đen, nằm trên tay của nội và nghe nội nói bằng giọng của gió đêm. Nội kể về nữ thần, người đàn bà đầu tiên đẻ ra làng tôi ngàn trăm năm về trước. Bà bú sữa từ vú con bò rừng sừng sắt đầu tiên trên đỉnh núi của Rừng Đen, đẻ ra những đàn bà và đàn ông, trú dưới bụng bò che nắng mưa và lớn phổng thành hình người.

Tôi cũng biết đến đoạn nào đó trong giấc mơ, tay của nội sẽ chầm chậm tan ra thành chất lỏng, tôi không nhìn thấy mắt nheo và trán mờ của nội nữa. Tôi nhung nhớ con đường đi vào núi có nội, tôi đã đi lại vô số lần đến khi cỏ tuyệt diệt và đá nghiền thành đất mủn nhưng không tìm được nội. Sự oan ức phải lớn lên mà không có nội chuyển hóa thành giấc mơ lặp đi lặp lại, có nội nhưng nội không có mặt, và thường biến mất vào lúc nỗi mong nhớ trào lên ngực thành câu hỏi oán trách của đứa bé bị bỏ rơi.

Và tôi ói khi tỉnh dậy. Chất dịch ói nằm một vũng ngay bên má, tôi sờ soạng lấy áo thấm. Trong mơ, cánh tay nội tan thành vũng chất lỏng. Màu xanh.

Người đàn bà đẻ ra hàng ngàn đứa con bé nhỏ. Bà mải miết xếp chúng nằm ngủ trong chiếc đệm của rừng, đan bằng cỏ đỏ mềm mại, làm ấm bằng thân bụng mẹ bò, và uống nước từ cột suối đi xuyên qua lòng núi. Bà đếm đàn con mỗi ngày, trút hết đam mê và cơn hưng phấn làm mẹ để tạo ra những đứa bé nheo nhóc mới, luôn mồm gọi tên bà, luôn đòi được chăm thương. Tình mẫu tử mù quáng hút cạn bà sau ngàn đêm dưới trời sao nghe con khóc.

Rồi những đứa con biến thành làng, thành thôn, làng nhân lên như đốm đen trên da bò giữa thân thể của rừng. Đàn con bú mớm loài bò ở Rừng Đen, say sưa thở và lớn bằng hơi ấm của ngực bò và bụng mẹ. Chúng nhân lên vô số.

“Một hôm, nữ thần nghe chúng thì thầm muốn mổ bụng mẹ để ăn phần ruột gan ngon lành đã tạo ra thế giới,” nội thầm thì. Tôi rùng mình tưởng tượng ra cảnh nữ thần nằm trên bệ, đùi son, mắt nhắm hờ và bụng rỗng thành khoang không có lòng ruột.

Nội vỗ về, “Đừng sợ, cháu ngoan, nữ thần là mẹ của thế giới, bà không bỏ rơi đứa con nào.” Lúc đó tôi muốn hỏi nội vậy những đứa con muốn ăn thịt mẹ thì sao? Nhưng tôi không kịp hỏi vì hai cánh tay lực lưỡng từ đâu túm lấy cổ nội, xốc bà lên khỏi vòng tay tôi. Chúng đẩy bà ra khỏi mái lều, nhiều người cầm đuốc sáng theo sau.

Subscribe now

Ánh lửa nhún nhảy, bóng của bà tôi dài như con đường tối om đi vào lõi Rừng Đen. Nội nói với theo giấc mơ của tôi, “Nữ thần sẽ ở bên cháu thay bà. Đi tìm bà ấy. Đi tìm con bò rừng sừng sắt.” Tôi mở mắt thấy nội đi thật xa khỏi con ngươi mình. Hai bên cổng làng hàng trăm người cầm đuốc, gọi tên nội, rủa xả, cầu khấn cho rừng không nổi giận. Nội lang thang về phía bóng đêm không có ngọn đuốc nào liếm trúng.

Buổi sáng đã hóa thành lịch sử: cha tôi trao chiếc xẻng cho những người đàn ông và đàn bà mặc vest đen, đứng bên cạnh mười chiếc máy xúc có cần ngoàm đất lớn. Họ bắt tay mừng khai trương mỏ đất hiếm. Không còn nội ồn ào đứng đó chửi bới cào cấu vào mặt người lạ nữa. Làng đã quyết để nội lại trong rừng giam nhốt kỷ niệm để tiến về tương lai.

Nguyên tố mới sẽ thay đổi hành trình tiến hóa của loài người, sẽ thay đổi bộ gene giúp con người chống bệnh tật, sẽ xóa bỏ ung thư, sẽ không còn ai phải chết già, sẽ ngừng sát hại nhau vì nguồn lực cạn kiệt. Đám người phát biểu trên bục ký kết hợp đồng. Cha tôi và con đường trở thành triệu phú của ông hứa hẹn loài người không phải chết già nữa.

Không ai cần con bò rừng sừng sắt và nữ thần đẻ ra dân làng. Ngoàm thép rào rào bấu vào chân núi. Cũng vừa lúc đó, ngọn núi há mồm. Cái mồm trống hoác đen thẫm như ngàm của con quái vật khổng lồ ẩn trong ngực của rừng. Những chiếc máy xúc méo mó rơi xuống bờ đất lở. Tay xúc cố bấu lấy thế giới mà chúng đã nghiền nát. Nguyên tố mới tỏa sáng dưới đáy vực của trận đất lở. Màu xanh lơ lơ liếm lên mặt kim loại, bánh xích, buồng lái. Chúng tan chảy trong địa mộ quẹt nuốt chầm chậm. Người làng tôi rơi như những chùm nhãn chín trong trận rung cây, thây người không thể chống cự, chầm chậm hòa vào màu của đất, đất lỏng dần và hóa thành dòng chảy màu xanh.

Tôi mở mắt vì ánh trời len vào mí. Có lẽ tôi đã khóc trong mơ. Tôi đưa tay quệt những giọt nước rỉ xuống má. Nước nhoèn thành vệt lấm lem trên tay.

Mồm của ngọn núi đã sập thành vệt nước chảy xiết. Trước mặt tôi là dòng nước trộn bùn xám, đá, thân cây, cuồn cuộn chảy về phía cuống họng của dòng suối đã lở ra thành con nước phồng mang quái vật. Con đường mòn đã biến mất. Bờ sông biến mất. Tất cả chỉ còn vực thẳm và cơ bắp của nước và những rễ cây chúc ngược lên trời. Tôi đứng giữa một khối núi bị cắt lìa khỏi hai dòng nước chập làm một.

Phải chăng Rừng Đen giăng bẫy tôi? Những kẻ trộm mộ đều bỏ mạng như món vật vô tri người xưa chôn cùng nỗi tiếc thương người thân ra đi mãi mãi? Hay tôi đã mộng du vừa đủ để thoát khỏi họng đất lở và đứng đây chứng kiến sự mắc kẹt cùng quẫn của chính mình?

Tôi vạch một vạt đất và đi vào khoảng cây rừng còn lại tối đặc. Bóng của nội đã đi về phía khoảng rừng tối như vậy. Nội có sợ không? Nội có cô đơn không? Tại sao con lại bỏ rơi nội? Tại sao cha lại đuổi nội vào rừng? Tại sao cả làng im lặng nhìn nội đi mà không ai cản?

“Bà nên đi vào rừng như tổ tiên. Chẳng phải bà cứ nói mãi về chuyện bảo vệ mẹ bò còn gì? Nếu không phải vì bà thì cả làng đã không tuyệt diệt như thế.”

“Quỷ thần trừng phạt cả làng vì lão trưởng làng có mụ mẹ phù thủy, mụ nói chuyện với cây, chính mụ đã nguyền rủa cho ngọn núi sụp đổ.”

“Tôi đã hứa cuối tuần sẽ về phố đưa con đi công viên chơi thú nhún, tại lũ mọi rợ các người mà đến cả xác đội xe cũng không còn mảnh nào lành lặn.”

“Con không bỏ rơi nội, trẻ con đâu thể bỏ rơi ai, chỉ có cuộc đời và người lớn bỏ rơi trẻ nhỏ chứ! Con ngốc quá, bé con ạ.”

Tôi nhận ra giọng gầm gừ khàn mùi rượu mạnh của cha sau những đống tiền chất cao thành cọc chở bằng máy cày về làng. Tiếng the thé của người đàn bà bế con ra nhìn nội bị làng xua đuổi vào rừng. Tiếng đừ đờ mệt mỏi của đám tài xế điều khiển máy xúc sau trận nhậu khai máy chưa kịp rã cồn.

Những linh hồn này mạnh hơn tất cả đám vong buồn bã tôi gặp trong bao nhiêu năm qua. Họ bấu lấy đất đá của rừng, hung tợn không thua gì khi còn thân xác, trước kỳ ngọn núi mở miệng và nghiền nát tất cả. Họ vẫn khăng khăng đòi xẻ ngực núi lấy ra nguyên tố bị nguyền rủa, vẫn muốn thay đổi thế giới ngay cả khi đã bị nghiền nát thành những sợi vô hình vất vưởng đến nay. Sự tham lam của họ dây máu ăn phần đến cả phần linh hồn đã xơ xác lởn vởn nơi đây sau khi thân thể bị núi nghiền nát.

Rồi lũ linh hồn bấu vào tôi. Cha tôi banh hai mắt tôi ra và luồn vào sau con ngươi. Người đàn bà bế con ấn linh hồn câm của đứa bé vào miệng tôi. Tay lái máy xúc xiết cổ và chui vào tai tôi. Tôi không thở được. Tôi mất dần cảm giác ở tay, ở mũi, ở ngực. Họ sẽ chiếm lấy tôi để tiếp tục những gì dở dang. Tôi ngã trên nền đất, tay điên loạn cào vào mắt, vào miệng. Tôi xé lưỡi, vạch tai, khạc nhổ, cắn nát nguồn cội đang đầu độc mình.

Giữa những lời ai oán đó, tiếng của nội âm u vang như bầu trời khum lại trong bàn tay. Nội bảo, Cứ đi lên phía trên cao hơn, rời xa cơn lũ, mẹ bò sẽ che chở con, con sẽ tìm được nữ thần. Người nằm mệt, con trẻ đã bỏ rơi người giữa cuộc xâu xé da thịt nhau. Hãy đến ru người ngủ. Hãy ngủ lại dưới chân người.

Những vết xước trên mặt, trên da cổ, hằn đầy móng tay của chính tôi.

Tôi là kẻ trộm cổ vật giữa những than khóc linh hồn bất lực.

Xứ nào càng có thảm sát, chiến tranh, cổ vật càng quý. Người sưu tầm chuộng những món nghệ thuật lấm lem linh hồn, thấm máu ở chân càng tốt. Bởi linh hồn làm khối đá vô tri biết khóc cười, oan hồn cư ngụ, cho những người chiêm ngắm bớt cô rỗng trong thế giới thực mà họ quay cuồng thoát khỏi.

Chỗ nào càng nhiều người chết, linh hồn tán dóc càng dễ đưa tôi đến đúng chỗ. Nhưng sáng hôm ấy, Rừng Đen bỗng nhiên im lặng. Sự im lặng khẽ khàng đến mức tôi có thể nghe tiếng chân đàn kiến đi rào rào qua một chiếc lá mục còn vương cành. Con tò vò quạt cánh như máy xay gió, vần vũ ở một hốc cây khoét sâu vào, nhanh tay xây tổ đẻ trứng.

Rừng im lặng rõ là âm mưu hãm hại tôi, vì nếu không có tiếng linh hồn than khóc, tôi sẽ không bao giờ tìm được tượng nữ thần, không tìm được cả lối ra khỏi rừng, không biết con sông Rú Hộc nằm ở đâu sau cái ngoàm núi đã rùng mình thay đổi qua đêm. Mắt tôi láo liên nhìn khắp những mốc chỉ đường đã sụp lở hoặc biến dạng. Tôi nghe tiếng thở của mình trong tai, tiếng tim đập như vó loài bò gõ xuống nền rừng vần vũ. Mồ hôi tứa trên miệng. Tai nóng ran.

Tôi đứng dậy như bị thôi miên, đi thẳng xuống miệng đất lở thành hố sâu không đáy. Càng đi vào sự im lặng càng sắc bén như cắt được da thịt. Cái im lặng suốt tuổi thơ tôi không một ngày cảm thấy, khi những linh hồn róc rách khóc than cứ nhân lên hàng triệu sau mỗi đợt giao tranh. Tôi thở ra thật mạnh, để nghe tiếng chính mình còn sống, để gợi nhắc vang động khiến mình còn biết đứng trên mặt đất của rừng.

Rồi ở đó, dưới đáy hố sâu, vầng trán thẳng thớm và làn lông mày mềm mại của nữ thần hiện ra. Bức tượng nằm thư thới giữa thiên nhiên không khoan nhượng. Tay phải người thả lơi bên thân, tay trái gọn gàng áp trên bụng rốn. Tôi muốn hỏi người có muốn mở mắt nhìn tôi không? Mắt tôi theo thân thể đầy đặn của người lướt xuống cổ chân, nơi có bàn tay đang xoa vuốt cho người. Trong bức ảnh, người hầu gái không có thân thể và nhân dạng, chỉ là hai bàn tay nâng lấy cổ chân.

Nhưng ở đây không phải là bàn tay tượng, mà tay của người thật. Hai bàn tay có đeo sợi chỉ màu đen như lời thề quyết chia cắt với những sinh linh là máu thịt. Sợi chỉ được đan bằng hoa văn chéo hai vòng, cột phải rồi tiếp tục luồn chéo hai vòng, tục lệ của làng tôi. Sợi chỉ hệt như ngày ch­a tròng vào tay nội và xua nội vào rừng. Bàn tay gân, khô, xương ngấn. Ngón tay út bị cụt – là ngón tay bà chặt củi quá vội vàng để đốt lửa cho tôi trong cơn sốt rừng run rẩy.

Tôi đứng tần ngần rồi nhớ ra việc mình tới đây, bèn rút từ trong túi ra dùi và đục sắt, sờ xuống ngấn cổ của nữ thần, nơi có vòng dây chuyền khắc chằng chịt trên đá. Tôi bắt đầu đục, từng chút một. Đá ngàn tuổi văng ra thành bụi. Bụi màu trắng. Mỗi cú giáng đục nhẹ, sắc, thẳng góc, dần dần, đường lằn đi sâu vào trong, cắt lìa cổ nữ thần thành khối tròn lẳn lăn khỏi bệ tượng. Mắt và môi nữ thần vẫn khép hờ và ở yên trong giấc lành giữa cuộc hạ thủ. Tôi lén nhìn bàn tay đặt trên bụng, giật mình không biết đôi tay ấy có thể bấu víu vào đâu trong khi đầu lìa khỏi cổ. Tôi bưng đầu tượng, quấn trong mấy lớp vải áo quần, quấn vào túi vác vai và xốc lên lưng.

Giữa ngực núi đen hỗng, thân tượng đã hóa thành thây ma vô phúc mất đầu. Tôi lần xuống cổ chân của người, vuốt ve bàn tay gầy xương xương xoa bóp cổ chân nữ thần Bàn tay gầy như nội đã già đi heo hắt. Tôi đang nắm tay nội, phải không?

Tôi phải mang nữ thần về cho chủ trại, theo đường rừng qua biên giới đến dinh thự bằng gỗ. Rồi nữ thần sẽ nằm phơi trước những cú nhá đèn flash và in được thành catalogue sáng bóng, trên kệ hàng đấu giá bảo tàng. Rồi đến với phòng khách của những triệu phú trong lâu đài xa hoa, đèn màu vàng nhạt thắp đầm ấm. Ngoài cửa sổ lâu đài, cây cành đã trơ xương và trời mù xám. Bên trong là những người đàn ông đàn bà uống rượu, tiếng cười hềnh hệch phả ra hơi cồn đã ngấm. Nữ thần đá sẽ nằm trên kệ trưng bày giữa phòng khách, tắm trong tiếng chai rượu rơi, mùi khói thuốc. Một bàn tay lông lá nào đó vuốt ve bà.

Tôi ngửi thấy mùi đá rữa nát, khi dòng sữa hồn nhiên của con bò rừng sừng sắt và nữ thần nuôi lớn loài người đã cạn. Núi sâu tật nguyền và rừng rỉ máu. Làng tôi đã xẻ ngọn núi làm đôi bán lại cho bước chân tiến bộ dẫm đạp. Nội tôi nằm dưới gót giày của thịnh vượng. Tôi liếm láp tiếng kêu than từ những vong hồn phất phơ sau cuộc hủy diệt.

Rừng không còn đủ sức để che chở tôi. Rừng tước lá xơ xác sau những trận bom và những màn khói vàng bay mùi thuốc độc. Rồi cha tôi lại bán cả ngọn núi cho tương lai thơm mùi tiền giấy và đẩy cả làng xuống địa mộ. Rừng chỉ còn cơn rên rỉ của những vong hồn vô dụng, không thể gợi ra cuộc sinh sôi nào mới như thuở nội kể về con bò rừng cho loài người bú sữa và nhân lên vô tận. Nơi đây chỉ còn là một đoạn bản đồ khoanh màu đỏ, cho những chủ trại buôn cổ vật thuê tôi luồn qua hơi độc, rễ rỉ máu để cạo sạch truyền thuyết còn rơi rớt lại, như nữ thần, nằm im, mắt nhắm hờ, thụ động, chờ diệt vong.

Nữ thần đã về bên tôi? Người đã chọn cái chết mới trong tay chính những đứa con người tạo ra? Hay một người mẹ biết không thể chống lại những đứa con mang dòng máu độc địa? Hay bà nộp mình cho sự trống rỗng khởi nguồn từ cha tôi, từ làng tôi, từ dòng tộc của tôi mang nanh vuốt phản bội nhiều đời?

Tôi sẽ giúp nữ thần bước chân vào những chân trời xa hoa bất diệt, trên những bệ thờ tôn nghiêm, nơi người không còn phải ngủ trong sâu mọt đất đen, mắt người không còn bị lấp đầy lá mục và đất lở. Tôi giúp người trở nên vĩnh cửu, như nội đã từ bỏ thân mình để bảo vệ cánh rừng và sự thờ phượng một truyền thuyết.

Tôi đã sinh ra trong sự diệt vong, không sự diệt vong nào có thể nuốt chửng tôi lần nữa.

Trong túi, đầu nữ thần ấm áp như sinh mệnh ngàn cân mà tôi chọn đeo trên vai. Vai tôi ướt sũng. Nữ thần, người đừng khóc. Người đừng chảy máu. Người là đá. Đá chỉ là sự vô tri rất mới mà tôi được dạy. Trên cao mặt trăng trừng trừng hiện ra như con mắt thô lố của lương tri nhìn đứa con chặt đầu mẹ. Có phải tôi đang hoang tưởng không? Những thân cổ thụ vươn lô nhô, quằn dây leo, quằn thân gườm gườm để tôi đi qua giữa những hốc lên xuống nhấp nhô. Dây leo bấu lấy chân tôi mỗi khi gần trượt xuống vụng đá lở. Những mắt thú xanh đỏ trắng trợt hay âm ấm màu máu nhìn từ xa, dõi theo tôi đi như ánh đèn cao áp trong đêm mù mịt. Sương vịn vào vai, vuốt vào lưng, đẩy tôi về phía trước, về phía con đường dần quang rộng hơn một bàn chân. Sự im lặng của rừng như đôi mắt của mẹ bò đã thiếp ngủ mê mệt sau triệu lần những đứa con bấu lấy vú mà lớn, rồi quay lại đòi ăn thịt mẹ.

Tôi men theo mép vực sâu thẳm le lói, lộ ra những mạch chảy ròng xanh biếc phát sáng. Xanh biếc như vết thương không bao giờ lành của cánh rừng đã nuốt chửng những đứa con bội phản.

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

PS: Truyện ngắn này hoàn toàn hư cấu, nhưng nó được viết từ một trong những xúc động đầu tiên khi tôi đến Angkor Wat. Giữa những đền đài linh thiêng là bệ tượng của những vị thần bị bứng khỏi bệ và luồn qua biên giới, qua tay những kẻ buôn đồ cổ và đến những phòng triển lãm cá nhân ở Paris, Anh Quốc, hoặc ở trong một tư dinh nào đó, cạnh hồ bơi của chủ nhân.

Những vị thần mơ gì cạnh bể bơi và quầy pha cocktail?

Truyện ngắn này nằm trong tập “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa”

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách khác của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Tôi từng sống ở Bangkok vài năm. Buổi chiều xong việc là tụi đồng nghiệp người Thái sẽ rủ đi bộ (hồi đó chạy bộ còn mới chưa trend như bây giờ) trong công viên. Đi bộ chán về thì ăn tối. Hôm nào rảnh tụi nó sẽ bảo uống một cốc bia rồi về nhà, còn không uống thì lại đi lang thang tí xíu đâu đó rồi về.

Đám người Tây trong mấy diễn đàn dân nước ngoài sống ở Thái hay giỡn là lười biếng như dân Thái, kiểu làm gì cũng thư thả, chẳng chăm chỉ tận tụy tới cùng. Sau nhiều năm thì diễn ngôn chê lười này chuyển thành “bẫy thu nhập trung bình”, nghĩa là quốc gia đã già trước khi thu nhập bình quân vượt qua mức trung bình, gọi là chưa giàu đã già, nguy to rồi.

Không biết ai thấy nguy to, chứ đám bạn tôi luôn luôn biết rõ rằng Bangkok là một thành phố có hố sâu ngăn cách giàu nghèo thuộc hàng khủng khiếp nhất thế giới, như Hoàng Gia Thái là giàu kinh dị còn người nghèo sống lê bết xết lết cũng đầy đường. Nhưng giàu nhất hay nghèo nhất không làm họ vội vàng chăm chỉ lên đặng thoát bẫy hay thoát kiếp. Họ sống cũng chầm chậm bình thường như vậy thôi.

Ở đầu xóm tôi ở có cả chục chú xe ôm xếp hàng chạy xe đưa khách vào các hẻm sâu. Chạy thì nhanh, cuốc xe liên tục, vất vả nắng nôi mưa gió vô cùng, nhưng tới trưa thì cả đám ngồi ăn trưa, cười giỡn, xong có ông còn chia đồ ăn thừa thành từng tô, mix thêm hạt vô đem xếp dọc vỉa hè cho chó hoang mèo hoang quanh đó ăn.

Có một loại không gian không định nghĩa thành tiền được là chỗ ngồi mát mẻ cho người già, trẻ con, chỗ đi bộ chơi đùa cho thanh niên, gia đình, người trẻ. Nó vừa có thể là không gian công cộng nhà nước cung cấp, hoặc có thể là bất cứ “khoảng hở” nào không bị tính thành tiền. Ở Bangkok, chính là đám food court trong thương xá, ngoài chợ trời. Bàn ghế làm bằng khung sắt, ghế nhựa, hàn dính vô nền, không bưng đi đâu được. Ai bán hàng cứ bán. Ai ngồi chơi cứ ngồi chơi.

Mùa hè tháng Hai, trời nóng khủng khiếp, giữa trưa bạn dắt tôi tới một siêu thị. Ở tầng food court là hơn chục ông bà lớn tuổi ngồi chơi. Có người đánh cờ, có bà cụ đan móc, thêu tranh chữ thập, có người chỉ ngồi thừ ra vì trong đó có máy lạnh. Với người già, khốn khổ nhất mùa hè ở Bangkok là nhiệt độ lên tới 36-37 độ C mà nhà không có máy lạnh, nhà nhỏ quá không có không gian hay mái nhà chỉ là mái tôn. Họ dễ đổ bệnh, đột quỵ (nhiều người qua đời vào mùa nắng).

Nhờ có những cái food court như vậy mà họ được trò chuyện, thư giãn hoặc tránh nóng. Bạn tôi kể cứ đến trưa nó đi đâu về là lại thấy các ông bà lớn tuổi sống quanh đó đi vô food court ngồi để đỡ nóng. Thật thương cho họ vất vả vì thời tiết. Thật mừng vì có cơ sở kinh doanh còn coi trọng lỏng lẻo, dành cho cộng đồng không gian để họ đến ngồi mà không bắt họ mua bán, ăn uống, hay đuổi họ đi.

Đó là món quà của sự rảnh rỗi.

Sự rảnh rỗi thường bị thế giới tư bản nhìn như phường tội phạm. Rảnh rỗi là không làm ra tiền. Rảnh rỗi là lười biếng, vô dụng. Rảnh rỗi là đáng xấu hổ. Hoặc phải giàu kinh dị lắm mới được quyền rảnh rỗi. Nó cũng xấu hổ như khi dân làm kinh tế hay người nước ngoài cứ mở miệng ra là chê Bangkok dính bẫy thu nhập trung bình. Hoặc nó cũng đáng xấu hổ như một bạn trẻ mới mất việc, vừa lo lắng khổ sở tìm việc, vừa phải giả vờ bận rộn để bạn bè không khinh vì mình rảnh rỗi, vô dụng.

Tại sao sự rảnh rỗi là một món quà?

Với những người già tránh nắng mùa hè trên, siêu thị đã cho họ một món quà: được “trú ẩn” khỏi thời tiết khắc nghiệt, được có không gian giao tiếp với người cùng lứa tuổi hoặc có thời gian thư thả như mình.

Ngoài Bangkok, mỗi năm tôi thường ở vài thị trấn rất bé ở Malaysia, không có tên trên bản đồ du lịch. Giống như Singapore, Malaysia có nhiều food court hoặc Kopitiam (một khu quán ăn lớn, bàn ghế ngồi chung, ai mua gì cứ mua, ai ngồi cứ ngồi). Tôi hay ngồi ở Kopitiam chơi, quan sát những gia đình sống xung quanh khu đó làm gì. Các món ăn trong khu thường giao động cỡ 5-12 ringgit (35 ngàn vnd - 80 ngàn vnd), đồ uống 2-3 ringgit/ly. Có gia đình lôi cả đám nhỏ xuống ngồi ăn, bố đút cho con ăn cho mẹ ngồi đọc báo, chơi game, 2 đứa nhỏ chạy vòng vòng. Có ông bà đem báo xuống đọc, xong thảo luận bàn cãi. Thanh niên trẻ ngồi ăn, coi điện thoại, ipad, chán chê có đứa… gục đầu xuống bàn ngủ luôn một lúc. Có mấy người mê cây cảnh còn nhân dịp ra đó mang theo chậu cây bé với hạt giống ra trao đổi. Nhân viên và chủ của các quán thường trò chuyện với khách, trêu lũ mèo hoặc cười đùa với nhau khi đã order xong, không bận thêm gì.

Sự thong thả đó diễn ra vào cả những ngày trong tuần chứ không phải cuối tuần, ở nhiều khu khác nhau, từ trung tâm tới ngoại thành, từ khu đông đúc nổi tiếng tới chỗ chỉ có dân sống quanh đó ra ăn. Không có ông bà chủ nào đi ra đuổi mấy người đó đi nhanh nhường chỗ cho khách ăn khác. Số bàn ghế luôn cực kỳ dư dả so với số khách, như thể đó là khu hoạt động chung của cả cộng đồng. Bạn tôi sống ở đô thị nhỏ trên đảo Borneo bảo nó ở đây ăn tô mì đó ở cái quán gần nhà cũng giá đó đã 6 năm rồi chưa lên giá. Hay là vì vậy nên thiên hạ không phải cày bục mặt ra để đi ăn mì? Hay vì vậy mà bà con ở đó thư thả vậy?

Tôi không học về kinh tế, không thể lý giải mối liên hệ giữa tô mì 6 năm chưa lên giá với sự rảnh rỗi của thiên hạ quanh nhà bạn. Nhưng ở giữa không gian đó, tôi ngồi hưởng thụ sự chậm rãi, lắng nghe tiếng trò chuyện của mọi người, nghe mấy ông bác hùng hồn giải thích về hạt giống, tiếng cười khúc khích trong câu đùa buổi sáng.

Nhiều năm nay, tôi thường suy nghĩ khi đọc phải những tranh luận về “lũ người” ra quán cafe mua ly nước 20k ngồi đồng cả ngày, chủ tiệm thì bảo cút hết về nhà mà ngồi, người “đồng cảm” với dân kinh doanh thì bảo 20k đó không đủ trả tiền điện cho nhà chúng mày. Nói chung quán cafe là nơi người ta làm ăn sống chết, đừng có ra đó mà lợi dụng. Còn dân đi uống cafe cũng là đi tìm nơi cắm laptop làm việc cật lực không ngẩng đầu lên từ sáng tới chiều. Họ cũng không rảnh rỗi. Cả hai bên người cung cấp không gian và người uống đều ở trong vòng quay chăm chỉ khổng lồ đầy xung đột.

Đối thoại hung hãn về sự xâm chiếm không gian này cũng đầy ở Mỹ, nơi cứ chỗ nào ngồi được thì chắc chắn sẽ có nhà chức trách bỏ lên đó cục bê tông hay thanh chắn cho không đứa nào ngồi được. Có nhà nghiên cứu về kiến trúc từng viết kiến trúc công cộng ở New York là kiến trúc bạo lực, không cho phép người thất thế được dừng chân, nghỉ ngơi, hay chợp mắt. Những kẻ vô gia cư (hay biết đâu là người quá mệt) không được phép ngồi xuống. Tôi thường ngạc nhiên về “sáng kiến” người Mỹ nghĩ ra để “tiêu diệt” sự rảnh rỗi. Quán cafe cắt bỏ hết ghế để không ai ngồi, chỉ đứng, mua, trả tiền và biến khỏi đây. Quán ăn liên tục có nhân viên ra hỏi “bạn ăn thêm gì không” để đuổi khéo sau khi bạn đã ăn hết bữa. Có quán ăn ghi rõ mỗi bàn chỉ được ngồi 1,5 giờ. Mỗi mét đất là một mét tiền.

Cách suy nghĩ về không gian công cộng ở nhiều nơi như TP.HCM cũng vậy, không tạo ra tiền thì biến đi chỗ khác. Đi vô công viên ngồi mà không gọi nước thì mấy người “quản trị” công viên sẽ ra vô hỏi mãi cho ngán mà đi. Sự rảnh rỗi không được ban phát làm món quà cho cộng đồng hay “vô tình” [cố ý] để ngỏ cho mọi người được có cơ hội dừng bước, nghỉ ngơi, trò chuyện.

Có lần tôi đi lạc ở Bangkok, xung quanh toàn đường bê tông nóng rực đến nhức đầu. Tới khúc mệt quá, tôi đứng nép vào một chân cầu nghỉ, thì phát hiện ở dưới chân cầu đó là một cái công viên bé tí, có mấy băng ghế, vài cái cây có bóng mát. Ở đó đã có vài người ngồi, có hai bác ngồi trò chuyện và ném vụn bánh mì cho chim ăn. Tự dưng thoát khỏi cơn nắng nôi đến say người bên ngoài đường lớn, tôi tìm được chỗ trú chân. Sự thư thả có chỗ để tồn tại giữa đô thị đặc sệt bê tông và ngột ngạt làm việc.

Ban đầu tôi nghĩ về sự rảnh rỗi là không gian và sự hào phóng của doanh nghiệp/nhà nước: là công viên, food court, kopitiam, thư viện, vườn cây.

Nhưng càng về sau, tôi nhận ra sự rảnh rỗi là một tâm thế, nơi người ta trân trọng thời gian ở cạnh nhau hơn là tính toán thành tiền từ quãng thời gian đó.

Ở Indonesia, thỉnh thoảng tôi và gia đình bạn hay ăn tối cùng. Hôm nào bảo ăn cùng là hôm đó anh sẽ rủ chồng tôi đi… đánh cá để có cá nướng. Vợ anh sẽ đi vô vườn cha mẹ hái mớ rau củ chị muốn xào, nấu. Tôi thường hỏi họ có cần mua gì thêm không thì họ đều từ chối. Anh thích vật lộn cả nửa buổi trên biển để tóm được vài con cá, đem về ngồi bắc lửa nướng thu lu, xong cả đám bu vào xem đó là cá gì, đứa nào xí con gì. Nếu để cho nhanh chóng gọn gàng, tôi chỉ cần chạy ra vựa cá ngay đầu xóm là mua được hai con to đủ cả nhà ăn.

Họ không thích thế. Bữa ăn của họ là một quá trình, mất thời gian và vui vẻ.

Chồng tôi là người Mỹ, anh quen với sự đúng giờ kiểu công nghiệp. Có lần, chúng tôi gọi thợ điện về sửa điện. Anh thợ điện hẹn 1 giờ trưa tới. Lê lết mãi tới 3 giờ ảnh mới tới. Xong ảnh ngồi uống trà cà kê xong mới bắt tay vô làm. Cuối cùng mọi thứ cũng xong, nhưng chồng tôi không quen.

Lần khác, anh chàng lại hẹn 1 giờ trưa tới. Bữa ảnh tới, chồng tôi bảo anh sẽ giả vờ đi vắng, đặng 1 giờ 30 mới về cho ổng chờ cho biết tay. Ai dè tới 1 giờ 30 chồng tôi về anh kia vẫn… chưa tới. Ảnh bảo ảnh đổi ý, 1 giờ trưa mà là 1 giờ trưa ngày mai nghen =))). Chúng tôi dần quen với sự lần lữa bình thường, mọi việc rồi cũng sẽ xong, điện đóm được sửa đúng như ý, chỉ là… không đúng giờ hẹn thôi. Dân làng ở đây quen từ từ như vậy bao lâu rồi.

Hay vì ở thôn quê, thời gian không thể quy đổi thành tiền nên không ai bận tâm vội vàng? - Có lần tôi nghĩ như vậy. Nhưng Bangkok là đô thị công nghiệp dịch vụ từ rất lâu rồi. Malaysia cũng là quốc gia phát triển. Dùng sự công nghiệp hay yếu tố đô thị để trả lời cho câu hỏi này xem ra không phù hợp.

Rảnh rỗi để sống cùng nhau

Tôi sống nhiều năm ở Mexico. Dân Mexico sống ở nơi nào có người Mỹ thường tính giờ lao động y như người Mỹ, làm bao nhiêu giờ họ muốn được trả bấy nhiêu tiền, rành rọt như vậy.

Con đường vào khu tôi ở thỉnh thoảng sẽ có mưa lớn và tạo thành những hố bùn, khi đó xe ai lọt xuống mà bị kẹt, đi bộ vào xóm hỏi thì thiên hạ sẽ kéo ra lôi chiếc xe ra giúp bằng được, không để bị mắc nạn lâu.

Có lần một chiếc camper đắt tiền, cồng kềnh bị lún rất sâu, cả xóm đó, đàn ông thay nhau đào tới nửa đêm mới có cơ hội kéo cái xe ra. Kéo xe ra xong rồi anh chủ hỏi nhiêu tiền thì mấy ổng bảo không lấy tiền, gặp nạn mà, nếu có dư chai bia thì cho mấy chai bia là được. Có vậy thôi. Hóa ra không phải thứ gì họ cũng tính thành giờ làm việc. Họ vẫn dành thời gian cho nhau, cho người cần được giúp, cho những việc xung quanh mà họ thấy mình có nghĩa vụ.

Người Mexico trong làng rất thích chiều chiều ra bờ biển, uống bia, bật nhạc nhảy với nhau, tới khi mặt trời lặn thì ai về nhà nấy. Ngoài bờ biển chẳng có gì, chỉ có bờ biển và vài cái ghế gỗ do gỗ trôi dạt vào, ai rảnh thì ra đóng thành ghế cho bà con ngồi với nhau.

Các đối thoại chê dân Indo làm việc chán lắm cứ làm mấy tiếng là đòi cầu nguyện, hay dân Thái lười lắm, làm gì cũng chậm chạp đã trở nên vô tri. Những người nước ngoài đó chắc đã quên vì sao họ bỏ Mỹ, bỏ Đức để tới Thái mua nhà nghỉ hưu. Họ đã quên họ ca ngợi người Thái nhẹ nhàng, thích cười, thích nói chuyện ra sao. Họ đã quên họ bảo ở Thái, ở Indo lúc nào họ cũng thấy như được là gia đình trong cộng đồng.

Thời gian “lười biếng” bị chê bai đó là sự rảnh rỗi để quan tâm tới người xung quanh, để cười, để nhìn và đoán xem ai cần giúp đỡ, để hỏi han và đùa giỡn với nhau. Sự “lười biếng” mà họ nhìn xách mé đó chính là nguyên tố tạo nên sự sống, mối liên hệ, ràng néo người ta với nhau, ngoài quan hệ thô lỗ duy nhất là tiền bạc.

Nhưng tôi cũng thất vọng vì những định kiến kiểu này giờ đã “lan toả” đến những người Việt, người Indo ở đô thị, người Thái làm sếp kiểu Tây. Một lần tôi ngồi ngoài bờ biển và nói chuyện với một ông chủ từ Bandung tới làng đi du lịch. Ổng chê dân Indonesia làm ăn chậm chạp lắm, không “công nghiệp lên” là không thể thành nước phát triển được. Nhưng chắc ổng không để ý ổng phải bảo ông tài xế lái xe sáu giờ đồng hồ để tới cái làng tôi ở “du lịch”, chỉ để được đi bộ trong làng, ngồi ngoài bờ biển hưởng gió biển, ăn chuối chiên. Không phải chính ổng cũng đang bỏ rất nhiều tiền và thời gian để mua sự rảnh rỗi mà ông chê bai ở những người Indo khác sao? - Tại sao ông kỳ vọng những người khác nên từ bỏ sự thảnh thơi mà họ sẵn có?

Sự rảnh rỗi là niềm xấu hổ

Vài năm trước, có lần tôi viết về sự rảnh rỗi có thể làm mình phát rồ. Đó là trải nghiệm khi sống 10 tháng ròng trong một căn phòng vì dịch bệnh Covid-19 và không có gì để làm. Trong thời gian đó tôi đọc một bài viết của Michel de Montaigne. Ông gọi sự rảnh rỗi trong tâm trí là “một con ngựa thoát khỏi cương của chủ” (1), đến nỗi nó tạo ra những “quái tượng” trong đầu, những suy nghĩ lạ kỳ quái đản, đến nỗi ông phải tìm đến việc viết để lấp đầy sự rảnh rỗi, hòng tìm cách làm sự rảnh rỗi “tự xấu hổ”. Mô tả này gần giống với câu “rảnh rỗi sinh nông nổi” của ta.

it is like a horse that has broke from his rider, who voluntarily runs into a much more violent career than any horseman would put him to, and creates me so many chimaeras and fantastic monsters, one upon another, without order or design, that, the better at leisure to contemplate their strangeness and absurdity, I have begun to commit them to writing, hoping in time to make it ashamed of itself.
< CHAPTER VIII - OF IDLENESS - Essays of Michel de Montaigne — Complete >

Có lẽ cách nhìn của tôi đã thay đổi. Tôi không còn thấy sự rảnh rỗi căng thẳng như thứ quái thai nữa. Đó là không gian trống và linh hoạt để con người “mọc” thêm như cái cây được nuôi dưỡng trong sự phong phú và đầy đặn của chuyển động thời tiết, đất, gió, trong quan hệ với người xung quanh. Có sự thư thả, con người bớt khắc nghiệt, bớt tập trung vào chính mình và chú ý đến xung quanh hơn. Người ta để ý đến người khác, lắng nghe chậm lại, suy nghĩ tìm cách nâng đỡ, đối thoại nhiều hơn trước khi kết luận về điều gì đó. Sự rảnh rỗi cũng cho ta cơ hội lấp đầy sự trống rỗng trong chính mình bằng những hoạt động ta chưa từng khám phá, ví dụ như bạn từng nghe đến những cô bác nghỉ hưu bắt đầu học làm bánh hay tìm cách đi du lịch. Đó là vì sự rảnh rỗi cho phép họ được nhìn sâu vào phần bên trong, để họ tìm thấy thứ họ muốn cho bản thân.

Nhưng sự rảnh rỗi không nên chỉ dành cho cho mỗi người nghỉ hưu, người già, hay trẻ con. Sự rảnh rỗi nên được trân trọng ở những người trưởng thành bởi họ phải làm việc vất vả nhất, nhiều trách nhiệm và căng thẳng với đủ áp lực cuộc sống. Càng nhiều căng thẳng, sự rảnh rỗi càng nên là đối cực quý giá. Những khoảng rảnh rỗi bé xíu chồng dành cho vợ, khi cô không phải bế con, mà được ra ngoài xóm ăn chè nói xàm với bạn bè. Ba chục phút rảnh rỗi cuối ngày hai vợ chồng đi bộ nói chuyện ngoài xóm. Ngày rảnh rỗi cuối tuần ông bà “tặng” cho con bằng cách giữ cháu cho hai vợ chồng thoải mái thích làm gì thì làm.

Con người không nhất thiết phải bị đơn giản hoá thành những mã số lao động, đơn vị tính giờ làm ra tiền, số tiền làm ra, hay lợi nhuận tăng cường. Con người không nhất thiết phải bị hạ nhục hay chế nhạo khi họ muốn rảnh rỗi, có quyền rảnh rỗi hay coi trọng sự rảnh rỗi của bản thân. Ta cũng không cần phải thấy xấu hổ khi thú nhận hai tháng nay mình nghỉ làm vì muốn nghỉ ngơi chứ mệt quá.

Tôi cũng từng coi sự rảnh rỗi là vô dụng. Khi đọc qua những lý thuyết về dây chuyền sản xuất, tối ưu từng động tác của công nhân để sản xuất được nhiều nhất, cho họ đi WC chỉ 5 phút, hay ứng dụng vận tải dùng mẹo ép tài xế chạy 10 tiếng không nghỉ, tôi không còn thấy sự ưu việt của sự chăm chỉ đến cùng kiệt nữa. Nó là biện minh cho sự mua rẻ sự sống của một nhóm người áp lên một nhóm người khác.

Những công nhân nhà máy sau 10 năm mài sức trên chuyền sản xuất sẽ bị chủ xưởng sa thải ngay hàng ngàn người chỉ trong chớp mắt khi họ không cần nữa. Vậy sự chăm chỉ kiệt quệ có nghĩa gì không? Vậy những công nhân chăm chỉ hơn công nhân Indonesia có đời sống tốt hơn không? - Sự chăm chỉ trên cơ sở tiền bạc hóa bào mòn đời sống của người, tiêu hoá và đẩy họ ra thành những thân thể bệnh tật, không còn cuộc sống, không có tương lai, và vẫn khó khăn như cũ.

Vậy anh công nhân Indonesia đòi một ngày được cầu nguyện sáu lần thì sao? - Hoá ra anh vẫn còn được phút dừng tay suy niệm về đức tin và lựa chọn sống của anh (ngoài mong muốn của những kẻ sử dụng lao động chê anh lười).

Tôi yêu thích sự rảnh rỗi.

Nhiều bạn bảo tôi có quyền rảnh rỗi vì không có con nhỏ, không phải lo lắng gánh nặng tiền bạc. Có lẽ đây là một phần của “đặc quyền”, vì vậy tôi không thể nói thay cho ai có hoàn cảnh khác mình. Sự rảnh rỗi cho phép tôi được suy nghĩ và thấm thía cảm xúc về cuộc sống mình và người xung quanh dành cho nhau.

Tôi có người bạn, khi rảnh cô sẽ rủ tôi đến nhà, chẳng làm gì hết, cô nấu ăn xong hai đứa ăn một ít, rồi nằm lăn ra hàng hiên, nói chuyện linh tinh thiên hạ, ngủ dậy thì gọt trái cây ăn, ăn xong xuống sân chung cư đi bộ. Sự rảnh rỗi cho tôi được ở bên cô.

Một cậu bạn chơi với tôi từ cấp hai. Cậu đã có vợ và hai con nhỏ. Hàng ngày, cậu đi làm toàn thời gian và chăm sóc con vì vợ cậu làm việc bận hơn. Nhưng cậu sẽ hỏi khi nào tôi rảnh, rảnh rỗi thì hai đứa ra đường đi bộ, nói xàm chuyện chính trị, vũ khí, quần áo, chạy bộ, kể chuyện cậu nuôi con sao. Chúng tôi có khi chỉ rảnh đi bộ 45 phút vì sau đó cậu sẽ về đi đón vợ. Nhưng cậu và tôi rảnh thiệt, bao năm qua cũng những chuyện xàm xí đó nói hoài không hết, cũng không có thêm mục đích gì mới cho những giờ như vậy.

Hồi ở Bangkok, tôi có thằng bạn, hôm nào rảnh nó sẽ rủ tôi ra công viên lớn ngắm chim. Xong nó sẽ bình luận loại chim đó là gì, có hót không, tụi nó tìm bạn ra sao, vô cùng phức tạp. Thỉnh thoảng nó sẽ tìm ra tổ chim ở đâu đó để chỉ tôi xem. Sau khi chán chê với chim nó chuyển qua các loại cây, môi trường sống, khả năng đặc biệt của cây, quả nào ăn được, trong công viên có chỗ nào ra quả ăn được. Cứ như thể thằng đó đi làm về là dành hết thời gian còn lại ở ngoài cái công viên đó vậy.

Tôi thấy may mắn, vì quen những người yêu sự rảnh rỗi, hiểu ý nghĩa của sự rảnh rỗi trong ý nghĩa không tên và không lợi lộc của nó. Với họ, được rảnh là được quà, và họ quyết tận hưởng sự rảnh đó tới cùng, như một món bánh ngon cần ăn chậm, hay tách trà thơm phải uống từ tốn, nhỏ nhẻ.

Khi viết xong bài này, tôi nhìn lại bức tranh “Poet Fisherman” ở trên, và nhận ra người đàn ông đặt chiếc cần câu với dây câu quắn quéo trên cần, không thực sự để tâm đến “chức năng” của buổi câu cá là phải tập trung đi câu, mà không gian bức tranh là nơi ông chìm đắm vào những điều khác xung quanh. Con cò. Chén rượu. Dòng sông. Cỏ lau. Ông nghĩ gì hay muốn gì?

Nhưng ông nghĩ gì không còn quan trọng lắm.

===== CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) a horse that has broke from his rider - CHAPTER VIII - OF IDLENESS - Essays of Michel de Montaigne — Complete

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới.

Một số sách của tôi đã xuất bản mà bạn có thể tìm mua:

• Truyện ngắn “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa” - Shoppee đang khuyến mãi giảm 20%

• Du ký “Mekong - Phù Sa Phiêu Bạt” - Shopee

• Du Ký “Đi thật xa trên một chiếc camper” - Shopee

Thỉnh thoảng trên mấy nhóm sống kiểu hiện đại như Tây, tôi đọc được người ta chê người Việt ăn lẩu là mất vệ sinh, chục đôi đũa vọc vô một cái nồi, nước miếng chấm mút thấy ghê, rồi miếng cá gắp ra bỏ trong đĩa nước mắm, chục cái đũa chấm rồi chan. Bên cạnh đó, người ta ca ngợi ăn phần riêng là văn minh, cầm cái nĩa chọc xuống đồ ăn nó thật tao nhã, không sợ Covid, không sợ bệnh lao, không sợ nước bọt.

Tôi đọc phải, và suy nghĩ có lẽ đồ ăn đã hoá thành một thể thức chính trị, một sân khấu trình diễn để phân biệt tầng lớp, thu nhập, cấp độ “văn minh”.

Thảy một câu bình luận ghê tởm cách ăn uống quen thuộc sẽ thể hiện được trình độ sống tầm thế giới, hoặc tinh tế chia sẻ mình biết hưởng thụ, biết xài tiền vào cách ăn sang, biết văn minh ngời sáng hơn những người còn cầm đũa ăn chung nồi lẩu.

Ngoài nồi lẩu thì ăn chay cũng trở thành chuẩn mực đương đại. Người ăn chay có vạn lý do ăn chay. Người ăn thịt có ngàn lý do ăn thịt. Lẽ ra thì nước sông không phạm nước giếng. Nhưng dù ở Việt Nam hay khắp thế giới, bằng cách lý luận nào đó, người ăn chay thường rất cao giọng vì sự cao quý của mình. Có thể vì sự ăn chay đi cùng với rất nhiều sức nặng đạo đức: yêu động vật, sống có sự nhân ái, quan tâm tới cái đau của động vật (bị làm thịt), bảo vệ môi trường, quan tâm tới tương lai loài người… nên người ăn chay thường nặng lời với số còn lại. Những thứ này chắc bạn đã thấy trên các bài viết hay diễn đàn về ăn uống, sau đó thường hoá thành cuộc tranh luận bất tận và rồi ai về nhà nấy, rau ai nấy ăn, thịt ai nấy nấu, cũng chẳng có ai thay đổi gì.

Nhưng ít ai chân thành giải thích một túi đậu hũ mua trong siêu thị gourmet có thể có giá 150 ngàn đồng, hoặc một thanh tempeh ở siêu thị của Mỹ có giá 15 USD (loại đã cũ đen mà dân Indonesia sẽ chả thèm mua), hay lọ bơ vegan Ấn Độ giá hơn 20 USD phải bay vài chuyến bay, qua vài cảng biển để tới được chân trời nhập khẩu phục vụ nhu cầu yêu môi trường của một lý tưởng ẩm thực. Những thứ này không ai nói tới vì nói tới tiền thì… tục quá, nó không cao quý sang trọng vừa đủ. Nó ngầm ý thể hiện đẳng cấp tiêu dùng, trình độ sống (và có khả năng chi trả) mà nhiều người khác mơ cũng không được.

Một nhóm người khác ăn theo con số. Thực phẩm giờ đây có thể đo đếm tới từng chỉ số, một bảng các con số như máy tính, tính ra chính xác để không thừa không thiếu, mọi thứ tối ưu phục vụ cho nhu cầu khoẻ mạnh. Cũng từ các con số này, người ta được thuyết phục trả nhiều tiền hơn cho một số loại thực phẩm dù trước đó chúng cũng thường thôi, hoặc không thực sự có lý do gì về độ hiếm, hàm lượng dinh dưỡng hay khó trồng để phải đắt vậy.

Ví dụ cụ thể tôi có thể kể ở đây là rau ngót. Ở các nước nhiệt đới, rau ngót rất dễ trồng, dễ lên, ra nhiều, ăn mát, ngon miệng và rẻ tiền. Ở hàng rào vườn nhà tôi có ông hàng xóm cắm xuống một mớ cành ổng ăn xong, thế là lên được một đám, ăn cũng lâu mới bớt rậm. Có năm tôi sống ở Costa Rica vài tháng, trời cũng nóng ẩm, rau ngót cũng dễ trồng y như Việt Nam hay Indonesia. Ấy vậy mà có hôm đi ra chợ cuối tuần, có bà kia bày một đống rau ngót trên bàn, bàn trải khăn xanh trắng màu ốc biển rất sang trọng. Bà quảng cáo đây là loại rau hiếm hoi chỉ có ở vùng này, có rất nhiều chất chống oxy hoá, giúp trẻ hoá, chống ung thư, làm sạch cơ thể, giúp cơ thể hồi sinh trẻ lại, giá 7 USD một nắm bé xíu. Nguyên đám người Mỹ bu vào mua. Chồng tôi cũng… bu vào. Tôi đứng nhìn xong bỏ đi. Vài bữa sau đi ra cái sạp của mấy bà nông dân đem rau vào bán, giá chỉ có 1,5 USD một mớ to hơn vậy. Cùng một thị trấn, cùng một bối cảnh nông nghiệp, chỉ có cách quảng cáo công năng thực phẩm khác nhau.

Cách nấu ăn cũng được “tối ưu hoá” để theo đuổi một vài giá trị mà người nấu tìm kiếm. Có lần, tôi nghe một ông già ngồi ăn sáng ở cùng cái food court chia sẻ là ông không thường đi ăn ở ngoài nữa vì cách ngoài hàng nấu ăn giờ không phải để ăn, mà để bán được nhiều nhất. Có những món người ở đây nấu từ xưa đâu có ai cho nhiều đường, xong phủ phô mai đầy ắp lên miệng như vậy (ngày xưa ở đó làm gì có phô mai), giờ người ta cho quá trời đường vô một tô mì, xong còn trải đầy phô mai lên miệng tô. Ông ăn xong cảm thấy phát bệnh, cơ thể không chịu được nữa vì già rồi, vì vậy mà bỏ đi ăn ở ngoài.

Tôi có thể áp lời than phiền của ông lên mọi món ăn mình tìm được ở nhà hàng, quán ăn, ở bất cứ thành phố nào có độ công nghiệp hoá cao trong cách nấu ăn để bán. Ví dụ, chồng tôi là người Hàn Quốc, anh thích món súp đậu hũ kim chi. Món đó khi ăn ở các quán trong thị trấn nhỏ thường nấu vừa miệng, không quá ngọt không quá mặn, số đồ ăn trong nồi đất vừa phải, lần nào đi ăn cũng thấy vừa no. Nhưng hễ cứ tới New York hay LA ăn là thể nào cũng gặp phải một phần ăn to kinh khủng khiếp, súp kim chi nhưng ngọt lự đầy đường, xong “đậm đà” vì có quá nhiều muối. Mỗi lần ăn xong mệt tới độ không thể ngủ được. Sau này đi ăn ở Sài Gòn tôi cũng bị cảm giác tương tự, những phần ăn được chiên đi chiên lại, những món quá nhiều đường, quá nhiều muối vì chúng nịnh vị, tô bún bò ngọt lịm vì cho đường, giúp người ta ăn ngon mà không cần suy nghĩ. Sự “thành thật” của thực phẩm ở làng nhỏ, phố nhỏ không có mặt trong những hàng quán này.

Một lần tôi đi xe máy với bạn tới một làng nhỏ ở miền Trung, xong có cô bán bánh khọt ven đường. Hai đứa dừng xe ăn của cô vài cái. “Vài cái” sau đó chất lên thành ba chục cái, ăn hoài không ngán. Con tôm trong món của cô bé nhưng tươi ngọt. Giá sống của cô không trắng đẹp thon dài nhưng ngọt và vừa ăn. Món của cô làm cũng chẳng có thêm nhiều gia vị gì, cô để cái lọ nước mắm kế bên, thích thì chan không thì đừng chan, người ăn chủ động biết mình đang nuốt gì vô bụng, bao nhiêu gia vị, bao nhiêu đường, mắm. Sự chân thành của thực phẩm đến dễ dàng như vậy ở thôn quê lại trở thành xa xỉ kinh khiếp ở thành thị.

Trong làng ở Indonesia của tôi, mọi người đi đánh cá, sống bằng nghề cá. Kế bên bãi cá có hai cái quán ăn nhỏ, mỗi quán có cái tủ đông. Cá đánh về thường bán cho thương lái đường dài, nhưng mấy bà chủ nấu ăn cũng được lựa những con bà muốn bán, bỏ vào tủ đông, hoặc bà vẫy luôn khách ăn ra lựa cá tươi nếu giờ họ ghé ăn đúng giờ cá vào. Xong bà cầm cá vô làm sạch, nướng liền, đem ra ăn với cơm trắng và chút nước chấm ngọt kèm ớt. Quan hệ giữa nguồn thực phẩm, thực phẩm và người nấu, người ăn thuần thành như vậy.

Đây là thứ mà ta không thể có được ở những đô thị khổng lồ, nơi nhu cầu ăn uống ở quy mô khổng lồ, nhu cầu tích trữ, giữ đông, rã đông, kho bãi nhiều tháng cho thực phẩm thường tạo ra các hành vi quái đản như ngâm lòng vào hoá chất cho giòn hay tưới hoá chất lên giá cho lên nhanh. Với nhu cầu tương tự ở Mỹ, mỗi lần đi mua táo, tôi thường kinh ngạc là chúng quá bóng bẩy rực rỡ so với đống táo tôi đi hái ở vườn nhà bạn, không lẽ táo siêu thị được trồng bằng phương thức siêu cấp gì đó khiến chúng lộng lẫy vậy. Sau đó tôi đọc được là táo được wax (bọc sáp) trước khi đem ra siêu thị bán để chúng tươi lâu, không mất nước, không héo mòn và nhìn lộng lẫy. Mọi website đều bảo hãy yên tâm sáp rất an toàn theo tiêu chuẩn FDA và có thể ăn được, yên tâm yên tâm. Nhưng chính những website đó cũng bảo NHƯNG MÀ bạn NHỚ RỬA SẠCH hết wax mới ăn. (Ủa!!?)

Nói cách khác, thực phẩm khi vượt ra khỏi hình thể thực của chúng, phải được mông má, bơm thổi để bán được giá, tăng hương vị, tăng vẻ đẹp, tăng tính năng để khiến người mua hài lòng hoặc sẵn sàng trả nhiều chi phí hơn cho chúng.

Qua các thể thức này, ta mất dần sự gắn bó và hiểu biết gần gũi về những thứ mình ăn. Ta cũng tròng lên thực phẩm và cách ăn những điều kiện và sự phân biệt đẳng cấp. Ta dùng thực phẩm để định hình tầng lớp bản thân, cấp độ chi xài, nhưng ta không thực sự gắn bó với thứ mình sẽ tiêu hoá xuống dạ dày.

Ăn qua nhiều lớp nghĩa

Quay trở lại chuyện ăn đũa ở đầu bài, cuối năm rồi tôi đọc quyển của nhà nghiên cứu triết học C. Thi Nguyen tên The Score: How to Stop Playing Someone Else’s Game [Điểm số: Làm sao để không phải chơi trò chơi của kẻ khác.

Quyển sách không phải nói về ẩm thực mà nói về thể thức tính điểm trong đời sống và cách ta lượng hoá mọi thứ thành sự cạnh tranh và mục tiêu. Nhưng có lẽ vì ông tác giả là người gốc Việt, ông có viết về đồ ăn trong vài chương, cụ thể là nồi lẩu, trong chương “Vẻ đẹp của quá trình”:

“Tôi lớn lên trong gia đình Việt Nam, món ăn mà tôi thích nhất là lẩu kiểu Việt. Bạn bỏ bếp cồn lên bàn, bắc lên nồi canh chua ngon lành, đun sôi lửa nhỏ, và sau đó thả vào những món chưa chín: thịt bò sống thái mỏng, tôm, nấm, hành củ. Và sau đó mọi người cùng nấu ăn tại bàn. Một trong những ký ức hạnh phúc nhất với gia đình tôi là cả nhà cùng bu quanh nồi lẩu nhỏ, tranh cãi xem con tôm là của ai, la lên xem thịt bò chín quá rồi hoặc ai đã ăn hết nấm.

“Đây chắc chắn không phải cách tốt nhất để nấu ra món ngon nhất. Nguyên một đám người cùng nấu ăn liên tục tại bàn quá lộn xộn sẽ không cho ra kết quả tối ưu. Nhưng đây là sự vinh quang, trong quá trình nấu lẩu - là sự vinh quang xã hội kỳ lạ, hài hước và thân mật. Nồi lẩu quá bé. Không đủ không gian cho tất cả mọi người và đồ nấu xung quanh. Tôi bắt đầu nghi ngờ liệu đây có phải sự cố ý - hay, ít nhất là, chính sự hỗn loạn vui vẻ nảy sinh từ đây là một phần lý do khiến ta quay trở lại với những điều này [ăn lẩu].” (1)

C. Thi Nguyen gọi nồi lẩu chua là “nghi thức”, là cách nấu ăn “bất tiện, kỳ quặc” đem lại đủ kiểu “tranh cãi và hỗn loạn đầy niềm vui”. Mục tiêu cuối cùng không phải là ăn được bao nhiêu tôm hay thịt bò, hốt được bao nhiêu nấm, mà mỗi người trong gia đình được ngồi lại bên nhau và trò chuyện. Sự giao tiếp, trao đổi, tương tác làm đầy đặn cảm xúc cho sự gặp gỡ. Gia đình trở lại là gia đình, có cha mẹ và đám con cái, nơi bữa ăn là sự no bụng, ngon lành, là cảm xúc tốt đẹp dành cho nhau. Nơi mỗi người có cơ hội huých tay, bông đùa, cười giỡn, và đi xa hơn nữa là quan tâm hơn về cuộc sống của nhau bên ngoài nồi lẩu.

Bữa ăn cuối năm, buổi trưa “chèo” lẩu ngày đầu năm, trong dịp đám giỗ, sinh nhật là những cơ hội cho nghi thức trở về. Ta trở về bên nhau. Con cái trở về cạnh cha mẹ. Bạn bè trở về như thuở sinh viên. Học trò trở về với thầy cô, bạn cùng lớp. Trở về và chen vai thích cánh trong cuộc gặp gỡ. Nồi lẩu là “quá trình”, chứ không phải để đo đếm sự văn minh sạch bẩn, xài đũa hay xài nĩa, ăn chung hay ăn riêng. Như C. Thi Nguyen gọi nồi lẩu cũng giống một “trò chơi”, là vẻ đẹp của quá trình ăn uống cùng nhau.

C. Thi Nguyen cố gắng gọi tên hành vi lượng hoá tất cả mọi thứ trong đời thành con số để chạy đua/thắng giải, một trong số đó là calories. Bạn nào tập gym sẽ để ý các con số này, ta ăn vô bao nhiêu calories, tiêu xài hết bao nhiêu calories. Ta đeo smart watch để đếm bước đi, đếm nhịp tim, đếm sự tiêu hao calories, đánh dấu vô các mục tiêu hàng ngày, lượng hoá cơ thể và sức khoẻ thành những con số đo đếm được. Ông gọi đó là hành vi “value capture” - tôi không biết dịch sao.

Tác giả cần giảm cân, vì sức khoẻ ông có vấn đề. Ông chú ý tới lượng calories mình tiêu thụ, và tập thể dục để cải thiện. Ông mua một cái app để theo dõi lượng dinh dưỡng tiêu thụ và ghi chú tất cả những thứ ông ăn. “Tôi bắt đầu bỏ những món tôi rất thích, bởi vì chúng không có sự cân bằng tối ưu dinh dưỡng đa lượng” để tiếp tục giảm cân.

Ông lấy ví dụ món súp, một món có quá nhiều thành phần, đủ loại rau củ, đậu, thịt, quá phức tạp, không cách gì đo được hay chép vô app cho đúng. “Tôi bắt đầu ăn đồ ăn đóng gói nhiều hơn - các loại bữa ăn đông lại, mì ý đóng hộp - vì dễ ghi lại thành phần dinh dưỡng ngay trên vỏ hộp. Cơ thể của tôi cảm thấy trống rỗng.”(2)

“Tôi đã lao vào những thứ về sức khoẻ, để đầu gối bớt đau, để cơ thể thấy khoẻ hơn. Nhưng rồi có điều gì đó thay đổi trong tôi, và tôi ngừng quan tâm xem lưng và đầu gối cảm thấy gì. Tôi bắt đầu quan tâm tới con số trên cân - cân nặng - và cố gắng ép cân xuống. Mục tiêu ban đầu của tôi đã thay đổi. Tôi tập trung vào thành quả dựa trên các chỉ số ngoài thân [external measure] - và một kiểu mục tiêu mới xuất hiện, phần nào đó, vì nhu cầu phải có sự rõ ràng từ bên ngoài [external clarity]”(2)

Qua chuyện đồ ăn và trải nghiệm cá nhân, C. Thi Nguyen lý giải rất nhiều “động cơ” thực phẩm ban đầu đã bị bóp méo vì những nhân tố khác: kỳ vọng số, kỳ vọng đo đếm dễ dàng/đạt thành quả, dựa dẫm vào các tiêu chuẩn nhìn thấy được (ăn lẩu là rối loạn, không sạch sẽ), và tước bỏ phẩm giá và sự phức tạp của ẩm thực và các lớp lang đời sống ẩn dưới hoạt động này. Ăn là khi con người bên nhau, ăn để cơ thể khoẻ và vui sống, ăn với nhận thức về sự trọn vẹn và lành mạnh của hành trình sống. Không chỉ có số, vi khuẩn, thu nhập, tầng lớp.

Những gì ở lại

Tôi rất thích món cá cơm khô chiên giòn với mắm, đường và ớt. Thật giòn. Ít đường, ít mắm, có ớt. Sau khi đi qua đủ loại quốc gia, ăn đủ thứ trên đời, tập làm đủ thứ món, thỉnh thoảng tôi lại thèm và tự làm một hộp nhỏ cá cơm để ăn chơi.

Hơn 30 năm trước, khi tôi bảy tuổi, nhà tôi mới xây nhà xong và cha mẹ không còn một đồng nào trong túi (nghĩa đen), lúc đó cửa nhà là cửa kính nhưng không đủ tiền làm kính nên mưa thì nước tạt vào ướt hết nhà. Mẹ chỉ dám đi chợ một lần/tuần. Mẹ mua cá cơm khô, kho thật giòn và mặn ngọt. Mẹ bỏ vào hộp nhựa, mỗi bữa cơm mẹ múc cơm và một muỗng cá cho phần cơm đó và hái rau mẹ trồng trong sân nấu canh. Chỉ có vậy, mẹ có hai ba cái hộp, đan xen giữa cá khô, tép khô, đậu phộng muối vừng… Chúng tôi cứ ăn như vậy cho tới khi ba có tháng lương kế tiếp sau khi nhà xây xong.

Giờ tôi có thể hiểu vì sao mình mê món cá cơm đó: nó giải thích rằng mẹ tôi đã nghĩ ra cách sinh tồn cho hai đứa con của mẹ trong những ngày khó khăn nhất. Mẹ biết cách xử lý hoàn cảnh, không than phiền, không thấy khổ. Chúng tôi vẫn no bụng (tất nhiên ai cũng biết là không đủ chất) và lớn lên. Tôi mê món cá cơm vì sống với kỷ niệm của thời gian mẹ cho mình, trong giới hạn của vật chất và trong sự chăm thương đầy đủ. Ngoài con số calories, đường, muối, để cho biết đó không phải món ăn quá healthy gì, thì tôi còn có một “lớp nghĩa” khác của món ăn: sự tồn tại của mình trong quan hệ với cha mẹ và thời gian. Điều này, không có vegan nào có thể giải thích được, cũng không có app dinh dưỡng nào ghi nhận được.

Tôi từng phỏng vấn một người làm kinh doanh khá thành công từ Canada. Trong lúc nói chuyện, ông kể sau sáu năm du học về lại quê hương, ông chỉ muốn được về nhà, nói mẹ nấu cho ông món cơm trắng ăn với măng xào ớt thật mặn. Hồi đó nhà khó tới mức không có gì để ăn, mẹ đi đào củ măng, ngâm cho sạch rồi xào với ớt, cứ vậy mà đưa cơm. Ăn măng tới xót ruột, nhưng đi xa rồi ông nhớ cái sự xót ruột đó, xót vì mẹ thương mình biết bao nhiêu, xót vì mãi mà không trở về được với phần kỷ niệm đó, xót vì chẳng có cách gì tái hiện lại những bữa ăn vùi đầu đưa cơm sạch bách rồi chạy đi học giữa trưa nắng.

Lúc phỏng vấn, tôi đã thầm so sánh cá cơm chiên giòn của mẹ mình với măng xào ớt của mẹ ông, sau đó tự bật cười vì sự ngớ ngẩn của bản thân. Mẹ tôi không phải mẹ ông. Chúng tôi đã lớn lên trở thành những người khác biệt với những cảm thức riêng tư không thể diễn tả về thời gian cũ. Đó là sự kỳ diệu của ẩm thực, của măng xào ớt xót ruột và cá cơm chiên giòn mặn ngọt pha với thời gian, trong tổng thể quá trình lớn lên mỗi người trải qua: tuyệt nhiên không thể tổng hợp thành con số, tầng lớp, trình độ văn minh, những phương thức ăn mới cao quý văn minh hơn đeo theo các kỳ vọng chính trị thô lậu.

Thỉnh thoảng trang viết đưa tôi quay về với đồ ăn, như một cách tự suy nghĩ về thời gian trải qua trong đời mình, gắn với những bữa ăn và thời gian sống cạnh người khác. Khi chỉ dẫn ai đó viết, thỉnh thoảng tôi đề nghị họ viết về đồ ăn, bữa ăn, hay cách ăn, hay một thứ gì đó liên quan tới thực phẩm mà họ muốn viết. Đề bài thường dẫn đến những trang viết thú vị, giúp người viết cảm thấy muốn viết, và giúp tôi hiểu hơn về họ khi đọc. Ta có thể viết về đồ ăn cả đời không chán, vì cả đời ta ngày nào cũng phải ăn. Thật vậy. Ta sẽ đối thoại bao lâu với sự ăn uống và tri giác, quan hệ với cơ thể, và thời gian sống của mình?

Ăn và thực phẩm không nên bị đơn giản hoá thành các con số và công năng, không nên bị rút gọn thành các bữa ăn công nghiệp (như uống chất lỏng protein) hay bị giản lược hoá thành một nghĩa vụ miễn cưỡng phải làm. Ăn cũng không xứng đáng bị phức tạp hoá và đồng nghĩa với hành vi chính trị, lý tưởng sống hay lý tưởng chính trị dài hạn: như yêu môi trường phải vegan, có đạo đức nhân từ phải ăn chay, hay sống thật là phải ăn thịch.

Ăn và hành vi ăn là đối thoại riêng tư nhất ta phải trải qua, dù ngồi ngay giữa mọi người và cùng thực hiện, vì điều cuối cùng ta phải đối mặt là thứ ta sẽ bỏ vào bụng và sống qua ngày với chúng.

====Chú thích trong bài====

Tác phẩm The Score: How to Stop Playing Someone Else’s Game [Điểm số: Làm sao để không phải chơi trò chơi của kẻ khác] - C. Thi Nguyen -

(1) Chapter 7: The Beauty of the Process

(2) Chapter 3: Value Capture

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới. Tôi có một tập truyện ngắn vừa xuất bản, “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa”, bạn có thể tìm mua tại đây.

Xóm tôi có một cô bán quán đã hơn 50 tuổi, đã có cháu ngoại. Cô nấu mì ngon, luôn có kèm rau và trứng, nhiều khách ăn.

Được phép héo tàn

Quán sạch sẽ vì sáng nào cô cũng dậy sớm quét dọn xung quanh quán ra tận tới sát bờ biển. Những khi vắng khách cô ngồi nghe nhạc trên cái radio cũ, hoặc trông cháu cho con gái cô rảnh tay làm gì làm. Tôi hay ghé quán buổi chiều, lúc vắng khách, gọi quả dừa nước hoặc chuối chiên, ngồi ngắm biển, nghe tiếng radio rè rè vọng ra từ góc quán.

Rồi bẵng cái quán đóng cửa. Đóng gì những mấy tháng. Đi hỏi mấy đàng tôi phát hiện cô bị tiểu đường biến chứng, phải phẫu thuật cưa hai ngón chân, rồi phải hồi phục.

Một năm sau quay lại làng, quán cô mở lại. Hôm tôi ghé quán uống nước dừa, cô đi ra tự chặt dừa (việc trước đây con gái cô làm). Chân cô, nơi bị cắt hai ngón, giờ đeo giầy bít kín chứ không đi dép lào như bà con ở quê nữa. Nhìn cô khoẻ mạnh hơn, quán của cô bán thêm nhiều thứ.

Bạn tôi kể cô đã hồi phục, giờ sáng nào cô cũng dậy sớm đi bộ thể dục, xong mới về quét dọn quán và mở hàng. À, cô đòi ly dị chồng. Cô quyết không ở với ông chồng nữa. Cô dọn luôn ra cái quán ở. Chồng cô đi than thở với khắp bạn bè trong làng là cô chê ông nghèo, quyết kiếm ông nào đó giàu làm chồng, nên bỏ rơi ông.

Con gái cô không chịu cho mẹ ly dị bố nên nó từ mặt cô luôn. Người con gái đó còn bắt chồng tới quán giật sập cái chòi mát cho khách uống cafe ngồi nghỉ, bởi cô ấy bảo cái chòi đó là của cổ làm cho quán của mẹ, giờ… đòi lại. Hôm đó tôi đang uống cafe ở cái chòi đó thì bị đuổi ra để ảnh giật sập chòi. Cô ngồi trong quán khóc thút thít.

Là người ngoài cuộc, tôi không thể hiểu biến cố nào đã thay đổi cô và chọn lựa đó. Mỗi người có lý lẽ riêng khi quyết định rời xa bạn đời mà mình đã sống chung hơn nửa đời người. Có trường hợp là những mâu thuẫn âm ỉ kéo dài nhiều chục năm tới khi bùng nổ. Có cặp đôi chỉ đơn giản là làm hàng xóm hay bạn bè thì tốt hơn làm vợ chồng. Có nhà thì một bên nhường nhịn bên kia cả đời, tới gần cuối đời phát chán lên thì bỏ. Có người vượt qua thời gian đau bệnh, nhận ra mình không nên ở gần người kia cả đời nữa. Đó là chuyện yêu đương và chia ly của cặp đôi như ngàn năm ta vẫn thấy.

Nhưng ở đây tuổi tác đã trở thành một vấn đề then chốt.

Vì cô hơn 50 tuổi, mọi người đều nghĩ cô thật “dại dột” khi quyết định bỏ chồng ở tuổi đó, vì ai mà thèm lấy cô nữa, có phải con gái xuân thì rực rỡ đầy cơ hội đâu.

Vì cô hơn 50 tuổi, mọi người nghĩ cô tìm cách có chồng mới là viển vông, ai mà thèm (theo thuyết minh của chồng cũ về lý do bỏ nhau họ nghe được).

Vì cô hơn 50 tuổi, đã làm bà ngoại, con gái cô cảm thấy có thể dùng quyền làm con để trấn áp mẹ mình bằng yếu tố tiền bạc(không bán quán chung, giật sập chòi mát cho khách), không đủ tiền ăn nữa. Có thể đứa con ấy hi vọng hành động đó đủ sức đe doạ để bà mẹ sợ mà phải quay về nhà với bố vì bà đã lớn tuổi, vì bà không thể tự chặt dừa bán cho khách, vì bà không đủ sức tự dựng cái chòi lá cho khách ngồi.

Leave a comment

Già đi làm người ta không được lựa chọn.

Già đi tước bỏ nhiều quyền cơ bản mà khi 20 tuổi ta chẳng phải mảy may suy nghĩ. Khi tôi 30 tuổi, nếu tôi nói tôi mới chia tay anh bồ cũ, nay có anh bồ mới, bạn bè cũng không kỳ thị gì. Nhưng ở tuổi 50, 60, chọn lựa lại người yêu thường đi kèm với cái “gông” tuổi tác: lố lăng, không ai thèm, gây xấu hổ cho con cháu, làm nhục dòng họ. Như thể khi già đi, khao khát yêu thương là vô lý, hoặc già rồi, không được quyền mong mỏi hay đổi thay trong tình yêu nữa.

Người lớn tuổi thường bị tước bỏ quyền yêu và quyền thay đổi. Tôi từng biết một người, mẹ anh mất khi cha anh đã 70 tuổi. Bốn năm sau, trong một lần về nước thăm quê, cha của anh gặp lại người bạn thuở xưa. Bác gái ấy cũng đã goá chồng nhiều năm. Họ quyết định muốn ở bên nhau những ngày cuối đời. Nhưng anh kể là những người con của bác gái ấy kiên quyết không đón nhận cha anh, coi việc mẹ anh muốn đi bước nữa là làm nhục dòng họ. Anh kể là anh rất đau lòng khi thấy cha thương nhớ người bạn đó mà không thể gặp lại hay ở bên nhau.

Ở khúc gần cuối đời, người làm cha mẹ đã bị xếp ngang hàng trẻ con, không có quyền yêu và chọn ở bên ai nữa mà phải phục vụ sự hài lòng của con cháu: nơi không có chỗ cho cảm xúc thân thể, tình yêu. Với người không cam tâm với diễn ngôn của cộng đồng về “tuổi già” và làm điều gì đó ngược ngạo, họ bị kỳ thị vì dám thay đổi, chọn lại, yêu đương hay đòi ly dị.

Gia đình và xã hội kỳ vọng người già hoá thành những sinh vật vô tính, vô hại, không cần chạm vào, vuốt ve, không có rung cảm, yêu thương, không được phép bốc đồng và nồng nhiệt với tình cảm. Sự khác nhau duy nhất giữa tuổi 30 của tôi và tuổi 50 của cô là ở tuổi 30 không ai than phiền nếu tôi đổi bạn trai, nhưng ai dám làm điều đó khi đã 67 tuổi, hẳn là sẽ gây xôn xao chấn động tất cả. Sau đó tất cả chống lại họ để hòng khẳng định họ không được phép bước ra khỏi hàng rào tuổi già đó.

Rào cản vô hình

Một lần đến phòng quản lý xuất nhập cảnh làm hồ sơ, vài cô lớn tuổi cỡ mẹ tôi lại gần nhờ tôi đọc giúp dòng chữ CAPCHA ( hình ảnh có chữ để trang web xác nhận là do người đăng ký chứ không phải máy tự động). Chỉ vài chữ cái nhưng in nhỏ, có dùng hiệu ứng màu sắc, làm các cô không đọc được.

Hai phụ nữ ấy cỡ hơn 50, gần 60 tuổi. Họ mất rất lâu sau mới nhập xong nội dung cho hồ sơ nộp hộ chiếu, và mắc kẹt lâu nhất ở dòng chữ xoắn xúyt khó đọc đó.Các cô làm tôi nhớ đến mẹ ở nhà. Cả ba người đều chưa quá già để xếp vào nhóm người cao tuổi, nhưng nhiều rào cản tuổi tác đã bắt đầu xuất hiện ngăn cản cảm giác tự tin sống của họ.

Một lần mẹ tôi đi khám bệnh, tờ đơn thuốc được phòng khám in ra với cỡ chữ rất nhỏ. Lời dặn dò in nghiêng còn viết nhỏ hơn. Trong ánh đèn trắng của phòng khám, mẹ tôi đeo kính vào nhưng vẫn không đọc rõ. Bà hỏi nhân viên y tế trong phòng thì bị nói là, cô cứ cầm ra nhà thuốc mua rồi họ hướng dẫn, chứ ở đây đông vậy còn chỗ cho người khác khám nữa chứ. Mẹ ra về, sau lần đó không cảm thấy tự tin đi khám ở nơi đó nữa, vì hỏi gì cũng bị phàn nàn hoặc hối thúc nhanh lên cho xong.

Bẵng đi một thời gian, một hôm tôi đang ngồi trong nhà thì nghe mẹ đang nói chuyện điện thoại với ai đó. Người đó hướng dẫn mẹ dùng thuốc giờ nào, uống thế nào, rửa mắt thế nào, thuốc trị ngay hết bệnh. Khi mẹ cúp máy, tôi hỏi, thì mẹ bảo đã tìm được bác sĩ tốt lắm trên... Facebook, khám tận tình qua... điện thoại, dặn dò cẩn thận ân cần lắm. Bác sĩ lại khám từ thiện không tính công, chỉ tính tiền thuốc... 15 triệu.

Vậy là mẹ tôi đã trở thành nạn nhân của những quảng cáo chữa bệnh qua mạng, có chạy ad, bán những loại thuốc không nhãn mác với giá tiền cao khủng khiếp. Căn bệnh đau mắt bình thường mẹ tôi thỉnh thoảng gặp trước đây chỉ tốn vài trăm ngàn khi đến phòng khám. Nhưng “bác sĩ mạng” ân cần, mẹ có quên thông tin gì đó hỏi lại cũng không bị la mắng. Họ không chê mẹ lẩn thẩn, nói mãi không nhớ, họ không từ chối giải thích cho mẹ vì mắt mẹ không đọc rõ chữ viết nhỏ. Đủ lý do phù hợp để mẹ bị lừa.

Subscribe now

Vài năm gần đây các nhà nghiên cứu dân số liên tục đưa ra khuyến cáo cần phải khuyến khích người trẻ sinh con để dân số không quá già khi thu nhập bình quân đầu người chưa cao. Các chính sách khuyến khích sinh đẻ liên tục được giới thiệu. Nhưng xã hội cần phải chuẩn bị tâm thế ra sao để đón nhận nhóm dân số đang già đi thì gần như không ai nói tới.

Giao diện online của dịch vụ công số hoá không thân thiện với người cao tuổi, nhiều bước thực hiện rắc rối đến mức người trẻ cùng làm cũng gặp khó khăn. Không gian công cộng đầy sức sống như nơi tập thể thao, shopping mall, nơi đào tạo ngắn hạn... dường như là chốn người già không thể tìm thấy nơi thân thiện với họ. Mặc định xã hội dành cho người già là họ chắc chắn không đi tập gym nữa, không tập thể dục gì cả, có chăng cũng chỉ là tập dưỡng sinh nhẹ nhàng với những người già khác. Họ (chắc là) cũng không học hành, tìm hiểu gì mới mẻ nữa nên chẳng bao giờ các trung tâm giáo dục kỹ năng ngắn hạn thêm ảnh người già vào quảng cáo.

Leave a comment

Cứ như thể khi già đi, những người lớn tuổi sẽ tự trốn vào trong tủ, khuất mắt trông coi cho người khác đừng sốt ruột, mất thì giờ. Cả xã hội đều thể hiện sự tôn kính với người già, nhưng là sự tôn kính loại trừ, gạt họ ra khỏi mọi hoạt động tích cực mà cuộc sống thường ngày cần có, loại họ ra khỏi nhu cầu được tiếp tục khám phá cuộc sống vẫn còn ở phía trước. Khi bước vào sự “cao tuổi”, người ta được trao ngay một tấm vé không cần nỗ lực sống nữa, bằng những đối thoại kiểu:

“Ông bà già rồi, nghỉ đi làm gì nữa?”

“Mẹ buôn bán tối ngày có được bao nhiêu nghỉ đi cho khoẻ. Con cho tiền xài.”

Có thể ta đã nghe mấy lời than phiền trên đây nhiều yêu thương trìu mến, xuất phát từ tâm của những đứa con trưởng thành không muốn cha mẹ vất vả, với tinh thần hào phóng đầy đủ vật chất. Nhưng song song với sự trìu mến đó, sự không tin tưởng đã lù lù xuất hiện. Người cha mẹ năm xưa buôn bán, lao động nuôi các con lớn giờ đây đã hoá thành kẻ vướng chân, kiếm ít, kém cỏi, biến thành nỗi lo phái sinh không cần thiết, làm phiền người thân.

Khuyến khích sống

Có lần tôi đi uống cà phê ở một tiệm đông khách ở Jakarta. Người xếp hàng dài phía sau. Một chị gái đi cùng bà mẹ lớn tuổi đứng trước tôi đợi đến lượt. Sợ làm phiền người đứng sau, chị gái vội vàng bảo mẹ chọn món gì đó xong chị tự gọi cho cả hai mẹ con. Nhưng ngay lúc đó, em nhân viên trẻ đã hơi cúi người ra phía ngoài, đưa tờ menu cho bà, hỏi bà thật rõ: “Nội ơi, nội thích uống gì?” – xong cô bé tiếp tục kiên nhẫn hỏi bà muốn ngọt hay không ngọt, uống lạnh hay nóng, ly cỡ nhỏ hay cỡ vừa. Em hỏi từng ý một, chậm rãi, không quên gọi bà là “nội” sau mỗi câu trả lời. Người bạn đi cùng tôi đã nói khi em gái gọi bà như vậy, đã khiến bà thấy gần gũi nên tự tin trả lời hết, không cần nép sau lưng con gái nữa.

Sau khi hai mẹ con họ họi nước xong và đi ra quầy chờ, em gái bán hàng quay trở lại với sự nhanh nhẹn tốc lực như thường. Sự ân cần đó chỉ diễn ra trong vài phút ngắn ngủi, nhưng em đã giúp bà được tự chọn thứ bà muốn uống, trong một hoạt động bình thường mà bà sẽ phải trải qua rất nhiều ở thành phố này. Bà không trở nên lệ thuộc vào con gái, nhờ sự kiên nhẫn của những người lạ xung quanh như bạn nhận đơn kia.

Cũng như động tác đơn giản như đi gọi nước uống, người già phải trải qua mọi hoạt động, sử dụng đủ loại dịch vụ, tương tác với rất nhiều người trong cuộc sống hàng ngày. Nếu những hoạt động, dịch vụ này đủ sự quan tâm đến người già, chúng sẽ khuyến khích họ tiếp tục làm việc, sống chủ động, và tìm kiếm những niềm vui mới hàng ngày. Nhưng nếu dịch vụ, cộng đồng kém thân thiện, muốn “rút gọn” sự hiện diện của họ, người già cũng dần mất tự tin vào chính bản thân, thừa nhận ra rằng mình vô ích, thu hẹp không gian và hoạt động lại, rồi trở nên thụ động, phụ thuộc vào sự quyết định của con cái hay người chăm sóc, và rồi từ bỏ niềm vui khám phá cuộc sống.

Ở đất nước dân số đang già đi đến báo động, tới mức toàn dân được khuyến khích nên sinh đẻ thêm, thì sự quan tâm đến khả năng yêu cuộc sống và tự tin sống của người cao tuổi càng phải được chú ý.

Share

Khi lớn tuổi hơn, mọi người có thể không còn quá nhanh nhẹn, không nhìn rõ bảng hiệu, không nhớ được các dặn dò nhiều bước phức tạp, đôi khi lạc hướng khi ở giữa đám đông quá nhiều người và lộn xộn. Nhưng họ chỉ cần được chỉ dẫn thêm một chút, được sự quan tâm khi truyền đạt hay chậm lại lắng nghe, được trấn an giữa quy trình phức tạp, là họ vẫn có thể tiếp tục tham gia vào mọi hoạt động tích cực của đời sống, như học hỏi, tập thể thao, tìm hiểu lĩnh vực mới.

Người lớn tuổi không trở nên vô dụng vì họ chậm hơn, mắt yếu hơn, tai khó nghe hơn, mà vì nhiều bước trong đời sống thường nhật có tốc độ cao đã đẩy họ ra ngoài lề, dán nhãn cũ/kém/dở lên họ, khiến họ không được nhìn bằng ánh mắt thiện cảm nữa.

Gom vào một chỗ

Vài năm gần đây, tôi đọc thấy nhiều Việt Kiều về nước đầu tư xây nhà dưỡng lão 5 sao, chăm sóc dưỡng lão cuối đời để đón “làn sóng” công dân cao tuổi sắp tới, những người có dư thừa tiền bạc hơn, con cháu làm ăn thịnh vượng nhưng không có thời gian ở cạnh cha mẹ nên chi tiền để người cao tuổi được chăm sóc chuyên nghiệp, có người canh khỏi ngã, khỏi tai nạn, khỏi bỏ bữa.

Nhưng phiên bản của sự chuyên nghiệp này cũng mang gương mặt của những vấn đề khó gọi tên. Ở Mỹ, một lần tôi đi cùng bạn đến thăm mẹ của bạn sống trong nhà dưỡng lão. Hôm đó có một lớp học sinh đến thăm và biểu diễn âm nhạc cho các cụ nghe. Bà quản lý đứng trò chuyện với cô giáo cạnh tôi có chia sẻ nhiều cụ ở đây gần cả năm không có ai đến thăm cả, nên có trẻ con vào múa hát họ rất vui. Vậy là khi thực hiện đủ nghĩa vụ “dưỡng lão” bằng chi phí hàng tháng, nhiều gia đình đã bỏ bê luôn cha mẹ mình cho dịch vụ, chỉ cần trả đủ tiền là được.

Trong sự sạch sẽ và khoa học của dịch vụ ăn, tắm, vệ sinh, sinh hoạt xã hội, người già chậm rãi ngồi nhìn thời gian trôi qua như khái niệm mờ nhạt mà họ không có quyền điều khiển nữa. Họ đã trở thành những con số cụ thể trong một hệ thống, bị đơn giản hoá xuống thành chỉ số sức khoẻ, chống khả năng đột quỵ, chống nghẹn khi ăn, cho thuốc đi ngủ sớm giờ nào.

Share Khải Đơn

Mẹ của bạn tôi ở trong nhà dưỡng lão đó. Bạn thuê người đến dạy kỹ thuật làm hoa, tạo hình trang trí bằng đất sét theo yêu cầu của mẹ. Bà ngồi trong phòng sinh hoạt chung tập làm với cô giáo, xong chụp ảnh lại để rao bán trên nhóm cư dân ở nơi bà từng sống trước đây. Nếu ai mua hàng, con của bà (bạn tôi) sẽ mang món đó về đi giao cho khách và nhận tiền. Bà phát hiện ra bà thích làm đồ thủ công kích cỡ nhỏ từ khi nghỉ hưu, nhưng ở nhà dưỡng lão không có ai dạy. Vậy là con bà trao đổi với ban quản lý để bà có thể mời người tới dạy.

Bạn tôi kể người giáo viên dạy làm hoa đất sét đã giúp bà trở nên sáng tạo và háo hức. Mỗi món hàng bán được khiến bà thêm tự tin. Bà còn đòi có máy tính bảng để tìm thêm mẫu mới trên mạng làm theo đơn hàng những người hàng xóm cũ yêu cầu.

Thêm một trợ giúp, bạn tôi đã tìm ra cách giúp mẹ chủ động với nhịp sống hàng ngày, thay vì sống mỏi mòn, buồn bực vì cô đơn và bất lực trong thời khoá biểu của nơi chăm sóc bà.

Tôi nhận ra mẹ mình không còn trẻ nữa khi bà sợ nhân viên y tế la bà chậm chạp.

Những người cô nhờ tôi đọc dùm mấy chữ nhỏ xíu vì mắt họ không còn nhìn rõ như đám trẻ nữa. Vài điều đơn giản đó đều có thể khắc phục dễ dàng bằng thiện chí của người tương tác với họ, người trẻ và người để ý xung quanh. Một chút chậm lại, một chút kiên nhẫn sẽ giúp cha mẹ của ta không phải già đi quá nhanh.

Ngay cả khi các chính sách xã hội chưa thân thiện, nhưng nếu xã hội nhìn người cao tuổi như lực lượng sống đầy kinh nghiệm, họ đã từng vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất của thời cuộc, bản thân họ đã trở thành ông bà, cha mẹ của những người trung lưu thành đạt và con cái có tri thức, thì họ luôn có khả năng để tích cực sống khi lớn tuổi hơn, khi khám phá giai đoạn mới của cuộc đời trước mặt. Người lớn tuổi vẫn có thể kiếm tình yêu mới, hay rời bỏ hiện trạng không mong muốn. Họ vẫn làm việc, kiếm sống, học tập cao hơn, suy tư về thay đổi. Họ dùng kinh nghiệm để sáng tạo, ứng phó trước thay đổi.

Họ không cần trốn vào xó tủ, sợ làm phiền xung quanh, đợi xã hội lãng quên và dần phai đi trong cuộc sống.

** Bản ngắn hơn của bài này đã đăng trên báo Người Đô Thị tháng 11/2025.

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới. Tôi có một tập truyện ngắn vừa xuất bản, “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa”, bạn có thể tìm mua tại đây.

Có một loại nội dung luôn ăn khách trên mạng, đó là: how-to [các bước làm thế nào]. Ăn khách đến nỗi các khoá học content hay SEO thường có hẳn phần dạy cách cấu trúc bài viết how-to, video how-to hoặc clip ngắn how-to với vận tốc siêu nhanh.

Đóng gói thời gian

Vài tháng trước tôi xem một video mẹo chà bồn cầu trên Tik-tok. Đừng hỏi tại sao tôi lại xem video này. Đó là sự kỳ quái của mạng xã hội bây giờ. Tôi được xem đủ thứ mình không cần (tôi đã biết cách chà bồn cầu) và không hề tìm kiếm.

Nhưng khác với những how-to mà tôi nói đến ở trên, video này dùng nhiều mẹo điên rồ với hình ảnh cực kỳ khiêu khích sự tò mò: xài nước súc miệng Listerine phối hợp với nước rửa chén, cộng với dấm, và xà bông bột. Bọt tạo ra từ mớ hoá chất trên phồng ngập bồn cầu.

Có hơn 7 ngàn tim cho video, hàng ngàn comment chửi chủ video không có kiến thức khoa học, phối hợp chất này với chất kia gây ra khí độc, phá hỏng men bồn cầu.

Tôi tự hỏi bao nhiêu người bấm 7 ngàn tim kia đã xem video này vì họ đang tìm cách chà bồn cầu? Bao nhiêu người làm thử theo video? Bao nhiêu người trong hàng ngàn comment vô đây chỉ để chửi bới xả stress mất thì giờ? Bao nhiêu người (như tôi) thụ động được thuật toán gợi ý và đã rảnh ngồi xem đến hết?

Content how-to luôn ăn khách trên mạng. Đó là vì người xem có mục tiêu rõ ràng: tìm giải pháp cho vấn đề họ cần giải quyết. Người sản xuất có cấu trúc rõ ràng: không cần phải suy nghĩ cách tiếp cận, tìm hiểu kinh nghiệm, so sánh đúng sai, phân chia những phần xám của kỹ thuật… Cứ nện từ bước 1 đến bước 20 là thành nội dung ăn khách.

Ở góc độ người dùng, chính tôi cũng đã học rất nhiều kỹ thuật mà mình cần trong cuộc sống từ nội dung how-to. Tôi sửa được tay nắm cửa xe hơi bị gãy nhờ how-to, tôi làm được bánh mì cũng nhờ how-to. Bạn tôi có người đã trở thành người nấu bếp giỏi nhờ mấy năm trời học qua Youtube. Tôi quen một thợ gốm thành thục, bà cũng học qua Youtube.

Nhưng vậy còn những video how-to làm lố đến cực đoan, cực ngắn và hoàn toàn vô lý như trên thì sao? - Ta thấy được thành quả của mọi thứ trong vài chục giây hoặc một phút. Bao nhiêu quy trình phức tạp, đầy kỹ năng, bao nhiêu thử thách đều dễ dàng gom lại trong chớp mắt, kết quả như sờ thấy được rành rành. Làm con vịt Bắc Kinh trong 1 phút 22 giây. Chiên một mẻ chân gà trong 40 giây. Sơn xong căn nhà màu biển xanh tuyệt đẹp trong 1 phút. Sửa xong mái nhà bị bung trong 30 giây.

Những video how-to ngắn này trao cho tôi sự thoả mãn không cần cố gắng, sự hài lòng của kết quả mỹ mãn không trải qua thử thách. Ta thực sự được chứng kiến thành quả mà không phải làm gì nhiều, chỉ cần quẹt là xem. Ta thấy kết quả tương lai của đời sống mà không phải đối mặt với rủi ro và lỉnh kỉnh của đời thật như pha sơn không ra màu biển xanh rực rỡ mà ra màu gì thấy gớm, hoặc chiên xong gà đen thui chứ không vàng.

Tương lai không cần trả giá

Tại sao ta vẫn xem những nội dung vô bổ đó? Tại sao ta vẫn tiêu phí thời gian vào how-to khi không thực sự cần làm gì? Tại sao vẫn có người sản xuất ra những video thậm vô lý và có khi cực kỳ nguy hiểm cho chính nhân vật trong video?

Tôi còn nhớ có thời gian trên reel rất nhiều video làm vườn kiểu: bỏ cái đuôi củ hành vào nửa quả chuối, vài tuần sau củ hành sẽ mọc rễ và mình có thể trồng. Hoặc nhét hạt mít vào giữa quả chuối, hạt mít sẽ nảy mầm đâm từ quả chuối lên. Tôi có quen người bạn đã từng làm thử đúng những mẹo trên để nhận ra đó là trò lừa trên mạng. Ban đầu mẹ bạn bảo chỉ cần kê đuôi củ hành trên cốc nước là nó ra rễ ngay, hoặc bỏ cái hạt mít vô đĩa bông hơi ẩm là nó nảy mầm liền, rồi đem ra đất trồng thôi. Bạn tôi không tin mẹ, nhưng tin video trên mạng kia. Cũng như hàng triệu triệu người đã làm theo để rồi nhận ra đó chỉ là cảnh cắt ghép xạo sự trên mạng, hoàn toàn không có ích lợi gì.

Những nội dung cực ngắn và “kỳ diệu”/kỳ quái như vụ chà bồn cầu hay trồng cây trong quả chuối giúp ta được thoả mãn chứng kiến hành vi ngu dốt của kẻ khác (làm những điều vô lý không ai làm/thậm chí tự gây hại cho bản thân). Ta được thấy hệ quả mà không cần trả giá, được chứng kiến sự đổ vỡ hay suy tàn của một hành vi mà không cần phải trải qua. Thêm một chút hài lòng: ta có thể vô comment chửi đứa làm video là ngoo dốt, tôn thêm phần thô lỗ và thượng đẳng của bản thân.

Ta không cần ngồi dậy để thực hiện bất cứ việc nào trong số những bước chi tiết và phiền phức, hay thử nghiệm xem liệu đời thật có diễn ra như video không. Ta “hoà mình” vào sự thụ động không cần động tay chân. Ta thấy trước tương lai mà không cần hiện tại. Ta nếm trải thành quả mà không cần đương đầu với cảm xúc phức tạp do đủ thứ va chạm gây ra khi muốn làm việc gì đó nên hồn. Ta già đi trước khi tuổi thật ập đến, vì “tương lai”được dự đoán nhờ vào môi trường nội dung như vậy.

Nếu bạn cần câu trả lời về khía cạnh sức khoẻ tâm thần của những nội dung mà tôi đang than phiền kể trên, có một nghiên cứu tổng hợp cuối năm 2025 trên Psychological Bulletin viết về chủ đề này, với một số kết luận liên quan đến giảm khả năng chú ý, tập trung, mất khả năng thực hiện các việc đòi hỏi tập trung tư duy sâu, dễ gây ra tình trạng căng thẳng, u sầu, buồn chán… Bạn có thể đọc tại đây, để hiểu bản thân có thể bị tổn hại ra sao về sức khoẻ.

Nhưng đó không phải nội dung chính tôi muốn đề cập trong bài viết này. Điều gì đã khiến tôi bỏ công xem hết những video ngắn ngủi vô bổ đó? - Liệu chúng có làm cuộc sống thêm hấp dẫn, giàu tri thức, phong phú hay bổ ích hơn không? - Giả định thay vì xem 200 video ngắn như trên mỗi ngày, tôi chuyển qua đọc 50 trang sách, hay chơi lướt sóng 2 tiếng đồng hồ, hay chạy bộ đến phát ngán 1 giờ? Hay ngồi đánh cờ với đứa bạn cho tới khi giận dỗi cãi nhau? - Tất cả những hành vi bên trên đều có cùng chức năng giải trí, giúp đầu óc khuây khoả, không liên quan gì đến việc kiếm sống. Vậy chúng khác gì nhau? - Tại sao tôi phải cố gắng tìm cách chỉ trích nội dung ngắn làm gì? Tôi có “tư thù” gì với video ngắn chăng? Hay tôi đang cố tỏ ra là kẻ trịch thượng cao đạo?

Thời gian phồng lên

Vài tháng trước, ở nơi tôi ở không có bán bánh mì.

Tôi quyết định tự làm để có ăn. Sau khi xem mấy video hướng dẫn, vài chục video ngắn, vài trang web nấu ăn, tôi bắt tay vào làm. Trong khoảng 2 tuần đầu tiên, mỗi lần pha men, nhồi bột, chờ bột lên men… đều như chơi trò phù thuỷ. Không có cái bánh nào ra kết quả giống nhau, dù khối lượng bột, muối, men, nước gần giống nhau. Có ngày quá lạnh. Có khi trời ấm lên bất ngờ. Lúc nướng hơi quá lửa vỏ bánh cứng. Nướng chưa tới độ vỏ bánh mềm. Bánh được lên men lâu có vị chua nhẹ. Bánh bị bẹp vì nhồi không kỹ. Bao nhiêu lần làm là bấy nhiêu kết quả. Sự đánh vật này ai làm bánh rồi đều sẽ trải qua.

Vì không có bánh mì ăn, tôi “tham gia” trải nghiệm sự sống thật sự ngoài màn hình video how-to. Ở cuộc sống đó không có lần nào hoàn hảo. Mỗi khoảnh khắc trôi qua, cảm xúc phải điều chỉnh về hướng hiện thực biến đổi. Những lần vỏ bánh cứng, giòn, mềm, cháy. Những sự đo đếm, tìm cách làm ngon hơn, hay cố gắng làm lại một lần nữa vị chua dịu vừa đủ. Không có video ngắn nào diễn tả về thay đổi vi tế của nhiệt độ, gió, nắng, không gian, độ ẩm, sức nóng của lò. Không có nội dung ngắn nào miêu tả cảm xúc phức tạp của niềm vui mỏng manh, sự thất vọng ngắn ngủi, những lần xấu hổ hay cảm giác bất lực vì cái bánh thất bại lặp đi lặp lại. Đi cùng với ngày tháng đó là những niềm vui bé nhỏ chậm chạp phồng lên, vì tôi có bánh ăn suốt mùa đông không phải đi vào thành phố mua bánh (cách 50km), vì mẻ bánh ra lò lúc sáng sớm khi trời lạnh buốt, phết bơ tan nhẹ, hoặc phết thêm chút mật ong kiếm được trong làng. Sự hài lòng đầy đủ tự tay mình tạo ra. Hiện thực của tôi có không gian nhiều chiều, đủ màu sắc, hương vị, đủ cảm xúc và sự rối ren, như chính chiếc bánh mì phồng lên trong lò, vàng ươm, hạnh phúc, hoặc đôi khi… xẹp xuống gây hoang mang.

Cảm xúc khi ta làm gì đó trong đời thật thường hình thành chậm rãi, xoay qua nhiều cung bậc, không giống với khi tôi thoả mãn ngồi xem 200 video ngắn cách làm đủ thứ việc trên đời từ khắp nơi trên mạng. Trong lăng kính ngắn ngủi và thừa mứa đó, có những người đã tạo ra những khu vườn đẹp lộng lẫy không tin nổi, làm xong món mì kéo Trung Quốc sợi mượt mà hoàn hảo, hay nấu xong món súp hoàng cung lộng lẫy xa hoa.

Nhưng đó là hiện thực không đem lại cho tôi chút niềm vui chậm rãi và phồng to nào. Ngược lại, chúng khiến tôi kinh ngạc khi đắm mình vào hàng ngàn comment… chửi đứa làm video, hay chê món ăn đó nhìn phát tởm, hay nói những lời thượng đẳng hạ hàng ngàn đứa đang khen xuống. Dù là tương tác gì, chúng không làm tôi thấy hài lòng/ hay đúng ra chúng chưa bao giờ có mục đích khiến người xem hài lòng về cuộc sống diễn ra ngắn ngủi trong vài chục giây đó. Sự bẽ bàng hiển hiện ngay cả trong những hình ảnh hoàn mỹ nhất vài chục giây đem lại.

Nhà triết học Byung-Chul Han viết trong quyển tên “Non-Things: Upheaval in the Lifeworld” về những trả giá của sự ngập ngụa và chóng vánh đầy tràn đủ thứ thông tin trên đời này này. Với ông, bản thân thông tin không “soi chiếu thế giới” mà có khi gây ra tác dụng ngược lại, là làm “biến dạng” [deform] đời sống.

“Thông tin giờ đây lưu thông trong không giao siêu thực, không có tham chiếu nào với hiện thực. Trong hình thái hậu-sự thực, thông tin trượt khỏi hiện thực [thing-fleeing]. Khi không có gì có thể nắm bắt được, mọi sự ổn định đều mất.” (3)

Byung-Chul Han có vẻ bi quan hơn hẳn khi đề cập đến đời sống số hoá tràn ngập, nơi ta mất điểm bám vào sự hiện hữu và nhìn thấy thế giới tồn tại trong sự tồn tại của nó. Trong thế giới “hậu-sự thật” [post-factual information society], khi ta phân vân ngồi xem hết 200 video ngắn cả ngày, biết những khoảnh khắc ngắn ngủi vài giây của tội ác, của cái đẹp, của how-to, của món ăn, của đồ thủ công mỹ nghệ, của vườn cây… dường như ta đã trở thành con người khác, biết mọi thứ nhưng không nắm bắt được gì, chứng kiến mọi sự thật nhưng không có gì là thật.

Tôi không cảm thấy khối bột mềm có độ đàn hồi trên ngón tay mình dù đã xem không biết bao nhiêu video.

Sự rỗng ruột

Dạo gần đây tôi đọc quyển tên “The Score - How to Stop Playing Somebody Else’s Game” của giáo sư triết học C. Thi Nguyen ở Đại học Utah. Tác phẩm viết về metrics (cách đo đếm/tính điểm) và việc phải luôn trèo lên các thang đo mới của thành tích, trái ngược ra sao với khi ta chơi.

Có vài đoạn trong sách khiến tôi chú ý. Đó là khi tác giả kể về quá trình ông phải thay đổi chế độ ăn uống vì bác sĩ nói sức khoẻ ông trở nên quá tệ do ăn uống bậy bạ. Vốn có đầu óc “khoa học”, ông quy các món ăn thành lượng calories, các con số dinh dưỡng, thành phần, và đơn giản là “vẽ” ra món ăn có đúng số thành phần và số lượng dưỡng chất ông cần cho sức khoẻ.

C. Thi Nguyen viết: “Đến một lúc, tôi không nấu những món súp ngon lành nữa. Súp có quá nhiều thành phần,đủ loại thịt, đậu, rau. Nhưng vì chúng quá phức tạp, rất khó mà đo và nhập liệu dữ liệu dinh dưỡng vào ứng dụng [dinh dưỡng. Vì vậy tôi bắt đầu ăn đồ ăn chế biến sẵn nhiều hơn - đồ đông lạnh và mì ý đóng hộp - vì nhập liệu thông tin dinh dưỡng dễ dàng hơn do có in ngay trên vỏ hộp. Cơ thể tôi cảm thấy trống rỗng. Tôi dành nhiều thời gian trên máy chạy bộ, cố gắng đốt nhiều calories hơn mỗi ngày. Cơ khớp tôi lại đau trở lại.

Có điều gì đó đã xảy ra. Tôi đã lao vào thứ này vì sức khoẻ, để cơ khớp bớt đau, để cơ thể khoẻ hơn. Nhưng điều gì đó đã xảy ra trong tôi, và tôi không còn quan tâm lưng hay cơ khớp cảm thấy gì. Tôi chỉ quan tâm tới con số trên cân- cân nặng - và cố gắng giảm cân. Mục đích ban đầu của tôi đã thay đổi. Tôi tập trung vào thành quả dựa trên định lượng đến từ bên ngoài - một kiểu mục tiêu mới đã xuất hiện, một phần là, vì đòi hỏi phải có sự rõ ràng từ bên ngoài.” (1)

Cơ thể ông cảm thấy “trống rỗng” khi chi phối bởi các con số, thành quả, những thứ đo đếm dễ dàng, đơn giản hoá thành con số, những thứ làm theo từng bước đơn giản, lượng hoá, không cần suy nghĩ.

Ở một đoạn khác trong “The Score”, C. Thi Nguyen đề cập đến tác giả viết sách nấu ăn tên John Thorne, người cho rằng sự khác biệt giữa công thức nấu ăn và món ăn là “món ăn là một vật sống” [a live thing], và phải “nấu mới mỗi lần, khi có thay đổi thành phần hay hoàn cảnh”. Còn công thức nấu ăn “là vật chết” [a dead thing], thứ chỉ được viết ra một lần rồi thôi. (2) Và nếu người nấu chỉ nhắm mắt làm đúng công thức thì họ chỉ “mắc kẹt với một thứ chết. Bạn không khám phá. Bạn không phản hồi và thích ứng với tình huống cụ thể hiện tại.”

»» Bạn có thể xem video của C. Thi Nguyen về tác phẩm mới này của ông tại đây.

Cách C. Thi Nguyen bóc tách ẩm thực và món ăn khiến tôi liên tưởng đến quá trình mình đã xem video ngắn. Khi khao khát muốn được nhìn thấy những điều kỳ diệu khắp cõi đời, tôi đã mất thời gian bám theo những giây ngắn ngủi của những “vật chết” - những thứ làm một lần, phát đi phát lại hàng triệu lần, cho tôi sẵn kỳ vọng vào kết quả hoàn hảo, thoả mãn ở cuối video, nơi tôi không phải đương đầu với sự thay đổi thình lình của cuộc sống bên ngoài.

Để làm bánh mì, tôi đã đương đầu với nỗi thất vọng lặp đi lặp lại, đi kèm với niềm vui phập phồng tạo thành sau mỗi lần nướng. Ở đây, ý tưởng về “vật chết”/ “vật sống” giữa công thức nấu ăn và món ăn của John Thorne gần với xã hội hậu - sự thật của Byung-Chul Han, nơi thông tin chỉ trượt qua khỏi sự tồn tại thực mà không thực sự tồn tại.

Nếu tôi tiếp tục xem thêm vài trăm video nữa, tôi cũng không bao giờ phải chứng kiến cảm xúc dâng lên, thay đổi trong mình, không phải suy nghĩ sửa chữa sai lầm hay điều chỉnh cách làm. Tôi chỉ cần tiếp tục thoả mãn xem video, nằm ngửa trên sofa và nhếch mép chê một video nào đó không đeo găng tay hay làm xấu quá.

Tôi trở nên rỗng ruột trong sự tràn ngập những thứ mình được xem/chứng kiến trên mạng. Tôi rút ruột sự phong phú của đời sống thật để đổi lấy sự trống rỗng không cách gì khoả lấp được - đến nỗi sự trống rỗng đó càng câu thúc tôi phải xem nhiều hơn, xem nhiều hơn nữa, để bớt chán, bớt khổ sở, bớt trống trải.

Bi kịch tự vận vào mình

Tôi có một người bạn thân nhỏ hơn mình 10 tuổi. Có dạo ngày nào bạn cũng xem các bạn gái lên mạng livestream kể tỉ mỉ về hoàn cảnh mình bị bạn trai/chồng phản bội, bị họ bội bạc, đánh đập, ăn cắp tiền, sỉ vả ra sao. Thời gian đó bạn kể mọi người rất thích xem livestream bóc phốt tình tay ba hay lừa tình. Tới một lúc bạn nhắn cho tôi là bạn đã tìm cách chặn và bỏ qua hết các loại video này, vì chúng làm bạn dần cảm thấy kinh tởm tình yêu lứa đôi, thậm chí ngay cả khi đi ngủ bạn cũng nghĩ người yêu mình sẽ tìm cách ngủ với một con khác xong lừa tất cả tiền bạc của bạn, đẩy bạn ra khỏi căn nhà đang thuê. Điều vô lý ở đây là… bạn tôi chưa có người yêu.

Chúng tôi có cuộc nói chuyện khá dài về kiểu bi kịch tự vận vào mình qua những nội dung ta xem hàng ngày trên mạng. Ta cảm thấy phải ăn liên tiếp, ăn đủ thứ món có hại cho sức khoẻ vì ta xem livestream người ngồi ăn cả 4-5 tiếng đồng hồ. Ta trở thành nhân vật chính của cuộc đánh ghen xé quần xé áo trên mạng chỉ vì ta xem quá nhiều video livestream bóc phốt. Trẻ em không chịu ăn rau, chỉ đòi ăn mì cay, uống coca-cola vì người nổi tiếng quay video cho các em xem toàn uống coca trên video. Ta biến mình thành nhân vật chính trong không gian kịch nghệ của những video ngắn mà mình xem từ sáng đến đêm, từ đêm khuya đến sáng.

Nỗi sợ, sự đau, sự bất hạnh, sự thèm ăn, cơn khát đều “nhân tạo” từ màn hình, nơi sự ổn định cảm xúc và bàn tay bấu vào hiện thực của ta dần mất điểm bám.

Tại sao tôi lại viết bài này dài tới tận đây? - Tôi nghĩ có thể là vì sự thất vọng xảy ra sâu thẳm trong tôi, vì tình yêu thực sự của bản thân với internet, thế giới đã dạy tôi học mọi thứ trên đời và biết làm đủ thứ, giờ đây tôi đối diện với nó trong phức cảm kỳ dị, vừa dè chừng, vừa mơ hồ, vừa nghi vấn sự trung thực của nó và sự méo mó của chính mình. Tôi đã trở thành khối bột bị nhồi trong những tưởng tượng vừa xa vừa gần, vừa giả hiệu vừa thực tế, trộn lẫn vào nhau.

Tôi chỉ cố gắng hiểu rõ hơn điều mình không thể hiểu nữa.

Share

Leave a comment

Mời tác giả một tách cà phê

========

CHÚ THÍCH TRONG BÀI:

(1) C. Thi Nguyen - The Score - Chương 3: Value Capture

(2) C. Thi Nguyen - The Score: Chương 4: Scoring System Create Convergence

“The food writer John Thorne once said that the difference between a recipe and a dish is that a dish is a live thing, an idea of balance that’s in a creative cook’s head. A dish has to be remade anew each time, in response to changing ingredients and changing circumstances. But a recipe, he said, is a dead thing, a writing down of how a creative cook made something once.

(3) Byung-Chul Han - Non-Things: Upheaval in the Lifeworld:

“Information now circulates in a hyper-real space, without any reference to reality. ”

….“In its post-factual form, information is thing-fleeing. Where nothing is arrestable, all stability is lost.”

Bạn có thể đăng ký nhận bài viết mới qua email miễn phí hoặc qua kênh Telegram tôi sử dụng để thông báo có bài viết mới. Tôi có một tập truyện ngắn vừa xuất bản, “Con Rối Hát Ngoài Rừng Xa”, bạn có thể tìm mua tại đây.