(P.2 )

እንደ አሮጌ ጋዜጣ ምናምን አቧራ ለብሶ መደርደሪያ ላይ የተቀመጠ መፅሐፍ ነበር። ማንም ከማይነካው ስርቻ አውጥተህ አንዴ ጠረጴዛ ላይ ስታስቀምጠው ድሮ የነበረውም ዜና ቢኾን ወይም የኪነት-አምድ ወግ ሁሉ ትኩስ ሆኖ ይመጣል። ማርኩዘም እንደዚያው ትኩስ ውይይት ሲካሄድበች ውስጤ የሆነ ነገር ተነቃነቀ። ትኩሳቱ ነክቶኝ ይሆናል። ትንሽ ብቻ። በቂ ግን ይመስለኛል።

...እና "ቴክኖሎጂ ነፃነት ያመጣል" ብዬ አምን ነበር። ልክ ጠዋት ተነስተህ ቡና ስታፈላ "ዛሬ ጥሩ ቀን ይሆናል" ብለህ የምታምንበት አይነት እምነት። ምንም ማስረጃ የለውም። ግን ታምናለህ። እንደዚህ አይነት እምነት።

ሲኒማ ቤት ውስጥ ተቀምጫለሁ እንበል። ጨለማው ውስጥ ብቻዬን ነኝ። ምንም እንኳ በዙሪያዬ ሌሎች ሰዎች ቢቀመጡም። ፊልሙ ወደ ማለቅ ለመሄድ መንገድ ጀምሯል። እኔ ተመልካቹ( ካሊዶ ሞኙ ሰው አማኙ ) የምፈልገውን ብቻ አይኔ ይመለከታል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም ዓይኔ በframe-ኡ ውስጥ በነፃነት ይንቀሳቀሳል... ትዕይንቱን በራሴ መንገድ የምንተረጉምም ይመስለኛል። እውነታው ለካ ዳይሬክተሩ ፐርሴፕት ማድረግ ያለብኝን ቀድሞ መወሰኑ ነው። ከየትኛው አንግል በምን ቅደም ተከተል፣ ምን ያህል ቅርብ ሆኖ እንደማይ ምናምን። እና እኔ የማደርገው ምርጫ የለም እዚህ ውስጥ ። ያለው ቅዠት ብቻ ነው... ጥሩ ቅዠት... ቢኾንም ግን ጥሩ አሁንም ቅዠት።

ማርኩዜ ይህን Happy Consciousness ይለዋል። ቃሉ ራሱ ትንሽ የሚያስቅ ይመስላል... ካሊዶ ሞኙ ሰው አማኙ😄 ግን እውነት ይመስለኛል። ድመት ምን እንደምትወድ እስካልታወቀ ድረስ... ማንም ሰው ተመሳሳይ ኑሮ የምትኖርን ድመት ይመስላል። ምቹ ትራስ ላይ ተኝታ ምግቧ በሰዓቱ እየመጣ "ነፃ ነኝ" ብላ የምታምን ግን በሮች ሁሉ አስቀድመው የተቆለፉባት ድመት።

ማርኩዘ ስሜት ያለው ነገር ነው የሚያነሳው... ብዝሃነትና ምቾት መስሎ የታየን ነገር በእውነት ነፃነት ነው ወይ? ስርዓቱ ፍላጎቶቻችንን ራሳቸውን መቅረፃቸው ራሱ ለእሱ ችግር ነው። ምክንያቱም የምንመኘው ነገር ከውጭ የተተከለ ፍላጎት ሊሆን ይችላልና (Aka false needs)። ልክ እንደ ተመልካች "ይህን ገፀ-ባህሪ እወደዋለሁ" ብለን ብንወስንም'ኮ ያ ውሳኔ ራሱ ዳይሬክተሩ ወላ በediting ወይ በclose-upና በሙዚቃ ቀድሞ የፈጠረልን ስሜት ውጤት ብቻ ሊሆን እንደሚችል መርሳት የለብንም። ስለዚህ experience of freedom ወይ ብዝሃ-ምርጫ መኖሩ ራሱ ነፃነት መኖሩን አያረጋግጥም አለ። ነቃ አልኩ። ትንሽ ደንገጥ። ምርጫው ቀድሞ በስርዓቱ ከተቀረፀ ነፃ ምርጫ የሚለው ቃል ባዶ ይሆናላ

ወይ ደግሞ የተለያዩ ምርቶች መደርደሪያው ላይ ተደርድረውም ላይ እችላለሁ። ልታዩ እንደምትችሉት። ሃያ አይነት የጥርስ ሳሙና። ሰላሳ አይነት ጫማ። እዚህ ውስጥም ብዝሃነት አለ። ልክ እንደ ትልቅ ውቅያኖስ ማየት ነው... ውቅያኖሱ ውስጥ የምትዋኝበትን አቅጣጫ ግን አስቀድሞ በሞገድ ተወስኖልሃል ይልሃል ይኼ የፍራክንክፈርት ፍሪክ።

ለምናምንኛ ጊዜ Adam Curtisን አስታውሳለሁ...HyperNormalisation ዘጋቢ ፊልሙን። እና ውስጡ አንድ ሲን አለ። ቁጣ እንኳ እንዴት ወደ መዝናኛ እንደሚቀየር የሚያሳይ። ትቆጣለህ፥ ትቃወማለህ ምናምን ግን ውሃው ራሱ ወደ ባህር ይፈስሳል፣ ወደ ስርዓቱ ባህር። ባህሩ ግን ምንም ሳይለወጥ ውሃውን ሁሉ ይቀበላል። recoding ካፒታሊዝም የተካነበት ተዓምሩ ነው መቼም።

እዚህ ጋር ግን ትንሽ ላቁም። ቡናዬን ልጠጣ።

[ጠጠር ለመወርወር ለማቀጣጨት ልሞክር ]

ማርኩዘ ሲነበብ መቼም ስርዓት የሚለውን ቃል እንደ አንድ ወጥና ማዕከል ያለው ራሱን የቻለ አካል አድርገን እንዳናስብ መጠንቀቅ ያስፈልጋል። ስርዓት የሚባል ነገር በራሱ የለም። የተለያዩ discourseዎች፣ power/knowledge ግንኙነቶች፣ እርስ በርስ የሚጋጩና የሚደጋገፉ ትርክቶች ስብስብ ብቻ ነው ያለው። ማርኩዘ one-dimensional ብሎ የሚጠራው ነገር ራሱ አንድ ትርክት ብቻ ነው። የበላይነት ያገኘ ትርክት። ፍፁም ዝግ ግን አይደለም... ውስጡ ስንጥቆች፣ ተቃርኖዎች ወይ ደግሞ aporiaዎች አሉት።

በሌላም በኩል ነፃነት የሚለው ቃልም ውጭያዊ፥ ቋሚና ገለልተኛ ትርጉም የለውም። ትርጉሙ የሚፈጠረው ከሌላ ተቃራኒ ቃል (ባርነት፥ ጭቆና ) ጋር ባለው ልዩነትና ግንኙነት ውስጥ ብቻ ነው። ይህ ደግሞ ራሱን ያልቻለና ሁሌም እየተራዘመ የሚሄድ ያደርገዋል። እናም አንዳንዴ እውነተኛ ነፃነት ብለን የምንፈልገው ነገር ራሱ ከmetaphysics of presence የመነጨ ቅዠት ሊሆን ይችላል ❨ የሆነ ንፁህና ከስልጣን ውጭ የቆመ ራስ (autonomous subject) አለ ብለን የምናምንበት ልማድ እንዳለ ማለት ነው❩

[በእኔ እምነት ] ማርኩዘ false needs ብሎ የሚለየው ጽንሰ-ሃሳብ ራሱ ችግር እንዳለበት ይሰማኛል። ምክንያቱም true needs የሚባል ነገር አስቀድሞ ከስልጣን ግንኙነት ውጭ ንፁህ ሆኖ የሚኖር እንዳለ መገመቱ 'ራሱ ግራ ያጋባኛል። ከየት አመጣው? ግን። subjectም ሆነ የself ፍላጎት ከስልጣን-እውቀት ግንኙነት ውጭ ቅድመ ሕላዌ ኖሯቸው የሚገኙ ናቸው እንዴ? አይመስሉኝም። ራሳቸው የስልጣን ግንኙነት ውጤት ናቸው እንጂ ቀድመው ያሉና በኋላ የተጨቆኑ አይደሉም። ጭቆና የሚባል ነገር ራሱ productive ነው... ማለቴ ስልጣን የሚሰራው በመከልከል ብቻ ሳይሆን ራሱ subjectን፣ ፍላጎትን፣ እውነትንም ጭምር በመፍጠር ጭምር እንደሆነ ነው የሚገባኝ፤ ማርኩዘ ይሄን የት አደረገው?

ደሉዝና ጓታሪ ጥሩ ድልድይ ይሰጡናል...desire 'ራሱ ሁሌም አምራች ስለመሆኑ ምናምን። ካፒታሊዝም የሚያደርገው ፍላጎትን መጨቆን ብቻ ሳይሆን(ማርኩዘ ሪፕረስድ ሰልፍ Aka Libido የሚለውን ክፍል) ያለማቋረጥ deterritorializing¹ እና reterritorializing ማድረግም ግብር ነው። ይህ ደግሞ ማርኩዘ የገለጸው አንድ-ዳይሜንሽናሊቲ ስርዓት ራሱ ውስጡ ብዙ fissures፣ ብዙ የማምለጫ መስመሮች እንዳሉት ማሣያ መሆን ይችላል።

[ጠጠሯን እዚህ ላንሳት ] ይህ ማርኩዘ Happy Consciousness የሚለው ትርክት ራሱ...ማለትም ተመልካቹ ሁሌም ይታለላል፣ ተቃውሞም ደግሞ ሁሉ ይዋጣል የሚለው ሌላ master narrative ካልሆነ በስተቀር ስንጥቆቹን የመሸፈን አደጋ የለበትም? ብል "ትችት" የሚባል ነገር ራሱ ከውጭ ሆኖ ስርዓቱን የሚያይ privileged position ያለው ይመስል ማርኩዘ ራሱ የወደቀበት ተመሳሳይ ቅዠት ውስጥ ወድቆ ላይሆን ይችላል? ተቺው ራሱ ከውጭ ቆሞ ንፁህ ሆኖ ስርዓቱን የሚያይ ቦታ እንዳለው ካሰበ ምናልባት እሱ ራሱ ወደዚያው ወጥመድ ውስጥ ወድቆ ይሆናል... የራሱን ጥላ እያሳደደ።

ነፃነትን እንደ ማዶ ተራራና እንደ መድረሻ ነጥብ መፈለግ ካቆምኩ ቆይቻለሁ። እዚህበዚህ ጨለማ ክፍል ውስጥ ትንሽ ብርሃን ከስንጥቅ ውስጥ ሲገባ እየተጠባበቅሁ ነው የምቀመጠው። ንፁህ ውጭ የሚባል ነገር ምንድነው? ሲጀመር። ያውም ትራንሴንደንስን ክዶ። ነፃ ድርጊት ውስጥ ያለውን አለመረጋጋትና ትርክቶች እርስ በርስ የሚጋጩበትን ቦታዎች መፈለግና መስራት ይመስለኛል... በራሱ ትርክት ውስጥ ያሉ ስንጥቆችን መጠቀም። ምክንያቱም ስንጥቅ ሁሌም አለ። ስርዓቱ ምንም ያህል ጠንካራ ቢመስል ውስጡ ሁሌም ትንሽ ቦታ ይቀራል...ትንፋሽ የምንወስድበትና ብርሃን የሚገባበት ቦታ።

"... Where there is power, there is resistance."

— Michel Foucault, The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction (1978), p. 95

____

¹ ለጊዜው ሕድገተ-ወሰን የሚል አቻ አማርኛ መጠቀም እንችላለን። ኃደገ የሚለውን ግሥ "ተወ፣ ለቀቀ፣ አሻፈረኝ አለ የሚለውን ስለሚሠጥና፤ ወሰን የሚለውም ስም ድንበርን፣ ገደብንና ሥርዓትን ስለሚያሳይልን። ደሉዝ Deterritorialization ብሎታል። በመሃል ደግሞ አዲስ ግንኙነት ወይም ጥምረት ይፈጥራሉ። ሕይወት የሚንቀሳቀሰው በዚህ መንገድ ነው ይላሉ... በመሸሽ፣ በመቀየር እና አዳዲስ ግንኙነቶችን በመፍጠር።

photo credit; Bored cellphone: Addis Ababa

ፎቶግራፍ ማንሳት…የተቀረፀውን ቁስ፥ ቦታና ጊዜ የራስ ፈጠራ አድርጎ የመውለድ ኪን አለው። በሚሰጠው ትርጉምም አስቀድሞ በነበረ የእውቀትና የኀይል ግንኙነት ውስጥ የመግባት ስልት ሊያዳብር ጭምር ይችላል። ስለዚህ ፎቶግራፍ ማንሳት 'ራሱ የስልጣን ተግባር የሚሆንበት ጊዜ ብዙ ነው ማለት ነው። የተነሳው ፎቶ የሚያሳየው ቅጽበት እንዳለ ሆኖ... ማን ካሜራውን ይዞ እንደቆመ፣ ማን ለካሜራው እንደተጋለጠም ጭምር ትርክት የሚሰጥበትም ዘይቤ አለውና። ይህን የሚለው ፎቶግራፈሩና ጸሐፊው ቴጁ ኮል Blind Spot¹ መጽሐፉ ላይ ነው።

ታዲያ ከላይ ባያያዝነው የፎቶግራፍ ሥራ የምናየው ማን ነው የቀረፀው? የፎቶውን አንግል ስንመለከት ካሜራው ከልጆቹ ጎን ቆሞ ወደ ላይ እንደሚያይ ይገባናል። የገባንን ነገር ተከትሎ ደግሞ እኛም ተመልካቾች ከታች ወደ ላይ እንድናይ ያስገድደናል ማለት ነው።

ግዳጅ ካለው መቼም ምርጫ ራሱ ገለልተኛ አይደለም ለማለት አናንገራግርም። ይህን መሠል ነገር ከዚህም በፊት ለተቃውሞ ደጋግመን ብለነው ሊኾን ይችላል። ሕዝብም ብንሆን ይህንኑ ጥያቄ በራሳችን ላይ ለማንሳት ግን መግደርደር የለብንም። እኔ በበኩሌ አሁን አንስቼዋለሁ። ስለዚህ ተመልሼ መታየት ባለበት በኩል ለማየት ልሞክር (ቢያንስ ለአማራጭ )... መቼም ግንቡ አንድ ነው። ማን ላይ...ማንስ ታች ነው? ካሜራውስ በማን ወገን ቆሟል?

፩

ግድግዳው ከፍ ያለና ስንጥቅ የበዛበት ደረቱም ላይ በርካታ ጽሑፎችና ንድፎች የተጻፉበት (መልክ... እግር... ይቆረጥ... ስመኝ...) ነው። ከእግርጌው ልጆች በትር ይዘው ቆመዋል። ደግሞም ወደ ላይ ቀና ብለው ይመለከታሉ። ማማው ላይም የደንብ ልብስ የለበሱ ሰዎች ወደ ታች ይመለከታሉ። ታዲያ መሃል ላይ ያለው ግድግዳ ምንድነው? ድንበር ነው ወይስ ትርጉምም ጭምር አለው?

[ይህን በእንዲህ እንዳለ ] ጆን በርገር Ways of Seeing² ላይ የተናገረው ይመጣብኛል። ማየት የሚቀድመው ከቃላት በፊት ነው። ሰው ከመናገሩ በፊት አይቶና ተመልክቶ ይለያል። ነገር ግን የሚያየው ነገር ሁሌም በሚያውቀው ወይም በሚያምንበት ነገር ተጣርቶ ነው የሚደርሰው። እነዚህ ልጆች የያዙት በትር በመጀመሪያ እይታ (ቡሄን ላላወቀ... ሆያሆዬን ላላሳለፈ... ሙልሙል ላልተካፈለ) የመድረስ፣ የማነጣጠር፣ የመውጣትና የአመፅ ምኞት ምልክት አድርጎ ሊወስድባቸው ይችላል። በትሩ ሙዚቃ እንጂ ጦር እንዳልሆነ ወይም የማህበረሰብ ትውስታ ተሸካሚ መሆኑ... ልጆቹ የዘፈናቸውን ታዳሚ ፍለጋ እየማተሩ መሆኑ የሚያስማማን (ወይም የሚገባን) ጅራፍ እያጮኽን ላደግን ለአቢሲኒያ ልጆች ብቻም ሊኾን ይችላል።

፪

ግድግዳው ላይ የተሳለው መሠላልና ጽሑፎቹ የልጆች እጅ ሥራ ይመስላል... አሊያ ደግሞ የጎዳና ላይ ወጣቶች ማህደር። መቼም የታችኛው የማኅበረሰብ ክፍል ስልጣን የሌላቸውን ቦታዎች በማይገመቱ ስልቶች ነው የሚቆጣጠራቸው። የከተማዋን ግድግዳ በጽሁፍ መሙላት የስርዓቱን ቋንቋ ወስዶ በራስ ሙድ ውስጥ ቀርጾ መጠቀም እንደ ማሳያ ሊጠቀስ ይችላል³።

ከማማው ላይ የቆሙት ወደ ታች ተመልክተው ምን ያዩ ይሆን? የ Diego Quemada-Diez ፊልም La Jaula de Oro ለስሌት መሳሪያነት ይጠቅማልና እዚህ ጋ ላንሳ። ፊልሙ የሚከተለው አራት ጓቲማላዊ ታዳጊዎችን ነው። ከመካከላቸው ሳራ ወንድ መስላ የተለወጠች፣ ኋላም ቻውክ የተባለ የትዝትዚል ተወላጅ ልጅ የተቀላቀላቸው... ሁሉም ላ ቤስቲያ በተባለው የጭነት ባቡር ጣራ ላይ ተቀምጠው ሜክሲኮን አቋርጠው ወደ አሜሪካ ድንበር የሚጓዙበት ትዕይንት አለ። ለእይታ ተጋላጭ በሆነ የባቡር ጣራ ላይ ሆነው ሲጓዙ... እይታው ከታች ካለው ዓለም ወደ ላይ የሚቀጣጭ ነው። ወንበዴ ቡድኖች፣ ገንዘብ የሚቀሙ ወንጀለኞች... ባቡሩን ማስቆም፣ ወጥተው መያዝ የሚችሉ ባለስልጣኖች የተሞላበት መሬት ነው። መታየት ራሱ አደጋ የሆነበት ዓለም ነው ያለው።

በዚህ ፎቶ ላይ ግን ተገልብጦ እናገኘዋለን። ሁለቱም ወገኖች በተመሳሳይ ጊዜ ለእይታ ክፍት ናቸው። ባለሁለት አቅጣጫዊ መጋፈጥ አለ። ልጆቹ ተስፋ ይዘው ወደ ላይ... የደንብ ለባሾቹ ደግሞ ከጥበቃ ማማው ወደ ታች።

ወይስ አሁንም ለሦስተኛ ጊዜ ተገልብጦ ልናየው ይገባል? የደንብ ለባሾቹ ፊት ላይ የምናየው ትዝብት ወይም ፈገግታ ይመስላል። እስካሁን በቁጡነት የሚያውቃቸውን፣ ወይም የፖሊስ ዱላ ትውስታውን እንደ ንቡር ጠቃሽ ማባያ እያደረገ ካልሆነ የተመለከታቸው... በፎቶው ላይ የሚነበብ ቁጣ ያለም አይመስለኝ። በተቆጡ ዘቦች ፊት ፀንቶ የሚቆም የብላቴና ልብ ይኖር ይሆን?

እንደውም የጠባቂዎቹ ሁኔታ ዎልተር ቤንጃሚን ፊቱን ወደ ኋላ አዙሮ የፈራረሰውን ታሪክ እያየ ወደፊት በማይቀር ንፋስ እየተገፋ ስለሚጓዝ Angelus Novus ወይም መልዓክ ያስነበበንን ሊያስታውሰን ይችላል⁴። በሌላ አባባል ከማማው ላይ የቆሙት ሰዎችም እንዲሁ ይመስሉኛል እያልኩ ነው። የስርዓት ወኪል ቢሆኑ እንኳን ወታደራዊ ግዴታቸውን ትተው ወደ ኋላ... ከስር ወዳለው የልጅነት ጉጉት እያዩ... ምናልባትም ራሳቸው ልጅ በነበሩ ጊዜ የረሱትን ነገር ትዝ እያላቸው ሊሆን እንደሚችል ለምን አልገመትንም?

እውነት ግድግዳው ራሱ ምንድነው? ድንበር? መስታወት? ልጆቹ ወደ ላይ ሲመለከቱ የሚያዩት ሰማይ ላይ ያለ ትርጉም ነው ወይስ ራሳቸውን በሌላ አካል ውስጥ? ጥበቃዎቹ ወደ ታች ሲመለከቱ የሚያዩት ሥርዓት የጠበቀ ህዝብ ነው? ወይስ የረሱት የራሳቸውን ትንሽነት?

ምናልባትም ኮርማክ ማካርቲ The Crossing ላይ እንዳለው ሊኾን ይችል ይሆናል

"The world has no name. The names of the things are other things... The picture is not the thing itself, but a mirror in which we seek our own lost reflection."

---

¹ Teju Cole, Blind Spot (2017)

² John Berger, Ways of Seeing (1972)

³ Michel de Certeau, The Practice of Everyday Life (1984)

⁴ Walter Benjamin, Theses on the Philosophy of History (1940)

ቋንቋ የተተከለበት አፈር ምንድነው? የሚለው ጥያቄ መቼም አናሊቲኮቹንና ኮንቲንተንታሎቹን የፍልስፍና ጋንታዎች የከፋፈለ ጥያቄ ነው። ያለ መቼት( መልክዓ ምድር፥ ማኅበረሰብ፥ ጊዜ) ቋንቋ ባዶ የድምፅ ፓተርን ብቻ ይመስለኛል። ፊደል ገላጭ Signifier ነው? አዎ። ግን የሚገልፀው ቃል ከአካባቢው ድባብ፣ ከታሪኩ፣ ከፍርሃቱና ከእውነታው ካልተቀዳ፣ ገላጩና ተገላጩ አይናበቡም። ይሄኔም ነው በክሬቲቭ አርትና ፖለቲክስ ላይ በተሰማሩ ሰዎች ውስጥ ኢሚቴሽን እና የወጣለት ስርቆት የሚፈጠረው። ራስን በመግለጽ ወቅት።

[እዚህ ጋር ] አንድ የፍልስፍና ሰበዝ ለአመል ጣል ላድርግ። እንደው ለአመል...ባልተያያዘ ዜና። ደሉዝና ጓታሪይ Rhizome ስለሚባል ጽንሰ-ሐሳብ ጨዋታ እንዳላቸው በማስታወስ። በዋናነት ታውዘንድ plateau የመጀመሪው ምዕራፍ ላይ። አማርኛው የስር አውታር እንደማለት መሠለኝ። ሥርጭቱን ለመግለጽ ግን በአዳሙ ረታ መፃሕፍት ውስጥ የሚገኘው ሥግር ሕፅናዊነት የተሻለ ገላጭ አረፍተ ሐሳብ ይመስለኛል። ሥግር እንደ ዛፍ ያሉ ተዋረድ ያላቸው፣ ከአንድ ግንድ የሚነሱና በአንድ ማዕከላዊ ሥልጣን የሚመሩ ሥርዓቶችን የሚቃወም( ይህን አዳሙ ረታ ኦዳዊ ሥርጭት ብሎታል— ተዋረድ መጠበቁን ለመግለጽ ) ተፈጥሯዊ ሒደትን የሚወክል ነው። 'ነ ደሉዝ ለዚህ ማሳያ የሚያደርጉት ታዲያ ተርብንና የኦርኪድ አበባን ዑደት ነው።

ኦርኪድ የተባለችው አበባ ተርብን ለመሳብና ዘሯን ለማራባት ስትል የአንስታይ ተርብን ቅርጽና ሽታ ትመሠላለች። አበባዋ ከተፈጥሮአዊ የአበባነት ክልሏ ወጥታ ተርብ ወደመሆን ታዘነብላለች። ተርቡም በአበባዋ ተታሎ የአበባ ዱቄቱን ወደ ሌላ ቦታ ሲወስድ እሱም ከተርብነቱ መደብ(ዘር ) ወጥቶ የኦርኪድ አበባ የመራቢያ አካል ወደ መኾን ይለወጣል። ወደ መኾን የሚለው ገላጭ ሐረግ ሒደታዊ ነውና አቻ የፍልስፍና ፍቺው Becoming ይባላል።

[ወደ መኾን ] ተብሎ እየተገጸ መቼም ማዕከላዊ ሥልጣን ወይም አስቀድሞ የተወሰነ ዋና ማንነት የለም። "ምክንያት?" ቢባል ደግሞ፤ ሁሉም የየራሳቸውን ክልል(ዘር፥ መደብ፥ ማንነት ) ጥለው ይሸሻሉና። ይሄን የመፈናቀልና የመለወጥ እንዲሁም የነፃነትና የማምለጥ ባሕርይ ለጊዜው ሕድገተ-ወሰን ማለት እንችላለን። ኃደገ የሚለውን ግሥ "ተወ፣ ለቀቀ፣ አሻፈረኝ አለ የሚለውን ስለሚሠጥና፤ ወሰን የሚለውም ስም "ድንበርን፣ ገደብንና ሥርዓትን ስለሚያሳይልን። ደሉዝ Deterritorialization ብሎታል። በመሃል ደግሞ አዲስ ግንኙነት ወይም ጥምረት ይፈጥራሉ። ሕይወት የሚንቀሳቀሰው በዚህ መንገድ ነው ይላሉ... በመሸሽ፣ በመቀየር እና አዳዲስ ግንኙነቶችን በመፍጠር።

ለምን ደሉዝ እዚህ ተነሳ? 

ከደሉዝ ጋር አምኜና፥ በእሱ ፕሮጀክት ተማምኜ ማንነቴን እንደ ፍሰት ባየውም ይህ ፍሰት ግን የሚፈስበት መሬት የፀና መሬት እንደሚፈልግ ሲሰማኝ ትንሽ መጠራጠር ጀምሬያለሁ። የሚፈሱበት የጸና መሬት እንዳለ ግልጽ ኾኖ ሳለ.. ነፃነትን ብቻ እያዩ መሬቱን መካድ አይቻልም።

በነፃነት የሚፈስሰውን የሕይወት አውታር ሁልጊዜም ከላይ ሆኖ ለመቆጣጠርና በአንድ ማዕቀፍ ውስጥ ለማሰር የሚጥር ኃይል መኖሩን ክጄ ወይም በእሱ ተጠምጄ አይደለም እዚህ ጥርጣሬ ውስጥ የገባሁት። Apparatus of Capture የሚባል ተናባቢ አውድ ማስታወስ እንደመታበይ ይቆጠር ይኾን?

[ብቻ ] ቋንቋ ሲባል ብዙውን ሐላፊነት የሚወስዱት ሐይማኖትና ኪነት ላይ ያሉ ሰዎች ናቸው። የከያኒ ስራ ብልሹውን ንድፍ ማስተካከል ነው። ይህ ንድፍ ደግሞ ሰዋሰዋዊ ብቻ ሳይኾን መቼታዊም ነው። ከያኒ የመረሳትና የብቸኝነት ፍርሃቱን ለማስታገስ በቃላት ውስጥ መቼት ይፈጥራል። የሃገሬ ደራሲ የሚፈጥረው ዓለም ውስጥ "ሁሉም ወንዝ መድረሻው ባህር ነው" የሚል የሰው ሃገር ተረት ላይ እንዲወድቅ እስኪያደርገው ነፃነት ይሰጠዋል የሚል እምነት የለም። የኛ ወንዝ መዳረሻው አዋሽ አሸዋ ውስጥም ጭምር ነዋ። ወንዝ የሚለው ቃል በአውሮፓውያን አእምሮ የሚያሳድረው ምስል እና በኢትዮጵያዊ አእምሮ የሚያሳድረው ስሜት ይለያያል።

ጥበብም ሆነ ፖለቲካ የሚነሳው ከትውስታ ነው። እግር የረገጠውን አፈር፣ ልብ የፈራውን አምላክና ዓይን ያየውን የቤተ-ክርስቲያን ስዕል ወይም የመሳጂዶችን ሚንበርና ፓተርን የሚናበብ መሆን ሊኖርበት ይችላል።

ስለዚህ ማንነትን በመፍጠር ውስጥም በመቼት መጠፈር ያልተጻፈ ስርዓት ነው። [ወይም ] ማንነት በቋንቋ ውስጥ የሚሰራ ከሆነ ቋንቋው በቦታ ውስጥ መታጠር አለበት። አንድ ሰው textualist ሲሆን ፅሁፍ ራሱ ሀገርና መልክ እንዲኖረው ይታገላል። ምክንያቱም ከሰዋሰው ውጭ መሆን ከህልውና ውጭ መሆን ነው ይባላልና። ከመቼት ውጭ መሆንም ማንነትን እንደ ጉም መበተን ነው።

እውነቱ ያለው በቋንቋው 'ትእምርታዊ ተፅእኖ' ውስጥ ነው? አዎ። ይመስለኛል። ያ ተፅእኖ ደግሞ የሚመነጨው ከቦታው ድባብ ነው። "ናትናኤል" የሚለው ቃል ምንም እንኳን ዕብራዊ መነሻና ትርጉም ቢኖረውም፣ ምሉዕ ስሜትና እውነት የሚያገኘው በኢትዮጵያዊ የትርክት አቁማዳ ውስጥ ሲታሸግ ብቻ ነው። ታሪክም ማንነት፤ ማንነት ደግሞ ሕዝብ የተጠለለበት ቋንቋዊ አምድ ነው።

ይህ ከሆነ... አንድ ሰው ቋንቋውን ቢቀይር (ለምሳሌ ሌላ ባህል እና ቋንቋ ውስጥ ቢኖር) ማንነቱ አብሮ ይቀየራል? ወይስ ቋንቋው ቢቀየርም የማይቀየር እኔ (Core self) አለ? የሚል ጥያቄ ተከትሎኛል።

ምናልባት እኔ የሚለው ነገር በቋንቋዎች መካከል ያለው ባዶ ቦታ ሊሆን ይችላል። እውነቱ ያለው በቃላቱ ወይም በቋንቋ መካከል ባለው ባዶ ቦታ ከሆነ፣ ቋንቋ ቢቀየርም ያ ባዶ ቦታ (የመተርጎም ብቃታችን ወይም ንቃተ-ህሊናችን) ቋሚ ሊሆን ይችላል። የፌኖሜኖሎጂስቶቹን ፒዩር ኮንሸስነስ ማለቴ ግን አይደለም።

ቋንቋና ማንነት ሁሉ የሚቀየርና የሚታጠብ ልብስ ነው እንዳንል፣ ያለ ልብሱ ሰውነቱ(ህልውናው) አይታይም። ቋንቋው ሰውነቱ ነው እንዳንል ደግሞ ቋንቋ ስንቀይር ሌላ...አዲስ ሰው አንሆንም። ምናልባት ማንነት በቋንቋ ውስጥ የሚሠራ ተንቀሳቃሽ ቤት ይኾን እንዴ? ብዬ ለምጠይቃት ጥያቄ ሔይዲገር Letter on Humanism ላይ ምን አለ፦

  Language is the house of Being. In its home human beings dwell. Those who think and those who create with words are the guardians of this home.

በመጀመሪያው ሰከንድ... ሐሳብ ብቻ ነበረ። ያ ሐሳብ ደግሞ እንደ ሰኔ ሰማይ ዝግት ያለ፣ የራሱ ሙቀት ያፈነው “ፍፁም መንፈስ” ነበር። ሁሉንም ቢያውቅም አንድም ግን የሚጨበጥ ነገር የለውም። እንደ ደመና ዳመና እንጂ እንደ ዝናብ አይዘንብም። ልክ በባዶ ክፍል ውስጥ ብቻውን እንደተቆለፈበት ሰው የራሱ ትንፋሽ ድምፅ ሰልችቶታል።

“ሁሉንም ከሆንኩ... እኔ ማን ነኝ?” አለ።

መታወቅ ፈለገ። ራሱን ለማየት “እኔ” ያልሆነ ሌላ እንግዳ ነገር ፈለገ። ብርሃን ትርጉም ለማግኘት የጥላን ጥቁረት እንደሚማጸን፣ ድምፅም ክብደት ለማግኘት የዝምታን ልባምነት እንደሚሻ፣ መንፈስም ከራሱ አብራክ ወጥቶ የሚቆምበትን መድረክ ናፈቀ።

ከዚያም ራሱን እንደ መስታወት ለሁለት ሰነጠቀው። አንደኛው ክፍል አስተዋይ* ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የሚታይ+ ሆነ።

( የታሪክ ሰዓት መቆጠር የጀመረው በዚያች የስብርባሪ ቅጽበት ነው። )

መንፈስ ለፈጠረው ዓለም “እንግዲህ ተመልከቱኝ!” አለ። ተራሮችም ተንቀጠቀጡ፣ ውቅያኖሶች እንደ እንጀራ እየዞሩ ተዘረጉ። ነገር ግን እነዚህ ግዑዝ ነገሮች አያዩትም። ተራራው ድንጋይ ነው... ዝምተኛ። “አንተ እኮ ፈጣሪ ነህ” ብሎ የሚመሰክርለት አንደበት የለውም። መንፈስ ደግሞ የማይናገር መስታወት አይፈልግም። የሚከራከረው፣ የሚጠራጠረው፣ በመጨረሻም አውቆ የሚቀበለው አምላክ-አከል ፍጡር ፈለገ።

በዚህ መሀል ሰው መጣ። ያ መንፈስ ራሱን በሁለት ሰዎች ውስጥ ደበቀ። አንዱን አዝማች፣ ሌላውን ገበሬ እንበላቸው።

አዝማች በኩራት “ጌታ ነኝ!” አለ። ገበሬው ግን የልቡ ትርታ እስኪሰማበት ፈራ “እሺ ጌታዬ” ብሎ አንገቱን ደፍቶ ተገዛ።

በዚህ ጊዜ መንፈስ ከዛፉ ጀርባ ሆኖ በሳቅ ተርከፈከፈ። “አይ አዝማች! ጌታ ለመሆን የገበሬውንም ምስክርነት ትፈልጋለህ። አለቃነትህን ካላመኑልህ አንተ ባዶ ነህ። ጌታነትህ የሚመሰረተው በሎሌህ ዕውቅና ላይ ነው። ስለዚህ አንተ ከሎሌህ በበለጠ በእሱ ላይ ጥገኛ ነህ” አለ። ታዘበ መንፈስ።

አዝማቹ በመደቡ ላይ ተዘርሮ ሲያዛጋ... ገበሬው ደግሞ ከምድር ጋር ይታገላል። ድንጋዩን ሲያለሰልስ፣ ብረቱን ሲቀጠቅጥ፣ ዓለምን በእጁ ሲለውጥ ራሱን ማየት ጀመረ። በሰራው ማረሻ፣ በገነባው ቤት ውስጥ የገዛ ማንነቱን አገኘው። “ይህንን እኔ ነኝ የሰራሁት!” አለ።

መንፈስ ይህንን ሁሉ ትዕይንት ይከታተላል። “አሃ! አሁን ራሱን ማወቅ ጀመረ።” ጌታው ዝም ብሎ ስለሚበላ ራሱን የሚያይበት ስራ አጣ። ሎሌው የነፃነትን ወለል ቢረግጥም ጌታው ግን በባርነቱ ጣሪያ ስር ቀረ።

ይህም ሰው ራሱን እያወቀ ሲመጣ አንድ የቆየ ቁስል አመመው። “እኔ ስጋ ነኝ ወይስ መንፈስ? ዛሬ በዝቶ ነገ የሚጠፋ አፈር ነኝ ወይስ የዘላለም አምላክ?” እያለ ልቡ ለሁለት ተሰነጠቀ።

ሰውዬው ወደ ሰማይ ቀና ብሎ አለቀሰ። “አምላክ ሆይ አንተ እዚያ ነህ...እኔ ደግሞ እዚህ። እኔ ቆሻሻ ነኝ... አንተ ግን ቅዱስ” አለ።

መንፈስ ይህንን ሲሰማ በጣም አዘነ። “አይ የኔ ምስኪን! እኔ ያንተ አካል ነኝ። ለምን ራስህን ከእኔ ትነጥላለህ?” ይህ በሰውና በአምላክ መካከል ያለው የናፍቆት ርቀት ‘ያልታደለ ኅሊና’ (Unhappy Consciousness) ተባለ።

ሰው አምላኩን በሩቅ ፍለጋ ሲንከራተት መንፈስ ግን በሰውዬው ጭንቀት ውስጥ ራሱን ይለማመድ ነበር።

ዘመናት እንደ ወንዝ ፈሰሱ። ጦርነቶች ተካሄዱ። ፍልስፍናዎች እንደ አዝመራ በቀሉ። ኪነትም አበበ። እያንዳንዱም የሰው ልጅ እርምጃ የመንፈስ ጉዞ ነበር። መንፈስ በሰው አእምሮ ውስጥ ሆኖ ሳይንስን አጠና፣ በሰው እጅ ሆኖ ስዕል ሳለ፣ በሰው ልብ ሆኖ ወደቀ... ደግሞም ተነሳ።

በመጨረሻም አንድ ቀን... ምናልባትም ዛሬ... ሰውዬው ቆም አለና ወደ ውስጥ ተመለከተ። “ቆይ!” አለ። “ይህ ዓለም፣ ይህ ታሪክ፣ ይህ ሁሉ ስቃይና ደስታ... እኔ ራሴን ለማወቅ የተጓዝኩበት የረዥም መንገድ አቧራ አይደለም እንዴ? እኔና ያ የራቀው አምላክ አንድ አይደለንም እንዴ?”

በዚህ የመረዳት ቅጽበት መስተዋቱ ተገጠመ¹። በሰውዬው አይን ውስጥ ራሱን አየ። ሰውዬውም በመንፈስ ውስጥ ራሱን አገኘ። ያኔ መንፈስ ፍፁም ዕውቀት ላይ ደረሰ።

“አሁን አወቅኩህ!” አለ ሰውዬው።

“አሁን ራሴን አየሁት!” አለ መንፈስ።

ሁለቱም ተሳሳቁ። ይህ ሳቅ የዕውቅና ሳቅ ተባለ።

“እስከ ዛሬ ያየሁት ህልም ነበር” አለ መንፈስ። “አሁን ግን ባንተ ውስጥ ነቅቻለሁ።”

የታሪክ መጽሐፍም ተዘጋ። አምላክ ሰው ሆነ፣ ሰውም አምላክነቱን አወቀ። የነፃነት መንፈስ እንደ ንጋት ፀሐይ በምድር ላይ ተዘረጋ።

---

* subject

+ Object

₁. "Spirit has atained the pure element of its existence, the concept... The goal, Absolute Knowledge, or Spirit that knows itself as Spirit."

— Phenomenology of Spirit, Para. 808.

የረቀቀብኝ ፈለግሽን፥ ጠረንሽን በምጥ አሽትቼ

እንደ ጽላት ፋናሽ ግርጌ፥ ገፄን ግንባሬን ደፍቼ

የተሳለምኩሽ ትቢያ፥ እሳት አትሆን ወይ አበባ

ያለፍቅር እንባሽ ላይረባ…

         ( እሳት ወይ አበባ -ፀጋዬ ገብረ መድህን)

….

… ያን ቀን በደብረ ሊባኖስ ገደል አፋፍ ላይ የነበረው ድባብ በልጅነቴ ቤተክርስቲያን ደጅ አቅራቢያ ከሚሸተኝ የዕጣንና የደረቀ ሳር ጠረን ጋር ተደባልቆ በውስጤ አንድ በር ከፈቷል። ወደ ሊዲያ የተጠጋሁት እንደ አንድ ተራ መንገደኛ ነው ብዬ ላምን አልችልም አሁን ሳስብ ያኔን። ክራሬን እየቃኘሁ ከገደሉ ፊት ለፊት ደቅኜ የፀሐይዋን መጥለቅ በትዝታ ለመሰረቅ ስታገል በራሷ መንገድ ልትሰርቀኝ የመጣች ነፍስ እንደነበረች እንዴት አስባለሁ? እንዲህ ያለ ዲብና ተዓምር ባምነው እንጂ አይዘልቀኝም። አላውቅምም።

ሁለት ምዕራፍ ሩቅ ሆና ከእኔ እ'ሸራዋ ፊት ስመለከታት የብሩሿ እያንዳንዱ እንቅስቃሴ፡ በውስጤ የሚቀሰቅሰው ትዝታ ምላሴ ስር እንደ ባለጨሌ አረቄ ይነዝረኝ ነበር። እየነዘረ የሚያቃዠኝ ትዝታ ከዓመታት በፊት በሰላም ቤት ውስጥ ከሰበርኩት የሻይ ብርጭቆ ድምፅ ጀምሮ እስከ ደሴ ከተማ ጎዳናዎች ድረስ የሚዘልቅ ረጅም ሰንሰለት አለው።

ተጠጋው ወደ'ሷ...ከቀለሙ ሽታ ጋር የላቧ ጠረን ተቀላቅሏል። የቀለም ብልቃጦቹም እንደ ጦር መሣሪያ ተደርድረዋል።

ፀሐይዋን ለማስቀረት ሳይሆን የሞተች መስላ እንድትታይ የምትስይ ነው የሚመስለው

አልኩ። ይህን ስናገር 'ለእሷ ብቻ ሳይሆን ለራሴም ይኾን እንዴ? ያወራሁት' እላለሁ አሁን አሁን። አስታውሳለሁ ከአፌ የወጡ ቃላት እንደ ደረቅ ሳል እየተንተፋተፉ ሲሯሯጡ። እኔን ዚቀኛውን ፍርሃት አንቆኝ!

ዘወር አለች። አይኖቿ ውስጥ ያለው የድካም መስመር በሸራዋ ላይ ካለው የብሩሽ ስንጥቅ ጋር ይመሳሰላል። በሸራዋ ላይ መስመር አላሰመረችም... ጥላና ብርሃን አላስተካከለችም።

"ፀሐይ ስትሞት ቀለሟ ያምራል...እ... የምስለው ግን ሞቷን ሳይሆን ትዝታዋን ነው። አንተ ክራር የምትመታው ስላዘንክ ነው ወይስ ሌላውን ለማሳዘን?"

ጥያቄዋን ልመልስ አልቻልኩም በጊዜው።

በስዕልሽ ውስጥ ምን አለ? ሰማዩን ከማየት ብዛት መሬቱን የረሳሽ ትመስያለሽ።

“መሬት ላይ የምቆይበት ምክንያት እየፈለግሁ ይሆናል"

እያንዳንዱ ከያኒ የራሱን ሞት በስራው ውስጥ ይለማመዳል። ያ'ች ሰላም አጠገቤ በነበረችበት ወቅት ክራሬ የግድግዳ ጌጥ ብቻ ነበረ። ለእኔ ክራሬ... በጎድን አጥንቴና በደረቴ መሃል የሚገኝ ተጨማሪ ብልቴ ነው። የቤቱ አባዉራ ገላ ለቤቱ የግድግዳ ጌጥ ሆኖ ኖሯል። ሽቦዎቹ የደረቁ የጅማት ክሮች ይመስላሉ። አንዳንዴ ሲበጠሱ የሚሰጡት ድምፅ እንደ ተገፋች በር የዝገት ድምፅ ያወጣል። ሰላም ጋር ስኖር ክራሩ የማዕድ ቤት እቃ ውስጥ አንዱ ሆኖም ከርሟል። "ከዚህ እንጨት ላይ ምን ትቆርጣለህ?" ትለኝ ነበር። ለእሷ ክራሩ ጥሬ ስጋ የማያስቆርጥ እንጨት ቢኾንም... ለእኔ ግን የትዝታ ማከማቻ ጎተራ ነበር...'ምሰክርበት። ማርና ብርዝ ባማረኝ ሰዓት ሁሉ

ለእሷ... የክራሩ ሽቦዎች እንደ አሮጌ ልብስ የሚታዩ እንጂ የሰው ልጅን ስብራት የሚተርኩ ሕያው ጅማቶች አልነበሩም። በእሷ ቤት ውስጥ ጊዜ የሚለካው በሳንቲም ድምፅ ቢኾንም በእኔ ዘንድ ደግሞ በዜማ መሃል በሚፈጠር ዝምታ ነው።

እዚህ ተራራው ጫፍ...እዚህ እፊቴ አንዲት ሰዐሊ ፀሐይን ትስላለች። አንስቼ መተከዣዬን የመጀመሪያውን ድምፅ ሳወጣ ድምፁ ከገደሉ ጋር ተጋጭቶ ሲመለስ የተሰማኝ ስሜት... ልክ እንደ ፕሮስት Madeleine ኬክ... የቀደመውን ሕይወቴን በሙሉ በአንድ ቅጽበት ከፊቴ አቆመው። አውታሩን የነካሁት በዝግታ ነው። ያኔ የሊዲያን ጆሮ ሰንጥቆ ሲገባ እጇ ያለ ፈቃዷ በሸራው ላይ መንቀሳቀስ እንደጀመረ ተሰምቶኛል። ግን አላስተዋልኩም። መጀመሪያ የቀባችው ጥቁር ሰማያዊ ቀለም ነው

"አትቸኩይ"

አልኳት ንግግሬን ከዜማው ጋር እየቀላቀልኩ።

የመጀመሪያው ድምፅ የቁጭት ነው። ቁጭት ደግሞ ደማቅ ቀለም አይወድም... እንደ አመድ የደበዘዘ፣ እንደ ጭጋግ የራቀ ነው።

ብሩሿን ወደ ግራጫ ቀየረች። በሸራው ላይ የሳለችው መስመር እንደ ጣቶቼ እንቅስቃሴ የተወሳሰበና የሚወላገድ ይመስላል። በኃይል መግረፍ ስጀምር ዜማው ከትዝታ ወደ ቁጣ እንየተቀየረ እንዳለ ታውቆኛል። ድምፁ እንደ ጅራፍ ገደሉ ስር ያስገመግማል

መምታት ቀጠልኩ ድው... ድው... ጢን! የመጀመሪያው ድምፅ የቀዘቀዘ ቡና አይነት መራራነት አለው። ቀና ስል ብሩሿን ወርውራ በባዶ ጣቶቿ ቀለሙን መለወስ ጀምራለች። ደማቅ ቀይ እና ብርቱካናማ ቀለሞችን በሸራው ላይ በትና... የጣቶቿ እንቅስቃሴ የኔን የክራር ምት ተከትሎ በሸራው ላይ ወለላ ይሰራል

የእሷ ጥቁር ሰማያዊ እኔ ትላንትና የተሰማኝን ብቸኝነት የሚተርክ... የእሷ ደማቅ ቀይ ደግሞ ሰላም ጥላኝ ስትሄድ በልቤ ውስጥ የፈሰሰውን ደም የሚመስል

እኔ የጥዝታውን ክር በለሰለሰ ጣት ስነካው እሷ ግራጫና ሰማያዊ ቀለም ትቀባለች። እኔ የውስጤን ቁጭት በንዴት ስጎነጭ እሷ ደማቅ ቀይ ቀለም በሸራው ላይ ትረጫለች።

በዚያች ቅጽበት ብዙ ጥያቄዎችን አስባለሁ እኔ...

 የምጫወተው ለራሴ አልነበረም? የእሷን ብሩሽ ለመምራት ነበር? እሷ የምትስለው ለራሷ አልነበረም? የእኔን ዜማ ስጋ ለማልበስ ነበር?

ይህ የኔ ዜማ ይመስላል... አጥንትና ስጋ ለብሶ ሲታይ

አልኳት እጄ ባያርፍም ማንጎራጎሬን ገትቼ። አንገቷን ወደ እኔ አላዞረችም። በዝምታዋ ውስጥ ያለፈ ታሪኬን ሁሉ ሰምታው እንደነበር እስካሁንም አወቃለሁ...በማመን።

ከዓመታት በኋላ ያንን ቀን ሳስበው የሚታየኝ የዚያ ደብረሊባኖስ ገደል መልክ አይደለም። የሚታየኝ በዚያች ኪን በተፈጠረችባት አጭር ቅጽበት ውስጥ ታጭቆ የነበረው ዘላለማዊነት ነው። ሰላም በደሴ ከተማ የገነባችው ፎቅ ይፈርሳል። እኔም አንድ ቀን እሞታለሁ።

ዜማውን ሳቆም ነፋሱ ብቻ ቀረ። ሸራው ላይ ያለው ቀለም ግን እንደ ትኩስ ቁስል ገና አልደረቀም። ክራሬን ሸክፌ...ጋቢዬን በአንገቴ አቅፌ ስነሳ ከገደሉ በታች ያለው ጨለማ እንደ ጥቁር ቀለም ወደ ላይ ይፈስሳል

አልተሳሳምንም። አካላችን አልተነካካም። በዚያች ሰዓት ግን ነፍሳችን በሽቦ ተሳስራ በቀለም ዝናብ ታጥባ.... እንዲህ ባለው የኪን እርቃንነት ውስጥ ባልገንበታል።

ይህን ድሪያ...ይህን መባለግ...ይህን መፍጠር ጨርሼ ከገደሉ አፋፍ ራቅ ብዬ ወደ አውራ ጎዳናው ሳመራ ነፋሱ ከተራራው አቅጣጫ የዕጣንና የደረቀ ሳር ጠረን ይዞልኝ መጥቷል። ያው የልጅነቴ ጠረን። በሸራዋ ላይ ያስቀረችው የቀለም ሽታ ቢጠፋም በልብሴ ላይ የቀረው ግን ይሄው የቤተክርስቲያን ደጅ ጠረን ነው። ይህ ሽታ የከፈተብኝን የትዝታ በር ሳይዘጋው እንደገና ወደ ባይተዋርነቴ ይዞኝ ገባ።

ዳግመኛ አላገኘኋትም። ላገኛትም አልፈልግም። ምክንያቱም እኔ ዛሬም ያው አዝማሪ ነኝ... የክራር ቀንበር ያጎበጠኝ ተጓዥ

___

Disclaimer: The accompanying visuals serve as an aesthetic complement to the excerpt prose. The featured paintings are independent works and do not represent the specific creations or the identity of the artist mentioned in the text.

ስልኬ ባልተለመደ ሰዓት አቃጨለች። ከብዙ ኪሎ ሜትሮች አስታውሶኝ የደወለው ወዳጄ ነበር። ድምፁ ውስጥ ያለውን የደስታ ስሜት ስልኩም ሊሸከመው ያልቻለ ይመስለኛል። “ ካሊዶ! ከመፃሕፍት ቤት ነው የምደውልልህ ...የፈለግኸው ‘ኢምፓየር’ መጽሐፍ ተገኝቷል!” አለኝ። ለእኔ የነገረኝ የመጽሐፉን መገኘት ብቻ ሳይኾን ከቆይታ በፊት ጀምሬው በውስጤ ሲንገላታ ለነበረው ለዚሁ ማስታወሻ እንደ ማቀጣጠያና እንደ አስታዋሽ ሆነኝ። (ገለታ ይድረስዎት ወዳጄ! አሏህ ያስታውሶት )

“ድንጋዩም የሥርዓቱ አካል ነው” የሚለውን መነሻ ዛንታዬን አቧራ አራግፌ ዳግም እንዳየው ያደረገኝ ያ ስልክ ነው።

አገባብ አይዘልቀኝም። ለኹሉም "ድንጋዩም የሥርዓቱ አካል ነው" ብሎ መጀመር ያምረኛል። ይህ ድንጋይ ለብቻው የቆመ ሳይሆን በኢትዮጵያ ገበሬ ክንድ ተነቅሎ ለጋራ እርሻ ደቦ የሚውል ወይም ደግሞ ለአጥቢያ ቤተክርስቲያን ቅጽር መገንቢያ የሚሆን የጋራ ዕቃ ሊኾን ይችላል።

ድሮ ድሮ ገበሬ ጉልበትን ለጋራ ጥቅም ይገብር እንደነበረው፤ ዛሬ ደግሞ የሰው ልጅ ስሜት፥ ዕውቀቱ እና ግንኙነቱ ራሱ የካፒታሊዝም ምርት ሆኗል።*

የ'ዚህን ጊዜ ከተሰራው በር... የአገባብ ዘይቤዬንና የማመጽ አቅሜን ተጠቅሜ "ሰውየው በዓለማቀፋዊው ካፒታሊዝም መጠቀሚያ የሆነ ደረቅ አፈር መስሏል" ብዬ መቀየር ብችል ነው። ከዚ'ች አንድ ጋት ውልፍት የለም። ( ያ አፈር ለም ለነበረው የጥንቱ የጋራ ርስት የባዕድ የሆነ፣ የግለሰባዊነት አረም የወረሰው ደረቅ መሬት ብመለከት)

ሃርድት እና ኔግሪ ኹሉም ነገር የመረቡ አካል ነው ይላሉ። የወንዜ ሽማግሌ "ሰው ለሰው መድኃኒቱ ነው" ይላል። ይህ መድኃኒትነት ግን በዘመነ 'ኢምፓየር' ውስጥ ወደ ባዮፖለቲካዊ ትስስር ተቀይሯል። "ሰው ለሰው መድኃኒቱ ነው" የሚለው ብሂል፣ ዛሬ በመረጃ መረብ ውስጥ "ሰው ለሰው ዳታው ነው" ወደሚል የተቀየረ ይመስላልና። "የወንዜ ደብተራ ይኼን ሳይታዘብ ቀርቷል" ብል ማበል ይኾንብኛል መቼም። ከእኔ ድካም ነው አለማግኘቴ።

እኔን ምን ይሰማኛል...

ማምለጫችን ራሱ የዚህ ዓለማቀፋዊ ትስስር አካል መሆናችን ነው የሚል ነገር። ህይወት ክቡር ናት ካልንና፤ እንደ ኔግሪ እይታ ዓለም ለእኛ የተሰጠች ርስት አይደለችም የሚለውን እውቀት ከተበልን፤ እኛ ራሳችን የዓለሙን እንቅስቃሴ የምንፈጥር የ'ብዙኃኑ' አካላት ነን የሚል ነገር አንይዛለን። ይህ ደግሞ ከጥንትም በደቦ ውስጥ "የእኔ እርሻ" ሳይሆን "የእኛ ድካም" በሚለው የኢትዮጵያዊያን የጋራ ንቃተ-ህሊና ውስጥ የነበረ እውነታ ይመስለኛል።

ታሪክ ሰሪነትም ቢኾን የነገሥታት ብቻ መሆኑ አብቅቷል። ወይም ከነገሥታት አንፃር የሚተለመው የተሳሳተ አተራረክ አክትሟል። ዛሬ ስልጣን በየቦታው ተሰራጭቷል። አንድ ቀን ደግሞ የሰው ልጅ ‘ጌታ ነኝ’ ባይነት ያበቃል። እርግጥ በኢትዮጵያ የኪን ታሪክ ውስጥ 'ሰውነት' ከፈጣሪና ከፍጥረት ጋር ባለው መስተጋብር የሚለካ እንጂ ለብቻው ቆሞ በሚያደርገው የሥልጣን ፉክክር አይደለም የሚታየው ( exceptionally አዳም ረታን እና ዓለማየሁ ገላጋይን ካልታገግን)።

የአዲሱን ዓለም ኢቨንት ለማሳያነት ብንወስድ፤ ሠራተኛው በቴክኖሎጂ ማሽን ሲመታና ማሽኑን ሊሰብረው ሲል፣ ማሽኑ እንዲህ ይለዋል፦

“ልትሰብረኝ ትችላለህ? እኔና አንተ ከአንድ የሰው ልጅ ዕውቀት (General Intellect) የተገኘን፣ በአንድ የኢኮኖሚ መስመር የምንጓዝ ተጓዦች አይደለንም እንዴ?”

ሠራተኛው “እኔ ነፍስ አለኝ። አንተ ግን የብረት ስብስብ ነህ” ቢለውም... ማሽኑ ግን ነፍስ የሰው ብቻ መገለጫ መሆኗን ማመኑ ራሱ ግራ መጋባት እንደሆነና ሠራተኛው ራሱ በማሽኑ ውስጥ እንደሚኖር ይነግረዋል። በዚህ መስተጋብር ውስጥ ለሰው ልጅ ‘ልዩ ነኝ’ ባይነት የሚሆን ቦታ የለም። ጠቃሚው ነገር ‘ብቸኛ ተመልካችነት’ ሳይሆን የ‘አምራች ኃይሎች ትስስር’ ነው።

Gen Z (እኛ ) በስልካችንና በቴክኖሎጂው አማካኝነት ከዓለማቀፉ 'ኢምፓየር' ጋር ተጋጥመናል። ስልኩን የፈጠረው እውቀት የጋራ ነው። ባዕድ ሽማግሌዎች The Common ይሉታል። ተጠቃሚውም የዚያው ዕውቀት አካል ነው። እዚህ ጋር 'እኔ' እና 'ሥርዓቱ' የሚል ልዩነት የለም።

ራሳችንን ለማግኘት በምናደርገው ጉዞ ወቅት ፈላጊው ራሱ የዚህ ‘ትስስር’ አካል መሆኑን ማወቅ ይገባዋል። እንደ አንድ ኢትዮጵያዊ የዕድር አባል ሳስበው... እኔ እንደ ግለሰብ ብቻዬን ትርጉም የለኝም። ትርጉሙ የሚመጣው ከትልቁ የጋራ ህመም እና ደስታ ጋር ስጋጠም ነው። ያ ተመልካቹ ‘Empire’ የሚለው ግዙፍ ሥርዓት እኛ ዘንድ በባህልና በሃይማኖታዊ ትስስር ተተክቶ ለብዙ ጊዜያት ኖሯል። ዛሬ ግን ያ ትስስር ወደ 'ኢማቴሪያል' የዳታና የካፒታል ትስስር ተቀይሯል የሚል ግምት አለኝ

ከሥልጣን ዙፋናችን ወርደን የሰው ልጅን 'ሸቀጥ' ከሚያደርገው ጩኸት ወጥተን፣ ነፍሳችን የጋራ የመሆንን ሰላም ትሻለች። ይህ ሰላም ደግሞ የሚገኘው...ራሳችንን እንደ ልዩ 'ጌታ' ከመቁጠር ስናቆም፥ በቴክኖሎጂው፣ በጉልበቱና በመረጃው መረብ ውስጥ ያለንን ድርሻ ስንረዳና "ያ የምንፈልገው ልዩ ክብር የለም... ያለነው በብዙኃኑ መካከል ነውና" የሚለውን ዕድሜ ጠገብ ጥበብ ስንቀበል ብቻ ይኾናል

ይህ ዘይቤ ከሙዚቃው ዓለም... ከፒንክ ፍሎይድ የደረሰን ይመስላል። “All in all, you're just another brick in the wall” እንደሚለው። የግድግዳው አካል መሆን ውርደት ሳይሆን የትልቁ Global Liberationአካል የመሆን ምስጢር ነው። ልክ እንደ ኢትዮጵያ የጥንት ግንቦች እያንዳንዷ ድንጋይ በጭቃና በኖራ ተያይዛ ታላቅ ቤተመንግሥት ወይም አጥር እንደምትሠራው ሁሉ እኛም በዚህ ዓለማቀፋዊ ትስስር ውስጥ የየራሳችንን የትግል ድርሻ የምናበረክት 'ጡቦች' ነን ማለት ነው? may be....may be not.

__

* የጥንቱ የኢትዮጵያ "ደቦ" እና የዛሬው የካፒታሊዝም ትስስር አንድ ናቸው ወይ?

የፍላጎት ልዩነት ያለ ይታየኛል። በደቦ ውስጥ ድንጋዩ የሚነቀለው ለጋራ ህልውና (ቤተክርስቲያን ወይም እርሻ ወይም ሌላ...) ነው። በካፒታሊዝም "ኢምፓየር" ውስጥ ግን "ሰው ለሰው ዳታው" የሚሆነው ለጥቂት ኮርፖሬሽኖች ትርፍ ይመስለኛል።

:

ጓደኛዬ ቶሎሳ "ግድግዳ ብሆን ኖሮ..." ብሎ የተመኘውን ያህል አንዳንድ ጊዜ እኔም "ባለቤት የሌለው ባዶ መሬት ብሆን ኖሮ..." ብዬ አስባለሁ። መሬት መሆን... ማንም "የእኔ ነው" ብሎ አጥር የማይቀጥርብህ፣ ማንም «ውጣ » ብሎ ፖሊስ የማይጠራብህ፣ ዝም ብለህ የፀሐይን ሙቀትና የዝናብን እርጥበት ብቻ የምትመግብ "ቁስ" መሆን። ነገር ግን ቶሎሳን የግድግዳው ጥበቃ እንዳስጨነቀው ሁሉ... እኔንም የንብረት አጥርና የኪራይ ውል ሊያስጨንቀኝ ይችላል።

ባለፈው... ከሳቴ ብርሃን ተሰማ "ማየት" ማለት "ማስተዋልና ማወቅ" ነው ይሉናል ብለናል። ነገር ግን እዚህ ጋ አንድ ሌላ ጥያቄ እንፈጥራለን... የምናየው "ነገሩን" መሆን ትቶ "የባለቤትነት ስሜታችንን" ቢሆንስ?

በፍልስፍናው መንደር ኦንቶሎጂስቶች ስለ ነገሮች ነገርነት(Thingness) ሲከራከሩ በማኅበራዊው መንደር ደግሞ ማርክሲስቶች ስለ ነገሮች "የባለቤትነት ዋጋ" ይሟገታሉ። ማርክስ Base and Superstructure በሚለው ቀመሩ፣ የሰው ልጅ አእምሮ በነፃነት እንደማያስብ ይነግረናል። አእምሮህ በነፃነት የሚበር ወፍ ሳይሆን በኪስህ ውስጥ ባለው የገንዘብ መጠንና በስምህ በተመዘገበው ንብረት የታሰረ እስረኛ ነው።

ቢሊየነሮች የፈለጉትን ያህል የነፃነትና የፍትህ ፍልስፍና ቢጋቱ... በመጨረሻ ግን የግል ንብረታቸው አደጋ ላይ ሲወድቅ ሲወቅሱት ለነበረው ፖሊስ ጎን ይቆማሉ። ለምን? ምክንያቱም ለእነሱ ፖሊስ ማለት የሕግ አስከባሪ ብቻ ሳይኾን የህልውናቸው(የንብረታቸው) አጥር በመሆኑ። ባለሀብቱ እየኖረበት ያለው የስርዓት መቃወስ ሲመጣ ንብረቱ(ሕልውናው ) ምን ያህል የመኖሩ መሰረት እንደሆነ ይረዳል። የነገሮች ትርጉም የሚወለደው ከጥቅም ጋር ሲጋጩ ይኾናል ማለት ነው።

አከራዮችን ተመልከቱ። ኪራይ ቢቀንስ ማኅበረሰቡ ትንፋሽ እንደሚያገኝ ያውቁታል። ነገር ግን አእምሯቸው ይህንን እውነት "ለማየት" ፈቃደኛ አይደለም። እዚህ ጋ ነው ያ False Consciousness የሚባለው ጋኔን የሚመጣው። አከራዩ ኪራይ ቢቀንስ ቤቱን ማደስ አልችልም፣ ሰፈሩ ይቆሽሻል፣ ስለዚህ ኪራይ አለመቀነሱ ለሰፈሩ እድገት ነው ብሎ ራሱን ሊያሳምን ይችላል።

በባለፈው ዣክ ደሪዳ የቫንጎህን ጫማዎች ከባለቤትነት ሰንሰለት ነፃ ለማውጣት እንደሞከረው እኛም ንብረትን ከሰው ልጅ ትርጉም ነፃ ማውጣት እንችል ይሆን?

አንድን ቤት "የእኔ ነው" ብለን ስንሰይመው ቤቱ በራሱ ያለው ቤትነት ይጠፋና የእኛ ፍላጎት ይሆናል። የሰው ልጅ በንብረት ግንኙነት የተተበተበ "አስገራሚ እንስሳ" ስለሆነ ነገሮችን እንዳሉ ማየት አይችልም። ሁልጊዜም በአይኑ ብቻ ሳይኾን በኪሱ በኩል ይመለከታቸዋል።

አሁን አሁን ሳስበው ቶሎሳ ግድግዳ መሆንን የተመኘው ምናልባትም ከዚህ የባለቤትነት ሸክም ለማረፍ ሳይሆን አይቀርም። ግድግዳ ለማንም አያዳላም። ለድሃውም ለሀብታሙም መጠለያ ነው። ትርጉም አይሰጥም። ትርጉምም አይፈልግም።

የትኛው ይሻላል? በንብረት ግንኙነት የታወረ "አመክንዮአዊ" ሰው ወይስ….?

ጓደኛዬ ቶሎሳ አንድ'ዜ ይድነቃቸው የሚባል ወዳጄ ሰፈር ገብቶ መውጫ አጥቶ ሲንገላታ "ይድኔ... እኔ ግድግዳ ብሆን ኖሮ እንዲህ እጨነቅ ነበር?" ብሎ ጠይቆት ነበር። ቶሎሳ ግድግዳ መሆንን የተመኘው ከመጥፋት ጭንቀት ለመሸሸግ ይሁን ወይም ግድግዳ ሆኖ የሰውን ጭንቀት እየታዘበ ለመቆየት ... እርግጠኛ መሆን አልቻልኩም። ግን አንድ ነገር እርግጠኛ ነኝ። ቶሎሳ ግድግዳውን ባያስጨንቀውም፣ የመንደሩ ቅያሶችና ግድግዳው ግን ቶሎሳን አስጨንቆታል።

ከሣቴ ብርሃን ተሰማ "ማየት" የሚለውን ቃል ሲፈቱት "በዓይን መመልከት፣ ማስተዋል፣ ማወቅ" ይሉታል። እዚህ ጋ "ማየት" እንደ መጀመሪያ እርምጃ.. "ማወቅ" ደግሞ እንደ መጨረሻ ግብ ተቀምጠዋል። ነገር ግን "ማየት" የግድ ተመልካች ይፈልጋል? የሚለው ጥያቄ የፍልስፍና "ጥያቄ ምሳው" ለሆኑ ሰዎች ትልቅ አጥንት ነው። የሚበሉት.. የሚቆዩበት።

በፍልስፍና መንደር Subject-Oriented Ontology የሚባሉ ጋንታዎች አሉ። እነዚህ "ዓለም ያለ እኔ እይታ ባዶ ናት" ባዮች ናቸው። "ዛፍ በጫካ ውስጥ ቢወድቅና የሚሰማው ሰው ባይኖር.. ድምፅ ያሰማል?" የሚለውን አሮጌ እንቆቅልሽ አንስተው "አያሰማም! ምክንያቱም ድምፅ ማለት በጆሮ ውስጥ የሚፈጠር ንዝረት እንጂ በራሱ ያለ ነገር አይደለም" ይሉሃል። በእነሱ ቤት ዓለም የሰው ልጅ ንቃተ-ህሊና የሳላት ስዕል ነች። ሰው ከሌለ ስዕሉም የለም፣ ቀለሙም የለም።

እዚህ ጋ ነው እንግዲህ ግርሃም ሄርማን እና ቲሞቲ ሞርተን "ቆይ ቆይ!" የሚሉን። እነዚህ ሰዎች "ነገሮች እኛ ብናያቸውም ባናያቸውም የራሳቸው ውስብስብ ሕይወት አላቸው" ይላሉ። ይሄ Flat Ontology ወይም Object Oriented Ontologist (OOO) የሚባለው ጋንታ ነው። መሬት ላይ ያለችው ድንጋይ አንተ ብታያት "ቆንጆ" ትላታለህ። ብትፈነክትባት ወይም ብትገነባባት "መሣሪያ" ትላታለህ። ብትሰናከልባት "ጠላት ወይም እንቅፋት" ትላታለህ። ድንጋይዋ ግን እነዚህን ሁሉ ስሞች አታውቃቸውም። "ድንጋይ" ሆና ትኖራለች። ያንተ እይታ ለድንጋይዋ 'ምስክርነት' እንጂ 'ፈጣሪነት' አይሰጣትም።

(ይህ በእንዲህ እንዳለ አለ ዜና አንባቢ)

አንድ ድርሳን አገላብጣለሁ። የጀርመኑ ፈላስፋ ሄይድገር ነው። ሄይድገር ስለ መጥረቢያ ያወራል። መጥረቢያው እጃችን ላይ ሆኖ እንጨት ስንፈልጥበት መጥረቢያነቱን አንረዳውም። እሱ ለኛ መገልገያ (Ready-to-hand) ብቻ ነው። መቼ ነው ታዲያ መጥረቢያው መጥረቢያ መሆኑን የምናውቀው? ሲሰበር! መጥረቢያው ሲሰበርና ሥራ ሲያቆም "ኧረ ይሄ መጥረቢያ እኮ ነው!" ብለን እናስተውለዋለን። የነገሮች "ነገርነት" የሚታየን እኛን ማገልገል ሲያቆሙ ነው እንደማለት።

ይህን የሄይድገርን ሃሳብ ይበልጥ የሚያጋግለው ግን የቪንሰንት ቫን ጎህ "የጫማዎች ስዕል" ውዝግብ ነው። ቫን ጎህ በፓሪስ ቆይታው የሳላቸው ያረጁ እና ጭቃ የነኩ የገበሬ ጫማዎች በፈላስፎች መካከል ትልቅ ፍጥጫ አስነስተዋል።

ሄይድገር እነዚህን ጫማዎች ሲመለከት "በነዚህ ጫማዎች ውስጥ የገበሬዋ የዕለት ተዕለት ድካም፣ የመሬቱ እርጥበት እና የኑሮ መከራ ይታያል" አለ።¹ ሄይድገር ጫማዎቹን ከሰው ልጅ ሕይወት ትርጉም ጋር አቆራኛቸው። ነገር ግን ሜየር ሻፒሮ የተባለ የታሪክ ኢንተሌክቹዋል ጣልቃ ገባ። "አይደለም! እነዚህ ጫማዎች የገበሬ አይደሉም፣ የራሱ የቫን ጎህ ጫማዎች ናቸው" በማለት የባለቤትነት ክርክር አነሳ።²

በስተመጨረሻ ዣክ ደሪዳ መጣና ሁለቱንም ተሳሳታችኋል አላቸው። "ጫማዎቹ የገበሬም ይሁኑ የቫን ጎህ ምን ግድ አላቸው? ጫማዎቹ በራሳቸው ህልውና (Objects) መሆናቸው አይበቃም ወይ?"³ አለ። ደሪዳ ጫማዎቹን ከሰው ልጅ "ትርጉም" እና "ባለቤትነት" ሰንሰለት ነፃ አወጣቸው። ጫማዎቹ እኛ ብንተረጉማቸውም ባንተረጉማቸውም፣ ዝም ብለው "እንዲሁ አሉ። ይኖራሉም"።

ቫን ጎህ በፈረንሳይ ደቡባዊ ክፍል በነበረው ቆይታ እንደ ቶሎሳ ግድግዳ ሁሉ... ነገሮችን ትኩር ብሎ የመመልከት አባዜ ነበረው። አንዲትን ተራ ወንበር ሲስል፣ ወንበሯ ተቀማጭ ስለሌላት ስለሚሰማት "ባዶነት" ሳይሆን፣ በራሷ ስለቆመችው "ወንበርነት" (Chair-ness) ነበር የሚጨነቀው።

ለቫን ጎህ ነገሮች የሰው ልጅ መገልገያ መሆናቸው አብቅቶ የራሳቸው ድምፅ የሌለው ጩኸት ያላቸው "ነገሮች" ሲሆኑበት ወደ እብደት ተቃረበ። በሜዳ ላይ ያሉ ቁራዎች እና የስንዴ እርሻዎች ለቫን ጎህ ከሰው ወሬ በላይ ታላቅ ህልውና ነበራቸው።

ቆይ! ቆይ! ቆይ!...

ስንጀምር "ማየት" ተመልካች ይፈልጋል አላልንም ወይ? አሁን ደግሞ ነገሮች ያለ ተመልካች ይኖራሉ አልን። ታዲያ የትኛው ነው እውነት?

ሰው ዓለምን የተቆጣጠረው በምናባዊ ወሬ (Fiction) ነው። አንበሳ በጫካ ውስጥ ስላለው አምላክ ሊያወራ አይችልም። ሰው ግን ይችላል። ይህን ከተከተልን ሰውነት ማለት ነገሮችን በወሬ መቅረጽ ነው። ግርሃም ሃርማንን ከተከተልን ደግሞ.. እውነተኛ ኪን ነገሮችን ከወሬና ከእይታችን ነፃ አውጥተን፣ "ባሉበት ህልውናቸው" ማክበር ነው።

ምናልባት ቶሎሳ ግድግዳ መሆንን የተመኘው ለዚህ ሳይሆን አይቀርም። ግድግዳ ጭንቀት አይገባውም። መጥፋት አያውቅም። አይናገርም። አይፈራም። የሁሉንም ፍርኃትና ዝምታ ግን ተሸክሞ ይኖራል። ሰውን ሰው ያደረገው ፍርኃት ከሆነ ድንጋይን ድንጋይ ያደረገው ደግሞ "ዝምታ" ነው ማለት ነው?

ቶሎሳ ግድግዳ መሆንን የተመኘው ከዚህ "መንገድ ፍለጋ" ድካም ለማረፍ ሳይሆን አይቀርም። ግድግዳ ትርጉም አይፈልግምም.. ትርጉምም አይሰጥም። ዝም ብሎ ይኖራል (He just is)።

የትኛው ይሻላል? ፈሪው ሰው ወይስ ዝምተኛው ድንጋይ? "ድንጋዩም ሰው ነው" ብለን በፍላት ኦንቶሎጂስቶቹ ሜዳ ላይ እኩል ብንሰለፍስ? ጉድ!!

___

₁The Origin of the Work of Art (1935/1950 )

₂The Still Life as a Personal Object (1968)

₃The Truth in Painting (1978)

በማይጨው ከተማ ፀሐይ መጥለቅ ካቆመች አርባ ዓመታት ተቆጥረዋል። ሁሌም ሙሉ በሙሉ የሆነ ብርሃን ውስጥ መኖር ደግሞ ከባድ ችግር ነው። ኗሪዎቹ ጥላዎቻቸው ረግፈው ጠፍተዋል፤ ከጥላ ጋር ደግሞ ምስጢርን የመደበቅ ሰዋዊ ፀጋ አብሮ ተንኗል። መብራት ማጥፊያ የፈጠረው ማብራት እና ማጥፋት እንድንችልና ጨለማውም ስለሚያስፈልገን ነው ብለው ያስቡ የነበረበትን ያንን የአባቶቻቸውን ወቅት እያሰቡ.. "አይ ደጉ ጊዜ " ይላሉ። በዚህች ከተማ ሁሉም ነገር ግልፅ ነው… ያለ መጋረጃ፣ ያለ ጨለማ፣ ያለ ስህተት።

እኔ በከተማዋ ዳርቻ በሚገኘው ረግረግ ጭቃ ውስጥ አንዳች ‘ስህተት’ እፈልጋለሁ። አምላክ ጠጠር እንደመወርወር የማይሰለቸው ተዓምር እዚህ ጭቃ ውስጥ አንድ ‘አዲስ ነገር’ ይጥልልኝ ይሆናል ብዬ እኳትናለሁ።

አንዲትን ጠጠር በተለያየ ቅርፅ እንደመወርወር ያለ አሰልቺ ስራ... ለፈጣሪ አይሰለቸውም። ይኼ አለመሰልቸቱ ለእኛ ለዚህች ከተማ ነዋሪዎች 'ተዓምር ' ይባላል። እሱ ሲወረውር በፈጠራቸው እያንዳንዷ ለመምቴዎች ይደነቃል። እኔና መሠሎቼ የተፈጥሮ እና የመንፈስ ልጆች ይህን 'በድግግሞሽ ውስጥ መደነቅ መቻልን' የሚያሕል ተዓምር እንደማንችለው ይገባናል። አይሳካልንም።

ይህንንና ያንን እያሰብኩ... ነበር በዚያን ቀን እሷን ያገኘኋት።

በጭቃው ውስጥ ተቀብራ፣ በቆሻሻ ተረግጣ፣ በአሮጌ ፕላስቲክ ላይ የታተመችውን ያ'ችን ቆንጆ። የፀጉሯ ቀይ ቀለም ከደብዛው የፀሐይ ብርሃን ጋር ይገጫጫል። ዓይኖቿ ግን የዚህች ከተማ ብርሃን ሊደርስበት የማይችል ጥልቅ ጨለማ አላቸው።

"ዘገየህ" አለችኝ። ድምጿ ልክ እንደ ፕላስቲክ መሸብሸብ እና ማንኮሻኮሽ ያለ ስስ ድምፅ ነው የሚወጣው

አልደነገጥኩም። ተዓምር በበዛበት ዓለም ድንጋጤ ቦታ የለው ይኾናል። ከጭቃው አንስቼ የለበሰችውን አረንጓዴ ልብስ አበስኩላት።

( አንባቢያን፤ አረንጓዴ ላስቲክ እንጂ አረንጓዴ ልብስ ያላት ሴት ፕላስቲክ ውስጥ ልትኖር እንደማትችል ያስባሉ… ያርሙኝና ይቀጥላሉ። )

"በመሰልቸት ስራ ተጠምጄ ነበር" አልኳት። "በዚህች ከተማ የቀረን ብቸኛው የፈጠራ ስራ መሰልቸት ብቻ አይደል?”

"ስጦታ አለኝ" አለችኝ፣ የፕላስቲክ ዓይኖቿ ይበራሉ።

"አንዲት ዘለላ እውነተኛ ወሬ። ብርሃኑን በስባሽ አድርጋ የምትበላ፣ ሰውን ወደ ራሱ የምትመልስ ውብ ውሸት።"

ካዳመጥኳት በኋላ፤ ፕላስቲኩን አጥፌ በኪሴ ከተትኩት። ወደ ከተማዋ መሃል ስመለስ ኪሴ ውስጥ ያልተለመደ ክብደት ተሰማኝ። የጥላ ክብደት ነበር። በልብሴ ስፌቶች ውስጥ ጥቁር ቀለም ይፈስ ጀመር።

አደባባይ መሐል ስደርስ፣ ከግራ እግሬ በታች አንዲት ጠቆር ያለች የጥላ ዘለላ ትከተለኝ ነበር። ሰዎች ቆመው በትኩረት ያዩኛል። ጥላ ካዩ አሥርተ ዓመታት አልፈዋል። ያቺ ጥላ በዚያ ፍፁም ብርሃን ውስጥ የታየች ቆንጆ የከተማዋ ስህተት ነበረች።

አንድ ነጋዴ በድንጋጤ ድምፅ "ምንድን ነው ይሄ?" ብሎ ጠየቀኝ።

"ስህተት ነው" አልኩት፣ በውስጤ ኩራት እየተሰማኝ። (ለምንድንነው የምኮራው? በምንድነው የምኮራው? በስህተት? ጥላ ስህተት ነው? )

"የስህተት የአትክልት ቦታ ልተክል ስላሰብኩ ችግኙንና ዘሩን ይዤ መጥቻለሁ። ደግሞ ስለ'ማትጠልቀዋ ፀሐይ የተወራ አዲስ ወሬ መስማት ትፈልጋለህ?"

ደረቴ ላይ ያለው ፕላስቲክ በሳቅ ተሸበሸበ። "ንገራቸው" አለችኝ በቀጭኑ ድምጿ። "ፀሐይዋ እየበራች ሳይሆን፣ የመቃብራችን ወርቃማ ክዳን እንደሆነች ንገራቸው።"

ያቺን ውሸት በተናገርኩ ቁጥር ከእግሬ ስር ያለው ጥላ እንደ ፈሰሰ ቀለም በአስፋልቱ ላይ ተዘረጋ። ለአርባ ዓመታት ለመጀመሪያ ጊዜ፣ በዚያ አደባባይ ላይ ሰዎች በሹክሹክታ ማውራት ጀመሩ። የቋንቋችን እድገት መሰረት የሆነው ሐሜት በጨለማው ውስጥ ስር መስደድ ጀመረ።

( የሹክሹክታው ከተማ )

ሰዎቹ ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ድምፃቸውን ዝቅ አድርገው ማውራት ለምደዋል። ትላንት በዚያ በረዶ በሚመስል ብርሃን ውስጥ ሁሉም ሰው እኩል እና ግልፅ ነበር፤ ዛሬ ግን በየጥላ ስራ ስሩ የሚፈጠረው ወሬ የሰዎቹን ገፅታ ቀይሮታል። የከተማዋ ህንፃዎችም ጥላውን ለመጋራት እንደሚሽቀዳደሙ ሁሉ ወደ አንዱ ጎን ማዘንበል ጀመሩ። መንገዶቹ ጠበቡ።

ለምን?

ምክንያቱም ጥላ የሚፈጠረው መቀራረብ ሲኖር በመኾኑ። ኪሴ ውስጥ ያለችው የፕላስቲክ ሴት ግን በዚህ አልረካችም። "ይሄ ገና ነው" ትለኛለች፣ በደረቴ ላይ ስትገረሰስ።

"ሰው እውነቱን ለመደበቅ ካልቻለ፣ የፈጠራ ተዓምር ሊሰራ አይችልም። አሁን ግድግዳዎቹን ማሳጠር አለብህ።"

እንዳለችውም ሆነ። ሰዎች በቤቶቻቸው መካከል ያላነሱትን አጥር ደግመው መገንባት ጀመሩ። አጥሩ የተሰራው ከድንጋይ ሳይሆን ከሚወሩት ውሸቶች ነው። አንዱ ስለ ሌላው በሚናገረው ሐሜት ልክ በቤቶቻቸው መካከል ግድግዳዎች ይቆማሉ። ከተማዋ እንደ ሰው አእምሮ ውስብስብና ጨለማ እየሆነች መጣች።

አንድ ቀን አመሻሽ ላይ (ምንም እንኳን ፀሐይዋ አሁንም አናታችን ላይ ብትሆንም) በከተማዋ መሃል በሚገኘው የዲስኮ መብራት ስር ቆሜ ነበር። ሙዚቃው በሮክ ጩኸት ታጅቦ ብርሃኑን ሊረታው ይታገላል። በዚያ መሃል ግን ሰዎቹ ሲጨፍሩ አየኋቸው። የሚጨፍሩት ከራሳቸው ጋር ሳይሆን ከአዲሱ ጥላዎቻቸው ጋር ነበር።

"እይ!" አለችኝ ሴትየዋ፣ ጭንቅላቷን ከኪሴ አውጥታ። "አሁን ሁሉም ሰው እንደ ቀስተኛ እያለመ ነው። ቀስቱ ግን ወደ ጠላት ሳይሆን ወደ ራሱ ማንነት ነው የሚወረወረው።"

የሰዎቹ ዓይኖች ውስጥ የመኖር ፍቅርና የሞት ፍርሃት እኩል ይንፀባረቃሉ። ትላንት ነገ የማይባልባት ከተማ ውስጥ፣ ዛሬ ግን ሰዎች ስለ ነገ መፍራት ጀምረዋል። ፍርሃት ደግሞ ትልቁ ተዓምር ነው። ለመኖር የምንሳሳው ልናጣው እንደምንችል ስናውቅ ብቻ ይኾን እንዴ?

በዚያን ጊዜ አንድ እንግዳ ነገር አስተዋልኩ። የከተማዋ ዋና አስተዳዳሪዎች (የብርሃን ጠባቂዎች) በጭንቀት ይሯሯጣሉ። የከተማዋን መብራት በሃይል ቢጨምሩትም፣ የእኛ ሐሜት የፈጠረው ጨለማ ግን እንደ ሰፍነግ ብርሃኑን እየመጠጠው ነው።

"እኔ ኒቼያን ነኝ!" ብዬ ጮህኩኝ፣ በዲስኮው ሙዚቃ መሃል። "እውነቴን በራሴ እጅ የምሰራ!"

ነገር ግን ድምፄ በከተማዋ አዲስ ግድግዳዎች ተመትቶ ወደ እኔ ተመለሰ። አሁን እኔም እንደ ሌሎቹ መፍራት ጀምሬያለሁ። የራሴን ስም ለመጥራት እንኳን ደፈርኩኝ። ምክንያቱም በፈጠርኩት ጨለማ ውስጥ እኔም መጥፋት ጀምሬያለሁ።

በመጀመሪያ ኪሴ ውስጥ የሚሰማኝ የፕላስቲክ መሸብሸብ ድምፅ ቀርቶ፣ እንደ ሰው ትንፋሽ ያለ ሙቀት መሰማት ጀመረ።

አንድ ምሽት...ወይም የከተማዋ ሰዓት ምሽት ነው ባለው ጊዜ... ወደ ቤቴ ገባሁ። በጭቃ የተለወሰውን ፕላስቲክ ከኪሴ አውጥቼ ጠረጴዛው ላይ አስቀመጥኩት። ነገር ግን ጠረጴዛው ላይ ያረፈው ፕላስቲክ አልነበረም። የጠረጴዛው እንጨት ላይ የሰው ቆዳ ንክኪ የሚመስል ልስላሴ ተሰማኝ።

በመገረም ስመለከት፣ በፕላስቲኩ ላይ የነበረው የቀለም ስዕል ቀስ በቀስ ወደ ላይ ተነሳ። ልክ እንደ ሶስትዮሽ ምስል ከጠፍጣፋው ወለል ላይ እየተላቀቀች መጣች። መጀመሪያ ቀይ ፀጉሯ እንደ እሳት ነበልባል ተዘረጋ፤ ከዚያም ያ አረንጓዴ ልብሷ ከፕላስቲክነት ወደ ሀር ጨርቅነት ተቀየረ። በመጨረሻም፣ ያ ጭቃ ውስጥ ተጥሎ የነበረው ገፅታዋ ወደ እውነተኛ የሰው ፊት ተለወጠ።

"መተንፈስ እንዴት ይከብዳል?" አለችኝ። ድምጿ አሁን የፕላስቲክ ሽንሸና ሳይሆን፣ በጉሮሮ ውስጥ እንደሚያልፍ ንጹህ አየር ቀጭንና ጣፋጭ ነበር።

"ተዓምር ነው" አልኩኝ፣ በድንጋጤ ወደ ኋላ እየሸሸሁ። "አምላክ ጠጠር መወርወር ሰልችቶት አንቺን ፈጠረሽ?!"

ሳቀች። ሳቋ ግን የደስታ ሳይሆን የዚህን ዓለም ክብደት እንደመገንዘብ ያለ ነበር። "ተዓምር አይደለም" አለች፣ በባዶ እግሯ ወለሉን እየረገጠች። "ሰዎች በፈጠሩት 'ውሸት' እና 'ሐሜት' ውስጥ ስኖር ነው ነፍስ የዘራሁት። ያንተ ጥላ ነው እኔን ሰው ያደረገኝ።"

መኖሯን ቀጠለች። እሷም እንደ ሰው። እሷም እንደ ሴት። እሷም እንደ ከተማዋ ነዋሪ። በእርግጥ ሰውነቷ አሁንም በብርሃንና በጥላ መካከል የሚወላውል ይመስላል። ቆዳዋን ስነካው አንዳንድ ጊዜ እንደ ፕላስቲክ ይሸረሸራል፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ እንደ ፅጌረዳ አበባ ይለሰልሳል።

በመንደር ውስጥ አብረን ስንጓዝ ሰዎች በትኩረት ያዩናል። የከተማዋን ጨለማ እና ምስጢር በአካል ተላብሳ የመጣች ትመስላለች። አጠገቤ ስትሆን መንደሩ ላይ የተረጨው ብርሃን ይደክማል። በቆመችበት ቦታ ሁሉ ጥላው ይረዝማል።

"ስሚ" አልኳት አንድ ቀን፣ "አሁን ሰው ሆነሻል። መሞትን፣ መራብንና መሰልቸት ትችያለሽ። ይሄን ሁሉ የሰው ልጅ ስቃይ ተሸክመሽ መኖር ትችያለሽ?"

"መኖር አይደል የያዝነው?" አለችኝ፣ የእኔኑ ንግግር መልሳ እየነገረችኝ። "ያሳመርነውን ካልበተንንና ካልሰበርን ምን ዋጋ አለው? በምን ተፀፅተን በምን እንማራለን?"

ነገር ግን አንድ ችግር ተፈጠረ። እሷ ነፍስ በዘራች ቁጥር፣ እኔ እየደበዘዝኩ መጣሁ። እሷ ወደ እውነታ ስትመጣ፣ እኔ ወደ ተረት እየተቀየርኩ እንደሆነ ተሰማኝ። እጆቼን ስመለከታቸው እንደ ድሮው ጠንካራ አይደሉም። ልክ እንደዛ የቆየ ፕላስቲክ እየሳሱና እየተቀደዱ መጡ።

"ይሄ ነው የመፍረስና የልምላሜ አፍታ ኪን" አለችኝ፣ በሃዘኔታ እያየችኝ። "አንዱ እንዲበቅል፣ ሌላው መረገጥ አለበት። አሁን እኔ የአንተን 'ውሸት' ወስጄ እውነተኛ ሰው ሆኛለሁ። አንተስ ወደ ምን ትቀየር ይሆን?"

እሷ ወደ ሰውነት ስትመጣ፣ እኔ ግን ወደ ሀሳብ እየተቀየርኩ መጣሁ። ሰውነቴ እንደ አሮጌ አቁማዳ እየሳሳ፣ በመጨረሻም ልክ እንደ ጥላ ግልፅ ሆነ። አሁን እሷ የከተማዋን መሬት በፅኑ እግሮቿ ትረግጣለች፤ እኔ ግን የመሬት ስበት እየከዳኝ፣ እንደ ጭስ ወደ ላይ መሳብ ጀመርኩ።

"የት እየሄድክ ነው?" አለችኝ፣ በሰውነቷ ክብደት ወደ መሬት እየተሳበች።

"ወደ ራሴ እየሸሸሁ ነው" አልኳት፣ ድምፄ አሁን እንደ ንፋስ ሽውታ እየሆነ ነው። "ለራሴ ሥም ለመስጠት ደፋር ነበርኩ፤ አሁን ግን ስሜም እንደ ጥላዬ እየረገፈ ነው። በማይጨው ከተማ ለቆየኝ አሰልቺ ብርሃን የምሰጠው የመጨረሻው መልስ ይሄ ነው... ባይተዋር መሆን!"

ወደ ሰማይ ተነሳሁ። አሁን ከተማዋ ከስሬ እንደ አንዲት ትንሽ የብርሃን ነጥብ ትታያለች። ያ ሁሉ ሐሜት፣ ያ ሁሉ ጭንቀት፣ ያ ሁሉ የስህተት ደስታ አሁን ከሩቅ ሲታይ ውብ ይመስላል።

"በፀሐይ ላይ ቤቴን ጎጆ እቀልሳለሁ!" አልኹ።

...ወደ ሰማይ ተነሳሁ። አሁን ከተማዋ ከስሬ እንደ አንዲት ትንሽ የብርሃን ነጥብ ትታያለች። ያ ሁሉ ሐሜት፣ ያ ሁሉ ጭንቀት፣ ያ ሁሉ የስህተት ደስታ አሁን ከሩቅ ሲታይ ውብ ይመስላል።

"በፀሐይ ላይ ቤቴን ጎጆ እቀልሳለሁ!" አልኩ።

ይህ ትዕቢት አልነበረም። በገሃነመ እሳት ሚሊዮን ነበልባል ውስጥ የመቃጠል ያህል ቢሰማኝም፣ ያ የመንገዱ ስፋት ግን ነፃነትን ሰጠኝ። እዚያ ፀሐይ አናት ላይ ሆኜ ማይጨዎን ስመለከት፣ ያች የፕላስቲክ ሴት በአደባባዩ ላይ ቆማ ወደ ላይ ስታየኝ አየኋት። እሷ መሬት ላይ ሆና እውነት ሆነች፤ እኔ ደግሞ ጠፈር ላይ ሆኜ ተረት ሆንኩ።

አሁን እኔና እሷ አንድ አይደለንም። እሷ የምድራዊ ሐዘንና ደስታ ወራሽ ናት፤ እኔ ግን ከእንግዲህ 'ነገ' የማይባልበት፣ ጊዜ የማይቆጠርበት የጠፈር ባይተዋር ነኝ።

ነገር ግን እኔ ከፍ ብዬ ስነጠቅ፣ በታች ያለው ዓለም ስለ እኔ ሌላ ወንጌል መጻፍ ጀምሯል። ወደ ጨለማው ጠፈር ከመጥለቄ አስቀድሞ፣ በማይጨው ነዋሪዎች ዘንድ የተሰማው ወሬ እንዲህ ነበር ይባላል፦

« እሷ ወደ ሰውነት ስትመጣ፣ እሱ እየጠፋ አልነበረም፤ ይልቁንም እየረገፈ በአይናችን አይተነዋል። » ይላሉ በሹክሹክታ። « ሰውነቱ እየሳሳ በመጨረሻም መሬት ላይ ተለጠፈ። አሁን እሷ የቆመችው መሬት ላይ ሳይሆን እሱ ላይ ነው። እሱ የሷ ጥላ ሆኗል! »

እኔ በሰማይ ላይ ስቃጠል፣ እነሱ ግን በመሬት ላይ አዲስ ተረት ቀመሙልኝ።

"አሁን ሙሉ ሆኑ" ትላለች አንዲት ነጋዴ፣ የሴቲቱ አካል የኔን ነው ያለችውን ጥቁር ምስል መሬት ላይ ሲረግጠው እያየች። "የመኖር ፍቅር ማለት ራስን አሳልፎ ለምታምነው ውበት ጥላ አድርጎ መስጠት መሆኑን ያወቅኩት ይሄ ሰው መሬት ላይ ሲለጠፍ ነበር።"

እኔ ከላይ ሆኜ እታዘባቸዋለሁ። እነሱ ግን "ጥላ መሆን ማለት ‘ስህተት’ ከመሆን መዳን ነው" እያለ በውስጡ ይኩራራ ነበር ይሉኛል። የእጁን ነው ያገኘው ብለው ሊቀጥሉ። "ጥላ ጨለማን ለብሶ በብርሃን መሃል መኖር ማለት እንደሆነ አላወቀም" ብለው ይሳለቁብኛል።

"አንዴ እንደውም ምን ሲል ሰማሁት?" ይላል ሌላው፤ "በቆንጆ ሴት እግር ስር ጥላ ሆኖ መኖር ትልቅ ነፃነት አለው፤ አንቺ ስትቆሚ እቆማለሁ፣ ስትሮጪ እሮጣለሁ ይላል አሉ!"

ሳቅኩኝ። ሳቄ እንደ ኮከብ ብልጭታ በሰማዩ ላይ ተረጨ። እኔ በጠፈር ነፃነቴን አግኝቼ፣ እነሱ ግን በፈጠሩት ተረት ውስጥ አስረውኝ ቀሩ።

አሁን እሷ በማይጨው አደባባይ ስትራመድ፣ የከተማዋ ነዋሪዎች እሷን ያደንቃሉ፤ በእነሱ እይታ ያለውን "እኔን" ግን ይረግጡታል። ያ "ጥላ" ግን ረገጣቸው አይሰማውም፤ ምክንያቱም ያ ጥላ የእነሱው የሐሜት ውጤት ነውና።

ፈጣሪ ጠጠር መወርወር የማይሰለቸው ለዚህ ይኾናል። ለእኔ በሰማይ የመቃጠልን መንገድ ሰጠኝ፤ ለከተማው ሰዎች ደግሞ እኔን "ጥላ" አድርገው የሚተርኩበትን አዲስ ወሬ ወረወረላቸው። እሷ መሬት ላይ የእውነትን ክብደት ተሸክማ ስትኖር፣ እኔ ደግሞ ከእንግዲህ ማንነት የማይከብደው የጠፈር ምስጢር ሆኜ እቀጥላለሁ።

     ❝ መቼ ነው ልባችንን የዕድሜ ሙሉነት የሚረታው? ከተለከፍንበት አዙሪት የሚላቀቀው? ❞ (ቤባንያ ገፅ፥፲፪) ___

  አልፎ አልፎ የ’ራሴን ባሕርይ ኻሊድ ን፥ የክሪስቶፈር ኖላንን ገፀባሕርይ Leonard moans’ እና የዓለማየሁ ገላጋይን ገፀባሕርይ መፍትሔ በአንድ የሕይወት መስመር ውስጥ አገኘዋለኹ። Memento ላይ የሚታይ የጊዜ መሳከር፥ እኔን በሌላ አቅጣጫ እንዳጋጠመኝ እንዲኹ፤ የዓለማየሁ ገላጋይን "መፍትሔ"ም ሰው ጊዜን በሚረዳበት ስሜቱ በኩል ከማስተላለፍ ይልቅ እንደአማልክቱ በትዝታ ውስጥ ትዝታ እየደራረበና፥ የጊዜን ሕግ እያሳከረ ሪትሙን ለማግኘት ጥቂት የተቸገሩ ገጸባሕርያት በምድር ውስጥ እንገኛለን።

    አዲስ አበባን 'ርቄያት ከሔድኩ ከጊዜያት በኋላ ስመለስ... ሳላርፍ ቀጥታ ፒያሳ ከዚያም ወደ አራት ኪሎ የእግር መንገድ ማድረግ ፈልጌ ሄድኩኝ። የማየው ግራ አጋባኝ። ከሰማኹት የበለጠ ረበሸኝ። ማየት በእርግጥም መስማትን አክሎ አያውቅም። በሱለይማን ዘመን ተኝቶ በዘከርያ ዘመን እንደነቃው ኡዘይር(እዝራ) ያክል ነበር የዘመን ክፍተቱና ልዩነቱ የተሰማኝ። የዚኽን ጊዜ፥ እኔም እንደ'መፍትሔ'ና ሊዎናርድ ኹሉ  "How am I supposed to feel, when I can't feel time?" ማለት አማረኝ።

   የተፈጠረብኝን ስሜት ማጋራት እሳት በገለባ፣ እፍ ብሎ የማንደድን ያክል ደካማ ሙከራ እንደኾነ ይሰማኛል። በዞርኩባትና በበላሁባት ከተማ ጥቂት ጊዜያት መራቅ ነው፤ መቶ አመታትን የሚያክል ገደል የፈጠረብኝ?

እርግጥ እንዲኹ በነባር ቀዬ፡ አዲስ አካባቢን መልመድ ያስቸግራል... በእያንዳንዱ የአዲስ መንገድ ጅማሮ ዋዜማ፣ የማንነት ፥ የመገኘት እና የመሆን ተቃርኖ ውስጣችንን ሲንጠው ይሰማናልና። በወጣትነት ዘመን ድርግም የምትል ተስፋ ከዚህች ከተማ የሚፈለፈልበትን ቦታ ያየሁ ስለመሠለኝ ነበር የመረበሼ ምክንያት። ቁጭ ተብሎ የሚታሰብ ሐሳብ፥ ትዝ የሚል የቀን ውሎ፥ ካለን መንፈስ ተለካክቶ የሚያስደንቅ ኪነ-ሕንፃ፥ የሚውጠነጠንና የሚሸጋገር 'አርት' ማየት ዘበት ይመስል ወደኾነበት አዲስ ዓለም የተሸጋገርኩ ያሕል ስለተሰማኝ።

  “ከምንም በላይ ትልቁ ጠንቅ — እራስን ማጣት፥ ከራስ ጋ መጠፋፋት ነው። በሕይወታችን ውስጥ ምንም ነገር እንዳልተፈጠረና እንዳልሆንን  ያህል በጣም በጸጥታ ውስጥ ሊከሰት ይችላል። ሌላ ምንም አይነት ነገርን ማጣት ፡ እንዲህ በጸጥታ ሊገለጥ አይችልም— ማንኛውም።  ክናድህን፥ እግርህን፥ ሚስትህን፥ ወዘተርፈ ... በእርግጠኝነት መታየቱና መታወቁ አይቀርም — እራስን መሰረቅ ሲቀር።

ሶረን ኪርክጋርድ 'The Sickness Unto Death' እንዲኽ ቢለንም፤ ምንምነትን መቀዳጀት ኩሏዊ መሆን መቻል ነው። ጠንካራን መሰረት ይዞ ወደ አርያም ለምዘግዘግ ከሻህ ታዲያ፣ ባዶ አፈር ላይ ዘርህን ዘርተህ፥ ስርህን በረዥሙ መስደድ እንደሚኖርብህ አትዘንጋ። (ግዴታዊ ቃና አለው)Nietzsche ; በኸርቪን ዲ ያሎም በኩል when Nietzsche wept በኩል ይቃረነኛል። በጊዜው የኖርኩባትን ከተማ ሳይ የተሰማኝ ራስን ማጣት ነበር። ሰዎች ግን ይኽ ማጣት "ለበጎና ለምልዐት መንደርደር ነው" ይሉኝ ነበር።

   ቆይቼ አደራጅቼ ለማሰብ ሞከርኩ።  ወደ ምንምነት መሄድ ራስን ለማጣት ተመራጩ መንገድ ነው። ሁሉን የሆነ አንድ ራሱን ይሰዋል። አንድ ራሱን ፡ ለሁሉ በመሰዊያው  ያቀረበ መኖሩ ምን ይጠቅመዋል?

ሰው ግን ተፈጥሮ ከሰጠው ውጪ ራሱን ዳግም ለመፍጠር የሚሽቀዳደም መሆኑ — መልከኛ፥ ልዩ፥ ያልተሟላና የማይሞላ ፤ ግን መቼውንም ወደ ባዶነት የማያሽቆለቁል ያደረገዋል (ሕያውነቱ እስከተረጋገጠ ድረስ)። ራስን ዳግም በመፍጠር ውስጥ ፈለግን ማሰሥ እንጂ ባዶነትና ራስን ማግኘት ቦታ የላቸውም። በዚህ ውስጥ ራስ "ለሌላ ይሰ'ጣል" እንጂ  ለሁሉ ባለመሆኑ ሁለቱንም ፍኖቶች ይሸሻል።

    ❨ለሌላ ግን ለማን ይሰጣል ራስ?❩

    ወደ ጥንታዊዉ የአዳም እና ሄዋን ሀጢአት ታሪክ ወስደን ልናስተውለው እንችላለን፡፡ (የክርስትናን ታሪክ ብቻ ታሳቢ ያደረገ ነው) አዳም እና ሄዋን ምንም ተጨማሪ እውቀትም ሆነ ለውጥ በማያሻው ዓለም ውስጥ ነበር የሚኖሩት ይባላል፡፡ ምርጫ የሚባልን ነገር practically አያውቁትም፡፡ ምኞትም ሆነ ህልም፣ ስቃይም ሆነ ደስታ ጉድለት ስላልነበረባቸው አያስፈልጋቸውም፡፡ እንደ እንስሳ ነበሩ፡፡ ሀጢኣት የመስራት አቅም ግን ነበራቸው፡፡

እውቀትን ለማወቅ የሚያስችል አዕምሮ፤ ወሲባዊ ተራክቦን መፈፀሚያ ደግሞ የመራቢያ አካላት ከሀጢአቱ በኋላ ሳይሆን ከመጀመሪያው እነዚህ አቅሞች በተፈጥሮ ተሰጥቷቸዋል፡፡ ሀጢአት እንዳይሰሩ የሚፈልገው ፈጣሪያቸው ሀጢአትን መስሪያ ግን ከመጀመሪያው ፈጥሮ ሰጥቷቸዋል፡፡ which is Freedom of the will.

   እንግዲህ የመጀመሪያው እውቀት ፍሬዋን ከመብላት ጋር ተያይዞ የመጣ ነው፤ እንደ ኦሪት ዘልደት ሐተታ፡፡ በፊት የማያስፈልገውን ነገር ለመፈለግ… የምርጫ ብቃቱን ተጠቀመ፡፡ አንድ የቤተክርስቲያን መምህር ያካሄዱት መፈንቅለ አምላክ ነበር ብሎ ይገልጸዋል- አሪፍ ነው። እንደ አምላክ ለመሆን ወይንም እንደ ራሱ ለራሱ መሆን ፈልጎ ሳይችል ቀረ..."ሰው መሆን ክቡር" ትላለች ጂጂ የሰውን ከንቱነት እያወቀች።

   እውቀት ራስን በራስ ሳይሆን ራስን ከውጫዊው ተፈጥሮ ጋር በማስተሳሰር የሚገኝ ነው፡፡ ይህ ደግሞ ለሳርተር “ኮንሽስነስ”  ይባላል። እውቀቱም ደግሞ ባዶነት ይባላል። ይህ የኤግዚዝቴንሻሊዝም ፍልስፍና … በውድቅት ዘመን የወጣ በመሆኑ ከነበረበት ዘመን ጋር ብዙ ትስስር ይኖረዋል፡፡ ጦርነቱ፥ አብዮቱ፥ ስቃዩ ... የ'ነዚህ ሁሉ የዘመን መንፈስ ገላጭ ነው፡፡ ሞቶ እየሰራ ወይንም እየኖረ የሚመስለውን የሳይንስ፣ የሀይማኖት፣ የስነ ምግባር… ባህል ቁልጭ አድርጎ የሚያሳይ

   ለባህል መነሳትም ሆነ መውደቅ  አስተዋፅኦ የሚያደርገው ሰው ነው፡፡ ምክንያቱም ባህል ራሱ ከእውነታ ውስጥ የሚገልፀው ስለ ሰው እውነት ብቻ ነው፡፡ የፍልስፍና ሞት አልያም የሞት ፍልስፍና… ስለ ባህል ህይወት የሚገልፅ ግለ-ታሪክ ነው፡፡

   ታዲያ ሰሞኑን ይኽን እውነት በሚያፍታታ ጨዋታ ተለክፌ ቀረኹ። ከለከፉኝ ጠይም ጨዋታዎች ደግሞ አንዱ የኒናካዋ እና የዜኑ መምህር አጭር ምልልስ አንዱ ነው።

    ኒናካዋ የሚባል የሩቅ ምስራቅ ሰው አለ አሉ። ከ"አለ" ይልቅ "ነበረ" እንበል እንጂ፤ በህይወት እና ሞት መካከል እያጣጣረ ባለበት ጊዜ የተነገረበትና የተተረተበት በመኾኑ። እና ነፍሱን ይማረውና ኒናካዋ ከመሞቱ ቀደም ብሎ የዜኑ መምህር ኢኪዩ ሊጎበኘው ሄዶ

‘ልመራህና ልረዳህ እችላለሁ?’ ይለዋል። የዜኑ መነኩሴ (እንዴት ያለ ደፋር መነኩሴ ነው ጃል?!)

«ወዲህ የመጣሁት ብቻዬን ነው። የምሄደውም ብቻዬን ነው። እኔን ሊረዳ የሚችል ምን ነገር ይኖርሃል ኦቦ ኢኪዩ?» ግራ መጋባት ፊቱ ላይ አለ።

ኢኪዩም እንዲህ አለ « የምትመጣ እና የምትሄድ መሆንህን ካመንክማ በእርግጥም ግራ ተጋብተሃል። መሄድ እና መምጣት የሌለበት አንድ መንገድ ላመላክትህ...»

በዚህም የኢኪዩ አመላካችነትና መሪነት ሁሉም ነገር ለኒናካዋ የሚታይ ብሩህ መንገድ ኾኖ ታየው። ኒናካዋም ፈገግ አለ። በዝግታም ለዘላለም አሸለበ።     ከላይ ባነሳነው ታሪክ ውስጥ ለህይወት የሚሆን ምን አይነት ተጨባጭ ነገር አለ? ምንም። እነዚህ 'ሩቅ ምስራቆች የማያቀሉብን የሕይወት ዳገት የለም። የአንድን ግለሰብ በህይወት እና ሞት መካከል ያለን ቅፅበት "የሕይወት ታሪክ" አድርገው ሊያስተምሩን ሲነሱ ማን ተሟገታቸው?

  አንድ ወዳጄ ከ'ዚህች ግራ ገብ የብልጭታ ታሪክ የገባውን ሲገልጽልኝ  "በህይወት ውስጥ ጠቃሚው  ነገር መንገዱ ሳይሆን ሂያጁ ራሱ ነው። በመምጣት እና መሄድ ውስጥ ‘ባለቤቱና መንገዱ’ ይረሳል"

እና [...]

  ከዚህ ጋ አያይዤ ቤባንያን ይዣት ስዞርና ሳንከላውሳት ከረምኩ። መጀመሪያ እንዳልኩት ገጸባሕርያቱ ተመሣሣይ እጣዬን የያዙ ስለመሠለኝ። "ቤባንያ"ን ከሰው ጋ ላወራባት ከጠረጴዛ እሰይማታለሁ። "ንሡማ ስለመፅሐፉ" እላለሁ።  "ቤባንያ በአንድ በኩሏ የቡድሒስት የመንገድ አተላለም ያለባት መፅሐፍ ትመስላለች" ያሉኝ ወዳጆች አንደኞቹ ናቸው።

   አቶ መፍትሔ(ቤባንያ ውስጥ የሚገኝ ገጸ-ባሕርይ) ከነበረበት ሕይወት የነፃበትና የፀደቀበትን የመከራ መንገድ፥ እንዲኹም መዳረሻ የሆነውን "ምንምነት" ይጠቅሳሉ።

    ተሐድሶ ያልተካኼደበትን የቡድሒስት አካኼድ... ማለትም "ከምንምነት ወደ ምንምነት" የምትል የሒንዱ ሕይወት መፈከር ነው ግቡ የሚሉኝም አሉ። "ምንምነት" የሚል የመዳረሻ ስያሜ ግዱ ነው ለመፍትሔ? አይመስለኝም። Randomness ይታይበታልና መድረሻውን ከመነሻው አውቆ አይነሳም። ውጤቱ ሕይወት ይሁን ሞት ባያውቀውም፤ የሚፈልገው እውነትን ብቻ ነው

  « ስያሜ የመነሻና የመድረሻ መለኪያ ቦታ አይደለም? ለፍለጋ የተነሣ ስያሜ ምን ይፈይድለታል?» ይልቅ አካባቢውን እዩት 'ውበት ፈስሶበታል' ከሰባቱ ሰማያት፣ ከእሳት፣ ከመሬት፣ ከነፋስ፣ ከውሃ፣ ከቅዱሳን መላዕክት፣ ከጨለማና ከጠፈር በኋላ የተፈጠሩ ሁሉ እዚህ ዓይንን ደስ እንዳሰኙ አሉ...» (ገፅ 206)  

  እኔን ከዛ ይልቅ መንገዱን የመራው ጳውሎስ ኞኞ (ገጸባሕርይ) ወደ ምንምነት በማድረሱ "እሰይ ተበቀልኩት" ይላል? ወይስ አሁንም በፅድቅ ሕይወቱ ነውና መፍትሔን ላገኘው 'በረከት መርገም' ደረት ይደቃል? የሚለው እንዲሁ እንደ 'ሊትሬቸር' መዳረሻ አጓጊና ለሌላ ፅሑፍ የሚነሽጥ ይመስለኛል።

መፍትሔ ወዶና ፈቅዶ ስለወጣው ሞት ማሰብ አግባብ አይደለም ትላላችሁ? ( የ'ቤባንያ' ዓለም የሚፈቅድልን ሰዋሰዉ፤ "የሞተው ሞት" ሳይኾን የወጣው ሞት የሚል መኾኑን ያዙ )

  « ከተለከፍንበት የእድሜ አዙሪት የምንላቀቀው መቼ ነው? ልቤን በዕድሜ ሙሉነት የምሸነፈው?» የመፍትሔ የመጀመሪያ ጥያቄ

የእጓለ ገብረ ዮሐንስ "በተዋሕዶ ከበረ" ትውረት አሊያ ኀልዮት በሥነ ፅሑፍ ውስጥ ነፍስ ስትዘራ የምትይዘው መልክ ይኸው ነው የሚሉም እንዲኹ አልጠፉም።

«ማስረጃችሁን?» ብንላቸው የ'ሰልፍ ሪፍሌክሲቪቲ' ወይም 'ሰልፍ ቢጌቲንግ' አተራረክ ስልቱን የመረጠበትን ምክንያት እናሥስ ነው የሚሉት።    « ሰልፍ ሪፍሌክሲቪቲ ወይም ሜታፊክሽን የመምረጡ መንገድ ከትረካዎቻችንና 'ሚጣለውን ጥለን የሚነሳውን አንጠልጥለን በሚል 'Postmodernist Approaches to ethiopian Identity' ቅኝት ያመላልሰናል።

  ለምንድነው የአፍሪካ የድህረ ዘመናዊ አስተሳሰብ አቀንቃኞች፤ ይልቁንም በዓለማየሁ ገላጋይ መፃሕፍት ላይ  ያለፈውን ሙሉ በሙሉ በማጥፋት የማይጀምሩት? (እንደ ወጉ ድኅረዘመናይነት ሙሉ የባሕል አፍራሽነት ባሕርይ ስላለው) መሳይ ከበደ(ፕ/ር) በአጭሩ የሚሉት ይኼንን ነው

«...for them the negative accounts of the past is an active cause of the present. paralysis of Africans. Indeed, degrading descriptions  of  Africa’s past have induced Africans to secretly accept their inferiority vis-à-vis theWest. Some such withdrawal of self-confidence and sense of ambition has, in turn, persuaded Africans to admit that no other option exists for them than dependency and imitativeness » ❨Africa'S quest for a philosophy of decolonization; P.137-38❩

Self reflexivity የሚባል አካኼድ ከሥነፅሑፉ ባሻገር በሥነ-ማኅበረሰብ(sociology) እና ሥነ-ሰብ(anthropology) ያለውን ቦታ እንድናይ ይጋብዛሉ። ቤባንያ ደግሞ በሴቲንግ(መቼትና፥ ድባብ) በኩል ያረፈችበት ሸኖን፥ መፍትሔ ኢኮኖሚክስ ላይ የሚወረውራቸው ጉዳዮች፥ በትዕምርት(symbol) ደረጃ ወክሎ የመጣው ማንነት'identiy'ና፥ ቤባንያ 'ታሪክ' የሚባልን ርዕሰ-ጉዳይ ወካይ፥ በመልክም በስጋም የተዛመዷት ከበደ ሚካኤል፥ ባለቤቷ ኞኞና ከሰንቦካ ወንዝ አውጥተው ያተረፉት(ገፅ 73) የሚታይባቸውን የሞራል ልዕልና አመሳክር ነው የሚሉኝ።

"የሃገራችን ሰዎች አንሰው ለሞራል ልዕልና? ሁሌ ከውጪ ካልቀላቀልን አይታያችሁም ኣ?!"

"አብረኸትን ተመልከት። የጋሽ ይማምን ስርዓት በራሷ መንገድ አፍርሳ ትገነባለች(ገፅ23)። አባ ገልገሎ(ኮርማ ብሩ) ስምና የቤቱን ሁሉ አቀማመጥ ይለዋውጣል(ገፅ 39)። የመጡት ሁሉ በስርዓታቸውና በታሪካቸው መሠረት ይቀርጹታል(ገፅ 26፥ 27እና 31)። ይኼ ሰው ማነኝ የሚል ቀውሱን መለሰባቸው?በፍጹም...» እንደውም የሚለው ፦

  «"ከእኛ የተገኘ ዕውቀት ደሞ እነኾ” አጎነበሰ፣ ብርድ ልብሱን ጠቅልሎ ከወገቡ ጋር የተቋጠረውን ፈትቶ ወደ በርሜሉ ውስጥ ወረወረ፡፡

“እስኪ ልነሳና እንዝርቴን ላስላው፣ ምን ያቦዝነዋል ፈትሎ `ሚያድር ስው::"

ፈገግ ብሎ እያየኝ።

“ለእንደዚህ ያለ ማህበረሰብ፤ ገመናውን በመሸፋፈን የሺህ ዓመታት ልምድ ላለው ህዝብ ስድብህን ወደ ኋላ ደብቆ አክብሮት በማሳየት የሚያገለማ ጥንጣን ህብረተሰብ ፈትሎ ሚያድር ያስፈልገዋል፡፡ የውርደት መሠረት ላይ ኩራትን ለገነባ ሰው ከስድብ ሌላ መፍትሔ ስራይ አለው?... የለውም!! አንተ ያላፈርከው ለምንድነው? የመሸፋፈን ባህላችን ስላልገላለጠህ ነው? ከዚህ ጊዜ በኋላ የነበርክበትን ህይወት ሳትፀየፍ እንዴት እንዳለ ተቀላቀልከው? ከየት መጣሁ ብለህ እንዴት አትጠይቅም?...” » (ቤባንያ፥ ገፅ ፷፬)

  ጣልቃ ገብነቱን በ Jaques lecan ሳይኮአናሊስስ በኩል የሚፈታ ነው የሚሉኝም እንዲሁ አንድ ሦስት አልጠፉም። "በ 'Matheme' የላካን ቀመር በኩል የሚፍታታ ማንነት ነው መፍትሔ የሚባል ገጸባሕርይ" ይላሉ። ብዙ አይዋጥልኝም። እነዚህ ሁሉ ታይቶ እንደሚጠፋ ስሜት በኻሊድ ውስጥ የታዩ ናቸው። ሰዎች አልነበሩም። ሰዎች አልጠየኩም። (አንድ ቀን ሳይጠፉ እናናዝዛቸዋለን)

         የሚዋጥልኝ ይኼ ነው

   ቅድሚያ በአበው ንግርት፤ ከያሕያ ሱርዋርዲ ቃል እንጀምራለን። Love's Alchemy'ን ገልጠን ከውስጡ ስንኞች በሌጣው እንመዛለን።

    “በመንገድ ሳላችሁ በዛፉ ላይ፥ በሳሩ ላይ የምትቀቡት ጠረን የሂደትና የጥበብ ዱካችሁ ነውና እንዳታጡት ተጠንቀቁ። በአደንና ጉዞም ላይ ሳላችሁ እንዳትስቱ ለእያንዳንዷ ኢምንት ነገር መጨነቁን አትተዉ። እኩይ ወይም ሰናይ ለመባል ይበቃሉና። እናንተ ተጓዦች ናችሁ እናንተ መንገዱን ናችሁ እናንተ መድረሻውን ናችሁ፡፡ ወደራሳችሁ በምታደርጉት ጉዞ መንገዱ እንዳይጠፋችሁ ተጠንቀቁ...”

   ሰው እንዴት የሕይወትን መንገድ ይጓዛል የሚለው ጥያቄ ነው ልዩነቱን የሚያመጣው። ሕይወት የእውነት ጉዳይ ስትሆን፣ ጥያቄው እንዴት በሕይወት መንገድ ላይ ትክክለኛውን አካሄድ እንሄዳለን ነው የሚሆነው፡፡

  የመፍትሔን ዝግመተ- ለውጥ ነው ለዚህ ማሳያ። በታሪክ ሒደቱ ውስጥ ከአብረቅራቂ ጫማ እስከ ሌጣ ባዶ እግር፥ ከከተማ እስከ ገጠር፥ ከባንክ ሰራተኝነት እስከ ተመጽዋችነት (ክብሩን ተነጥቆ ሳይኾን ጠረን ከመጸወቱት ተጋርቶና ከቀፈቀፈው እኔነት ተላቅቆ)...የኼደው መንገድ የሚያስተጋባው እውነተኛ ማንነታችንን ወደ ውጭ በመመልከት አናገኘውም የሚል ይመስላል፡፡ ራሳችንን እንዲሁ ባለን ፕሮፊሽን፣ ስኬት እና ውድቀት፣ ወይም ግላዊ ሁኔታችን ልንገልፀው ከሞከርን እያደረግን ያለነው ኢጎአችንን መግለፅ ነው፤ ነገር ግን የኢጎን ፍላጎት ፈፅሞ ማሟላት እንችልም፡፡ ኢጎ ልክ ሙላ ነስሩዲን ታሪክ ላይ እንዳለችው አህያ ነው። ያለምንም የምንፈልገው ነገር መረጃ ካ'ንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ ተሸክማን እንደምትዞረው ወይም እንደ መፍትሔ ጫማ።

    የሕይወትን መንገድ በእውነት የሚጓዝ ተጓዥ፣ መንገዱ የት ነው ብሎ አይጠይቅም፤ ይልቁንም እንዴት እንደሚጓዝ ይጠይቃል እንጂ፡፡

   ሁሉ ነገር የሚወሰነው መንገዱ ሲገኝ ይመስል፣ ትዕግስት የለሾች እንዲሁ ዝም ብለው መንገዱ የት እንዳለ በመጠየቅ ይሄንን ወሳኝ ጥያቄ ማዳፈናቸውን ከቁብ አይቆጥሩትም፡፡ ሰው መንገዱ የት ነው ያለው? ብሎ በመጠየቅ ራሱን ሊያሞኝ ፈቅዷል፡፡ ይሄንን የሕይወት መንገድ እንዴት እንደምንጓዘው ይጠይቀናል፡፡ 

  ህላዌ ሞት እንደሆነ፥ ሞትስ ለዘርዓ - ብእሲ ኹሉ ህላዌ እንደ ኾነ ማን ያውቃል? እኛ ስንኖር ሞት አይኖርም። ሞት ሲመጣ እኛ እንደሌለን ደግሞ እናውቃለን። ሕልውና በቁስ ይጀምራል ቢባል መዋሸት ይሆናል?

    ቤባንያ በኾነ በኩል ድጋሜ ከጽርዐውያን እንዲህ ይባልለታል። በመጀመሪያ ምንም አልነበረም፤ ስለዚህም 'ምንም' ኖረ። በመኖሩ ግን በፍጹም ሊታወቅ አልተቻለውም ነበረ፡፡ምክንያቱም ምንም ነበርና። ሊታወቅ የማይቻለው "ምንም" ግን በመኖሩ ታወቀ። የታወቀው እርሱ  ግን ከቶም ሊገለጥ አይችልም። ምክንያቱም "ምንም" ነውና። 

   ቤባንያም ይመልሳል «ሰው ነን ያልን፣ በምንም ውስጥ የተመላለስን ምንም ሆነን ተገኘን። ምንም! ምንም! ይገባሃል? አንዲት ጥበብ ህያው ያስመሰለችን ምንም ነን!» (ገፅ፥216)

መቅበዝበዛችን ፥ አንዱንም አለማድማታችን ርዕሱ ለእኛ የተገባ እንደኾነ ያሳይብናልና... በራሳችን ስቀን መንገድ ኾነን እንቀራለን።

ምናልባት ይሄ ፎቶግራፉ ፍጹም የሆነ የብቸኝነት ስሜትን ሊያሳይ ይችላል። በዲላ በሚገኝ አንድ መጠጥ ቤት ውስጥ፣ በሸሌዎች ልፊያ የፈሰሱ ድራፍቶች፥ ገንዘብና ፍቅር አለት ከሆኑ ልቦች ሰብሮ ያፈሰሰሳቸው እንባዎችና፥ ቆሻሾች የራሳቸውን ላብና መልክ በሳሉ የእንጨት ጠረጴዎች በአንዱ ላይ ሦስት ነገሮች የእኔን እውነታ ለመግለጽ ተሰልፈዋል። በረዶው የቀለጠ ዊስኪ፣ አንድ ፓኬት ሻምላን ሲጋራ እና ያረጀ የሚላን ኩንዴራ "The Joke" መጽሐፍ።

ወደ ዲላ የመጣሁት ለሚታወቅበት ቡናው ወይም ለጌዴኦ ዞን ኮረብቶች ብዬ አይደለም። ዲላ እንዲሁ እመቤትና እቴጌ የሚያደርጋት ጓዳዋ ቢታይ፤ የሽግግርና የንግድ ከተማ በመሆኗ ስንዱ የኾነች ከተማ ናት። ወደ ሞያሌ እና ወደ ኬንያ ድንበር የሚሄዱ መኪናዎች የሚተሙባት፣ ሰዎች ወደ ሌላ ቦታ ለመሄድ የሚያልፉባት የጉዞ ማዕከል ናት። አንዳንዶች ራሳቸው የት እንደሚገኙ እርግጠኛ በማይሆኑበት ጊዜ የሚሸሸጉባት ተስማሚ ቦታ ናት። ለዚህ ነው አስተናጋጆቿ፥ ነጋዴዎቿና ኗሪዎቿ ሁሉ ከተለያዩ የሕይወት ሰበዝ ተመዝዘው የሚገኙባት። ምናልባት በዚህ ምክንያት ብቻ ነው እዚህ ያለሁት... ምናልባት

በፊት የምኖረው ጥቁርና ነጭ በሆነ ዓለም ውስጥ ነበር። በዚያ፤ አዲስ አበባ በሚባል ከተማ የነበረው ህይወቴ ልክ እንደ ኩንዴራ ልብ ወለድ ድንገትና በሚገርም ሁኔታ ፈራረሰ አገኘሁት። በታማኝነት የተጋራሁትና የፈጠርሁት የሕይወቴ Joke በእኔ ላይ መልሶ የክህደት መሣሪያ ሆኖ ቀረበ። እኔው ራሴ በ'ራሴው ላይ በአንድ ጀምበር የመሳለቂያ ርዕስ ፈጥሬ አድሬያለሁ። ህይወት ወደ ተውኔት ሲቀየር፣ ብቸኛው የተከበረ አማራጭ መድረኩን ለቆ መውጣት ስለሚመስለኝ፤ የሬዲዮ ጣቢያዎች ድምፅ እስኪጠፋና አየሩ በቀይ አፈርና በባህር ዛፍ ጠረን እስኪሞላ ድረስ ወደ ደቡብ ጠፋሁ… ተበተንኩ።

አሁን ያለሁበት መጠጥ ቤት ስም አልነበረውም፤ ቢኖረውም ምልክቱ በ አቧራ ተወርሶ ጠፍቷል። የአካባቢው ጠረንና መልክ ሁሉ በስራ ጫማዎችና በጥላዎች የተሞላ ነበር። ኗሪዎቹና ኮማሪዎቹ ሁሉ፤ አንድ እንግዳ ሰው የቼክ ደራሲ መጽሐፍ ይዞ ጥግ ላይ ለምን እንደተቀመጠ አይጠይቁም። እንደ ዲላ ባሉ የሽግግር ከተሞች ውስጥ ሁሉም ሰው ከሚሸሸው ወይም ወደሚናፍቀው አዲስ ነገር እየገሰገሰ ስለሚሆን ይኾን? እዚህ ባር ውስጥ ዝምታ እንደ መገበያያ ገንዘብ ነው።

ወደ ሻምላን ፓኬቱ እጄን ሰደድኩ። ለእኔ ክብሪት መጫር አሁን ላለሁባቸው ሰዓታት መዋቅር የሚሰጥ ብቸኛው ተግባር ነበር። የክብሪቱ ድምፅ፣ የእንጨቱን ገጽ የሚያበራው የሰልፈር ነበልባል፣ እና የመጀመሪያው ግራጫ ጭስ የተቀመጥኩበትን ጥግ በትንሽ ሙቀትና እሳት መልክ ይዳስሰው ሲዳስሰው… አንድ እላለሁ።

ሁለት።

ሦስት።

ለእነዚህ ቅጽበቶች፣ ጨለማው ዝም ብሎ የጊዜ መፈራረቅ አዝሎ ያመጣው ሳይኾን ታቅዶ የተወለደ ይመስለኛል።

የኩንዴራን ቃላት ለህልውናዬ እንደ መመሪያ አድርጌ አስባቸዋለሁ። አንድ እንደቀልድ የተሳሳተ ምልክት...(ፖስትካርድ፣ ሳቅ፣ ወይም ትንሽ ውሸት ) እንዴት ህይወትን ሙሉ በሙሉ እንደሚቀይር ጽፏል። በብርጭቆዬ ላይ የሚንጠባጠበውን የዝናብ ውሃ ነጠብጣብ እያየሁ፣ እኔም በራሴ አለመግባባት ውጤት ውስጥ እየኖርኩ እንደሆነ የገባኝ እየመሰለኝ ከ’ራሴ ጋ እስቃለሁ እስቃለሁ። ያደረገግኩት እና እያደረግኩት ያለሁት ነገር እብድ ያስብለኝ ይኾን ብዬ… ወደ ግራ… ወደ ቀኝ… እዞራለሁ። ያለሁት ጨለማ ውስጥ ነው። ማንንም ማየት አልችልም። ማንም እንደማያየኝ ግን እርግጠኛ አይደለሁም። አይገባኝም ይህ ሁሉ ነገር... የህይወቴ ቀልድ ማብራሪያ እስኪሰጠው እየጠበቅኩ ይኾን?

ውስኪ አሳላፊው፣ ፊቱ በጌዴኦ ብርድና በጠንካራ ህይወት የታረሰ ሰው፣ አልፎ አልፎ አጠገቤ ያለውን ጠረጴዛ ይጠርጋል። ለማደርጋቸው ነገሮች ምንም አስተያየት አይሰጥም። ረዣዥምና ነጫጭ ፕሪንሰስ ቀሚስ የለበሱ ሴተኛ አዳሪዎች፥ ቁንን እና ኩሩ ሸርሙጦች እንኳን እንደ ስዕል ራሳቸውን ለማስተርጎም ይደረደሩ ይኾናል እንጂ እነርሱ ወደጠጪዎቹ አይሄዱም። እየለኮስኩ የጨረስኩት ክብሪቴ ሲያልቅ አዲስ ያመጣልኛል። እዚያ የተቀመጥኩት ለመጠጣት ሳይሆን ለመጠበቅ እንደሆነ ተረድቶ ይኾን እንዴ? ምንድነው እየጠበኩ ያለሁት?

ማንም በማያውቀኝ ቦታ፣ ሌሊት ስምንት ሰዓት ላይ የሚመጣ አንድ መረዳት አለ። በዚያ ደብዛዛ ብርሃን ውስጥ፣ ያለፈው ምኞቴም ቢኾን ከቀለሞች በጣም የራቁ መሰሉኝ። ያለፈው ታሪክ አሳዛኝነቱ የደረሰብኝ ነገር ሳይሆን፣ ተውኔቱ ካለቀ በኋላ ታሪኩን ለመለወጥ የማደርገው አድካሚ ትግል መሆኑ ይኾን?

ከቀልድ ለማምለጥ ብዙ መቶ ኪሎ ሜትሮች ብጓዝም፣ ቀልዱ ሁልጊዜ ይከተለኛል። ጠረጴዛው ላይ ተቀምጦ ምዕራፉን እስክዘጋው ይጠብቀኛል። ነገር ግን የኒዮን መብራቱ ሲርገበገብና የጭነት መኪና ድምፅ ዝምታውን ሲሰብረው፣ በውስጤ አንድ ለውጥ ተሰማኝ። ቀልዱ ባይለወጥም... ለእሱ ያለኝ ምላሽ ግን ተቀይሯል።

የመጨረሻውን ሲጋራ አጨስኩ። አንሼ እንደ ሲጋራ ጫፎቹ እንዳልከሰሙ…ራሴን ወደ ውስጤ እየበላሁ እንዳለሁ አውቃለሁ። ወይም ያወቅሁ መስሎኛል። መጽሐፉን ዘጋሁና የዲላን ጨለማ ሌሊት ጋ በአይኖቼ ተጋፈጥሱ። ገና ከራሴ ቀልዶች አልዳንኩም። ቀለሞቹም ገና አልተመለሱም። ነገር ግን ለወራት ለመጀመሪያ ጊዜ ዝምታው ከባድ ሆኖ አልተሰማኝም... እንደ አዲስ ጅምር እንጂ

የት ገባሁ?

" ...to forge in the smithy of my soul the uncreated conscience of my race." *

የወጣትነቴን ማረጋገጫ ታሪኮችና የመንገዳቸውን ትክክለኛነት ተመልሼ እያሰብኩ... ለብቻዬ የመጣሁትን እየቆጠርኩ... ካለሁበት ሆቴል ቁልቁል ወደ'ታች እመለከታለሁ።

የነበርኩበት ከተማ ውስጥ ደብዛዛ መልክ እንዲይ'ዝ የሚያደርገው ካፊያ ዝናብ፡ የውኃ ሰልፍ ብቻ አይመስልም ነበር። ደብዛዛነቱ: የዓለምን ስሜት ከቀለምና ህይወት የራቀ ያደርገዋል። ድምጸ-ከል የሆኑ ቀለማትን መልኳ ባደረገች፥ ከካቴድራሎች እና መስጂዶች የሚወጡት የምእመናን ጸሎቶች ወደ ሰማይ መድረስ እንደማይችሉና... እንደውም ወደ ዘላለማዊ ጭጋግነት የሚሟሙ የሚመስልበት ከተማ ውስጥ ነበርኩ።

ይሄ እየተሰማኝ አንድ ጊዜ ብቻ ጸልያለሁ። ትክክለኛው ስሜትና ቃል ይሄን ሰማይ ሊሰነጥቀው ይችላል በሚል የልጅነት ተስፋ... ኃይለኛ በሆነ ተስፋ በመቁረጥ የተገኘሁ ሰዓት... ፀለይኩ።

ሐሳቤን እና ትውስታዬን በጥንቃቄ እያራገፍኩ፡ ባዶ ቦታ አገኘሁ። አምላክ፥

ሰው፥ ከሞት በኋላ ያለ ህይወት፥ እጣ ፈንታ፥ space እና ጊዜ፥ sex and Intimacy, body and sounds ... ሁሉም አመክንዮ ስር ወድቀው፣ ባዶ እውነታ ብቻ ትተውልኝ ሄደዋል። በትንተና እግር ስር ተጠቅልለው አገኘኋቸውና... ፈራኹ። ረግጬው በቆምኩበት መሬት ላይ ስመለከት... የእምነት መንፈስ ቀርቶኛል። እንደጠፋ የአካል ክፍል ሁሉ... ምላሴ ስር የቀረ (ቢላወስና ቢታወስ የሚያጣፍጥ)... ጠረኔ ላይ የተቀላቀለ (ከሰው መሐል ቢገኙበት የሚያደላድል) እምነት... የሆነ ታላቅ ነገርን በማስታወስ የሚንቀሳቀስ ክፍሌ ሆኖ ደርቋል።

እኔ ይህ የረሳሁትን የአካል ክፍሌን ማዕከል “ፍፁማዊነት” እና “ዘላለማዊ” ብዬ እጠራቸዋለሁ። ምክንያቱን ባስብ ግን በእነርሱ አለቅጥ ስለማምን አይደለም። እነዚህ ቃላት... የሚያስተጋቡ እና ክብደት ያላቸው... ላዬን ሳይኾን ውስጤን የሚነኩኝ፥ ባነሳኋቸውና ባሰብኳቸው ጊዜ ሁሉ ከሕይወቴ አንዱን ክፍል ጊዜያዊ ለስላሳ ስሜት የሚሰጡኝ ስለነበር ይመስለኛል። እነዚህ ነገሮች በእርግጠኝነት መናገር ያልቻልኳቸውን ተስፋዎች የሚያንፀባርቁ ብቸኛ ምልክቶች ነበሩ

አንድ ጊዜ... በብሔራዊ ቴኣትር እያለፍኩ... እንቅፋት እንዳያገኘኝ በየመንገዱ የበራውን ነጭ መብራት ተከትሎ የተጠቀለለውን አስፓልት፤ አየሩና ድባቡ ሁሉ እንደ ከባድ ብርድ ልብስ ራሴን የመጫን ስሜት እንዲሰማኝ ያደረገኝን... ያን ግራጫማ ብርሃን የተከናነበውን አመሻሽ አስታውሰዋለኹ።

አካባቢውን ተመለከትኩ... አርቄ እስከ ማዘጋጃ ድረስ። ራቅ ራቅ ብሎ የመንገዱ ዳር ላይ የተተከሉት ዛፎች በጭጋግ ተሸፍነዋል። አጠገቤ ምድጃ የሚመስለው ክቡ ንግድ ባንክ ከተማዋን ሊያሞቅ ይመስል ፍም መስሎ፥ ፍም አብርቶ ቆሟል።

በትያትር ቤቱ ከመሄዴ አስቀድሜ ራስ ሆቴል ነበርኩ። ሪልኬ* የሚባል ገጣሚ ስለ መላእክት እና አስቸጋሪ ውበት የጻፈውን አንድ ግጥም ደጋግሜ እያነበብኩ ሁለት ሲኒ አሜሪካኖ ቡና ጠጥቻለሁ

መሐል መንገድ ላይ እንግዳ ስሜት በደረቴ ውስጥ ፈነዳ— ልክ የሱፍ ፍሬ በጥርስ ሲነኩት አፍ ውስጥ እንደሚበተነው። ልቤን የተሰማኝ ነገር እንደ አካላዊ ሕመም የሚሠማኝ ቢመስልም እንኳን ግን... ስሜቱ 'ምኞት ' ነበረ።

መደገፊያ ፈለግኩ። እየደከመኝ ነው። ለራሴ፣ ለአየር፣ ለግዴለሾቹ ሕንፃዎች በሹክሹክታ ያወራሁትን አስታውሳለሁ... "ከፈጣሪ ጋ በመንፈስ ተገናኝቶ እምነት ወደ እውቀት የሚቀየር ከሆነ አለጊዜዬ እንቁላሌን እንድሰብር የሚጎተጉተኝ ምንድን ነው? መቼ ነው ልቤን የማመን ሙሉነት የሚረታው?" እያልኩ... " ቋንቋ መንገዴ ይሁን። እነዚህ ቃላት የሌለ በርን ይፍጠሩ” ብዬ...

—ይኼ ነገር ፀሎት ነበረ?

—አይደለም።

— እብደት እንደሆነ አውቃለሁ።

በዚህ ግድ የለሽ ዓለም ውስጥ እንዲህ ዓይነቱን ደካማ ተስፋ መያዝ ሞኝነት ወይም እብደት ካልኾነ ሌላ ምን ሊኾን ይችላል? ትርጉም ካልተሰጠኝ፣ እራሴ መፍጠር ነበረብኝ። ለዚህ ዝግ ከተማ... ከቃላት ውስብስብ ዳንስ የተሻለ ማምለጫ ሌላ ምን ሊገኝ ይችላል? ራሴን የራሴ ካርታ ሰሪ አድርጌ እያሰብኩ... ገና ያልተገኙ የንቃተ ህሊና ክፍሎችን እየሳልኩ... በጽሑፍ ኃይል ብቻ መድረሻዬን እውን ማድረግና መፍጠር እንደምችል ተስፋ ማድረጌ... ይኼ ሁሉ መንገድ እብደት ወይም ሞኝነት ነው ሊባል የሚችለው።

የ'ዚያን ሰሞን ቦሌና ካዛንቺስ ባሉ ካፌዎችና ባሮች ውስጥ፣ በብርጭቆዎች ኳኳታ እና ጫጫታ በተሞሉ ንግግሮች መካከል መገኘት... ለእኔ ስብከትን እንደማዳመጥ ሆኖኝ አልፏል። ለእኔ እነዚያ ቦታዎች ጥሩ አውዶች ነበሩ። እነዚያ ቦታዎች ላይ ለሰዓታት እቀመጣለሁ። ማስታወሻ ደብተሬ ክፍት ሆኖ፣ መፅሐፌንና ወረቀቴን ጠረጴዛ ላይ በታትኜ... አካባቢዬ የማያቸውን እንቅስቃሴዎች እያሰላሰልኩ... ዕድል የሞላባቸው የሚመስሉ ዓረፍተ ነገሮችን እየጻፍኩ... አብረውኝ ያሉ ጓደኞቼ፣ በአብዛኛው በግድየለሽነት ግን ደግሞ በመተሳሰብ ያወራሉ፥ ይሳሳቃሉ።

“አሁንም ዘላለማዊውን እያሳደድክ ነው?” አንዷ በከንፈሯ ላይ ደስ የሚል ፈገግታ ታሳየኛለች። አንዱ እያሾፈ ይደግመዋል። “በዚህ አቧራና ጥርጣሬ በሞላች ከተማ ውስጥ ፍጽምና ምናምን? ”

እኔ እራሴን በአዎንታ አወዛወዛለሁ። "አዎ " እላለሁ። እስቃለሁ...ሞኝነት እንደሚመስል ስለምገምት። እብደት እንደሚመስል ስለማውቅ። እዚህ መንደርም ኾነ ዓለም ላይ... በተለይም እዚህ ከተማ ውስጥ፥ እግዜርን ትላንት እንዳደግንበት መንደር ረስተነው ፓኖፕቲኮኑ በሚመለክበት... ግራ የሚያጋባ ከተማ ልብ ውስጥ... መፈለግ እጅግ አስፈላጊ እንደሆነ ስለሚሰማኝ የሞኝ ስራ እሰራለሁ። እፈልጋለሁ።

ይኼ ፍለጋ ግን ግቡ መለኮትን ስለማግኘት አይደለም፤ ይኼ መንገዴ በሳንባዬ ውስጥ ባለው እስትንፋስና በምላሴ ላይ በሚንከባለሉ ቃላት አደራርቦ ወደ ከዋክብት የሚያደርስን መሰላልን ወይም ሕንፃን ስለመገንባት ነው። ይኼ የአንድ ትንሽ ፍጥረት የዓመፃ ተግባር ነው። አጽናፈ ዓለሙ የሕይወቴን ወሰንና እጣ እንዲወስን መፍቀድን እምቢ ማለትም ጭምር ነው። Poetic Miracle የምለው፤ ተአምሩን ቀስ በቀስ መረዳት የጀመርኩትም ውስጤ ያለው ይሄ ምኞት ወደ ዘላለማዊነት መንገድ በር መፈለግ ሳይሆን... እሱን ስለማሰብ ብቻ የማያቋርጥ ድርጊቴን ስታዘብ ነው

እና አሁን አሁን ይህቺን ከተማ እንደ'ማንኛውም የሰው ልጅ ምርትና አርቴፊሻል ገላ ምናምንም አላያትም። የቀለምና የመልክ እጥረት ያመጣቸው የቀውስ ውጤቶች ብቻ አልነበሩም ዙሪያዬን ስመለከት የማየው ሁሉ። ባዶ ሸራ ጭምር እንጂ። የግራጫው ንብርብሮች፥ ድምጸ-አከል የሆኑትም ቀለማት በእኔ ትርጉም እንድሞላቸው የቀረቡ ግብዣም ጭምር ናቸው።

ከዚህ ቀደም ከመፍጠር ይልቅ፤ ውበት የሚፈላባቸው ጊዜዎችን ነበረ አድፍጬ እፈልግና እጠብቅ የነበረው። በፈራረሰ ግድግዳ መካከል የምትኖር እመቤት ሴት የለበሰችው ደማቅ ባህላዊ ልብስ... አፈርና ውሃ በበላው ብረትና በር ላይ የፅጌ-አበባ ድንገተኛ መፍላትና ሕይወትን ሲለምዱ ማየት፣ ብርሃን ሩቅ ያሉ ኮረብቶችንና ተራሮችን እየሳመ የወርቅ መልክ የሚያሳይበትን መንገድ መሠለል...but These weren't divine signs, but they were my signs. They were proof that even in a world without የኮስሚክ ዓላማ በሌለበት ዓለም፤ ግን... ከሰው እይታ የተወለደ ብርሃን እና 'የበለጠ የመሆን ዕድል' እንዳለ ማመን ጀመርኩ።

እና ይኼ ይኼ መንገድ ሁሉ እምነትን ስለማግኘት ወይም ስለማጣት ሳይሆን፣ የተለየ ዓይነት ቅድስናን ስለማግኘት ነበር። ቅድስና ስል፤ በሰው ልጅ የጥረት ታሪክ ውስጥ... የማሠብ ታማኝነት፣ እንዲሁም ከሁሉም በላይ ደግሞ ባዶነትን ትርጉም የመስጠት የቋንቋ አስደናቂ ኃይል ማሳየት ሲችል ይመስለኛል ።

በከተማ ለሚኖር አንድ ሰው... በሺህ ግራጫ ጥላዎች በተሞላች ከተማ ውስጥ... በጥንቃቄ የተመረጡ እና በስሜት የተደረደሩ ቃላት፣ ወደ ከዋክብት የሚያደርሱት መሰላል ሊሆኑ እንደሚችሉ ለማመን ስለደፈረ አንድ ወጣት ማንሳት ግድ ላይሰጥ ይችላል። አንዳንድ ጊዜ፣ ብቻዬን በክፍሌ ውስጥ፣ ከተማዋ ግድ የለሽ ዘፈኗን ከታች እየዘመረች ሳለ፣ እጄ የሆነ ወሰን የለሽ ነገርን እንደነካ ይሰማኛል። ይሄ ግን ምኞቴ ብቻ ይኾን?

ከመጋረጃው ስር ወይም በስተጀርባ ያለው ከመታየት የዘለለ የእውነት ጽንሰ-ሀሳብ ባዶ እና ዋጋ የሌለው እንደሆነ እረዳለሁ። የሚያሻማ መገለጫዎቿን አሳይታ እንደምንታለል ግልጽ ይመስለኛል፤ ነገር ግን የምንታለለው በመታየቷ ስር ያለን ማንነት ወይም እውነታ ስለምትደብቅ ሳይሆን ማንነት ስለሌላትና እንዳላት እንድናስብ ብቻ ስለምትፈልግ ነው። 'ዋነኛ ማንነቷና ግቧ' መታየት ነው። እኔ ደግሞ ነውሯን ሁሉ አያለሁ።

____

* J.J ; A portrait of an artist as a Young Man, p.254

** Duino Elegies በተለይ ደግሞ "The First Elegy" የሚጀምረው For beauty is nothing / but the beginning of terror, which we can still barely endure... Every angel is terrifying.... በሚሉ

አንዳንድ ጊዜ... በተለይ አሁን አሁን... ድምፅ ከጊዜ፣ ከቦታ፣ ከስሜት እና ከማንነት ጋር የሚያገናኝ ማዕከላዊ 'አውድ' አድርጌ አስበዋለሁ። ድምጽ ብቻ የሚታወስ ነገር እንደሆነ ይሰማኛል። ፀጥታን እንዲታይና እንዲደመጥ፣ ትዝታንም ዳግም እንዲተነፍስ የሚያደርግ ብቸኛ መፍጠሪያ አፈር ይኸው "ድምፅ" የሚባለው አውድ ይመስለኛል።

መልክ፥ ወቅትና፥ ቦታ የሚታወሰው በስሜቱ እንደሆነው፤ በሐዘን የጎበጡ ትንፋሾች የሚፈጥሩት ናፍቆት... ቢያለቅሱም፡ ነፃነትና ደስታን የሚቀሰቅሱ ሳክስፎኖች፥ እንደ_ደከመች ከተማ መንገዳቸውን የሚተመትሙ ለስላሳ ድራሞች የሚያሰሙት የምኞት እና የመመለስ ወይም የመድረስን ኮቴ ያሕል፤ ሌላ ነገር አዕምሮዬ ላይ የተደላደለ ቅርጽና፥ ምስል ይዞ የሚያመጣ ምን አለ?

[፩ ]

'ኮንቴምፖራሪው' ዓለም ደግሞ ዓለም በፍጥነት፣ በብቃት (efficiency) እና አሮጌውን በአዲሱ መተካት በሚሉ ሦስት መርሆዎች በመመራት የሰውን 'ስቴት ኦፍ ቢንግ' ሌላ ትርጉምና ሒደት አላምዷል። ከብቃት እና የድል ፍላጎትን የራስ ከማድረግ አንፃር የመኖር ዘይቤ ያለው አዲሱ ሰው፤ ግብን ያለምንም ርህራሄ መከታተልን ምርጫው የማድረግ ቅርጽ ቢኖረው፤ ይዘቱንም ተመሣሣይ ቢያደርግ የሚገርም አይደለም። ይህንን ሽምጥ ጋላቢነት አለቃ አስረስ የኔሰውም "ጀሌያዊ እድገት" ይሉታል። ይህ ሒደት ብዙውን ጊዜ የባህል መርሳትን 'Cultural amnesia ' ጎትቶ እንዲከተልም ያስገድደዋል።

ታሪክን መጠገን ወደሚያስፈልግ የኋላ መንገድ ስንንደረደር የምናገኘው ጥሩ ሰርፕለስ ሪሶርስ ድምፅ ሆኖ ይገኛል። ድምፅ የ'progress'ን ፈጣንና አጥፊ መንገድ የሚስተውል፥ 'የዘመንና የሰው ለውጥ፣ ሐዘንና ውስብስብ ትዝታዎችን በንቃት እያጠራቀመ የሚይዝ፤ ነፍስ እስትንፋስ እንድታገኝ እና ኪሳራውን እንድታስተውል ጊዜ የሚሰጥ 'አውድማ' በመሆን ያገለግላል።

የሙዚቃ ስሜታዊ ወይም ባህላዊ ገለጻውም ከተፈጠረበት ማህበረሰብና ጊዜ ጋ በቀጥታ የሚገናኝ መስመር አለው። በተለያዩ ዘመናት ውስጥ የሙዚቃ ባህርይና ዘርፍ ሲለዋወጥ፣ የማህበራዊ መዋቅሩ፣ የፍልስፍና አስተሳሰቡ፣ እና የባህላዊ ማንነት ለውጡንም ይቀያይረዋል

የሚዶ-ሪከርድስ ኮ-ፋውንደሩና ዳይሬክተሩ ማራናታ ተገኝ Salamta Magazine ላይ ‘The Rave Generation’ በሚል ርዕስ በወጣው ኢሴይ ላይ እንዲህ ይላል

"Ethiopia has been culturally shut out from the world stage since the 70s and 80s,This generation is turning that narrative around and telling our stories as we see fit There's a cultural shift happening in Addis Ababa and you have to be on the ground, because all we need is one moment to break the door down and the world to see."

ይህ 'ምንታዌነት' ከዘመናዊነት ፍጥነት ጋር እየተፋጠጡ ባሉ በርካታ ባሕሎች ዘንድ የሚታይ ዓለም አቀፍ ትግል ነጸብራቅ ነው። በአፍሪካ፣ በላቲን አሜሪካ እና በእስያ ያሉ አርቲስቶች ከፈጣን እድገት ጋር እየተፋለሙ፣ የትውልዶችን ታሪክ እና ስሜት በአዲስ የኪነጥበብ መልክ ለማስቀመጥ የሚሞክሩትም በዚሁ መንገድ ነው።

[...]

Between them, I find myself. የሚያዳምጥ፥ የሚፅፍ፥ በአንድ ዓይነት የrhythm ቋንቋ የሚያልሙ ሁለት ዓለማትን ለመረዳት የምሞክር ወጣት ሆኜ።

(ያው ብነጠፍ በየሜዳው 'ራሴኑ ፍለጋ ነው...ሄሄ)

የመፍረስና የልምላሜ አፍታ ላይ የሚገኙ የትኛውንም የድምፅ ብጥስጣሾች ለትዝታ እና ለነፍስ የመሰብሰቢያ archive መስራት ይመስለኛል አንዱ የኪን ተልዕኮ። ያው... ኪን ተልዕኮ ካለው።

በዚህ በኩል የኢትዮ ጃዝ ፕሮጀክት፤ ጥልቅ ስሜትን ትክክለኛ ከሚመስል የነገ ሐተታ በማስቀደም፤ እድገት ማለት በፍጥነትና በጥሩ ቅልጥፍና ወደፊት መሄድ ሳይሆን፣ ሆን ተብሎ የሚደረግ የመልሶ ማምጣት (retrieval) ተግባር ጭምር መሆኑን የሚያስረዳ ትልቅ መድረክ የገነባ ይመስለኛል። በቀዝቃዛ አየር ውስጥ እንዳለ ብርሃን... በዝግታ የሚንቀሳቀስ ድምፅ ኢትዮ-ጃዝ ውስጥ ወይም የቅርብ ጊዜ የሬትሮ ሙዚቃ ፌኖሜና ውስጥ ቢፈለግ፤ በየቦታው ትላንትን የሚያስታውስ የፀናፅልና በገና ቅሪት ሲራመድ ይታያል።

በእርግጥ Ethio-jazz የመጀመሪያ ቤቴ ነው የሚሉ ሽማግሌዎች ባሉበት ከተማ ስለምኖር፤ ተንደርድሬ የበፊቷን አዲስ አበባዊ የልብ ምት ተሸክሟልም ለማለት መድፈር እችላለሁ። እዚያች አዲስ አበባ የምትባል ከተማ፤ ጃዝ የሙዚቃ ዠነር ብቻ አልነበረም—አይደለም። የአስተሳሰብ መንገድ፣ ለውጥን ተቋቁሞ ለመኖር የሚያስችል ቋትም ጭምር ነው። የሙላቱ vibraphone ከትውፊታዊው scale ጋ አዋሕዶ ሲያስደምጠን... በሰላም አብረው ለመኖር የሚሞክሩ ሁለት ዓለማትንና ሁለት አይነት ሰዎችን ነው የማስበው። ከተማችንም እንዲህ አይነት ሙዚቃ ይሆናል የሚወጣት ቢጫወቷት። እንደ ባቲ፥ አንቺሆዬ ምናምን ዘርፍ ቢፈጥሩባት ... ዘመናይ ብትኾንም ግን በትዝታ የተወረረች 'ዘመናይ ማርዬ' ላይ ያደርስ ይኾናል።

ጃዝቦዎች(አብዛኛዎቹ ) ከmelody ይልቅ በmood ያምናሉ። ከperfection ይልቅ feelingን ይተማመናሉ። ከተለያዩ ስፍራዎች የተገኙ ቢሆንም አንድ ዓይነት እምነት ይጋራሉ። እነዚህ ማረፊያ ሐሳቦች ደግሞ አዲስ አበባ የሚባለውን የማንነት ክፍል የገነቡ ማረፊያ ገላዎች ናቸው።

ለዚህም የሙዚቃው የትውፊታዊና የዘመናይ መሳሪያ ቅልቅል ( ቅልቅሉ እንደ syncretism)...ባህላዊ pentatonic ስኬሎችን ከምዕራባዊ የjazz መሣሪያዎች ጋር በማዋሃድ የከተማዋን Memory Palace ገንብቶታል። የዚህ መዋቅር ውበትም የሚመጣው ታሪካዊ ቁርጥራጮች በስሜታዊ አጎራባችነት 'Juxtaposition' አብረው ስለሚቀመጡ ነው የሚል ግምት አለኝ።

ነፍሴን ሳላጣ እንዴት ዘመናዊ መሆን እችላለሁ? ለሚለው የወጣት ጥያቄም መልስ መሆን የሚችለው ይኸው ምንታዌነት መንገዱ መኾኑን የተረዱ ሰዎች ያገኘሁ ይመስለኛል።

ካሥማሠ...ላዕከ...ወግዳይት...ጀምበሩ...ዮሐና ሳሕለ...

ቀርፋፋ... ብቸኛ... በግማሽ የነቃ ሊያስመስላቸው የሚችል መልክ ቢኖራቸውም... የሚታየው ፈጣን ውጤትና ለውጥ ሁሉ፤ እድገት ማለት ሁልጊዜ ፈጣን እንቅስቃሴ እንዳልሆነ እንድናምን የሚያደርጉን ናቸው። እድገት የጠፋውን ማስታወስም ማለት ሊኾን ይችላል የሚል መድረሻ መልስ ስለሚሠጡን፤ ስሜትን ወዲያውኑ፣ ያለምንም ማብራሪያ ማስተላለፍ መሆኑን እንዲገባን ያደርጉናል።

ለዚህ ከተሜ ወጣትና ሽማግሌ ሁሉ፡ እውነት የሚኖረው በእንከን ውስጥ ጭምር ነው። የኦርደርን አስፈላጊነት ቢያምን እንኳን ለቀውስ የተናቀ ቦታ አይተውም። 'ቀውስ'ነት በከተሜ ቋንቋ አዎንታዊ መገለጫም ያለው ለዚህ ይሆን እንዴ? እነዚህ ሰዎች ቀውሶች ናቸው

---

የሙላቱና ሐይሉ መርጊያ ትውፊታዊ ድምጾች በዝግታ ሲንቀሳቀሱ ይሰማኛል፤ ነገር ግን የ'ነ ማራናታና የ retro ዠነር ያለው ፈጣን የኤሌክትሮኒክ ምቶችም በኢትዮ ጃዝ መንፈስ የከተማዋን ነፍስ እንደ አዲስ የመተርጎም ሥራ ላይ ናቸው። ዐውደ-ድምፅ ቢቀያየርም፤ ተልዕኮው አንድ ነው። የጠፋውን ስሜት፣ ትዝታ እና ማንነት በድምፅ ማኅደርነት ማዋሐድ።

አዳዲሶቹ "የአስራዎቹ ሙዚቀኞች" ልክ እንደ ሰማንያዎቹና 70ዎቹ ለone note, one idea ያላቸውን ቁርጠኝነት አድማጩን ወደ ዋናው ስሜታዊ ልምምድ ያስገቡትና ፀጥታም እንዲታይ፣ ትዝታንም ዳግም እንዲተነፍስ ለማድረግ የሚዘጋጁበትን መቅደስ መሳለም ያምረኛል።

የኪን ዋጋ የሚመነጨውም ስሜትን ወዲያውኑ፣ ያለ-አማላጅ ማስተላለፍ በመቻሉ ይመስለኛል። እዚህ እዚህ ጋ ለ Impressionismና ለAbstract Expressionism ልቤ ስፔስ ይኖረዋል። ረጅምና የተዘረጉ የሐዘንም ሆኑ የናፍቆት ድምፆች ከማርክ ሮትኮ 'Color Field paintings ' ጋር ይመሳሰሉብኝና፤ እነዛ ሙዚቀኞች እንዲደመጡ ረጅምና ጸጥ ያለ ማሰላሰል ይፈልጋሉ ይኾን? እንድል ያደርጉኛል።

:

(ደግመን በሌላ መስመር መጫወታችን አይቀርም )

እስከዛው ከወግዳይት 'ጥሩ ሙዚቃ' መውጫ

"እቴጌ ለብቻ ንጉስ ልከው ከተማ ሰው፣

ፊትአውራሪ ቤት ከፊት ባሰ ቅዝቃዜው፣

ምን ቀረኝና ልውረድ በቃ ካ'ዲስ ቤቴ፣

በፍልውሀ ልደባብሰው አካላቴን።

( ገጠሩ ቤቴ ) "