“Hiç kimse iki efendiye kulluk edemez. Ya birinden nefret edip öbürünü sever ya da birine bağlanıp öbürünü hor görür. Siz hem Tanrı’ya hem de Mammon’a (paraya) kulluk edemezsiniz.”

— Matta: 6: 24, Luka: 16: 13

Kapitalist modernitenin Orta Çağ’daki köklerinin izini süren ve tarihsel süreci özetleyen bu denemenin ana gövdesi, 2019 yılında birbirine bağlı kaleme alarak WP’de yayınladığım bir dizi makaleyi daha sonra bir araya getirdiğim, Ocak 2020 tarihli Batı Uygarlığı ve Müslüman Dünya: Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme adlı PDF kitaptan alınmıştır. Yeniden düzenleyerek –bazı düzeltmeler, ekleme ve çıkarmalar yaparak- burada yayınlamanın yararlı olabileceğini düşündüm. Bu, aynı zamanda insanoğlunun –Kutsal Kitap anlatısında ilk şehri kuran Kabil’den bu yana- medeniyeti yaratan açgözlülüğünün, dünyaya tapıcılığının, dini yasakların etrafından dolanmanın (işi kitabına uydurmanın) kısa hikâyesidir.

Kredi sisteminin tarihi Antik Çağ’a kadar uzanır. Müslüman dünya, Orta Çağ’da bu sistemi daha da geliştirmiştir. Orta Çağ’da Müslüman dünyada ticaret kapitalizmi hüküm sürer ve kredi sistemi, zannedildiği ya da iddia edildiği gibi İtalya’da icat edilmemiştir, ondan çok daha önce Müslüman dünyada bilinmekte ve kullanılmaktaydı. Bir diğer ifadeyle, bütün ortaklık biçimleri, kredi ve ödeme araçları Müslüman dünyada biliniyor ve kullanılıyordu. Başrolü tacirler oynamıştır; bunlar uzak ülkelerden mal getirip satmak suretiyle hem toplumun ihtiyaçlarını karşılayan hem de gerektiğinde –devlet dâhil- herkese borç para veren kimselerdi. Batı Avrupa’da bankaların çıkış noktası da burasıdır. Kredi yoluyla nakit paraya ulaşabilme imkânı, sermaye elde etmeyi, iş ya da yatırım yapabilmeyi kolaylaştırmış, bu da kâr ve sermaye birikimini beraberinde getirmiştir.

Müslüman dünyada uzak ülkelerle yapılan ticaret oldukça geniş çaplıydı. Örneğin, mercan Kuzey Afrika’dan Hint’e gitmekte, Etiyopya’dan köle satın alınmakta, Hint’ten demir, karabiber ve baharat getirilmekte, dolayısıyla, bütün bunlar, muazzam bir para, mal ve insan hareketi gerektirmekteydi.1 Kapitalizmin –kelime olarak- o kadar da anakronik olmadığını, Müslüman dünyanın bir ucundan diğerine –eğer terim yerindeyse- sonsuz bir spekülasyonun olduğunu söyleyen Fransız tarihçi Fernand Braudel (öl. 1985), Uygarlıkların Grameri adlı eserinde, Hariri adındaki bir Arap yazarın, toptancı bir tüccara şöyle dedirttiğini zikreder:

Çin’e İran safranı götürmek istiyorum, orada çok para ettiğini duydum, sonra Yunanistan’a Çin porseleni götüreceğim, Yunanistan’dan brokar alıp, Hint’e, Hint’ten çelik alıp, Halep’e, Halep’ten cam alıp, Yemen’e, Yemen’den çizgili kumaş alıp, İran’a götüreceğim...2

Braudel, Basra’da tüccarlar arasındaki hesaplaşmaların, bugün tam da clearing adı verilen şeyin ilkeleri içinde yapıldığını eklemektedir.3 Müslüman tacirler, bu devasa rotada, nakit para taşımak yerine süftece (bir tür kambiyo senedi; günümüzdeki poliçe veya çekin atası) kullanmışlardır.

Burada söz konusu olan paranın çalıştırılması ve bundan kâr elde edilmesidir. Ancak diğer yandan, tefeciliğin çeşitli yolları da bulunmuş, Halil İnalcık’ın (öl. 2016) ifadesiyle, faiz çeşitli yollarla yasal bir şekle sokulmuştur ve İslam toplumunda faizle para işletme ve diğer kredi şekilleri hem çok eski hem de çok yaygındır.4 Özellikle Osmanlı’da asker ve yönetici sınıf bu yolla olağanüstü servetler kazanmıştır:

Askeri sınıf üyeleri, 16. yüzyılın ikinci yarısından beri, gittikçe daha çok gerçek iş adamları, tüccar, çiftlik işleten ağa ve faizci sarraf durumuna gelmişlerdir.5

Fransız tarihçi Claude Cahen (öl. 1991), örnek olarak, senet satın almak, borcu senetle devretmek, senede alınan miktardan fazlasını yazmak vb. uygulamaları zikreder.6 Osmanlı’da para vakıflarının işlevi ayrıca hatırlanmalıdır. Dolayısıyla, bu noktada, üretim-mülkiyet ilişkileri, servetin nasıl dağıldığı, kimler tarafından ve nasıl elde edildiği ve nereye harcandığı önem kazanmaktadır. (Aşağıda bahsedilecek olan Batı Avrupa’da yaşanan süreçler neticesinde, ücret, kâr ve kiralar artarken, para ve mal/sermaye birikimi fazla olduğu için faiz oranları düşük seyretmiştir. Buna mukabil, Osmanlı’da ücretler düşük olduğu gibi, sermaye birikimi de son derece az olduğu için, faiz çok yüksek olmuştur.)

Yüksek Orta Çağ’ın başrol oyuncuları hiç tartışmasız tüccar sınıfı ve bankerlerdir. Bu dönemde, Avrupa, daha çok tarımla meşgul olan (toprağa bağlı) bir toplumdan tüccar sınıfının güç kazandığı bir topluma dönüşmeye başlamış, köylü-çiftçi sınıfının yanına gün geçtikçe güçlenen bir tüccar sınıfı eklenmiştir. Kentler uyanmaya, burjuvazi yükselmeye, cemaat karşısında birey, feodalizm karşısında tüccar sınıfı (ticari sermaye) öne çıkmaya başlarken, kültür-sanat ve bilim de aşama kaydetmekteydi. (Modern bilimin temelleri Orta Çağ’da atılmıştır.) Yüksek Orta Çağ, ana akım tarih yazımında “Rönesans” (“Yeniden Doğuş”) olarak adlandırılan ve “mucizevi bir kopuş” ya da “bin yıllık karanlığın ardından dünyaya dair yeni bir bakış açısının aniden ortaya çıkışı” gibi sunulan dönemin gölgesinde bırakılan, ancak gerçekte –özellikle 12-13. yüzyıllarda- Skolastik düşüncenin rasyonel zemininde yükselen entelektüel ve ekonomik sürekliliktir. “Rönesans” olarak adlandırılan dönem ise aslında düşüncenin önemli ölçüde gerilediği ve Orta Çağ’ın sonlarında yaşanan ilerleme dönemine son veren bir dönemdi — Avustralyalı fikir tarihçisi James Franklin’in Rönesans Miti başlıklı ufuk açıcı makalesi için dipnot.7

Kredi sisteminin gelişip yaygınlaşmasıyla birlikte para dolaşımı artmış ve hızlanmış, böylece, Batı Avrupa’da sermaye birikimi artış göstermiş, Kilise’nin kutsal direnişi ise bir noktadan sonra kırılmıştır. Kilise’nin, faizli borç verme yasağı konusundaki katı tutumunu ilkesel olarak devam ettirdiği özellikle belirtilmelidir (kesin yasak). Ancak diğer yandan, Kilise, 12. yüzyıldan itibaren tam olarak bu işin içindeydi ve Tesniye: 23: 19-20’deki boşluktan yararlanarak (“Yabancıdan faiz alabilirsiniz ama kardeşinizden almayacaksınız.”) Yahudileri kullandı. Tarım toplumundan ticaret toplumuna geçiş sürecinde büyüyen ekonominin finansman ihtiyacı, Kilise’yi “dinen temiz kalmak” adına Yahudileri faizli işlemlerde aracı olarak kullanmaya yöneltti, ancak Kilise’nin, kralların ve soyluların borçları ödenemez boyuta ulaştığında, bu sefer Yahudilerin servetlerine el konuldu ve “önce kullan, sonra el koy” döngüsünün sonunda sistem “Hristiyan bankacılara” devredildi. Bu tasfiye sürecinde, Kilise, hem “meşruiyet” sağlayan (“Onlar zaten Hristiyan değil ve Kanon Hukuku’na tâbi değiller!”) hem de Yahudileri “günah keçisi” yapan argümanları üretirken, krallar, kılıç zoruyla Yahudilerin mülklerine, senetlerine, sermayelerine el koyarak borçları sıfırladı ve “ganimeti” Kilise ile paylaştı. “Hristiyan bankacılar”, örneğin, Mediciler veya Fuggerler, “mahrum kalınan kâr”, “gecikme cezası/sözleşme cezası”, “aradaki fark/kayıp bedeli” gibi hukuki terimlerle –daha doğrusu, kelime oyunlarıyla- faiz yasağını deldiler. Protestan Reformu ile birlikte artık bu tür oyunlara gerek kalmadı, çünkü Jean Calvin (öl. 1564), ticari krediden “makul oranda” faiz almanın meşru olduğunu öne sürerek, kredi ve faizi “dini-ahlaki motor gücü” haline getirdi. Nitekim bu sayede –ayrıca, coğrafi keşiflerin getirdiği küresel ticaret ekseni değişikliğinin de (Akdeniz’den Atlantik’e) etkisiyle- sermaye, daha sonra hızla Protestan Kuzey’e (Hollanda ve İngiltere’ye) kaymış ve süreç içinde modern dünya ekonomisi doğmuştur.

Umberto Eco (öl. 2016), konuyla ilgili olarak, bankerler tarafından garantilenen kredinin yayılmasının, bu gelişmeye destek olduğunu, ticari senetler, kredi sertifikaları ve müzakereye tâbi olan kambiyo senetlerinin bir yandan ödemelerin ertelenmesine, bir yandan da giderek büyüyen takas hacminin desteklenmesine izin verdiğini yazar.8 Bu mekanizmalar –tekrar- iddia edildiği gibi 15. yüzyıl İtalyan mucizesinin değil, Yüksek Orta Çağ’ın (özellikle 12-13. yüzyıl) getirdiği pratik, rasyonel ve sınır ötesi ticari canlılığın ve Müslüman-Hristiyan ticari ilişkilerinin doğrudan ürünleridir.

Zamanla tüccar sınıfı geleneksel pazarın kısıtlayıcı uygulamalarından da kurtulmuştur. İngiliz tarihçilerin “özel pazar” (private market), Braudel’in ise “karşı pazar” olarak adlandırdığı pazar bu amaçla kurulmuştur. Üretim ve tüketim arasında uzun tüccar zincirleri oluşmuş, resmi makamlar, büyük kentlerin ihtiyaçlarının karşılanması için tacirlerin denetimlerini en aza indirmiş, zincir uzadıkça tacirler geleneksel kuralların ve olağan denetimlerin dışında kalmışlardır.9

Süreç içinde –Müslüman dünyadaki mudarabenin ikizi olan- commendanın, yerini kumpanya gibi daha gelişmiş ortaklık biçimlerine bırakmasıyla birlikte ticaret ve bankacılık sektörleri iyiden iyiye yakınlaştı, paranın bir bölgeden diğerine aktarılmasını, dolayısıyla, sermayenin uluslararası planda akışkanlığını (hareketliliğini) sağlayan bir araç olarak poliçenin ortaya çıkmasıyla birlikte bu iki sektör arasındaki ilişki daha sıkı hale geldi. Ancak Braudel’in Kapitalizmin Kısa Tarihi’nde belirttiği gibi, bankacılık ya da para ticareti, 19. yüzyıla kadar kesin başarı sağlayamadı: 14. yüzyılda Floransa Bankası, Bardiler ve Peruzzilerle birlikte bir anda çöktü, aynı şey daha sonra 15 yüzyılda Medicilerle birlikte tekrar yaşandı. 1579’dan itibaren Piacenza Ceneviz panayırları neredeyse bütün Avrupa ödemelerinin clearing’i (takası) olmuş, ancak Cenevizli bankerlerin olağanüstü macerası 1621’e kadar, en azından yarım yüzyıl sürmüş, 17. yüzyılda Amsterdam, Avrupa kredi ağlarına egemen olmuş, ancak bu deney de bir sonraki yüzyılda başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Finans kapital, ancak 19. yüzyılda –1830-1860 yılları sonrasında- bankalar her şeye, önce sanayiye, sonra da mala el atınca ve ekonomi genel olarak güç kazanıp bu yapıyı kesinlikle desteklemeye başladığında başarılı olabilmiştir.10

Finans kapitalin bu uzun vadeli kurumsallaşma ve egemenlik serüveni, kaçınılmaz olarak şu soruyu beraberinde getirmektedir: İslam, ticaretle içli dışlı bir din olmasına karşın, modern ticari-ekonomik kurumlar, neden Müslüman dünyada değil de, ticarete karşı katı olan Hristiyanlığın hâkim olduğu Batı’da ortaya çıktı ve gelişti? Çünkü Yüksek Orta Çağ ile birlikte Batı’da cemaatten –ki, o zamana kadar insanlar hep bir cemaat içinde var olagelmişlerdi- modern bireye geçişin ilk adımları atılmış ve dünyevileşme başlamıştır. Güçlenen, kendi gücünün farkına varan ve geleceğini düşünen uyanık tüccar sınıfı, yeni ticari-ekonomik kurumların temelini attı; burjuvazi, sonunda Fransız Devrimi’ni örgütleyecek ve dünyayı kökten değiştirecekti. Güçlenen tüccar sınıfı, ticari şehirler kurdu, üretim-tüketim çarkını genişleterek ticaretini büyüttü; burjuvazi, devrimle birlikte –özellikle 1848- üstünlüğü tamamen ele alacaktı. Avrupa burjuvazisi tüm dünyaya yayılırken, karşısında ona rakip olabilecek bir başka medeniyete mensup hiçbir güç yoktu, çünkü Müslüman dünyada, Çin’de ya da bir başka yerde tüccar sınıfı, Avrupa burjuvazisi gibi siyasal açıdan iyi örgütlenebilmiş ve özerkliğini kazanabilmiş değildi. Müslüman dünyada, sermaye birikiminin, örneğin, Osmanlı’daki para vakıfları gibi kurumlar aracılığıyla korunmasına rağmen, Batı tarzı hukuki-özerk anonim şirket yapılarına dönüşememesi ve paranın nihai olarak mutlak devlet gücüne bağımlılığı, Avrupa’daki gibi özerk bir burjuva sınıfının ortaya çıkmasına engel teşkil etmiştir. Bu noktada, İnalcık’ın, Osmanlı’da endüstri kapitalizmine götürebilecek bazı somut koşullar ortaya çıkmakla beraber, devletin kontrol politikasının, egemen geleneksel kültür koşullarının ve kültür davranışının, hiçbir zaman Batı dünyasındaki gelişime benzer bir gelişmeye izin vermediği yönündeki açıklaması hatırlanmaya değer.11

Erken Orta Çağ Avrupa’sında feodalizm karşısında güçlü bir monarşi yoktu; krallıklar feodalizm karşısında güçten düşmüştü. Burjuvazinin gitgide güç kazandığı 16-18. yüzyıllarda ise mutlak monarşiler feodalizmi ezerek aşırı güçlendiler. Burjuvazi, ilk başta feodalizme karşı merkezi monarşiyle iş birliği yaptı ve onu destekledi. Monarşi, burjuvaziye birtakım haklar tanırken, burjuvazi de bunun karşılığında monarşinin yararına olacak büyük pazarların açılmasını sağladı. Siyasal açıdan iyi örgütlenen ve kendi özerkliğini kazanan burjuvazi, aşırı güçlenen ve aristokrasiyi asalak ortağı haline getiren rejim ayak bağına dönüştüğünde devrimi örgütledi. Devrimle birlikte “eski dünya” tarih olmuştu.

Üstünlüğü ele geçiren burjuvazinin meydana getirdiği değişim o kadar etkiliydi ki, öncelikle –monarşinin kısıtlamalarına ve asalak ortağı aristokrasiye karşı- kendisi için öne sürdüğü “eşitlik” ve “özgürlük” fikri, çiftçi-köylü ve –Sanayi Devrimi’yle birlikte ortaya çıkan- işçi sınıfı tarafından da benimsendi ve kendisine karşı silah olarak döndü. Sosyalizm, Avrupa’da devrime yol açmamış, karşıt güç olarak, bir dizi mücadele sonucunda, Avrupa kapitalizminin kendisini iyileştirmesini sağlamıştır. Süreç içinde elde edilen 8 saat çalışma hakkı, sendika ve grev hakkı, toplu sözleşme, sosyal güvence (sağlık hizmetleri, işsizlik maaşı, emeklilik), ücretlerin iyileştirilmesi vs. bu mücadelenin neticesidir. Ancak kapitalizm, bugün yeniden bir tıkanma evresine girmiş bulunuyor. Elbette tıkanma ya da bunalım, “çökmek” ya da “yıkılmak” anlamına gelmiyor.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

GİRİŞ

Bu deneme, tarihin en can alıcı felsefi-teolojik tartışmalarından birine odaklanıyor ve Aquinas’ın özel mülkiyet konusundaki görüşlerini masaya yatırıyor. Neden Aquinas? Çünkü onun özel mülkiyet konusundaki görüşleri, trajik sonuçlara yol açan bir kırılma noktasıdır; kapitalizme zemin hazırlayan, daha doğrusu, kapitalizmi doğuran Protestanlığın –özellikle de Kalvinizmin- mülkiyet anlayışının üzerine inşa edildiği teolojik altyapıyı sağlamıştır.

Modern dünyayı meydana getiren gelişmeler Batı’da yaşandı. Amacı özel mülkiyeti ya da sınırsız sermaye birikimini kutsamak olmasa da, Aquinas’ın, Hristiyanlığın mülkiyet karşıtı radikalizmini, Erken Dönem Kilise Babaları’nın mülkiyeti ve zenginliği açgözlülük, hırsızlık ve gasp olarak nitelendiren radikal yaklaşımlarını, kendi yaşadığı dönemin koşullarında, Aristoteles’in mülkiyeti savunan –çünkü köleliği ve sınıfsal hiyerarşiyi doğal kabul eden- sorunlu ahlak ve siyaset felsefesine, daha doğrusu, Aristotelesçi dünya düzenine feda eden (Hristiyan imanı ile Aristoteles felsefesini uzlaştırmak isterken, Babalar’ın mülkiyete ve zenginliğe yönelik radikal eleştirilerini Aristotelesçi mantık potasında eriten) yaklaşımı olmasaydı, ne Protestanlığın (“Protestan ahlakının”) özel mülkiyeti kutsallaştırması ne de Locke’un özel mülkiyeti “dokunulmaz doğal hak” ilan etmesi bu kadar kolay bir teolojik zemin bulabilirdi. (Aquinas’ın yaşadığı 13. yüzyıl, Hristiyan dünya için –şehirlerin büyüdüğü, ticaretin canlandığı, para ekonomisinin yükselişe geçtiği- köklü bir değişim dönemiydi.) Daha da kötüsü, 19. yüzyılın sonlarında modern Katolik Kilisesi’nin de özel mülkiyet konusunda neredeyse aynı sonuca varmış olmasıdır. Bu nedenle, Aquinas’ın özel mülkiyet konusundaki görüşleri –ki, aşağıda görüleceği gibi, aynı zamanda son derece yanlış anlaşılan veya kasten çarpıtılan yönleri vardır- hayati önem arz eder.

Elbette bu deneme, tartışmaya son noktayı koyma iddiasında değil. Burada yapmaya çalıştığım şey, Aquinas’ın özel mülkiyet konusundaki görüşlerini analiz etmek ve onu görüşüne bazı itirazlarda bulunmaktan ibaret. Her zaman olduğu gibi, elimden geldiğince özlü olmaya çalıştım, ancak yine de deneme biraz uzun. Ve bu girişte, son olarak, şunu söyleyeceğim: İyi bir öğrenci, ustasına/hocasına itiraz etmekten, onu eleştirmekten çekinmez ve bu, ustanın/hocanın değerini düşürmez.

Tanımlar ve İki Soru

Mülkiyetin farklı anlamları ve türleri vardır; mülkiyet, ahlak ve siyaset felsefesinde, bir kişiye veya bir grup kişiye hak olarak ait olan bir varlıktır1 ve bu anlamla ilgili olarak, özel mülkiyet ya da tam mülkiyet, bir maddi şeyin hem özünü hem kullanımını hem de getirilerini, yasaya uygun olarak kendi çıkarları doğrultusunda kontrol etme konusunda kalıcı haktır.2 Özel mülkiyet konusundaki temel görüşlerini, başyapıtı Summa Theologiae’de ortaya koyan Aquinas, meseleyi, “Hırsızlık ve Soygun” başlığı altında ele alır. Burada bizi ilgilendiren iki soru 1. ve 2. sorulardır:

1) Dışsal nesnelere (maddi varlıklara) sahip olmak insan için doğal bir şey midir?

2) Bir insanın bir şeye kendi malı olarak sahip olması meşru mudur?

Parantez içindeki açıklama tarafımdan eklenmiştir. Aquinas, bu soruların altında önce itirazları sıralar, ardından bu itirazlara cevap verir ve kendi pozisyonunu ortaya koyar. (Aquinas’ın Summa Theologiae’de ele aldığı herhangi bir konuda kendi pozisyonuna yönelik sıraladığı itirazlar, muhtemelen ihtilaflı sorular/meseleler –Lat. quaestiones disputatae– üzerine tartışmalar sırasında duyduğu karşı iddiaların/itirazların ve sorguların özetidir.)

I. Aquinas’ın İlk Soruya Cevabı

İlk soru, özel mülkiyetle değil, insanın dış dünyadaki nesneler üzerinde “egemenlik” hakkı olup olmadığıyla ilgilidir. Aquinas, dışsal nesnelerin iki şekilde ele alınabileceğini söyler: Birincisi, doğaları bakımından. İkincisi, kullanımları bakımından. Doğaları bakımından bunlar insanın kudretine tâbi değildir, her şeyin tâbi olduğu Tanrı’nın kudretine tâbidir. Kullanımları bakımından ise insan dışsal nesneler üzerinde doğal bir egemenliğe sahiptir, çünkü aklı ve iradesiyle onları kendi yararına kullanabilir, kaldı ki, bunlar, zaten insan için yaratılmışlardır. Aquinas, bunları söylerken, Aristoteles’e (Politika, I, 3) ve Yaratılış: 1: 26’ya atıfta bulunur.3 Ayrıca, her şey üzerinde mutlak egemenliğe sahip olan Tanrı, Kendi takdirine göre, bazı şeyleri insan bedeninin beslenmesi için (rızık olarak) düzenlemiştir, bu nedenle insan, onları kullanma gücü bakımından, nesneler üzerinde doğal bir egemenliğe sahiptir.4 Buraya kadar sorun yok. Kısaca, akıl ve irade sahibi bir varlık olan insanın, dışsal nesneler üzerinde egemenliği doğaldır. Hristiyanlık ile Marksizm arasında köprü kurmaya çalışan, Roma’nın şimşeklerini üzerine çeken ve Cizvit Tarikatı’ndan ayrılmak zorunda kalan İspanyol Katolik filozof ve teolog José María Díez-Alegría’nın (öl.† 2010) belirttiği gibi, Aquinas’a göre, akıl sahibi varlıklar olarak insanlar için “doğal” olan bu egemenlik, toplumsal biçimler içinde hayata geçirilebilecek temel bir egemenliktir; bu, malların kullanımı ve makul bir şekilde tasarruf edilmesinde insanların kişisel katılımını garanti altına alacaktır.5

Ancak Aquinas, ikinci itiraza cevap verirken, Babalar’ın radikal yaklaşımına yönelik ilk “ehlileştirme” girişimini yapar. Büyük Basil’in vaazında kınadığı/azarladığı Luka: 12: 18’deki zengin adama atıfta bulunan ikinci itiraza cevap verirken, zengin adamın, dışsal şeylerin –sanki bunları Tanrı’dan almamış gibi- esasen kendisine ait olduğunu düşünmesi nedeniyle azarlandığını öne sürer.6 Oysa Büyük Basil’in yaptığı esasen bu değildir; Basil, zengin adama radikal bir eleştiri yöneltmekte ve –aşağıda Basil’den yaptığım alıntıda tam olarak görüleceği gibi- onu zenginliğinden dolayı sorguya çekmektedir, ancak Aquinas, Basil’i “uygun şekilde” yorumlayarak, kendi özel mülkiyet görüşüne –ki, aşağıda Aquinas’ın esasen ne dediğini göreceğiz- zemin hazırlar, fakat henüz özel mülkiyetten bahsetmemektedir.

II. Aquinas’ın İkinci Soruya Cevabı

İkinci soru, özel mülkiyetle ilgilidir ve Aquinas’ın cevabı dikkatli bir biçimde ele alınmalıdır. Aquinas, özel mülkiyetle ilgili argümanını kurarken, Kilise’nin en büyük otoritelerinden biri olan Augustinus’u alıntılayarak başlar; sed contra (aksine) dedikten sonra, Augustinus’un De Haeresibus (Sapkınlıklar Üzerine) adlı eserine atıfta bulunur. Augustinus, ilgili eserinde şöyle söylemektedir:

“Apostolici” (Apostolikler), kendilerine bu adı aşırı bir kibirle takmış olan kişilerdir; zira evli olan ya da kendilerine ait herhangi bir şeye sahip olan kişileri cemaatlerine kabul etmezler; oysa Katolik Kilisesi’nde hem keşişler hem de din adamları arasında bu türden kişiler oldukça fazla sayıda bulunmaktadır.7

Parantez içindeki açıklama tarafımdan eklenmiştir. Aquinas, bu alıntının ardından şöyle yazar:

İşte bu insanların sapkın olmalarının nedeni, Kilise’den koparak, kendilerinin yoksun olduğu yukarıda sayılan şeylerden yararlananların kurtuluş umudu olmadığını düşünmeleridir. Dolayısıyla, bir insanın mülk sahibi olmasının meşru olmadığını savunmak yanlıştır.8

Augustinus’un amacı özel mülkiyeti övmek ya da özel mülkiyeti metafizik veya doğal bir hak ilan etmek değildir. Söylediği basitçe şudur: Kendilerine “Apostolici” adını takan tarikat, sırf evli ve mülk sahibi oldukları için sıradan Hristiyanları dışlayarak kibre kapılmaktadır, oysa Katolik Kilisesi’nin kendi bünyesinde zaten bu nitelikte olan –yani, mülksüz ve bekâr olan- birçok keşiş ve din adamı bulunmaktadır. Kısacası, Augustinus, bu grubun, kendini Kilise’den üstün görme kibrini sapkınlık olarak nitelendirir. Augustinus’un mülkiyetin doğasına ilişkin en radikal ve doğrudan konuştuğu yer, Yuhanna İncili Üzerine Traktatlar (Traktat 6: 25-26) ve Tanrı’nın Şehri (14. Kitap ve 19. Kitap) adlı eserleridir. Ancak onun, mülkiyetin doğasına ilişkin ortaya koyduğu görüşlerin analizi bu denemenin kapsamını aşıyor. Burada kısaca ifade etmek gerekirse, Augustinus, mülkiyetin ilahi bir hak olmadığını, ancak dünyevi iktidarların hukukuyla var olabildiğini söyler. (Dünyevi iktidarlar, düşmüş insanın günahkâr doğasını dizginlemek için, Tanrı tarafından verilmiş bir cezadır, deyim yerindeyse, “gerekli bir kötülüktür” ve mülkiyet, günahla lekelenmiş bu dünyaya ait olan yapay ve “zorunlu” bir yamadır.)9

Aquinas, özel mülkiyetin meşru olduğunu savunurken, dışsal nesneler bakımından insana iki şey atfedilebileceğini, bunlardan birinin, bunları elde etme ve tasarruf etme yetkisi olduğunu, bu bakımdan insanın mülkiyet sahibi olmasının meşru olduğunu söyler ve üç gerekçe sıralar: Verimlilik (tembelliğin önlenmesi), düzenin sağlanması ve barışın (huzurun) korunması. Bu üç nedenden ötürü özel mülkiyet insan yaşamı için gereklidir:

1. Her insan, birçok kişiye veya herkese ortak olan şeylerden ziyade, yalnızca kendisine ait olanı elde etmeye daha özen gösterir; zira her biri, çok sayıda hizmetçinin olduğu durumlarda olduğu gibi, toplumu ilgilendiren işleri başkalarına bırakarak kendi yükümlülüğünden kaçınır.

2. Her insanın belirli bir şeyi kendisinin üstlenmesi durumunda insan işleri daha düzenli bir şekilde yürürken, herkesin belirsiz bir şekilde herhangi bir şeye bakmak zorunda kalması durumunda kargaşa ortaya çıkar.

3. Barışın sağlanması: Her bir kişi kendi payıyla yetinirse, insanlar için daha huzurlu bir durum sağlanır. Dolayısıyla, sahip olunan şeylerin bölünmediği (paylaşılmadığı) yerlerde kavgaların daha sık çıktığı gözlemlenmektedir.10

Aquinas’ın argümanları (verimlilik, düzen ve barış) Aristoteles’in Politika’sından alınmıştır (Politika, II). Yani, İncil’in, Erken Kilise’nin ve Erken Dönem Kilise Babaları’nın ahlakından ziyade, Aristotelesçi pragmatik ve dünyevi bir “toplum düzeni/yönetimi” mantığına dayanır. Açıkçası, Yeni Ahit (örn. “her şey ortak” – Elçilerin İşleri: 2: 44-46), Erken Kilise’nin iyi belgelenmiş pratikleri ve Erken Dönem Kilise Babaları’nın radikal yaklaşımı bu anlayışı reddeder.

Díez-Alegría’nın belirttiği gibi, “özel mülkiyet” konusunda açıkça çekingen davranan ve daha çok malların ortak mülkiyetine yönelen Hristiyan geleneğinin ağırlığını hisseden Aquinas11, malları elde etme ve tasarrufta bulunma yetkisinden sonra, insana atfedilebilecek ikinci yetki, yani, dışsal nesnelerin kullanımı hakkında konuşurken, insanın bunlara kendi malı olarak değil, ortak mal olarak sahip olması gerektiğini söyler; kişi bu malları ihtiyaç duyan başkalarıyla paylaşmaya hazır olmalıdır.12 Dolayısıyla, Díez-Alegría’nın, Aquinas’ın özel mülkiyet konusundaki görüşlerine ilişkin analizi isabetlidir: Aquinas’a göre, malları elde etme ve tasarrufta bulunma yetkisi söz konusu olduğunda, özel mülkiyet rejimi bir dereceye kadar gereklidir, ancak bu, metafizik antropolojiden ya da etik nedenlerden değil, “daha büyük fayda” ve “daha barışçıl” bir biçimde bir arada yaşama konusundaki pragmatik düşüncelerden kaynaklanmaktadır.13 (Aquinas, malları elde etme ve tasarrufta bulunma ile malların kullanımı arasında bir ayrım yapmaktadır.)

Aquinas, doğal yasaya/doğal hukuka göre, tüm dışsal nesnelerin ortak mülkiyet olduğunu, kişinin mülkiyeti elinde bulundurmasının bu mal ortaklığına aykırı olduğunu, dolayısıyla –herhangi bir kişinin dışsal bir nesneyi kendine mal etmesi dâhil- doğal yasaya/doğal hukuka aykırı olan her şeyin hukuka da aykırı olduğunu öne süren birinci itiraza cevap verirken, mal ortaklığının, doğal yasaya/doğal hukuka atfedildiğini, ancak bunun, doğal yasanın/doğal hukukun her şeye ortak olarak sahip olunmasını ve hiçbir şeye kişisel mülkiyet olarak sahip olunmamasını emrettiği anlamına gelmediğini söyler. Aquinas’a göre, bunun nedeni, mülkiyetin bölünmesinin doğal yasadan/doğal hukuktan değil, aksine, pozitif hukuka ait insan anlaşmasından kaynaklanmasıdır. Dolayısıyla, mülkiyet hakkı, doğal yasaya/doğal hukuka aykırı değildir, aksine, insan aklının doğal yasaya/doğal hukuka eklediği bir unsurdur.14 Tam da bu pragmatik karakter nedeniyle, Aquinas, özel mülkiyeti doğal yasa/doğal hukuk seviyesine çıkarmaz (özel mülkiyet, doğal yasanın/doğal hukukun gereği değildir), aslında özel mülkiyeti sadece insan aklının pratik ihtiyaçlar için ürettiği pozitif hukukun (uluslar hukuku, Lat. Ius Gentium) bir parçası olarak kurgular. Yani, özel mülkiyet, ekstra bir düzenlemedir ve bunun mantıksal sonucu, özel mülkiyetin mutlak olmadığı, sınırlandırılabilir veya değiştirilebilir olduğudur. Buna karşın –en can alıcı noktaya temas eden Díez-Alegría’nın belirttiği gibi- Papa XIII. Leo, 15 Mayıs 1891 tarihli Rerum Novarum adlı genelgesinde, sosyalistlere karşı çıkarak, mallara kişisel mülkiyet olarak özel biçimde sahip olmanın, doğa tarafından insanlara bahşedilmiş bir hak olduğunu kesin bir dille ileri sürer.15 (XIII. Leo, Aquinas’ın görüşünü, aceleyle “bireysel kapitalist mülkiyet” hakkına tahvil etmiştir.) Dolayısıyla, Katolik Sağ’ın özel mülkiyeti kutsallaştırmak için Aquinas’ı –ya yanlış anlayarak ya da onu kasten çarpıtarak- referans göstermesi büyük bir yanılgıdır. Çünkü Aquinas’ın özel mülkiyet görüşü, kapitalist bireysel özel mülkiyet anlayışından farklı olarak, kullanım ve ahlaki sorumluluk bakımından ortakçı bir damara sahiptir.

Aquinas, Büyük Basil’e atıfta bulunan ve başkalarının ortak mallara sahip olmasını engellemenin meşru olmadığını, dolayısıyla, topluluğa ait olanı kendine mal etmenin de meşru olmadığını öne süren ikinci itiraza ve aynı şekilde, Milanolu Ambrosius’a atıfta bulunan ve bir kişinin dışsal bir nesneyi kendine mal etmesinin meşru olmadığını öne süren üçüncü itiraza cevap verirken, onların radikal yaklaşımlarını ehlileştirmeye çalışır. Basil, ele geçirdikleri ortak malları kendi mülkleri olarak gören zenginleri, tiyatroya önceden giderek başkalarının gelmesini engelleyen ve ortak kullanım için ayrılmış olan şeyleri kendilerine mal edenlere benzetir.16 Aquinas, bunu, ikna edici olmayan bir akıl oyunuyla te’vil eder ve bir kişinin, oyuna önceden giderek başkaları için yol açmasının gayrimeşru ya da haksız bir davranış olmadığını söyler; ancak kişi böyle yaparak başkalarının gitmesini engellerse gayrimeşru ya da haksız bir davranışta bulunmuş olur. Aynı şekilde, zengin bir adam, başlangıçta ortak mülkiyet olan bir şeye başkalarından önce sahip olup başkalarına da pay verirse, gayrimeşru ya da haksız bir davranışta bulunmuş olmaz; ancak başkalarını ayrım gözetmeksizin onu kullanmaktan mahrum ederse günah işlemiş olur.17 Aquinas, hemen devamında Basil’den kısa bir alıntı yapar: Bu nedenle Basil şöyle der: “Sen neden zenginsin de başkası fakir? Bunun nedeni, senin iyi bir kâhyalık erdemine sahip olman, onun ise sabrının karşılığını alması değilse ne olabilir?”18 Oysa birincisi, Basil, tiyatroda en ön koltuğa oturup, diğer herkesin girmesini engelleyen kişi benzetmesinden önce şunu sorar:

“Ama kendi malımı elimde tutarak kime haksızlık ediyorum?” diyorsun. Söylesene, sana ait olan ne var? Bu hayata neyle geldin? Onu nereden aldın?19

Bundan sonra ilgili benzetmeyi yapar ve ardından şöyle devam eder:

Diğerleri fırsat bulamadan ortak mallara el koyarlar, sonra da öncelik hakkı gerekçesiyle bunları kendilerine ait sayarlar. Çünkü hepimiz kendi ihtiyaçlarımızı karşılamak için gerekli olanı alıp geri kalanını yoksullara versek, kimse zengin olmaz, kimse yoksul olmaz ve kimse muhtaç kalmazdı.20

İkincisi, Basil, zenginin “kâhyalığından”, bir diğer ifadeyle, malların sorumlu ve geçici idareciliğinden ya da vekilliğinden, yoksulun ise “sabrından” bahsederken, aslında zengini hırsız ve gaspçı olarak ilan eden dehşetli bir manifestoya imza atar. Basil, o meşhur soruyu sorarken, mülkiyeti meşrulaştırmaz, aksine, zengini sıkıştırır ve hırsızlıkla itham eder. “Madem Tanrı seni bu malın kâhyası/emanetçisi yaptı, neden o malın üzerine çöküp mülk sahibi gibi davranıyorsun?” diye sorar:

Anne karnından çıplak çıkmadın mı ve toprağa da çıplak dönmeyecek misin? Öyleyse sahip olduklarını nereden edindin? Eğer bunları tesadüfen elde ettiğini söylersen, o zaman Tanrı’yı inkâr edersin; çünkü ne Yaratan’ını tanıyorsun ne de sana bunları veren O’na şükrediyorsun. Ama eğer bunların sana Tanrı tarafından verildiğini kabul ediyorsan, o zaman söyle bana, bunları hangi amaçla aldın? Tanrı, yaşam için gerekli olan şeyleri bize eşit olmayan bir şekilde dağıtarak adaletsiz mi davranıyor? Öyleyse neden sen zenginsin de bir başkası fakir? Bunun başka bir nedeni olabilir mi ki, sen iyiliksever ve sadık kâhyalığının ödülünü alırken, yoksullar ise mücadelelerinde sabırla dayandıkları için onurlandırılsınlar? Ama sen, her şeyi açgözlülüğünün dipsiz koynuna tıkıştırırken, kimseye haksızlık etmediğini sanıyorsun; oysa gerçekte kaç kişiyi mülksüzleştiriyorsun?

Açgözlüler kimlerdir? Kendi ihtiyaçlarını karşılayacak kadarıyla yetinmeyenler. Hırsızlar kimlerdir? Aslında herkese ait olanı kendileri için alanlardır. Peki ya sen, sen açgözlü değil misin? Sen bir hırsız değil misin? Sana emanet olarak verilen şeyleri kendine mal etmedin mi? Başkasının giysisini çıkarıp alan kişiye hırsız denmez mi? Ve bunu yapabilecek güçleri olduğu halde çıplakları giydirmeyenlere de aynı adın verilmesi gerekmez mi? Sakladığın ekmek açlara aittir, bir kenara koyduğun giysiler çıplaklara aittir, kullanılmadığı için çürüyen pabuçlar hiç pabucu olmayanlara aittir, toprağa gömdüğün gümüşler muhtaçlara aittir.21

Ambrosius’a gelince, üçüncü itiraz, ona atıfta bulunur (Ambrosius şöyle der: “Kimse ortak mülkiyeti kendine ait saymasın.”) ve burada “ortak” derken, bağlamdan da açıkça anlaşıldığı üzere, maddi varlıkları kastettiğini, dolayısıyla, bir kişinin maddi bir varlığı kendine mal etmesinin hukuka aykırı olduğunu öne sürer.22 Aquinas, buna, Ambrosius’un “Kimse ortak olanı kendine ait saymasın” derken, kullanım açısından mülkiyetten söz ettiğini öne sürerek cevap verir23, ardından Ambrosius’tan çok kısa bir alıntı yapar: Bu nedenle [Ambrosius] şöyle ekler: “Fazla harcayan kişi bir hırsızdır.”24 Oysa Ambrosius, doğanın ortak hak yarattığını, gaspın ise özel hak yarattığı savunur ve Aquinas’ı boşa çıkarır. Kaldı ki, fazla harcamak için fazlasına sahip olmak gerektiği açıktır. Ambrosius, şöyle yazar:

Bazı [filozoflar], adalet fikrinin (forma), her bir kişinin ortak, yani, kamusal olan şeyleri kamusal, özel olan şeyleri ise kendine ait olarak görmesi olduğunu düşünmüştür. Ancak bu da doğaya uygun değildir; çünkü doğa, her şeyi herkesin ortak olarak sahip olması için ortaya dökmüştür. Çünkü Tanrı, geçimin herkes için ortak olması ve yeryüzünün tüm insanlar için bir tür ortak mülk olması amacıyla her şeyin üretilmesini emretti. Dolayısıyla, doğa [bu şeylere ilişkin] ortak bir hak yarattı, gasp ise özel hakkı yarattı…25

SONUÇ

Toparlayacak olursak, Aquinas’ın “özel mülkiyet” konusundaki pragmatik görüşü –amacı özel mülkiyeti Tanrısal/Kutsal veya doğal bir hak ilan etmek ve sınırsız sermaye birikimini kutsamak olmasa da- mülkiyet karşıtı Hristiyan barajı yıkmıştır. Bu pragmatik aralıktan sızan “Protestan ahlakı” ve Locke, özel mülkiyeti kutsamıştır. Avusturyalı psikanalist ve filozof George Frankl’ın (öl. 2004) Batı Uygarlığı: Ütopya ve Trajedi’de yazdığı gibi:

Protestan’ın zenginliği, daha büyük makineler, daha iyi işyerleri ve fabrikalar, yeni icatlar, büyük muhasebe binaları ve bankaların inşasına harcanacaktı. Bunlar Tanrı’nın ikinci ‘ben’leriydi.26

Frankl, bir önceki sayfada, sefih tüketimin, zenginliklerden aşırı haz alma güdüsünün ve çabasının teşvikine imkân tanıyan unsuru şu şekilde açıklar:

Böylesi bir şeye izin veren ve imkân tanıyan şey, artı değerin yaratılması fenomeniydi: Protestanlığın Tanrı’sını da hoşnut edecek şekilde insanın üretici yeteneklerinin, yeni yatırımlar yapabilmek amacıyla kâr artırımı ve biriktirimi yapılmasına aracılık etmesi fenomeni…27

Diğer yandan, José María Díez-Alegría’nın da gösterdiği gibi, modern Katolik Kilisesi, yükselen sosyalizm dalgası karşısında, çareyi –tuhaf bir biçimde- kapitalist özel mülkiyet dogmasına teslim olmakta bulmuştur.

Ancak hepsi bu kadar değil, yine de bir umut ışığı var. Çünkü diğer yandan, Katolik Sosyal Doktrini’nin kurucu metni olarak kabul edilen Rerum Novarum’da (yani, aynı genelgede), Kilise, Sanayi Devrimi sonrasında ortaya çıkan vahşi kapitalizmi ve liberal serbest piyasa mantığını sert bir dille eleştirmekte, işçilerin köleleştirilmesine karşı çıkmakta, adil ücret ve haklar konusunda emekten yana tavır almaktadır. Dahası, Kilise, günümüz dünyasında, büyük geleneğinin merkezi bir parçası olarak –doğası gereği- yoksullara sahip çıkmaya ve dışlanmış olanlarla dayanışmaya devam ederken, Papa XIV. Leo’nun, yoksulluğun yapısal nedenlerine, ideolojik önyargılara, yoksulluğun yeni biçimlerine, “öldüren ekonominin diktatörlüğüne”, yoksulluğa ve aşırı eşitsizliğe yol açan “günah yapılarına” dikkat çeken, söz konusu yapısal sorunların çözülmesinin şart olduğunu vurgulayan, Kilise Babaları’na dönüş, yapısal sorunlara karşı mücadele eden halk hareketlerinin süreçlere dâhil edilmesi ve desteklenmesi gibi son derece önemli noktaları öne çıkaran, 4 Ekim 2025 tarihli Dilexi Te adlı Apostolik Teşvik’iyle28 geri dönüş için güçlü bir işaret verdi. Elbette bu, uzun bir yol. Ancak şundan emin olabiliriz: Bu şarkı burada bitmez!

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

* José María Díez-Alegría’nın fotoğrafı: Author: Jorge Meyer - Bu dosya Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International lisansı kapsamında lisanslanmıştır, dosya üzerinde hiçbir değişiklik yapılmamıştır, Wikimedia Commons aracılığıyla

Gençken “vatan-millet” ya da “din-iman” dendiğinde –bu hassas noktalar kaşındığında ya da bu hassas noktalara biraz baskı yapıldığında diyelim- hemen hararetli bir biçimde konuşmaya başlardık (ideoloji kişiyi bir özne olarak çağırır ve kişi, bu çağrıya itaat eder); sükûnetimi korumayı, heyecana kapılmamayı öğrenmem uzun zaman aldı. (Biraz otobiyografik bilgi: 19 yaşındayken ülkücüydüm, 23-24 yaşlarında aşamalı olarak İslamcılığa geçtim, ancak bir yanım –zaman zaman patlama yapacak şekilde- milliyetçi kalmaya devam etti.)

İnsanoğlunun sorunu temelde ruhanidir (ben bir materyalist değilim), ancak diğer yandan –Kutsal Kitap anlatısında, Habil-Kabil’den bu yana- süregelen çatışmanın maddi boyutları var ve bunları anlamak için, Marx ve Althusser gibi düşünürlerden yararlanılabileceğini düşünüyorum. Altyapı-üstyapı tartışmasına girmeden, kendi kelimelerimle kısaca ifade etmem gerekirse, “vatan-millet” ve “din-iman”, basitçe, düzenin ideolojik temsilleridir ve asıl meseleyi maskelemek için kullanılırlar. Marx, bize, bu temsillere neden ihtiyaç duyulduğunu ya da bu temsillerin ne işe yaradığını açıklarken, Althusser, bu temsillerin modern toplumda nasıl üretildiğini ve yönetildiğini açıklar (devletin ideolojik aygıtları). Gücü ellerinde tutanlar (egemen sınıflar), kendi düzenlerini/çıkarlarını korumak için –zengin-yoksul uçurumunu görünmez kılan- bu temsilleri sahneye sürerek, kitleleri manipüle ederler. Böylece, “düzen” meşrulaştırılır; çarpık servet dağılımı, sınıfsal çelişkiler, mülkiyet eşitsizliği, kısacası, hayatın her alanına sirayet eden adaletsizlik görünmez hale gelir. Aynı ülkü veya inanç etrafında (aynı kutsal bayrak altında) toplanan herkes eşitmiş gibi gösterilir. Bu hesaba göre, zengin ile yoksulun, tok ile açın vb. ortak bir “ulusal çıkarı” veya ortak bir “dini misyonu” vardır; herkes bütünün bir parçasıdır. Ulusal ve dini semboller, sosyal ve siyasi bütünlüğün sağlanması için güçlü araçlardır, aynı şekilde, toplu halde icra edilen ulusal ve dini merasimler, bir araya toplanan insanlarda birlik ve “eşitlik” algısı yaratır, ancak bu “eşitlik” gerçeklikle uyumlu olmayan geçici bir görünüş, bir yanılsamadır (illüzyon) ve kitlelerin adaletsiz düzene gönüllü itaatini sağlar. Dolayısıyla, düzenin ideolojik temsillerini ya da egemen sınıfların ideolojik maskelerini tanımak, süregelen adaletsizliği ifşa etmenin, adil yapılar kurmanın imkânları üzerinde düşünmenin ilk adımıdır ve olmazsa olmazdır. (Burada vatan, millet, din, iman kavramlarının gerçekte karşılıkları olmadığını söylemeye çalışmıyorum; örneğin, üzerinde yaşadığımız, sınırları belli olan tarihi toprak parçasına “vatan”, bu toprak parçası üzerinde yerleşmiş, kök salmış, bir arada yaşayan siyasi topluluğa ise “millet” diyoruz – modern tanımlar.)

İsa, iki bin yıl önce bu oyunu bozmuştu. Ne Yahudi ne de Roma siyasetine ilgi duyan İsa –tekrar- tarihteki ilk siyasi ateistti (Girard’ın tanımı). Mesih, mülkiyet ilişkilerini gizleyen dini yapıya doğrudan saldırırken, ne dünyevi iktidar/siyasi güç mücadelesini ne de ganimet savaşını teşvik etti. Vaazında, Yahudilerin ulusal-dini kibirlerini kırarken, haydut inine çevirdikleri ve çevredeki güçlerin ağzını sulandıran devasa bir kasa haline getirdikleri, yüklü miktarda paranın döndüğü Tapınağın yok edileceğini önceden haber verdi. (“‘Evime dua evi denecek’ diye yazılmıştır. Ama siz onu haydut inine çevirdiniz!” — Tapınağı temizlemesi, İsa’nın oyunu bozduğu en somut andı; bu, bu dünyaya ait olmayan Semâvatın Krallığı’nı esas alan yapısal bir başkaldırıydı ve süregelen mülkiyet ilişkilerine vurulmuş şiddetli bir darbeydi, nitekim bardağı taşıran son damla oldu.) İki seçenek sunarak (“Ya Tanrı ya para!”) safları net bir biçimde ayırmış, böylece, “zengin-yoksul tüm inananların din kardeşi” olduğu illüzyonunu paramparça etmişti. Ve havarilerine O’nu anmaları için bıraktığı tek ritüel ya da ayin, pratikte bir yaşam biçimi olarak radikal bir biçimde uygulanan, mülkiyet ilişkilerini tersyüz eden ve bu ilişkilerin yarattığı sınıfsal uçurumları ortadan kaldıran –paylaşımcı- bir sofraydı (Rabbin Sofrası). (Hristiyanlığın tarihsel trajedisiyle ilgili daha önce yeterince şey söylediğim için, aynı şeyleri burada tekrar etmeme gerek yok.)

Elbette bütün bunlar, evinin-yurdunun güvenliği gerçekten tehlikeye girdiğinde, kişiye –doğası gereği, doğru akla bağlı olan ahlaki yükümlülüklerin sınırları içerisinde- yapması gerekeni yapmaktan –yani, örneğin, “vatan-millet, düzenin ideolojik temsilidir” gerekçesiyle, evini-yurdunu, insanlarını savunma yükümlülüğünü yerine getirmekten- kaçınma hakkını vermez. (Meseleleri birbirine karıştırmak iyi değildir.)

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

İlk iki mini podcastte olduğu gibi, burada da bir sohbet sırasında hazırlıksız (irticalen) ve herhangi bir metne bağlı kalmadan konuşuyorum. Önce Katolik Kilisesi’nin merkezi modelini -örnek göstererek- kısaca ele alıyorum, ardından, bu kurumsal-merkezi yapıyı Türkiye’deki tarikat ve cemaatlerin işleyişiyle karşılaştırarak, ülkemizdeki dini oluşumların nasıl siyasi ve ekonomik güç odaklarına dönüştüğünü ve nihayetinde neden kaçınılmaz bir biçimde devletle ya da hükûmetle karşı karşıya geldiklerini analiz ediyorum. Ve son olarak, modern medeni düzende bu çok başlılığın sürdürülemez olduğuna dikkat çekerek, çözümün Diyanet çatısı altında rasyonel ve sıkı bir merkezileşmeden geçtiğini savunuyorum.

Ufak bir tarihsel düzeltme: Konuşma sırasında Aziz Benedikt’in 5. yüzyılda yaşadığını söylüyorum, bu bilgi doğru ancak eksik, tam olarak 5-6. yüzyıl demeliydim (İ.S. 480-547).

Konuşma sırasında atıfta bulunduğum, “medeniyet, din-Siyaset ilişkisi ve kurumsallık” konulu, ses kayıtlarından oluşan Substack gönderisine aşağıdan ulaşabilirsiniz.

Umarım bu mini podcast düşünceli zihinler için faydalı olur.

Keyifli dinlemeler...

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Podcast kapağındaki fotoğraf: Aziz Petrus Bazilikası, Vatikan, 25 August 2013, 11:45:17, Author: Jebulon - Bu dosya Creative Commons CC0 1.0 Universal Public Domain Dedication Lisansı kapsamında kullanıma sunulmuştur, Kamu Malı, Wikimedia Commons aracılığıyla

Deneme Serileri PDF Arşivi

“Tanrı seni seviyor!”, “Sen çok değerlisin!”, “Tanrı seninle konuşmak için bekliyor!” gibi söylemler, kişisel gelişim retoriği ve tekniklerini bir araç olarak kullanan “pazarlamacı misyonerliğin” sloganlarıdır ve daha çok –kapitalizm ve modern pazarlama dünyasıyla iç içe gelişen- Protestan akımlarda (Evanjelikal, Pentekostal, Karizmatik) görülür.

Pazarlamada en önemli kural, müşteriye kendini “özel” ve “değerli” hissettirmektir. “Tatlı dilli” ve “güler yüzlü” dini pazarlama kampanyaları yürüten misyoner –ki, bu pazarlamacı tipoloji sürekli gülümser- duygusal veya sosyal olarak kırılgan kişileri hedef alır; onları, yalnızlıklarından, değersizlik hislerinden, anlam ve aidiyet arayışlarından, daha genel bir ifadeyle, varoluşsal boşluklarından yararlanarak (bu boşluğu istismar ederek) kendi safına çekmeyi hedefler; amaç basitçe üye kazanmaktır. Pazarlamacı misyoner, dini veya inancı, sanki kişinin tüm sorunlarını çözecek, tüm acılarını ortadan kaldıracak, hayatını kolaylaştıracak ya da kişiyi mutlu edecek bir “çözüm paketi” ya da “ürün” imiş gibi sunar. Oysa bunlar, İsa’nın hiçbir zaman vadetmediği şeylerdir. (İsa, Via Dolorosa’ya çağırmıştır.) Elbette diğer yandan, sinir bozucu bir şekilde sürekli gülümseyen –tuzu kuru- misyonerin “çok değerli” olduklarını söylediği, bedava İncil gönderip ikide bir “Okudun mu?” diye yokladığı insanlar, sefil dünyamızda –bu düşmüş dünyanın doğası gereği- acı çekmeye ve sürünmeye devam ederler.

Kısacası, bu tür “misyonerlik” ya da “dini pazarlama” kampanyaları ciddiyet ve derinlikten yoksundur; düşünceli bir insan (düşünmeyi öğrenmiş, derin düşünen bir kişi) bu tür kampanyalara bir dakika dahi tahammül edemez. Din veya inanç, ciddiyet ve derinlik ister. Bu derinlik ve ciddiyet, örneğin, Hristiyan mistisizmi (Katolik ve Ortodoks gelenekleri) veya İslam tasavvufu gibi ruhani konseptlerde bulunabilir; bunlar, mistik-felsefi derinlik içeren (kendilerine has mistik felsefeleri olan) ekollerdir; Tanrı’yla doğrudan ilişki kurmak ve O’nunla bir olmak (Tanrı’yla birlik) konusunda köklü-derin bir anlayışa sahiptirler ve öğretilerinde gerçek insani bir nitelik vardır.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Denemelerde felsefi görüşlerine yer verdiğim David Stove, en sevdiğim ateist filozoflardan biridir. 1994 yılında -66 yaşında- intihar ederek bu dünyadaki hayatına son veren Avustralyalı filozofun oğlu R. J. Stove, ateizmden Katolikliğe geçiş sürecini anlattığı otobiyografik bir yazıda, babasının trajedisine yer verir; babasının intiharının yarattığı dehşet, onun kendi dünya görüşünü oluşturan “ateist iskambil kulesini” yerle bir etmiş ve onu dini bir arayışa itmiştir. (Oğul Stove, 2002 yılında Katolikliğe geçmiştir.) Stove’un –huzur içinde yatsın- hikâyesini ilk okuduğumda derinden etkilenmiştim ve bu hikâye, aklıma geldikçe beni düşündürmeye devam ediyor.

Bu noktada –Stove, muhtemelen ateist/materyalist dünya görüşü nedeniyle, yaşadığı acıya dini veya felsefi bir anlam yükleyememiş olsa da- bu kısa denemenin ana fikrinin, “inançsızlığın sonu ya da cezası budur!” gibi ucuz ve çirkin anlayışlarla uzak yakın hiçbir ilgisi olmadığını özellikle belirtmeliyim. Yani, burada Stove’un hikâyesine “ibret alınsın” diye yer vermiyorum. Kaldı ki, karşı örnekler de var; başlarına gelen katlanılmaz talihsizlikler veya yaşadıkları korkunç acılar nedeniyle intihar eden inançlı insanlar veya intihar etmeyen, ancak inançlarını kaybeden birçok insan var.

Merhum Stove’un hikâyesi kısaca şöyle:

Stove’un eşi, 1993 Noel’inden kısa bir süre önce felç geçirir ve yaklaşık sekiz yıl boyunca, günün 24 saati hemşire bakımı altında kalır. Oğul Stove’un ifadesiyle, annesi, gözlerinin önünde aniden “felçli, inleyen bir bitkiye” dönüşmüştür. Özofagus kanseri teşhisi konulan ve bu teşhisi eşine bildirmesinin onun felç geçirmesine neden olduğuna mantığın ötesinde ikna olan Stove, adeta dağılmış, tüm o ayrıntılı ateist dini, tüm o gösterişli sert tavırları, tüm entelektüel mekanizması toz haline gelmiştir. Oğul Stove, babasının, farkında olmadan, Clive James’in acımasız sözünü doğruladığını yazar: “Stoik olduğumuzu düşünmek isteriz… ama canımızı yakmayan bir versiyonunu tercih ederiz.” Kendine ve başkalarına yönelik şiddet uygulama tehditlerini alışkanlık haline getiren, hastanede çocuk gibi ağlayan, bazen koğuşta çıplak bir şekilde dolaşan Stove, Kutsal Kitap okumaya başlamıştır. Bunu gören ve şaşırdığını söyleyen oğluna şu cevabı verir: “Artık her şeyi deneyeceğim.” Sonunda, kendisini neredeyse hiçbir zaman tamamen terk etmeyen o hitabet yeteneği sayesinde, bir psikiyatristi taburcu edilmesi için ikna eder; psikiyatrist, ilgili sulh hâkiminin emirlerine karşı gelerek Stove’u taburcu eder ve Stove, yirmi dört saat içinde kendi bahçesinde kendini asar.1

Buradan anlaşılması gereken şey, hayatın bize nasıl diz çöktüreceğini (özellikle “Tanrı’nın” demediğime dikkat edilsin) bilemeyeceğimizdir. Yaşadığımız dünyada her türlü acı ve keder var ve hayat, ayrım yapmıyor. Vaiz’in dediği gibi, herkesin başına aynı şey(ler) geliyor, dahası, kötülerin hak ettiği doğruların, doğruların hak ettiğiyse kötülerin başına geliyor [Vaiz: 9: 2-3, 8: 14]. Kısacası, bu düşmüş dünyada adalet yok ve burası ruhun evi değil. Ve buradaki asıl mesele –inançlı bir insan olarak, kendi kişisel perspektifimden- artık Tanrı’nın var olup olmadığı değil, her hal ve şartta O’na inanmaya neden muhtaç olduğumuzdur.

Bu hayat gerçekten yaşa(n)maya değer olmayabilir, ancak intihar etmeye de değmez, çünkü hayat değersizse –ki, tektanrıcı dinler, bu dünya hayatını esasen hor görürler- değersiz bir dünyayı ya da değersiz bir hayatı (değersiz bir dünyanın ya da değersiz bir hayatın acılarını, kederlerini) intihar gibi bir eylemle protesto etmenin hiçbir anlamı yoktur, çünkü zaten değersiz, aslında hiçbir şey değil — sonuna kadar yaşayın gitsin! Ayrıca –tekrar- Tanrı ya da doğa, bu sefil dünyadaki hayatımıza zaten bir gün son verecek; vuslat günü gelecek, sonunda hiçbirimiz burada kalmayacağız.

Amerikalı Trappist keşiş Thomas Merton’un İbn Abbâd okumalarını (İbn Abbâd er-Rundî, Endülüslü sûfî, öl. 1390) şiirselleştirdiği eserinden kısa bir alıntıyla bitiriyorum.

Ey insanoğlu:

Günlerin sabit ve sayısız değildir.

Hayat, bir deve kervanından daha hızlı geçer.

Yaşlılık, yola çıkmak için

Bir işarettir.

Gerçek olan ölümdür,

Hayat değil, o imkânsız olandır!

Öyleyse neden yüz çeviriyoruz hakikatten?

Yol apaçık ortada!2

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Yaz dinlencem devam ediyor; eski filmleri izliyorum (yabancı sinema, 70’li, 80’li, 90’lı yıllar), uluslararası salon ve açık hava spor organizasyonlarını takip ediyorum –son izlediklerim: Shanghai Masters (snooker, 2 Ağustos’ta sona erdi), Kadınlar Tour de France (bisiklet, dün sona erdi), Avrupa Atletizm Şampiyonası (devam ediyor), Çin Açık (snooker, devam ediyor)-, internette tavla oynuyorum, bir yandan da –fazla yüklenmeden- okumayı sürdürüyorum.

Bu dinlence arasında biraz değişiklik yapmak faydalı olabilir. Okuduğum, önemli ya da paylaşmaya değer bulduğum makale ve kitaplarla ilgili linklerin yer aldığı, en fazla 7-8 yayın içeren 15 günlük ya da 10 yayınla sınırlı aylık bir okuma bülteni yayınlamak başından beri düşündüğüm bir şeydi, ancak hem denemelerin arasına başka şeyler sokmak hem de kendime fazladan yük getirmek istemediğim için şimdiye kadar böyle bir şey yapmadım. Ayrıca, fazladan yayınlarla abonelerin e-posta kutularını doldurmaya da istekli değilim.

Aşağıda, internette okuduğum/dinlediğim ve düşünceli zihinler için faydalı olabileceğini düşündüğüm dört yazı ve bir podcastin linkleri var; her başlık ve linkten önce kısa açıklamalar ekledim. Bu gönderinin, düzenli bir okuma bülteninin başlangıcı olmadığını özellikle belirtmeliyim, ancak yukarıda ifade ettiğim gibi, ara sıra bu tür gönderilere yer vermek faydalı olabilir.

Beş Link

— 16 yaşındayken babasının kafasına ateş etmesi sonucu ömür boyu kör kalan teolog ve tarihçi Adam LaSalle, Plough’taki yazısında, yaşadığı manevi dönüşümü anlatıyor.

I Am Blind, But Now I See (Körüm, Ama Artık Görebiliyorum)

— Eski Ahit Bilimi Profesörü Ludger Schwienhorst-Schönberger, Communio’daki yazısında, Hristiyan felsefesinin ilk temsilcilerinden biri olan İskenderiyeli Klement’in felsefeye yaklaşımını ele alıyor.

Philosophie als Lebensform: Clemens von Alexandrien als Wegbereiter christlicher Mystik (Bir Yaşam Biçimi Olarak Felsefe: Hristiyan Mistisizminin Öncüsü İskenderiyeli Klement)

— İletişim bilimci ve gazeteci Antonio Giuliano, Avvenire’deki yazısında, psikolojinin, Thomas Aquinas ve Kilise Doktorları’nı yeniden keşfetme sürecine dikkat çekiyor.

La psicologia riscopre san Tommaso e i Dottori della Chiesa (Psikoloji, Aziz Thomas ve Kilise Doktorlarını yeniden keşfediyor)

— Felsefe Doçenti John G. Brungardt, Thomistica’da, Thomizm ve biyolojik evrim üzerine yayınlanan –Mariusz Tabaczek ve Juan Eduardo Carreño Pavez imzalı- iki yeni kitabı inceliyor.

“One Long Argument”—The Thomistic Account of Biological Evolution (“Uzun Bir Tartışma” — Biyolojik Evrim Üzerine Thomist Yaklaşım)

— Blackbeard Philosopher, Substack’te, Nörobilimci ve Doktor Marin Zhelezov’la epik yaşam üzerine konuşuyor. Zhelezov’un tanımladığı epik yaşamın 11 unsuru, podcastin altında ayrıca yazılı olarak bulunabilir.

LessBoring 04: Marin Zhelezov, part 2: the nature and examples of epic life: A podcast on less boring/more epic life (LessBoring 04: Marin Zhelezov, 2. bölüm: Epik bir yaşamın niteliği ve örnekleri: Daha az sıkıcı/daha destansı bir yaşam üzerine bir podcast)

Şimdilik bu kadar.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Sorulara elimden geldiğince cevap vermeye çalışıyorum ve bazı soru-cevapları burada yayınlamak faydalı olabilir, aşağıdaki soru-cevap gibi. (Soru sahibinin atıfta bulunduğu yazılara soru cümlesi içinde link verilmiştir.)

Abdullah E. soruyor:

İnsanın ruh-can-bedenden oluşan mükemmel bir üçlü olduğunu söylemiştiniz, fakat daha sonra başka bir yazıda ruh ile beden arasında gerilim olduğunu söylediniz, yani, ikisi arasında bir uyumsuzluk var. Bu, çelişki değil midir? İnsan mükemmel bir üçlüyse, parçaların uyum içinde olması gerekmez mi?

Buna şu cevabı veriyorum:

Hayır, çelişki değildir. Çünkü bir şeyin mükemmel olması, kendi içinde mutlaka uyumlu olmasını gerektirmez; uyum, mükemmelliğin koşulu değildir. “Mükemmellik” basitçe fiilde eksik olmayan her şeyi ifade eder ve bu, uyum ya da çatışmasızlık anlamına gelmez. Sistemin mükemmelliği, zıt kutupların birbirini itip çekmesiyle oluşan dinamik bir dengeyle ilgilidir (zıtların birliği içindeki dinamik denge). Yay ve ok örneğini düşünün: tıpkı bir yayın gergin olduğu ölçüde oku fırlatma işlevini mükemmel şekilde yerine getirmesi gibi. Ruh ile beden arasındaki gerilim, insanın tekâmülünü sağlayan motor gücüdür, dolayısıyla, bu gerilim –sorun yaratmakla birlikte- sistemin tasarımındaki mükemmelliğin bir parçasıdır.

Ayrıca, bir şeyin “bütün” (tam/eksiksiz) olması ile “uyumlu” olması farklı şeylerdir. Yeni Ahit antropolojisi perspektifinden, ruh-can-bedenden oluşan insan, varoluşsal olarak eksiksizdir (mükemmel bir tasarımdır). Ancak bütünü oluşturan parçalardan birinin diğerine –bedenin/bedensel arzuların, ruhun/ruhani olanın veya aklın yönetimine- tâbi olma ya da itaat etme süreci tekâmül alanına ait olduğu için gerilim kaçınılmazdır. Aslında çatışma ruh (pneuma) ile can/nefs (psychē) arasındadır; beden (sōma), ruh ile can/nefs arasındaki savaş alanıdır — tekrar: nefsin/benliğin arzuları beden ya da uzuvlar üzerinde açığa çıkar, dolayısıyla, ruh ile nefs arasındaki çatışma beden üzerinde cereyan eder. Mesele, bedenin, hayvani yaşamın ahırı mı yoksa ruhani yaşamın tapınağı mı olacağıdır. Yani, kurulan mekanizma mükemmeldir, ancak mekanizmayı oluşturan parçalar arasında gerilim vardır (deneyim çatışmalıdır). İnsan ruhani olarak tekâmül ettiği, nefsini tezkiye ederek (ya da nefsine boyun eğdirerek) bedenini ruhani yaşamın tapınağı haline getirdiği ölçüde gerilim çözülür.

Aynı şekilde, bir şey kendi içinde gerilim ya da çatışma barındırdığı halde en yüksek formuna ulaşabilir. İnsan örneğinde, ölümsüz olan ruhun sonsuzluk arzusu ile fani olan nefsin maddi/bedensel arzuları arasındaki gerilim, insan olma deneyimini eşsiz kılar; ruh ile nefs arasındaki gerilim, tam da insanı insan yapan, onu harekete geçiren ve tekâmül ettiren unsurdur. Eğer bu gerilim olmasaydı, insan ya sadece bir hayvan ya da sadece bir melek olurdu, dolayısıyla, insan olarak mükemmel olmazdı. Kısacası, insanın mükemmel bir üçlü olması, ruh-can-beden arasındaki statik uyumda değil, insanın birbirine zıt yönleriyle –deyim yerindeyse- iki dünya arasında ustalıkla gerilmiş bir ip olmasında yatar.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Florilegium, Latince “çiçek toplamak” ya da “çiçeklerin toplanması” demektir ve Grekçe anthologia (ἀνθολογία – antoloji) kelimesinin karşılığıdır. Orta Çağ florilegiumları en iyi dini ve felsefi alıntılardan ya da özlü sözlerden oluşan, birer öğrenim ve başvuru kaynağı olarak kullanılan derlemelerdi. (Çeşitli metinlerden en iyi pasajların toplanması, kırda çiçek toplamaya veya arı gibi çiçeklerden bal toplamaya benzetilmiştir.)

Vaazlarda ve vaaz dışı çeşitli metinlerde kullanılmak üzere dini metinlerden ve felsefi eserlerden yapılan en can alıcı alıntılar, bu derlemelerde genellikle tematik düzen içerisinde bir araya getirilir, örneğin, “Adalet”, “Erdem”, “Sabır”, “Ölüm” gibi kavramsal başlıklar altında düzenlenirdi. Alıntılar her zaman birebir aktarılmazdı; karmaşık cümleler sadeleştirilerek yeniden ifade edilebilir, bazen bir yazara ait aynı eserden veya aynı yazarın tamamen farklı iki eserinden –hatta bazen iki farklı yazardan- alıntılanan pasajlar tek bir alıntıymış gibi birbirine bağlanabilirdi. Ayrıca, derlemelerde kenar notları, yorum, açıklama ya da şerhler bulunabilirdi.

Orta Çağ florilegiumlarının en ünlü örneği, İrlandalı Thomas’ın (öl.† yak. 1329), belirli konuların ve doktrinlerin açıklandığı –daha kolay bulunabilmeleri için, konkordans tarzında alfabetik sırayla bir araya getirilmiş- yaklaşık altı bin yetkili (otoritatif) alıntıdan oluşan Manipulus florum (Bir demet çiçek) adlı eseridir. Florilegium geleneği günümüzde de devam ediyor ve birçok insanın kendi kişisel alıntı derlemesi var.

Her insan gibi benim de dinlemeye ihtiyacım var ve bu nedenle –daimi okurların da dikkatini çekmiş olabileceği gibi- yazmaya biraz ara verdim. Bu arada felsefe, teoloji ve mistisizm notlarımı gözden geçirme fırsatım oldu ve yeniden yazmaya başlamadan önce, denemelerde kullanmak üzere not aldığım alıntılardan bazılarını burada “bir çiçek demeti” olarak paylaşmanın yararlı olabileceğini düşündüm. Aşağıda, farklı yazarlardan derlenmiş yirmi alıntı var. Bu alıntıları daha önce hiçbir denemede kullanmadım ve burada paylaşırken, yorum, açıklama ya da şerhe gerek görmedim (alıntılar oldukları gibi bırakılmıştır).

Bir Demet Çiçek

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

1. Atticus, Atticos: fragments de son oeuvre avec introduction, Ed. Jules Julien Marie Baudry, Les Belles Lettres, 1931, Fragman IX, 815d, s. 32

2. Liber XXIV Philosophorum, VIII, Çev. Juan Acevedo (?), The Matheson Trust

3. Aziz Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I.Q82.A3.C

https://aquinas.cc/la/en/~ST.I.Q82.A3.C

4. Albertus Magnus, De Adhaerendo Deo, Çev. John Richards, Catholic Way Publishing, 2012, s. 1/2 (EPUB)

5. Aziz İtirafçı Maximus, The Philokalia: The Complete Text (Volume 2), Compiled by St. Nikodimos of the Holy Mountain and St. Makarios of Corinth / Philokalia: Tam Metin (Cilt 2), Kutsal Dağlı Aziz Nikodimos ve Korintli Aziz Makarios tarafından derlenmiştir, Çev. ve Ed. G. E. H. Palmer, Philip Sherrard, Kallistos Ware, Faber & Faber, Eylül 2011, Maximos the Confessor, Four Hundred Texts on Love, First Century, 50, s. 3/7 (EPUB)

6. Aziz Münzevi Markos, The Philokalia: The Complete Text (Volume 1), Compiled by St. Nikodimos of the Holy Mountain and St. Makarios of Corinth / Philokalia: Tam Metin (Cilt 1), Kutsal Dağlı Aziz Nikodimos ve Korintli Aziz Makarios tarafından derlenmiştir, Çev. ve Ed. G. E. H. Palmer, Philip Sherrard, Kallistos Ware, Faber & Faber, Eylül 2011, St. Mark the Ascetic, On the Spiritual Law: Two Hundred Texts, 54, s. 3/10 (EPUB)

7. Ludwig Wittgenstein, Culture and Value, Çev. Peter Winch, Ed. G. H. von Wright, Heiki Nyman ile işbirliği içinde, University of Chicago Press, Mayıs 1984, (1946) s. 53e

8. Epikür, Menoeceus’a Mektup, Çev. Robert Drew Hicks, The Internet Classics Archive

https://classics.mit.edu/Epicurus/menoec.html

9. Marsilio Ficino, The Letters of Marsilio Ficino, Volume I, Önsöz: Oskar Kristeller, Shepheard-Walwyn, Eylül 1975, Marsilio Ficino’dan Lucca’lı Filippo Controni’ye, 48, s. 92

10. Søren Kierkegaard, Gospel of Sufferings (Lidelsernes Evangelium), Dancadan Çev. A. S. Aldworth ve W. S. Ferrie, The Attic Press Inc., 1955, s. 30

11. Simone Weil, Yerçekimi ve İnayet, Fransızcadan Çev. M. Mukadder Yakupoğlu, Doğu-Batı Yayınları, 2. Baskı, Eylül 2021, s. 44

12. Vincent van Gogh, The Complete Letters of Vincent van Gogh L441, Written December 19, 1885 (New York Graphic Society, 1958), 2:462. Dec. 19, 1885

13. Platon, Yasalar, VI. Kitap, 775e, Çev. Benjamin Jowett, The Internet Classics Archive

https://classics.mit.edu/Plato/laws.6.vi.html

14. Aziz Augustinus, Tanrı’nın Şehri (De Civitate Dei / The City of God), Çev. Marcus Dods, Giriş: Thomas Merton, Random House Inc., New Edition, Kindle Sürümü, 2000, Kitap XIX, Bölüm 24

15. Roger Scruton, Rousseau & the origins of liberalism, Ekim 1998, The New Criterion

https://newcriterion.com/article/rousseau-the-origins-of-liberalism/

16. A. G. Sertillanges, OP, The Intellectual Life: Its Spirit, Conditions, Methods, Fransızcadan Çev. Mary Ryan, Yeni Önsöz: James V. Schall, S.J, The Catholic University of America Press, 1998, I.III, s. 15

17. İbn-i Haldun, Mukaddime, Haz: Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, 1. Baskı, 1988, I. Cilt, s. 588

18. Arthur Schopenhauer, Din Üzerine (Toplu Eserleri–7), Çev. Ahmet Aydoğan, Say Yayınları, 2011, 2. Baskı, s. 170

19. Thomas Jefferson, Notes on the State of Virginia: Electronic Edition, 1743-1826, Documenting the American South (DocSouth), Soru XVII, s. 170

https://docsouth.unc.edu/southlit/jefferson/jefferson.html

20. Emil Cioran, Doğmuş Olmanın Sakıncası Üstüne, Çev. Kenan Sarıalioğlu, Metis Yayınları, İkinci Basım, Mart 2017, XII, s. 183

GİRİŞ

Öncelikle intihar taraftarı olmadığımı belirtmeliyim; intihar fikrini ve intihar eylemlerini onaylamıyorum ve desteklemiyorum. Kendimle ilgili daha özel bir-iki şey söylemem gerekirse, günün birinde Tanrı’nın ya da –eğer Tanrı’ya inanmıyorsanız- doğanın yapacağı işi üzerime almaktan kaçınırım, ayrıca, intihar edecek kadar cesur da değilim. İnançlı bir insan olarak benim düsturum basitçe şudur: “Ölümü bekle ve ölümden sonrasına umut besle.” Ancak intihar fikrini ve intihar eylemlerini onaylamamakla birlikte, büyük konuşmaktan ve intihar eden kişileri kınamaktan kaçınmak gerektiğini de özellikle belirtmeliyim, çünkü hayat içinde gerçekleşmesi muhtemel çok farklı senaryolar ve yaşanan çok farklı tecrübeler var; yarının ne getireceğini bilmiyoruz ve bir insanın yaşamadığı acıların kahramanlığını yapması doğru değildir.

İkincisi, bu, intihar konusunu genişçe ele almayı amaçlayan bir deneme değil, Aquinas’ın, intiharın ölümcül bir günah olduğunu savunurken sıraladığı gerekçelerden sadece birine (intiharın topluluğa karşı işlenen bir suç olduğu argümanına) odaklanıyor. Dolayısıyla, bu deneme, Aquinas’a kısmi bir itiraz olarak okunabilir. Ustamla tartışırken, elimden geldiğince özlü olmaya çalıştım.

I. İntihar – Topluma Karşı İşlenen Bir Suç mu?

İntihar, basitçe, kişinin kendi otoritesiyle kendini doğrudan öldürmesi olarak tanımlanır.1 Aquinas’ın intiharla ilgili temel görüşleri için başyapıtı Summa Theologiae’ye bakılabilir. Filozof-aziz, meseleyi “Kendini öldürmek meşru mudur?” sorusunun altında tartışır. Önce intiharın meşru olduğunu öne süren itirazları sıralar, ardından bu itirazlara cevap verir. İntiharın kesinlikle kabul edilemez ölümcül bir günah olduğunu savunan Aquinas, üç temel gerekçe sıralar. Kısaca:

1. İntihar, doğanın (insan doğasının) eğilimine ve her insanın kendini sevmesini gerektiren hayırseverlik (ilahi sevgi) ilkesine aykırıdır. Dolayısıyla, doğal yasaya (doğal hukuka) ve hayırseverlik ilkesine aykırı olduğu için her zaman ölümcül bir günahtır.

2. Her parça, niteliği gereği, bütüne aittir. Her insan topluluğun bir parçasıdır ve bu nedenle, niteliği gereği, topluluğa aittir. Dolayısıyla, kişi kendini öldürerek topluluğa zarar verir.

3. Hayat, Tanrı’nın insana bir armağanıdır ve O’nun kudretine tâbidir, O öldürür ve yaşatır. Dolayısıyla, kim kendi hayatına son verirse, Tanrı’ya karşı günah işler.2

Parantez içindeki açıklamalar tarafımdan eklenmiştir. (1) ve (3) (doğal yasaya/doğal hukuka aykırılık ve Tanrı’nın egemenliğini gasp etmek) bu denemenin kapsamına girmiyor, burada sadece (2) ile ilgileniyorum.

İntihar, topluluğa veya topluma karşı işlenen bir suç mudur? Her durumda değil. Bundan sonra –deneme boyunca- yalnızca “toplum” kelimesini kullanacağım. Öncelikle, intiharın topluma karşı işlenen bir suç olduğu fikrini ilk ortaya koyan Aquinas değildir; bu fikir esasen Aristoteles’e aittir — intihar polis’e karşı işlenen bir suçtur. Nitekim Aquinas, bu gerekçeyi öne sürerken, Aristoteles’e (Nikomakhos’a Etik, V, 11) atıfta bulunur. Ancak bu, her intihar vakası için doğru ya da geçerli bir gerekçe değildir.

Örneğin, toplum ya da şehir, kendi ödevlerini ihmal etmiş, kişiyi tamamen yalnız bırakmış, hayatını onurlu bir şekilde sürdürmesini imkânsız kılacak şekilde onu sefalete ve acıya terk etmişse, kişi direnebileceği kadar direnmiş, ancak sonunda tamamen çaresiz kalmışsa, artık toplumun yararı, düzenin devamı, şehrin selameti ya da devletin bekası kişiyi bağlamaz. Bu durumda, kişiden, ödevlerini yerine getirmeyen toplumun yararını, sosyal adaletin sağlanmadığı düzenin devamını, vatandaşını sefalete mahkûm eden devletin bekasını düşünmesini beklemek mantıksızdır. Bu örnekte, keyfi bir kaçış, tamamen bencillikten ya da korkaklıktan, bir diğer ifadeyle, başlı başına erdem eksikliğinden kaynaklanan bir tutum ve davranış söz konusu değildir, çünkü yapayalnız ve çaresiz kalan kişi, direnebileceği kadar direnmiştir. “Ruh zayıflığı” deyip geçmek kolay olsa da, hiç kimsenin sonsuz dayanma/direnme kapasitesine sahip olmadığı ayrıca göz önünde bulundurulmalıdır.

Ayrıca, bu durumda, kişinin intihar ederek topluma zarar verdiğini söylemek doğru değildir. Kişiyi kendi kaderine terk eden toplumun ya da şehrin, kişiye onurlu ve rasyonel bir yaşam yerine, katlanılamaz sefalet ve acılar dışında hiçbir şey sunmayan düzenin, intihar eden kişiyi (ucuz iş gücü, vergi mükellefi, savunma gücü olarak vb.) sömürme imkânını kaybetmesi söz konusu olabilir ancak. Dolayısıyla, kişiyi önce köşeye sıkıştırıp, sonra da “Toplum ne kadar kötü, düzen ne kadar berbat, çektiğin sefalet ve acılar ne kadar ağır olursa olsun, intihar edemezsin, çünkü intihar edersen, düzeni bozarsın, parçası olduğun topluma zarar verirsin” demek makul değildir. Erdemsiz bir toplumun ya da erdemsiz bir şehrin, adaletsiz bir düzenin, kendi kaderine terk ettiği kişiden bu şekilde sadakat talep etmeye hakkı yoktur. Bu şekilde topluma tek taraflı mutlak bağlılık adil değildir. Kişinin, toplumun mülkü olmadığı da özellikle belirtilmelidir. İnsan, öncelikle bir kişi olarak insandır ve öte dünyadaki kurtuluşu da aynı şekilde kişiseldir.

Daha geniş çerçevede ifade etmek gerekirse, hayat içindeki kaçınılmaz ve katlanılmaz talihsizlikler, kişinin kendi hatasından kaynaklanmayan sefalet, ağır trajediler veya onu tamamen çaresiz bırakan, hayatını onurlu bir şekilde sürdürmesini imkânsız kılan durumlar veya tıbbın çare bulamadığı (şifası olmayan), kişiyi canlı cenazeye çeviren korkunç bedensel/fiziksel acılar vb. intihar eden kişinin sorumluluğunu azaltabilir, hatta –aşağıda görüleceği gibi- tamamen ortadan kaldırabilir.

Buna karşın, Aquinas’ın, Aristoteles’e atıfta bulunarak öne sürdüğü argüman, ödev/görev odaklı ancak tek taraflıdır ve –bunu amaçlamamış olsa da- “Tanrı’nın haklarını ihlal ya da egemenliğini gasp etme” gerekçesi ile birleştirilerek, kişiyi toplum, düzen ya da devlet lehine tamamen köşeye sıkıştırmaya, kişi üzerinde psikolojik ve manevi baskı kurmaya yarar.

II. Kilise’nin Öğretisi – Aquinas’ın Sağladığı Felsefi Temel

Katolik Kilisesi İlmihali’nin (Kateşizm) 2280, 2281, 2282 ve 2283. paragrafları (Üçüncü Kısım, İkinci Bölüm, İkinci Ayrım, Madde 5, I. İnsan Hayatına Saygı, İntihar başlığı altında) intiharın ahlaki ve teolojik boyutlarını ele alır. İntihar kesinlikle savunulmaz, günah olmadığı söylenmez, 2280 ve 2281. paragraflar ve 2282. paragrafın ilk yarısı bu konuda nettir. 2280 ve 2281. paragraflar Aquinas’ı tekrarlar. Aquinas’ın intihara karşı öne sürdüğü ikinci argüman (“topluluğa karşı işlenen suç”) ilmihalde şu şekilde ifade edilir:

2281. Aynı şekilde (intihar), yükümlülüklerimizin devam ettiği aile, ulus ve diğer insan toplumları ile olan dayanışma bağlarını haksız bir şekilde kopardığı için komşu sevgisine de aykırıdır.3

Parantez içindeki “intihar” ifadesi tarafımdan eklenmiştir. Ancak Kilise, 2282. paragrafın ikinci yarısında, 1) ciddi psikolojik bozuklukların, 2) derin ıztırap ya da ağır sıkıntının, 3) acı çekmeye veya işkenceye karşı duyulan şiddetli korkunun, intihar eden kişinin sorumluluğunu azaltabileceğini söyler ve 2283. paragrafta kendi canına kıyan kişilerin ebedi kurtuluşundan umudumuzu kesmememiz gerektiğini belirtir.4

Dolayısıyla, Aquinas’ın katı toplumsal aidiyet ve görev odaklı yaklaşımını doğrudan reddetmese de, Kilise’nin, intihar eylemlerinin arkasındaki bazı sıra dışı, çaresiz ya da ağır durumların, intihar eden kişinin sorumluluğunu azaltabileceğini kabul ederek, kendini öldürerek parçası olduğu topluma zarar vermekten kaçınma (hayatta kalmaya devam etme) sorumluluğunun yerine getirilebilirliğini öznel planda esnettiği söylenebilir. Bu kabul son derece hayatidir, çünkü insanlar çoğunlukla söz konusu ağır durumlarda intihara yönelirler. Bu nedenle, söz konusu durumlarda, intiharın toplumsal yükümlülüklerin ihlalinden ya da topluma karşı işlenen bir suçtan ziyade kişisel bir trajedi olduğunu söylemek makuldür.

Ancak Kilise’ye bu felsefi temeli sağlayan da yine Aquinas’tır. Kısaca: Aquinas, intihar eylemleri için hiçbir hafifletici neden öne sürmese de, farklı meseleleri ele alırken, örneğin, kederin zihni felç ettiğini5 veya tutkunun aklı zincirlediğini6, korku, ağır acı, umutsuzluk vb. koşullar altında gerçekleşen bir eylemin, eylem basit mânâda iradi bile olsa, dışarıdan gelen etki nedeniyle, mutlak mânâda özgür seçim olmadığını, kişinin özgür iradesinin daraldığını söyler.7 Yani, eylem fiziksel olarak failden çıkar, ancak mutlak mânâda özgür irade sınırları içinde değildir. Dolayısıyla, söz konusu ağır durumlar, kişiyi delilerle aynı bilişsel duruma getirebilir. Derin ıztırap ya da ağır sıkıntı, korku veya şiddetli keder içindeki bir insan intihar ettiğinde, eylemin niteliği değişmez –koşullar, kendi başlarına eylemlerin ahlaki niteliğini değiştiremezler, kendi içinde kötü olan bir eylemi ne iyi ne de doğru yapabilirler, ancak insan eylemlerinin ahlaki iyiliğini veya kötülüğünü, ayrıca, failin sorumluluğunu artırabilir veya azaltabilirler8- eylem nesnel olarak yine ölümcül günahtır, ancak kişinin aklı tamamen açık olmadığı ve iradesi tamamen özgür olmadığı (baskı altında olduğu) için, öznel olarak sorumluluğu önemli ölçüde azalabilir. Bir diğer ifadeyle, söz konusu ağır durumlar, hafifletici neden teşkil ederek, kişinin sorumluluk derecesini önemli ölçüde düşürebilir. (Hatta kişi dayanılmaz bir acı, derin bir depresyon ya da ağır bir korku altındaysa, akıl ve iradenin tamamen felç olduğu, dolayısıyla, kişi hiçbir şekilde özgür seçim yapamadığı için –eylemin nesnel ahlaki niteliği değişmemekle birlikte- sorumluluğun tamamen ortadan kalktığı dahi söylenebilir — akıl ve iradenin tam/kesin felcini takip eden mantıksal sonuç.) Dolayısıyla, söz konusu ağır durumlar nedeniyle intihar eden kişilerin ebedi kurtuluşlarından umut kesmemiz için hiçbir neden yoktur. Özetle, Kilise, Aquinas’ın felsefi olarak temellendirdiği “insan aklı ve iradesinin felç olduğu ağır durumları ve sonuçlarını” modern insanın anlayacağı psikolojik dile tercüme etmiştir; arka plandaki felsefi mantık aynıdır.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Dini apolojetiğin güvenilirliğine olan inancımı önemli ölçüde kaybettim. Elbette iyi savunmalar var, ancak tarihsel ve metinsel gerçeklik açısından bakıldığında, dini savunmaların birçoğu temelsiz. Bunlar çoğunlukla tarihsel gerçekliği, mesajın ilk muhataplarındaki karşılığını, tarihsel kırılmaları ve zaman içinde yaşanan bariz değişimi örtbas ederek “sorunsuz bir süreklilik” izlenimi yaratmak için geliştirilmiş, dürüst olmayan savunmalar, bir diğer ifadeyle, tarihsel gerçeklikle, metinlerin bildirisiyle ve ilk inananların beklentisiyle uzak yakın hiçbir ilgisi olmayan entelektüel manevralardır.

Her an kıyamet beklentisi içinde yaşayan, bir diğer ifadeyle, ahir zamanda yaşadığına inanan hiçbir topluluk, kurumsal teoloji üretmez, mal-mülk edinmez, insan şehrini “iyileştirmeye”, dünyevi yapıları korumaya çalışmaz, ayrıca kurumlar ihdas etmez, kısacası, dünyada kalıcı bir güç odağı haline gelmeye çalışmaz. Ancak ilk inananların gerçekleşmesi “an meselesi” olan eskatolojik beklentilerinin, daha sonra –mecburen- geniş bir zamana yayılması, “hayatta kalabilmek” için kurumsallaşmayı gerekli kılar ve bu da dünyevileşme demektir. Bu noktadan itibaren, dünyayı ve maddi-bedensel yaşamı –daha büyük bir amaca ulaşmanın aracı olarak- kutsallaştırma faslı başlar ve inancın ilk saflığını korumaya çalışan aksi yöndeki yaklaşımlar “yaratılışı” ya da “yaratılıştaki iyiliği reddetmek” olarak mahkûm edilir. Dünyayla uyum aramayı haklı çıkarmak için yapılan bu suçlama bir safsatadır, çünkü burada söz konusu olan, “yaratılışı” ya da “yaratılıştaki iyiliği” reddetmek değil, yaratılıştaki düşüşü, meydana gelen açık ve ağır yozlaşmayı reddetmek ve bu reddin gereği olarak, bu dünyanın dışında kalmayı seçmektir — göçebe-çobanların, çadırlarda yaşayan atalar İbrahim, İshak ve Yakup’un, çölde Rabbin yolunu hazırlayan Yahya’nın ve Krallığı bu dünyadan olmayan Mesih’in safında yer almayı seçmek.

İnsanlık tarihinin trajedilerine, insanoğlunun bitmek bilmeyen hırslarının yol açtığı savaşlara, sömürüye ve yıkıma bakıldığında, dünyanın karşısında konumlanan kıyametçi-çileci dindarlığın haklı ve güçlü bir zemine oturduğunu görmek zor değildir. Dünyanın sahte iyiliklerini/sahte nimetlerini reddeden, zenginliği ve güç mantığını lanetleyen, insanlığı zehirli hırslarının kölesi olmaktan kurtulmaya çağıran, dünyevi güç odaklarına direnen bu damar, inancın gerektirdiği ruhani-ahlaki saflığın asıl koruyucusudur. İnsan şehri, doğası gereği, özgürlüğü ve ruhani-ahlaki saflığı dışlar; suç mekânı, günah yuvasıdır. İnsan şehrinin sosyal ve siyasi mekanizmalarının içine girip de temiz kalabilen kimse olmamıştır. Bu sistemin içinde yaşamak rekabeti kaçınılmaz kılar –ki, kazananın olduğu yerde kaybeden de vardır- ve bu da hem saflıktan ödün vermeyi hem de başkalarının onurunu çiğnemeyi gerektirir. Sistem, çelişki yaratanı dışarı fırlatır ve çarmıha gerer.

Günahla dolu sefil dünyamızda insan şehrini “iyileştirmeye” çalışan dini konseptler, bugüne kadar insanlığın köklü sorunlarını çözemedi, dahası, egemenlerin oyununu oynayarak, zamanla sorunun bir parçası haline geldiler. Bu noktada, felsefenin de köklü sorunlarımızı çözmediği özellikle belirtilmelidir. Bilgelik, her ne kadar alçakgönüllülükle ilişkilendirilse de, felsefe, içinde insanın kendi aklıyla gurur duyduğu gizli bir kibir barındırır ve resmin bütününe bakıldığında, felsefi düşüncenin, dünyadaki kötülüğü azaltmadığı ve hiçbir köklü sorunu çözüme kavuşturmadığı açıktır. Felsefi teoriler, örneğin, açlıktan ölen çocukların karınlarını doyurmaya ya da adaletsizliği kökünden sökmeye yetmedi, dünya, hırslı ve acımasız insanların oyun alanı olmaya devam etti. Ayrıca, insan aklı, küresel paylaşım savaşlarında zehirli gazlar ve atom bombası gibi kitle imha silahları kullanarak “rasyonel” ve “bilimsel” barbarlıkların altına imza attı. (Büyük ve kanlı felaketlerin yaşandığı, suç dosyası kabarık 20. yüzyıl, bir inanç çağı değildi.) Dolayısıyla, insan şehri, kendi suç listesine her geçen gün yenilerini eklerken, dünyayla uyum arayan ve sistemi “iyileştirmeye” çalışan tüm dini konseptler ve felsefeler, nihayetinde sınıfta kalır. Elbette bu, felsefeyi terk etmek gerektiği anlamına gelmez, çünkü felsefe yapmanın farklı biçimleri, farklı yolları var; felsefe, muhalefet aracı olarak kullanılabilir ve insan şehrini “rasyonalize etmek” yerine, reddetmek için felsefe yapılabilir.

Diğer yandan, tarihte geriye dönemeyiz, kurumsallaşma süreçlerini geri alamayız, mevcut koşullarda elimizdekini en iyi şekilde kullanmak zorundayız. Dolayısıyla, asli misyonu gereği, dünyayla ilk günkü anlaşmazlığın simgesi (insan şehriyle ilk günkü çelişki işareti) olabildiği ölçüde Kilise’de bir umut ışığı görüyorum, elbette kusurlarını, sorunlarını görmezden gelmeden.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Bazı ifadeler dilimize dolanmıştır, ancak çoğu zaman ne dediğimizin farkında olmayız. Huve’l-bâkî — Bâkî olan yalnızca O’dur; her şey fânidir, geçicidir ve yok olmaya mahkûmdur. Bunu sayısız kez duyduk, okuduk, ikrar ettik ve buna inanıyoruz. (Eski Ahit, Yeni Ahit ve Kur’an’da farklı şekillerde ifade edilmiştir; örn. Mezmurlar: 102: 25-27, 1. Timoteos: 6: 15-16, Kur. Rahman: 26-27.) Bir kez “Huve’l-bâkî” dedikten sonra, artık şehvet peşinde koşmak, dünyevi tatmin aramak, iktidar, servet veya şöhret elde etmek için çabalamak tutarsızlıktır. İnsan şehrine, dünyevi sosyal ve siyasi yapılara, kültüre ya da sonradan oluşturulan insan yapımı geleneklere bel bağlamak, bunları devam ettirmek için özel gayret sarf etmek, kısacası, kalıcı olmayan şeyler kalıcıymış gibi davranmak, basitçe bir ikiyüzlülüktür. Bir kuruma dönüştürülmüş “aile” dâhil tüm sosyal ve siyasi yapılar yozlaşmanın eseridir; bunlar doğal ve saf değildir, yapay, değişken ve geçicidir — Huve’l-bâkî!

Tanrı, kötülüğü yıkacak, acı ve kederle dolu bu düzene ebediyen son verecekti (kıyamet) ama bunu yapmadı ya da yapmıyor, dolayısıyla, beklenen şey en azından bugüne kadar gerçekleşmedi (inanıyoruz ki olacak). İnsan şehri ayakta durmaya devam ediyor. Dolayısıyla, mevcut koşullarda birtakım düzenlemelere ihtiyaç var ve aslında “uyum” sağlamak gerekli. Altta yatan mantık kısaca budur. Tekrar: Düzenlemek, aynı zamanda uyum sağlamaktır; dünyayı düzenlerken, aynı zamanda dünyaya uyum sağlarsınız; düzenleme mekanizmalarını ödünç aldığınız dünyanın bir parçası olursunuz. İşte dinin “başarı” olarak görülen ve övülen trajedisi burada başlar. Dünya hayatını ve bu dünyanın değer atfettiği şeyleri hor gördüğünü baştan ilan eden din, ayrıca teoloji üretmeye, te’vile-tefsire, külliyatlar oluşturmaya, insan şehriyle bütünleşmeye, dünyevi inşa süreçlerine katılmaya, hiyerarşik dünyevi yapılar/kurumlar ihdas etmeye başladığında, özünden uzaklaşır, daha doğrusu, kendi özüne ihanet eder. Zamanla asıl resim bulanıklaşır ve sislerin arasında kaybolur.

Bu trajedi, tarihte karşılığını tam anlamıyla Hristiyanlıkta bulur. Şehirde çarmıha mahkûm edilen ancak şehir surlarının dışında çarmıha gerilen Mesih’in radikal ruhani-ahlaki öğretileri ile Eski Ahit’te Kabil’e nispet edilen insan şehrinin (medeniyetin) gerekleri taban tabana zıttır; kıyametçi-çileci Hristiyanlık ile açgözlü insan şehri bir arada var olamaz. Özünde kıyametçi ve çileci olan Hristiyanlık, saf ruhaniyettir ve kıyamet odaklı münzevi-çileci yaşam, Hristiyan inancının doğal ve saf biçimi, bir diğer ifadeyle, Hristiyanlığın ta kendisidir. Dolayısıyla, insan şehrine tam katılım sağlayan Hristiyanlık, ihdas edilmiş tüm kurumlarıyla aslında bir dini tiyatrodur. “Medeniyeti kurtarmak” ya da tarihteki “Hristiyan medeniyetini geri getirmek” isteyen ve bunun “dünyaya meydan okumak” olduğunu zanneden Batılı Hristiyan kültür savaşçıları ise komiktir. Diğer yandan, adil olmak ve günümüz dünyasında Kilise’yle ilgili olarak şu kadarını söylemek gerekir: Bu kurumsallaşma, bugün icat edilmiş bir şey değil ve açıkçası, elimizde başka bir şey yok. Dolayısıyla, Kilise’nin, dünyayla çelişki yaratabildiği ölçüde makbul olduğunu söylemek makuldür.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Tanrı, benim için önümüze konulmuş hazır bir cevap değil, soru olmaya devam ediyor; ucuz cevaplar tatmin edici olmadığı gibi, derin bir inanç için uygun da değil. Anlamsızlık denizinde boğulmaktan yana değilim, ancak varoluşun, nihayetinde bir çıkmaz olduğunu düşünüyorum; çok fazla tutarsızlık var. Bu “varoluş çıkmazı” beni bunalttığında, aynı fikirleri paylaştığım ya da benzer düşünceleri savunduğum düşünürlerle değil, daha çok ters düştüğüm düşünürlerle, özellikle Cioran ve Nietzsche’yle zaman geçiriyorum. Varoluşsal gerilimlerin doruk noktasına ulaştığı anlarda, inancın derinliği, daha çok inançsız düşünürlerde ortaya çıkar; aslında bir yandan ters düşerken, diğer yandan onlarla örtüştüğüm birçok nokta var. Düşünmek bir “lüks” değildir ve dindarca cevaplar beni kesmiyor. Sanırım iki düşünürle benim aramdaki keskin fark, benim –inançlı bir insan olarak- ölümün ötesinde bir umuda sahip olmamla, dolayısıyla, zaman zaman kıyısına gelsem de o karanlık boşluğa savrulmamamla ilgili. Tüm yolların tükendiği noktada, İyi Çoban inançta kalmamı sağlıyor: Çünkü Mesih on bin yerde oynar…1

Varoluş çıkmazı –“varolmak felaketi” demediğime dikkat edilsin- her zamanki gibi zihnimi meşgul ederken, Nietzsche ile hayatı boyunca –akıl sağlığını yitirdiğinde bile- onu asla bırakmayan can dostu, şüpheci ve eleştirel Protestan ilahiyatçı Franz Overbeck (öl. 1905) arasındaki mektuplaşmalara baktım biraz. Nietzsche’nin eserleriyle çok zaman geçirdim, ancak onun mektuplarını daha önce hiç okumamıştım, bir tek mektubunu bile. Hayat, varoluşsal yalnızlık, varoluşun kırılganlığı, kaçınılmaz son ve dostluk, en çarpıcı ifadelerinden birini çekiçli filozofumuzun Overbeck’e yazdığı 1881 tarihli bir mektupta bulmuş. Varoluşun kırılganlığı ve geçiciliği karşısında duyduğu çaresizlikle şöyle yazıyor Nietzsche:

Sevgili dostum, bu yaşadığımız hayat nedir ki? Denizde yüzen bir tekne ve onun hakkında kesin olarak bilinen tek şey, bir gün alabora olacağı. İşte buradayız, birbirine sadık komşular olmuş iki eski iyi tekne; ve her şeyden önce, senin elin beni ‘alabora olmaktan’ korumak için elinden gelenin en iyisini yaptı! Öyleyse yolculuğumuza devam edelim—birbirimizin hatırı için, daha uzun bir süre, çok uzun bir süre! Birbirimizi çok arayacağız! Nispeten sakin denizler, elverişli rüzgârlar ve her şeyden önce güneş… Kendim için ne diliyorsam senin için de aynısını diliyorum ve şükranımın ancak böyle bir dilekle ifade edilebilmesi, rüzgâr ya da hava durumuna hiçbir etkisi olmaması nedeniyle üzgünüm.2

Tekne metaforu: Varoluş okyanusunun ortasındaki küçük tekneler… Burada varoluşsal yalnızlığa yapılan vurgu oldukça açık görünüyor. Tekneler denizde yan yana yüzebilir, yoldaşlık edebilir; ancak biri diğerinin rüzgârına ya da havasına tesir edemez. Nihayetinde her tekne, fırtına koptuğunda, dalgalarla tek başına boğuşur ve bu okyanusta her teknenin kaçınılmaz sonu günün birinde alabora olmaktır. Ne kadar umutsuz! Varoluş okyanusunda yollarımız kesişebilse de, bir süre yan yana yolculuk edebilsek de, hayatımızdaki fırtınaları dindirebilecek, her yandan bindiren azgın dalgaları sakinleştirebilecek hiç kimse yoktur. Birbirimize yalnızca iyi dileklerde bulunabiliriz ve sonunda alabora olmak mukadderdir. Dahası, denizin dibini boyladıktan sonra başka bir şey yoktur — her şeyin sonu! İşte tam da bu noktada, Celile Denizi’nde öğrencileriyle birlikte bir teknede “karşı tarafa geçmek üzere” yolculuk ederken, kopan fırtınayı dindiren ve denizi sakinleştiren İsa geliyor aklıma — umudum var!

Overbeck’e yazdığı 1887 tarihli bir başka mektupta Nietzsche, başyapıtı Böyle Buyurdu Zerdüşt’ün üçüncü ve dördüncü bölümlerinin kaleme alındığı Fransa’nın Nice şehrindeki Pension de Genève’in dördüncü katının yıkılmasından bahsediyor. Pansiyon, 23 Şubat 1887’de meydana gelen şiddetli depremde (Riviera Depremi) ciddi şekilde sarsılmıştır ve ağır hasar gören dördüncü kat artık tamamen yıkılmaktadır. Mektuptaki vurucu cümle şöyledir:

Bu geçicilik canımı yakıyor.3

Anılar dahi toz toprak olur bu fani âlemde; her güzel şey, yer/mekân ve insan, zamanla toz toprak olmaya mahkûmdur ve bu, gerçekten acı vericidir. Aynı mektupta Nietzsche, o “iğrenç sağlık durumundan” yakınıyor; sanırım kendi bedensel ve zihinsel çöküşünü, dolayısıyla, kendi faniliğini de derinden hissediyordu. Ve açıkçası, görünürde ciddi bir sağlık sorunum olmasa da, ben de her geçen gün ölmekte olduğumu daha derinden hissediyorum — Huve’l-bâkî!

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

İlginizi çekebilir:

Deneme Serileri PDF Arşivi

* Nietzsche’nin fotoğrafı: Friedrich Nietzsche’nin portresi, 1882, fotoğrafçı Gustav Schultze tarafından Naumburg’da 1882 yılının Eylül ayı başlarında çekilen beş fotoğraftan biri; fotoğraf eski olması nedeniyle kamu malıdır, tarama işlemi Anton tarafından gerçekleştirilmiştir (2005), Kaynak: Nietzsche by Walter Kaufmann, Princeton Paperbacks, Fourth Edition, ISBN 0-691-01983-5, Wikimedia Commons aracılığıyla

Düşünce notlarımı toparlamaya devam ediyorum. “Derin arşivdeki” eski makaleler büyük ölçüde eridi; kullanabileceklerimi ayırırken, yüzlerce dosyadan geriye sadece yirmiye yakın dosya kaldı, diğerleri silindi/çöpe atıldı. Aşağıda, çağ, insan ve hayat üzerine tematik olarak bağlantılı sekiz not var, bu notların sadece ilki “derin arşivden” çıkarıldı, diğerleri ise son üç-dört yıl içinde aldığım notlardır, gözden geçirdim ve yeniden düzenledim.

1: Zamanın döngüsü anlayışı, İsa’yla birlikte yerini, “Tanrı’nın planı” doğrultusunda belli bir anlamı, yönü ve nihai bir sonu olan tarihe; dolayısıyla, Antik Yunan’ın hiç bilmediği, belli bir zaman dilimini yaşayan ve tekâmül eden tarihsel insana bırakmıştır.1 Biz kendi çağımızın insanlarıyız ve kendi çağımızdan hiçbir yere kaçamayız. Yaşadıkları çağdan kaçmak –tarih kaçkını ya da çağın firarisi olmak- isteyenler, çocukça bir hayale sığınan, kendilerini kandırma eğilimindeki insanlardır. Hiç kimse, hiçbir toplum, tarihte geriye dönemez; öyle ki, bir hafta öncesine bile geri dönemezsiniz. Ancak bu, “Bu çağın gidişine uyalım!” demek değildir; yaşadığımız yeri-zamanı bilmekle, yani, zamansal farkındalıkla ilgilidir.

2: Çok değil, çeyrek asır önce, yakından tanıdığınız, kendilerinden emin olduğunuz can dostlarınız olurdu, sıradan arkadaşlık ilişkilerinin ötesinde her şeyinizi paylaştığınız bir-iki kişi diyelim, onlarla uzaktan yazışmaz, hep bir arada olurdunuz, bir sorun olduğunda “çok işim var” ya da “müsait değilim” demezlerdi, derdinizi paylaşırdınız, size dokunurlardı, can dostunuz elini omzunuza koyardı ya da yan yana otururken kolunu boynunuza dolardı, sizi kendine doğru sıkıca çekerdi veya şakalaşırdınız, karşılıklı gülerdiniz (emoji sahteliğine gerek kalmadan), kısacası, yaşardınız. Günümüz dünyasında ise insanlar dertlerini sanal âlemde paylaşıyorlar, sorunlarını anlatıyorlar uzun uzun, çünkü çoğu gerçekte yalnız ve yazılanlar ya da söylenenler yardım çığlığı gibi. Bu bir kınama değil, çünkü dünyanın geldiği/getirildiği yer burası ve insanların dertlerini içlerinde büyütmelerindense ölçülü şekilde dışarıya atmaları daha iyidir, yani, bunda –mevcut şartlar itibariyle- bir tuhaflık yok, gayet anlaşılabilir. Ancak unutulmaması gereken şey şu ki, dijital yaşam, gerçek yaşam değildir ve insani sorunlarımız sanal âlemde çözülmez. “Sosyal ağlar” yalnızlığın giderilebileceği, zihinsel-ruhsal sorunların çözülebileceği ya da hayattaki hayal kırıklıklarının tedavi edilebileceği bir yer, bir şifa merkezi değil, sadece zaman öldürmek için elverişli bir yer, hepsi bu kadar.

3: Neo-liberalizmin söylemediği yalan kalmadı, “güzelsiniz” ve “özelsiniz”, oysa herkes güzel ya da yakışıklı değildir, öyle olmamız da gerekmiyor (şart değil), kaldı ki, fiziksel güzellik kaybolur gider, aynı şekilde, herkes özel değildir, bunlar bize ürün satmak için uydurulan şeylerdir. İğneler, neşterler, ilaçlar, kaybolan gençliğimizi geri getiremez; pörsüme, çürüme sürecine tâbiyiz, kırışıklıklar, sarkıklıklar doğaldır ve iyidir, bize her geçen gün ölmekte olduğumuzu hatırlatırlar. Kariyer noktalanır (bir noktada emekli olmak zorunludur), gençlik, güzellik kaybolur (kalıcı değildir), beden kuvvetten düşer, sağlık sorunları yaşanır, yakın çevrede ölümler olur (kayıplar kaçınılmazdır) ve sıra kişinin kendi ölümüne gelir; sonrasında kime ne olacağını ancak Tanrı bilir.

4: “Ölümünden sonra ... üzerine yapılan çalışmalar, onun mütevazı ve yalnız tavrıyla tezat oluşturacak şekilde büyük bir artış göstermiştir.” Kimden bahsedildiği önemli değil, cümledeki boşluk sayısız isimle doldurulabilir. Yaşarken yüzüne dahi bakılmayan birçok düşünür ve sanatçı, hak ettiği değeri ancak öldükten sonra kazanabilmiştir; gömüldüklerinde bir mezar taşı olmayanlar dahi vardır, örneğin, yaşarken sıradan ve huysuz bir memur muamelesi gören, statü eksikliği nedeniyle mezarı uzun süre işaretsiz kalan ve kaybolan Bach gibi. Geç kalınmış değer atfı, sonradan gelen muazzam övgüler — tekâmül eden insanoğlunun kadir bilmezlik, samimiyetsizlik, ikiyüzlülük hikâyesi hiç değişmiyor.

Yaşarken tuz katmazlar aşına,

Methiyeler dizerler mezar taşına.

5: Aşağıdaki alıntı, ayrı bir yazıda genişçe ele alınmayı hak ediyor. Yaşamın yedi yolu: Bir terkibe izin verilirse (3) ile (5)’in bileşimini seçiyorum, hayır, sadece birini seçeceksin denirse tereddütsüz (3) diyorum.

İddia: Sıradan hayat (a) fena sayılmaz ama (b) yaşamaya değmez. Sokrates ve Schopenhauer bile (b) konusunda hemfikirdir. Birçok dindar insan da öyle. Stratejiler çeşitlilik gösterir ancak birkaç ve zaman zaman birbiriyle uyumlu türe ayrılır: (1) şehit olmak ya da başka bir kahramanca eylemde bulunmak (azizlerin, misyonerlerin, Don Kişot’un, Nietzsche’nin, Juenger’in, Camus’nün, fatihlerin, kâşiflerin, devrimcilerin, gerillaların, adrenalin sporcularının ve psikopatların izlediği gözü kara bir iyimserliğin yolu), (2) intihar etmek (umutsuzların yolu), (3) ölümü beklemek ve ötesinde bir umuda sahip olmak (inananların yolu; en yaygın olanı, genellikle en uysal ve göze çarpmayanı; Kierkegaard’ın “İnanç Şövalyesi”ni hatırlayın), (4) düşünmeyi bırakmak (Schopenhauer ve bazı Doğu insanlarının yolu), (5) gerçekten derin düşünmek (Sokrates ve Einstein’ın yolu), (6) yoğun ve ham bir hedonizme yönelmek (rock yıldızlarının ve bağımlıların yolu), (7) yoğun ve incelikli bir hedonizme yönelmek (kendini adamış sanatçıların, psikonotların, okültistlerin ve bazı Doğu insanlarının yolu). 1. yolun bazı varyasyonları, benim en çok saygı duyduklarımdır.2

6: Eline fırsat geçince azgınlık yapmayan insan nadirdir, biraz para, biraz şöhretle insan kendini kaybeder, ne oldum delisi olup çıkar, dolayısıyla, insanın arzuladığı, hayalini kurduğu, elde etmek için -deyim yerindeyse- ölümüne çalışıp çabaladığı şeylere ulaşamaması çoğunlukla iyidir, belki kendisi bilmez ancak böylece insan azgınlıktan korunur.

7: Sınırlarınızı inkâr edebilirsiniz, ancak o sınırlar her zaman var olacaktır — her şeyin bir sınırı var. Sınırlar, uçuruma düşmemizi engeller; arzuların düzeni ve sınırı olmak zorundadır, her şey pahasına “mutluluk” ile insanlığımız sona erer. Dolayısıyla, şöyle söyleyebiliriz: Kendini bilen sınırlarını bilir. Diğer yandan, düşmüş, kusurlu varlıklar olduğumuz için, bazen sınırlarımızı aşma eğilimi gösterebiliriz, tam da bu yüzden, her insanın düzeltilmeye ihtiyacı olduğu zamanlar vardır ve gerektiğinde bunu yapacak dostlarımızın olması bir nimettir.

8: Bir başkası olmak ya da başkaları gibi olmak istemiyorum; bir başkasının ben olmasını ya da başkalarının benim gibi olmasını istemiyorum.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

2

Blackbeard Philosopher, 7 Ways of Life, 14 Eylül 2025

Blackbeard Philosopher

7 Ways of Life

Claim: ordinary life is (a) okayish but (b) not worth living. Even Socrates and Schopenhauer agree on (b). So do many religious people. The strategies vary but go in several and at times compatible types: (1) martyr yourself or do something else heroic (the way of optimistic hazards of saints, missionaries, Don Quijote, Nietzsche, Juenger, Camus, conque…

Read more

a year ago · 4 likes · 2 comments · Blackbeard Philosopher

İki din arasındaki fark doğru anlaşıldığı takdirde, el-Gazali’nin asıl amacı ve Müslüman dünyada ne yaptığı daha iyi anlaşılacaktır; el-Gazali’nin başarılı olup olmadığı ayrı bir meseledir ve bu konu, başka bir podcastte ayrıca ele alınabilir.

Sohbet sırasında atıfta bulunduğum ve konuya ilgi duyanlar için yararlı olacağını düşündüğüm denemelerden ikisinin bağlantıları sırasıyla aşağıdadır.

Düşünceli zihinler için faydalı olması dileğiyle...

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Aslında bu kayıt, anlık videolar çekerek toplam 9-10 bölüm halinde sürdürdüğüm bir WhatsApp sohbetine ait. Bu videolu sohbet serisi, önce ses kayıtlarına dönüştürüldü, ardından ses kayıtları sıralı olarak birleştirildi ve arka plan gürültüleri temizlendi (yani, ses kalitesi hiç fena değil). Bu, derli toplu ancak aynı zamanda doğal bir konuşma; hazırlıksız konuşuyorum ve elimde bir metin yok ya da konuşurken bir metne bakmıyorum.

Konuşma sırasında kendisinden bahsettiğim Katolik ilahiyatçı Thomas Michel, 1987 yılında Ankara İlahiyat Fakültesi bünyesinde resmi olarak ders ve seminerler vermişti, ben ise sohbet sırasında “…80’li yıllarda, 82 mi 83 mü…” şeklinde bir ifade kullanıyorum, irticalen konuştuğum için tam olarak hatırlayamadım, söz konusu hatayı burada bu şekilde düzeltmekte fayda var.

Konuşma sırasında entelektüel izolasyon ve çağımızdaki kavgaya atıfta bulunduğum –daha önce burada yayınladığım- deneme aşağıdadır.

Bir kez daha belirtmeliyim ki, ben hatip değilim, yazarım, ancak bu konuşmanın kaybolmasını istemedim. Ve belki ileride başka mini podcastler de gelebilir.

Umarım düşünceli zihinler için faydalı olur.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Aşağıda dört bölüm halinde düzenlenmiş olan düşünce notlarının (Lat. notae cogitationum) büyük bölümü –II ve III’ün tamamı, IV’ün ilk iki notu- denemelerden önceki döneme ait olan eski makalelerden alınmıştır.

I. Teori, Eylem ve Hakikat

1: Teorik meseleler anlaşılmadan hiçbir sorun çözülmez, çünkü olan bitenin arka planında teorik bir çerçeve vardır ve sessizce çalışır; çoğu insan farkında olmayabilir veya adını koyamayabilir, ancak arka plandaki teorik çerçeve, zihinleri, hayatları, düzeni şekillendirir.

2: Eyleme değer atfetmek, bana bayağılık gibi görünüyor. Yapılan her iş (”mükemmel” dediğimiz işler bile) sonuçta kusurludur ve insanlar çoğunlukla bir şeyler yaparak kendilerini yok ederler, rahat durmaları, bir köşede oturmaları gereken yerde, bir şeyler yapıp ederek kendi başlarına bela açarlar.

3: “Bir şeyin doğru ya da yanlış olması önemli değil, önemli olan hayatta kalmamız için uygun olup olmadığı.” Bu, tamamen rezil bir anlayış. Örneğin, birisi bir şey söylüyor, adamın söylediği şey doğru ya da gerçek, ama hayatta kalmamız için uygun değil. Ya da birisi bir şeye inanıyor, aslında inandığı şey yanlış ve bunu fark etti, ne olduğunu biliyor yani, ama inandığı şeyin yanlış olduğunu kabul etmesi ve bunu dile getirmesi hayatta kalması için uygun değil. Örnekleri çoğaltabiliriz. Erdemli insanlar gerçek uğruna ölürler ve tarihte birçok insan bu uğurda hayatını feda etti. Şimdi, hayatta kalmak derken, burada çemberin dışına çıksa, yalnız kalacak, işsiz kalacak, ailesi tarafından dışlanacak vb. birçok insan var ve “hayatta kalmak” için ses çıkarmıyorlar. İsa’nın öğrettiği gibi, “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” [Yuhanna: 8: 32] ve “İnsan bütün dünyayı kazanıp canını/ruhunu kaybederse bunun ona ne yararı olur?” [Luka: 9: 25].

II. Çerçevelenen Tanrı – “Kozmik Tiran”, Tektanrıcı Putperestlik ve Devrim

1: Tanrı metinde bulunmaz; metinler sınırlı sembollerden oluşur, semboller işaret ettikleri Hakk’ın Kendisi değildir. İşaret edilen Hakk’ın Kendisi, O’nu işaret edeni aşar. Semboller işaret ettikleri Hakk’ın Kendisi olarak algılandığında –ki genellikle olan budur- Tanrı insan zihninde çerçevelenmiş olur ve tektanrıcı putperestlik başlar.

2: Tanrı’yı bir çerçeveye sığdırmaya ya da -deyim yerindeyse- kutulamaya çalışan dindar ile bunu saçma bulan ateist aynı noktada buluşurlar; ateist doğru yoldadır ve Tanrı’ya daha yakındır, ancak gerisini getiremez, çünkü o, inançlının çerçevelenmiş ya da bir kutuya konulmuş Tanrı’sından başka bir Tanrı düşünemez.

3: Tanrı hakkında konuşma biçimimiz çoğu zaman –O’nu savunmak adına- gerçekliği örtbas eden yozlaşmış bir anlayış içerir; kişinin dindar veya inançlı olması, Tanrı hakkında hayali bir fantezinin içinde yaşamak zorunda olduğu anlamına gelmez.

4: “Kozmik tiran” olan Tanrı, Kendi suretinde yarattığı ya da ruhundan üflediği insana en ufak bir güven duymaz; insana biraz güveniyor olsaydı, birtakım ilkesel beyanlarda bulunup gerisini bize bırakması gerekirdi, yasa yağdırması değil.

5: Siyasi-dünyevi dinin Tanrı’sı, saldırganlığın, çatışmanın, dayatmanın, cinayetin, katliamın, yağmanın/talanın Tanrı’sıdır. Tanrı, siyasi düzende tahta oturduğunda, artık konuşulacak, tartışılacak bir şey yoktur, siyasi iktidarın kararları “Tanrısal buyruk” haline gelir.

6: İnsana inanan, insanı seven, insanın acılarına ortak olan –ıztırabımıza giren- bir Tanrı’ya inanılabilir; deyim yerindeyse, başımızı göğsüne dayayıp ağlayabileceğimiz bir Tanrı’ya. O’nun yol göstericiliği kabul edilebilir, yargısına gönüllü olarak boyun eğilebilir. “Kozmik tiran” olan Tanrı ise ne inancı ne de saygıyı hak eder; bu, niteliksiz, cahil kitlelerin Tanrı’sıdır, kötücül bir kurgudan ibarettir ve tahtından indirilmelidir. Bu bir isyan mı? Hayır, efendim, bu bir devrim!

III. Kurumsal Din, Düşünürler ve Koalisyon

1: Felsefi ekoller, dini mezhepler, hatta dinler arasındaki ilişki çok boyutludur: birbirleriyle rekabet ederler, birbirlerini eleştirirler ve birbirlerinden ödünç alırlar (sonuncusunu örtük bir biçimde yapabilirler).

2: Kelâma karşı çıkan kelâmcı, felsefeye karşı çıkan filozof olup çıkmıştır. Örneğin, el-Gazali (öl. 1111), filozoflarla tartışırken felsefeyi kullanmakla kalmaz, genel mânâda –deyim yerindeyse- çatır çatır felsefe yapar. İbn-i Teymiyye’nin (öl. 1328) diyalektik yöntemle (cedel) savunduğu İlm-i Tevhid’i ise düpedüz kelâmdır; onun dört mezhebin görüşlerini aşan –ki, kendisi de bir Hanbeli idi- Ehl-i Re’y olarak bilinen fakihleri dahi şaşırtan içtihat ve fetvalarını, Sünni Kelâmı hem esas hem de usûl yönünden reddederken, şiddetle tenkit ettiği İbn-i Rüşd’den yararlandığını1 ayrıca hatırlamak gerekir. Ve aynı şekilde, sûfîler her ne kadar felsefeyi zemmetmişlerse de tasavvuf kendine has bir felsefe ihtiva eder; tüm varlıkları Allah’ın tükenmez kelimeleri olarak nitelendiren sûfî anlayış, âlemin ve tabiatın araştırılmasına-incelenmesine önemli katkı sağlamıştır.

3: Her dinin kendi içindeki bölünme ve çatışma öncelikle siyasi sebeplere dayanır ve itikadi bölünme de bununla ilgilidir, temelinde siyasi ayrışma yatar (istisnai durumlar olabilir). İlk kırılma çoğunlukla siyasidir: Kim liderlik edecek? Kapsamlı teolojik çerçeve daha sonra inşa edilir.

4: Müslüman dünyada uzlaşı ve birlik partisi olan Sünniliğin dehası tartışılmaz. Sünnilik, aslında bir arada barınmaları mümkün olmayan görüşleri cemetmiş, birbirleriyle açık bir biçimde tenakuz halindeki Eş’arilik ile Maturidilik (itikadi mezhepler), Hadis Okulu ile Re’y Okulu (fıkhi mezhepler/dört mezhep arasında Hanefilik Ehl-i Re’y’dir) tek çatı altında toplanmıştır. Bu, sosyo-politik bütünlüğü sağlamak amacıyla yapılmış bir toplamadır. Diğer yandan, bazı meselelerde Mu’tezile’ye müracaat edilmiş, bunlar isim zikredilmeksizin (örtük bir biçimde) “Sünni görüş” haline getirilmiştir. Ancak bu uzlaşı ve birliğin eksik kaldığı söylenebilir, çünkü daha sonra Caferiliğin beşinci mezhep olarak kabulü teklif edilmiş, fakat bu teklif reddedilmiştir.

IV. Tanrısal Söz, Çağdaş Edebiyat ve İnsan

1: Söz kutsaldır; dünya Söz aracılığıyla kurulmuştur; Söz yapar ve yıkar, hem bir araya getirir hem ayrıştırır; “biz” ve “onlar” kesin olarak Söz tarafından belirlenir. Tanrısal Söz tehlikelidir, etrafında topladığı insanlar arasında dahi karşıtlık yaratır; kolayca bağlamından koparılabilir, anlamı çarpıtılabilir — Tanrısal Söz savunmasızdır ve hiçbir şeyin garantisi değildir; dünyamıza girdiği andan itibaren dilimize, algımıza, hırslarımıza mahkûm olur.

2: Çağdaş edebiyat yozlaşmıştır, derinlikten yoksundur; modern öncesi büyük geleneklerde edebiyat maneviyatın bir parçasıydı ve bir bilgelik arayışıydı, çağdaş edebiyat ise manevi muhtevadan yoksundur, hikmetsizdir.

3: Kötü insanlar iyi kitaplar yazabilir mi? Bu iyi bir soru. Şu şekilde de sorulabilir: Ahlaksız karaktersiz insanlar iyi makaleler ya da iyi kitaplar yazabilir mi? Evet, yazabilir, düşünürler ve edebiyatçılar arasında sayısız örneği var.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Uzun bir yolculuk, göz açıp kapayıncaya kadar geçen. Çok yol yürüdüm, ister istemez zihnim yorgun, ama yine de bu yolculuğun muhasebesini yapmaya çalışıyorum. Bu uzun yolculuk, benim seçtiğim ya da belirlediğim bir noktadan başlamadı, malum, içine doğduğumuz kültür, aile-çevre meselesi, ancak daha sonra girdiğim yolları ben seçtim, bunda hiçbir şüphe yok, sorumluluk tamamen bana ait ve şimdi –yolculuk devam ederken- bütün bunların ne anlama geldiğini düşünüyorum. İnsan ne arar? Peygamberlerde, filozoflarda, âlimlerde, kitapların sayfalarında, vaazlarda ne bulmayı umarız? Kendimize dönüp iç dünyamızı kazdığımızda karşımıza ne çıkar? Deneyimlerimiz bize ne öğretir veya deneyimlerimiz nihai olarak neye işaret eder? Bu sorulara birbirinden farklı cevaplar verilmiştir kuşkusuz. Bu kadar yol yürümeye değer miydi? Gerçekten yaşadım mı? Yoksa ömrüm heba mı oldu? Günün sonunda elimde ne var? “Her şeye rağmen güzeldi” demek istiyorum. Ama gerçekten öyle mi? Bu yol nereye uzanacak? Yolculuk nerede son bulacak? Bu hayatta ne olursa olsun, inançlı insanlar, ölümü aşan bir umuda sahiptirler, yani, ölümden sonrası için umut beslerler ve ben de onlardan biriyim — Evet ve Âmin!

Diğer yandan, ne derinden gelen bir ses ne de bir açık işaret var; şahsen ne derinden gelen bir ses duydum ne de bir açık işaret gördüm. Daha önce başka bir yerde belirttiğim gibi, özel bir bilgiye sahip değilim ve –ekliyorum- hiçbir zaman böyle bir iddiada bulunmadım. Bu benim yolculuğum ve ancak yolda yaşadıklarımı anlatabilirim, yaşamadığım şeyleri yaşamışım, deneyimlemişim gibi yapamam. Tanrı bana dokunmadı ya da ne kadar çok arzu etsem de O’nun bana dokunduğunu –ömrüm boyunca- hiç hissedemedim, gelip giden ruhani coşku anlarında dahi. Hiçbir değişiklik yok. Bu, tek taraflı, karşılıksız aşk gibi bir şey, acı verici; varoluşumuz zaten acı ve kederle kaplıyken, daha da can yakıcı. Aksi yöndeki deneyimleri hayretle okuyor ve dinliyorum, çünkü böyle şeyler bana hiç olmadı, belki de biraz fazla rasyonel olduğum için bu tür deneyimler yaşamadım.

Ancak bu da bir Tanrı deneyimi, negatif — O’na inanarak O’nun sessizliğinin, ilgisizliğinin, yokluğunun deneyimlenmesi; oldukça zor, çünkü “ilahi yokluk” dayanılmazdır. Tanrı kayıp! Yok! Ancak bazıları, Tanrı’yı kaybetmenin O’nu hemen bulmak olduğunu söylerler — apofatik mistisizm bir tür ateizmdir, ancak derin, incelikli bir ateizm; bu Tanrı’nın halkın inandığı Tanrı’yla uzak yakın hiçbir ilgisi yoktur. Belki de böylece –Tanrı’nın kaybıyla ya da kaybolmasıyla birlikte- Çarmıh’ta o son çığlığın koptuğu noktaya ulaşıyoruz. Golgotha’da kopan, ruhun acı dolu son çığlığı — Mesih, son nefesini verirken, Mezmur 22’yi haykırır ve böylece, Kutsal Yazı yerine gelir. Belki de böyle olması gerekiyor, Kutsal Yazı, bizim sefil hayatlarımızda da –bu şekilde, derin bir terk edilmişlikle- yerine gelmeli ve bu nedenle, Evet ve Âmin demeye devam ediyorum. Ancak elbette arada büyük fark var, çünkü Çarmıh’ta Ölen günahsızdı ve hiç kimse için böyle bir durum söz konusu değil. Yani, kendimizi abartmayalım. Ayrıca, burada bir mazoşizm tehlikesi var. Oysa İsa, mazoşist değildi, acı çekmek, acı çekerek ölmek istemedi, hatta Gethsemane’de, Baba’ya, kâseyi kendisinden uzaklaştırması için dua etti [Mat. 26: 39, Mark. 14: 35-36, Luk. 22: 41-42]. İşte başka bir ders: O’na bunu yapabiliyorlarsa, bu dünya bize her şeyi yapabilir, dolayısıyla, ağlayıp sızlamak nafile. Ama sevgili okuyucu, acı sorununda konuştuğumuz gibi, neden böyle olsun ya da neden böyle olmak zorunda? Tekrar ve üzülerek: Çözümsüz!

Dinle tatmin olmak, bir kiliseye/cemaate bağlanmak, kendini ritüellere kaptırmak, ucuz gizemlere sığınmak (katı gizem ayrı bir meseledir), cennetle sevinmek kolaydır, bunlar rahatlatıcıdır, güvence sağlar ve insanı yolda tutar, “asil yalanlar” söylenir ve “düzen” devam eder (“böyle gelmiş böyle gider”), dolayısıyla, pek fazla düşünmek gerekmez, çünkü Tanrı’nın merhameti sonsuzdur! Zor olan ise bunların dışında kalmaktır ve bu, her kişinin harcı değildir. İnsan, üç günlük dünyada neden kendini bu şekilde zora soksun ki? Elbette “üç günlük dünya” tabiri çoğu zaman bir aldatmacadır, “üç günlük dünya” deyip sefilce hayata tutunan dindar veya inançlı insanların “takvası” hayranlık vericidir! Dünyevi dindarlıklar, az ya da çok sahtekârlık gerektirir, daha doğrusu, dünyevi dindarlıklar, sahtekârlıktır, aksi halde, çark dönmez, işler yürümez, yürütülemez. Diğer yandan, acı çeken, çaresiz yoksul günahkârların gerçekten dine ihtiyaçları vardır; bu, tamamen içgüdüseldir ve asla bir sahtekârlık değildir, dolayısıyla, onları eleştirmek ya da kınamak anlamsızdır. Ancak acı çeken, çaresiz yoksul günahkârlar arasında da alışılmışın dışında düşünen insanlar vardır, neyin ne olduğunu bilirler, olan bitenin farkındadırlar ve korkusuzca çemberin dışına çıkarlar, onları ayrıca takdir etmek gerekir.

Başa dönecek olursak, uzlaşmayı hiçbir zaman başaramadım. Her zaman köprüleri yıkarak yürüdüm, arkama bakmadım ve geri dönmek istediğim bir yer yok. Çocukluk yıllarımdaki bazı mutlu ortamlar, birkaç mutlu ân, ara sıra hatırıma gelse de nostaljik bir ruh haliyle yaşamıyorum. Bundan sonra ne olacak, ben de bilmiyorum. Sanırım yıkılacak tek bir köprü kaldı: Beni inanca bağlayan, beni inançta tutan o son köprü. Ancak bu olmayacak, çünkü ne olursa olsun, bunu O’na yapamam. İyi Çoban’la kalmaya devam edeceğim — Evet ve Âmin!

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Ben hatip değilim, yazarım; ancak doğal olarak ben de insanlarla konuşuyorum, yakın çevremle, arkadaşlarımla sohbet ediyorum ve WhatsApp’taki bir sohbette bana ait olan bölümleri burada ses dosyaları halinde paylaşmanın yararlı olabileceğini düşündüm — ara sıra değişiklik iyidir. Sohbet sırasında anlık çekip gönderdiğim, üst sınırı 1,5 dakika olan videoları ses dosyalarına dönüştürdüm. Dolayısıyla, ses dosyalarını oluşturmak için özel bir çaba sarf etmediğim gibi, videoları olduğu gibi ses kaydına dönüştürmek dışında –örneğin kesme/kırpma gibi- özel bir düzenleme de yapmadım. Yani, bunlar, hatip konsantrasyonuyla yapılmış, hazırlıklı bir konuşmadan alınmış bölümler olmadığı gibi, özel olarak düzenlenmiş kayıtlar da değil; samimi ve doğal olarak gelişen bir sohbetin ses dosyasına dönüştürülmüş, bana ait olan bölümleri.

Bu ses dosyalarında ne var?

Bu sohbet, dinler tarihini teolojik bir tartışmanın ötesine taşıyarak, dini medeniyet/şehir, siyaset ve kurumsallık ekseninde özlü bir biçimde ele alıyor. Dinlerin kurumsal birer aygıt olarak siyasi ve toplumsal düzende oynadıkları role, kurumsallığın artılarına ve eksilerine, dolayısıyla, sürecin medeniyet tarihindeki yerine, kurumsal dini konseptlerin günümüz dünyasındaki durumuna ve bu hapishanede hangi kurumsal konseptin nispeten daha iyi olduğuna ilişkin düşüncelerimi paylaşıyorum; bunu mümkün olabildiğince kısa/özlü bir biçimde yapıyorum (ki mesele oldukça karmaşık).

Bu, kapalı bir ortamda yapılan, samimi ve doğal bir sohbet olduğundan, günlük halk diline ait (amiyane) tabirler kullandığım bir-iki yer var, ancak sanırım dinleyici bundan rahatsız olmayacaktır.

Sohbetin bağlamı anlaşılsın diye her ses kaydına bir başlık koydum ve başlıkların altında kısa açıklamalara yer verdim.

Umarım faydalı olur.

🎤🎧 1. Siyaset Yolunu Terk Eden Kilise

Katolik Kilisesi’nin kurumsal yapısının dönüşümü, Papa Francis ve Papa XIV. Leo’nun yaklaşımlarından örnekler.

🎤🎧 2. Kurumsal Hristiyanlık

Sonunu ilan ettiği dünyaya geri dönmek zorunda kalan Hristiyanlığın Müjde’yi kurumsallaştırması ve Yeni Ahit’in Eski Ahit bağlamına dair kısa bir değini.

🎤🎧 3. Katolik Kurumsallığının Farkı

Kilise neden en iyisidir? — Ortodoks Kilisesi ve İslam’ın devlet/siyaset sarmalı.

🎤🎧 4. Kilise’nin Ruhani-Ahlaki Otoritesi

Yaşadığımız dünyada ruhani-ahlaki otoritenin önemi — Kurumsallığın pratik faydaları.

🎤🎧 5. Ruhani-Ahlaki Otorite Eksikliği

Protestanlığın ve İslam’ın kaosu (İslam’ın paradoksu: siyasi, ancak ruhani-ahlaki otoriteden yoksun) — Bağlayıcı merkezin yokluğunda bitmek bilmeyen bölünmeler ve cihatçı terör eylemleri örneği.

🎤🎧 6. “Korsan Tefsirler”

Ruhani-ahlaki otoritesizliğin doğurduğu kaos.

🎤🎧 7. Sünniliğin Dehası (1)

Medeniyet inşası ve kaosa karşı birlik — “Hak mezhepler”.

🎤🎧 8. Sünniliğin Dehası (2)

Nizamiye Medreseleri — Sünni standardizasyonun arka planı ve “düzenin” keyfi olmayan zorunluluğu.

🎤🎧 9. İki Dünya Arasındaki Entelektüel Fark (1)

Thomas Aquinas ve Kilise’nin resmi felsefesi — Katolik Kilisesi’nin entelektüel omurgası ve resmi doktrin dehası.

🎤🎧 10. İki Dünya Arasındaki Entelektüel Fark (2)

Çorak topraklarda.

🎤🎧 11. Asıl Eleştirilmesi Gereken Şey

Medeniyet, din ve düzen — Yaşadığımız dünyada dağlara çöllere kaçamamanın veya İmparatorluğun ortasında Tanrı’nın Krallığı’nı kuramamanın ikilemi ve mevcut düzende din.

🎤🎧 12. İşin Gerçeği ve Entelektüel Konsept Değişikliği Sinyali

Medeniyet ve düzenin değersizliği ve kurumsal dinin radikal eleştirisi; kişisel inanç dünyamda son durum ve yazı faaliyetlerinin geleceği (entelektüel rota değişikliği sinyali).

🎤🎧 13. Yeni Bir Entelektüel Eşikte Son Sözler

Kendimize söz geçiremezken.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Deneme Serileri PDF Arşivi

Çalışmamın önemli bir parçası olan, düşünce dünyası, entelektüel yaşam, okumak, yazmak, konuşmak vb. konuları içeren –numaralı ve numaralandırılmamış- notlar için Entelektüel Kültür Notları uygun bir sınıflandırma. Aşağıdaki notlar (tematik olarak bağlantılı on iki not), serinin XIII. Bölümü’nü oluşturuyor. Önceki 12 bölümün başlık ve bağlantılarını yazının altında sıralı halde bulabilirsiniz.

1: Düşüncenin yollarında arayış; düşünmek, sormak, soruşturmak — insan kalmak için gereken. Akıl sahibi varlık olmanın gereği, gerçeğin ne olduğunu merak etmek (Gerçek nedir?), dolayısıyla, öğretilenle yetinmemektir ve bunu çemberin dışına çıkmak ve yalnızlık takip eder.

2: Yanılacağız, yanlış yapacağız, bazen çelişkiye düşeceğiz ki ilerleyebilelim; en iyi filozoflar-teologlar dahi yanılmıştır. Elbette bu, insan olmaları hasebiyle yanılabilir, hata yapabilir olduklarını –alçakgönüllülükle- kabul edenler için geçerli bir yaklaşımdır, kalas kafalılar için değil.

3: Entelektüel dürüstlük, yanılgıyı kabul etmenin yanı sıra hataların tashihini de gerektirir ve bunun için kişi –yeri geldikçe- geriye dönüp düşüncelerini gözden geçirmelidir. Ayrıca, herhangi bir konudaki fikir değişikliği açıkça ifade edilmelidir; hiçbir şey olmamış gibi davranmak veya geçmişte de “öyle” düşünüyormuş izlenimi vermeye çalışmak insanları aldatma girişimidir, oysa kişi kendini aldatır. Augustinus’un, hayatının son yıllarında kaleme aldığı Retractationes adlı eseri, entelektüel dürüstlüğün, sorumluluğun (kısaca entelektüel haysiyetin) belki de en parlak örneğidir. Eserlerini eleştirel incelemeye tâbi tutan Augustinus, hayatı boyunca kaleme aldığı metinleri tekrar gözden geçirip fark ettiği hataları düzeltmek için çalıştı; bu, aynı zamanda onun kendi öz eleştirisiydi. Ancak kitaplar, mektuplar ve vaazlar olarak üçe ayırdığı eserlerinden sadece kitaplarını (kronolojik sırayla ele aldığı eserlerinden 93’ünü) gözden geçirmeyi tamamlayabildi. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Augustinus’un düşüncelerinden, temel felsefi-teolojik çizgisinden vazgeçmediğidir, kendi düşüncelerini tekrar incelemiş, tashih etmiş (zamanı elverdiği ölçüde hatalarını düzeltmiş) ve bize takip etmemiz gereken parlak bir entelektüel örneklik bırakmıştır.

4: Fikir dünyası, doğası gereği, itiraz, eleştiri ve polemik içerir, bir fikir ortaya koyduğunuzda, bunu peşinen kabul etmiş olursunuz; yazdıklarınızın ya da söylediklerinizin sorumluluğunu üstlenirsiniz ve arkasında durursunuz. Yani, darılmaca yok! Ancak itiraz, eleştiri ve polemik, tartışma ya da diyalog etiğinin dışına çıkmayı gerektirmez; tartışma zaman zaman çok sert olabilir, ancak usûlüne uygun yapılmalıdır. Bir tartışma yürütebilmek, her şeyden önce bir âdâb ü erkân meselesidir, âdâp erkân bilmeyen bir kimsenin tartışılan mesele hakkında ne kadar bilgili olduğunun hiçbir önemi yoktur.

5: Zaman zaman içimizde öfke birikebilir, ancak doğru olan, öfkeyi serbest bırakmak yerine kontrol altında tutmak, yazarken/konuşurken aklı ön plana çıkarmak, duruma hâkim olmak ve meselelere serinkanlı yaklaşmaktır. Bunu başarmam uzun zaman aldı, yıllar içinde yaşadığım bir değişim bu. İçimde biriken öfkeyi serbest bıraksam, neler yazacağımı ancak beni tanıyanlar tahmin edebilir. Yani, bu, bir bakıma benim kendimle devam eden mücadelem. Elbette Mesih İsa’nın Tapınağı temizlerken yaptığı gibi, bazen kırbaç şaklatmak gerekebilir, çünkü bazılarının anladığı tek dil budur, ancak bu –Tapınağın temizlenmesi örneğinde olduğu gibi- özel durumlarda gereklidir ve bunu tespit edecek olan da yine akıldır. Yani, neyi ne zaman yapacağımızı bilmek önemlidir.

6: “Sayfalarca yazı yazdın, zaman harcadın, ne işe yaradı?” Meseleye bu şekilde bakan insanları hiçbir zaman anlamadım; hep dışarıyla ilgililer, ilgi bekliyorlar, beğeni istiyorlar, akılları fikirleri dışarıdan gelecek olanda ve rakamlara takıntılılar. Cevap: Benim işime yaradı; okudum, araştırdım, öğrendim, düşündüm, düşüncelerimi düzenledim ve yazıya döktüm, kendi çalışmamı yaptım, yetmez mi? Ayrıca –ölçü bu olmasa da- birçok insan yazdığım yazıları okudu, hoşlarına gitti ya da gitmedi, ayrı bir mesele. Kaldı ki, başkalarının ne düşündüğü ya da ne düşüneceği benim sorunum değil.

7: Kişinin bazı şeyleri kendine saklaması iyidir; bazı konularda ne düşündüğümüzün bilinmesi gerekmez, böylece, kendimizi bağlamamış oluruz ve ipleri elimizde tutarız; her konuda ne düşündüğünü söylemek büyük düşüncesizliktir.

8: Sıfır ahlaki disiplin ve var olmayan entelektüel gelişimle toplum fazladan acı çekmeye devam eder. Entelektüel gelişim için öğrenmek, öğrenmek için de okumak gerekir, matbu veya dijital, kitap okumadan, kaynakları bilmeden olmaz. Günümüz dünyasında kaynaklara erişimin önündeki engeller ortadan kalktığı gibi, dil engeli de aşıldı, dolayısıyla, cehalet için mazeret kalmadı, bilgi ve düşüncenin peşine düşmeyen insanlar için artık kasıtlı cehalet söz konusudur, başka bir şey değil.

9: Okuduğumuz, ancak yazarın savunduğu fikirlere katılmadığımız bir yazı iyi yazılmış bir yazı olabilir ve –yazara/yazarın savunduğu fikirlere katılmasak da- okurken zevk alabiliriz. Bir yazarı ya da bir yazıyı zevkle okumak başka bir şeydir, onunla hemfikir olmak başka bir şeydir — tekrar: ayrımlar düşüncenin en hassas noktasıdır. Dolayısıyla, bir yazıyı beğenmek, o yazıdaki her cümleyi onaylamak veya yazıda savunulan fikre katılmak anlamına gelmez.

10: Bu söz el-Gazali’ye atfedilirdi ve ben de yıllar önce –yanlış hatırlamıyorsam kitaplarımdan birinde- bu şekilde kullanmıştım, ancak kim söylemiş olursa olsun, hikmetli söz:

“Önce oku, sonra yazarına bak.”

11: Temenni ile gerçeği karıştırma eğilimi oldukça yaygındır; bir şeyi temenni edersiniz, ama gerçekte olan başka bir şeydir; temennilerinizi “analiz” olarak sunarsanız, hem kendinizi hem başkalarını aldatma yoluna girersiniz.

12: İyi bir konuşma 15-20 dakikayı geçmez (ideal dikkat süresi kadar); uzun konuşmalar genellikle laf kalabalığıdır. Bir esasa dayanmadan rastgele konuşmak (“kafadan atmak”) ise kişinin bilgiye dayalı konuşma disiplininden yoksun, ciddiyetsiz ve sorumsuz olduğunu gösterir.

Atilla Fikri Ergun – kolaydenemeler.substack.com

Entelektüel Kültür Notları Serisi

1. Genişletilmiş Notlar: Felsefe ve Teoloji Üzerine Yazmak

2. Düzenlenmiş Notlar: Okumak Üzerine

3. Eleştirel Notlar: Düşünce Dünyamıza Dair

4. Yazmak Üzerine Düşünceler

5. Yazmak Üzerine Kişisel Notlar

6. Ahmak, Ukala, Entelektüel — Düşünce Dünyamıza Dair Eleştirel Notlar (II)

7. Tembellik Notları

8. Seçme Notlar

9. Entelektüel Faaliyet — Yazmak ve Okumak Üzerine Notlar

10. Entelektüel Davranış ve Diyalog Etiği Üzerine Notlar

11. Yazarken ve Okurken

12. Entelektüel Yaşam — Çemberin Dışında

    Düzenli bildirim almak için abone olunuz.

    Deneme Serileri PDF Arşivi