Suge waligiiba ha is diidsiiyo waxa dhacaye, markii uu shaqada dhammeeyay maalintaaba waxa shidhka hore ku sii qaadatay Liza. Hadda waxa uu u muuqdaa nin meel ku xisaabsan! Waxba lagama weyddiiyo jadwalka habeenkii iyo cawayska la aadayo. Hadba meeshii ay Liza ka qabato ayaa ay ula dooshaa Suge. Inkaste oo hore ay u ahayd qof xidhxidhan, haatan waxaas waa ay soo dhaaftay Liza, waxa ay la ciyaaraysaa haadda, waxaana ay huraysaa lacagteeda, wakhtigeeda iyo nafteedaba! Balwaddii ay yaraanteedii ku baasayd ayaa ay mar kale wada dabbaasheen Suge. Si fiican markii ay isku sii dhex galeenna, waxa uu Suge u soo guuray gurigii ay Liza ka degganayd magaalada Palermo, gaar ahaanna xaafadda dabaqadda dhexe ay ku badantahay—ee “La Kalsa” La Kalsa waa xaafad iskugu jirta guryo dhismayaashii hore ah iyo kuwo casri ah intaba. Waa xaafad dabaqad dhexe oo xagga ladnaanta xigtaa ay ku badanyihiin. Waa hoy fan iyo farshaxan oo waxa inta badan laga helaa guryaha ay degganyihiin qoraayada, fannaaniinta, farshaxamiistayaasha iwm. Waxa ku yaalla “Palazzo Abatellis” oo hadda ah madxaf weyn oo dad badani ay garanayaan magaciisa. Waa madxaf ay yaallaan raadad kala duwan oo u badan kuwii Islaamka ee mar xukumi jiray magaaladan iyo gobolka ba. Waxa kale oo madxafkan ku kaydsan farshaxanno kala duwan oo heer sare ah. Waa mid dadka dalxiisayaasha ahi ay ku soo darsadaan jadwalkooda marka ay magaaladan imanayaan, waana mid ka mid ah meelaha ay ku faanto caasimadda Palermo.

Inkaste oo Suge hadda ay noloshu iskugu yara toostay, haddana wali naftiisu ma ay helin nasiinadii ay u baahnayd. Liza in kaste oo aanay wax hanti ah marnaba ka lexejeclaysannin Suge, haddana wax dhankiisa hanti ah oo u dhigantay ma ay jirin. Wixii yaraa ee uu ku shaqayn jirayba habeen ayaa ay dabka ku shubaan isaga iyo Liza. Inkase oo in dhexe uu u muuqday nin xisaabtamaaya oo raba in uu hore u socdo, hadda waxa kala dhantaashay qorshihiisaa Liza oo aan markii hore xisaabta ugu jirin! Maalmo door ah ayaa uu xeebta aadi jiray si uu u kobciyo heerkiisii farshaxan—ee hindisihiisa ahaa, maanta se marka uu dhagax-jabinta ka soo rawaxo waxa daalka haya mid kale ugu sii darta Liza. Habeen ay goor danbe ku gaadheen caways bannaanka ah ayaa ay si fiican u wada sheekaysteen labadoodu. Liza waxa ay weyddiisay Suge wax ku saabsan noloshiisa, in ay jiraan waalidkii, iyo arrimo aasaasi ah oo in ay ogaataa ay muhiim la ahayd. Suge waxa uu Liza u sheegay dad in uu kalidii ka yahay, duunyana intaa caawa ay ku caweeyeen ay u ahayd! Liza ayaa si aad u dareen leh inta ay iskugu duubtay Suge, waxa ay af muggii ku dhawaaqday in ay iyadu u noqonayso dad iyo duunyo ba! Waxa ay u ballanqaadday in ay kabi doonto nolosheeda intii ay karayso, waxna aanay ka hakran doonin. Imminka in aanay wax shaqo ah gacanta ku haynin, laakiin ay iskaga nooshahay dhigaalkeedii hore, isaguna uu kula noolaan doono ayaa ay ugu laabqaboojisay. Intaa ka dib na waxa ay ka codsatay in uu ahaado garabkeeda midig, ay weheshato, isaguna uu weheshado. Nolosha in ay dhan tallaabada u wada qaadaan, qalbigeeda na ay u furtay ayaa ay mar kale maqashiisay. Isaga oo Suge hadallada Liza qalbiga ka dhegaysanaaya, ayaa roob yar oo shuux ah oo cadar-xagaa ahi barta saaray, iyaga oo gacmaha is haysta ayaana ay soo carraabeen…

Liza, waxa ay gaadhiga wadday iyada oo Suge uu laabteeda ku jiifo, isagu jacayl ma yaqaanno e, waxa wixii ay in badan hiban jirtay uga sheekaynaysa Liza, isagu se waxa uu la falgalayaa shucuurteeda iyo hadalladeeda naxariista miidhan ah, laabteedana waxa uu iskgu dhejinayaa sidii wax ka cararaaya oo kale. Aadyar ayaa ay gaadhiga u waddaa Liza, shuux yar oo roob ahina wali waa uu haystaa—oo waxa u dallacan muraayadaha. Goorta ay jidka socdaan waa saacad aad u danbaysa, dadkana waxa kala xareeyay qabawga iyo dhibica roobka. Sakado aan badnayn markii ay guriga ka xigaan, waxa goolad dhaw kaga soo baxay gaadhi aan laftiisu xoog u soconnin. Isku nax gaaban iyo dhulka oo qoyanaa ayaa saamixi waayay in gawaadhidu si fiican u joogsato! Xagga, xagga, xagga marka uu is yidhi midiba dhan u qabo, ugu danbayntii labadii gaadhi way is taabteen. Inkaste oo shilku uu fududaa, haddana waxa qaldka lahaa gaadhiga Suge iyo Liza, dhaawaca badanina waxa uu gaadhay waa kooda! Isha hore oo dhanka bidix ah, baangadda raacsan turuska hore iyo taangiga biyaha ayaa duqaddu kaga xoogganayd gaadhiga ay wateen lammaanuhu. Shilku markii uu dhacay ba inta ay israaca shideen labada gaadhi, ayaa ay soo wada degaan si ay qasaaraha iskula qiimeeyaan. Markii ay arkeen in xaggooda uu u badanyahay dhibku, iyaguna qaladka ay lahaayeen, waxa ay fasaxeen ninkii watay gaadhiga kale ee ay isku dhaceen. Markii ay sii kala dhaqaaqayeen, ayaa ay hadallo kaftan ah iyo is barasho isku sii tuurtuuren. Waxa ay weyddiiyeen in uu xaafadaha degganayahay iyo in kale, markaas baa uu u sheegay in meel dhaw degganyahay, uuna yahay nin kamaniiste ah oo madxafka guryaha ka sii jeeda gala. “Magacaygu waa Brutto Bello, sida aad u jeeddaan ama magacaygaba aad ka aragtaan waxa aan ahay nin foolxun, laakiin dadka waa aan u roonahay” inta uu ku sii kaftamay, ayaa uu hore uga dhaqaaqay meeshii.

Inkaste oo jawigu u wanaagsanaa, Liza iyo Suge haddana shilkan dhacay waa mid saamayn ku yeeshay farxaddii cawayskooda. Liza waxa ay ka werwersantahay qarashka soo kordhay ee gaadhiga. Waxa ay xusuusantahay in ay joojisay muddo ka hor biilkii caymiska—ee uu gaadhigu ku jiray. Dhan kale waxa ay niyadda ku dejisanaysaa maaddaama aan loo haysan naf, ama aan loo haysan qasaarihii gaadhiga kale, ee waxa u yaallaa uu yahay uun wax fudud oo iyadu ay isku qabto. Inkaste oo waaberigu dhawaa, haddana farxaddii ay ku damaashaadayeen kuma ay simin inta dhulku ka caddaanaayo. Halkii ayaa ay ka bilaabantay maalinnimadii danbe na. waxaana ay muddo badan Suge iyo Liza u ahayd soo jeed habeen iyo saamalayl caways! Inkaste oo intii hore Suge uu xammili jiray soojeedka badan, hadda waxa uu u muuqdaa in uu daalkii ka soo dhacay! Waxa uu shaqadii ku tagaa cagojiid, dedaalkii kale ee uu waday na waxa uu noqday hal bacaad lagu lisay. Intii uu shaqada dardarta u hayay, hankiisuna uu sarreeyay, Suge waxa uu u muuqday qof la jecelyahay, hadda oo se ay daal iyo cadho ka soo horrayso subaxii marka uu shaqada imaaddo, waa mid ay dadku ka gaabsadaan, iskana dhawraan kaftankiisa.

DAHSOON

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

Luul waa gabadh caato ah oo madaw. Lug baa aad mooddaa inay ka heetinayso, balse aad loogama dareemo. Had iyo jeer waxay xidhantahay xijaab dheer oo sibidhi ah. Foolasha sare ee ilkaheeda mid ayaa caarada hore—oo giftin ah ka jaban, waana sababta ay afka gacanta u saarto marka ay qosol hollato. Subax ayuu Shanbood uga hiiliyay askari muddo badan ka quraacanaayay, markii ay lacagta yari u soo dhacdayna la meeraystay Luul. Subaxdaa ka dib, dhawr askari oo kale ayay Shanbood uga dacwootay—oo xaqeedii uu uga qaaday. Inkaste—oo ay tahay gabadh duruufo badan la nool, haddana waa qof naxariistu biyo-dhigtay, wixii xabsiga ku jira; xataa ka aanay aqoon u lahayn, marka la waayo cid wax u keenta, Luul ayaa qurac ama qado siin jirtay.

Intan uu Shanbood saldhigga iskulaba rogaayaba, Luul na waatan galab walba u keeni jirtay falaasad shaah ah oo si gaar ah ay ugu soo habaysay Shanbood iyo Xasan Gaab. Intii aanay Shanbood is baran Luul, waxa lagu dacaayadayn jiray Xasan Gaab oo si gaar ah wax uga qaadan jiray. Haatan Luul waa ka caan saldhigga iyo nawaaxigiisa. Xijaabkeeda dheer ee sibidhiga ah marka sheed laga arko, judhaaba waa la gartaa in ay Luul tahay qoftaasi. Maaddaama ay makhaayaddeeda yar salaadda makhrib xidhato, ka dib na guri aan ka dheerayn saldhigga ku carawdo, cidina ma ay hungurayn jirin in ay Luul wax ka daydo. Dhaqanka askarta ayaa u badan damaacinimo, gabadh kaste oo dhexdooda ama jaarkooda joogtana waxa ay u qabaan mid ay iska leeyihiin. Luul maaddaama ay ahayd qof markii hore na baadiye ku soo kortay, markii danbe na muxajabad wadaadad ah noqotay, aad ayay u adkayd in cidina ay hawl shaqadeeda dhaafsiisan ka hungurayso. Caadadu sidaa ha ahaato—e, hadda waxa jira nin aan inta askar badani xeerinayso aan xeerinin. Wixii maankiisa ku soo dhaca nin fuliya ayaa goobta ku soo biiray. Inta badan kaftanka ma yaqaanno, hadalladiisuna waa kuwo wadnaha ridaaya qofkii uu damco inuu la kaftamo. Waa agnaan, balse isagu aftahan ayuu isku qabaa. Erayada uma helo sida ay u kala habboonyihiin, balse waa hubaal in uu eray walba garanaayo halku ku dhacay. Marar ayuu iska qoommameeyaa hadal inta uu yidhi, ka dib na dib maskaxdiisu ku soo celisay. Inkaste oo Shanbood dabciga caynkaas ah isku ogyahay, haddana baabaco timo leh ayay ka tahay in uu gara qaato!

Dhawr galbood ayuu hadal deelqaaf ah Luul ku tuurtuuray Shanbood. Iyaduna miskiin ayay ahayde, inta ay qosol yar ‘gihi, gihi’ ka siiso, oo ay xishooto ayay iskaga dhaqaaqi jirtay. Xishoodka iyo dhaqaaqeedaas ayuu u qaatay inay raalli ka tahay hadalladiisa. Marar kala duwan arrintaa markii uu ku eegayna, maalmihii danbe waxa uu isku dayay inuu gacan u raaciyo. Xilliga ay xafiiskiisa soo galayso ee falaasadaha iyo bakeeriyada ka uruursanayso, ayaa uu Shanbood halka uu fadhiyo, meel ka shishaysa oo gudaha ah alaabta dhanba iskugu geeyaa. “Weelkaa iyo falaasadahaa ii soo dhiib” marka ay Luul ku tidhaahdo, ayuu si reer magaalnimo ah isaga oo isku mashquulinaya ku yidhaahdaa, ‘Soo soco walaal. Soo qaado, soo qaado waxaaga; cidi kaama fududa Luuley…’ dhawr mar markii ay gudaha hore ee qolkiisa u dhaaftay, maalmihii danbe inta uu sii istaago, ayuu kadinka iskaga gudbaa markay bax is tidhaahdo. Inta ay ka faagato, oo gacanta ay falaasadaha ku hayso afkeeda ku daboosho—iyadoo qoslaysa, ayay tidhaahdaa,

“Waar ii bannee Ilaahay ka yaaboo. Wallaahi waan qaylin haddaad iga hor leexan waydo…” inta uu hadalka kaftan ugu robo, ayuu dhinac uga sikadaa alaalba, marka ay sii dhaafaysana, jidhkeeda meelaha uu tiigsan karaayo ayuu sii xantoobiyaa. “Waar wax iskufal nin weyn baad tahee…” iyada oo leh, balse aanay ka muuqan diidmo weyn oo Shanbood didisaa, ayay Luul kadinka ka degtaa.

Mirqaanka ayuu dib ugu ceshadaa xusuusteeda. Waxa maskaxdiisu ay rogrogtaa sida Luul ay xijaabka dheer ugu qariso jidh qurux badan. ‘Qaarkeeda danbe ayaa ka markhaati ah in ay naag qoodha tahay, bal marka ay falaasadaha iyo bakeeriyada dhulka ka tiigsanayo, waxa meeshaa nimco ah… aar adiga uunbaa ku dhiirran la’e, Luul waxba ma diiddana… berri galab marka ay sii rawaxayso, Xasan Gaabna uu maxaabiista kala tirinaayo, askartuna ay heeganka iyo kala wareegga ku jirto, Luul na ay falaasadaha qolka ka qaadanayso, xilligaa ka faa’idayso. Luul way iska kaftamaysaaye, hal mar haddii aad shafka saarto ma iyadaa waxba odhan lahayd. Haaye qolkan baas een handaraab xidhmaba lahayn baa kuugu daran. Adiga oo inanta meesha ku camcaminaaya haddii cidi kuugu soo gasho saw dhibaato weyn ma aha. Bal haddii ay qayliso ka warran. Ninyaw taas baaba kuugu darane! Bal horta ku day, kolba sida xaaladdu tahay baa salaadda loo tukadaaye…’ habeen oo dhan inta uu mirqaamaayo, waxa uu maskaxdiisa ku dhex rogrogaa sidii uu Luul tabco-geeljire ula heli lahaa. ‘Bal miyaad hawdkii ka heshid, laba daqiiqo kuguma ay qaadateene, sidii tii yarayd ee barigii baad beerka kaga degi lahayd… haaye magaaladu horta dad badanaa…’

Habeenkii marka ay Xasan isku kaliyaystaan, ayuu Shanbood waxa uurkiisu rabo ka doocdoociyaa Xasan. Hadallada isaga—oo u hareer marmaraaya, ayaa uu dareensiiyaa sida uu ugu baahanyahay naag uu qooqa iskaga jabiyo! Xasan, inkastu si fiican u fahmaayo waxa uu Shanbood rabo, haddana maskaxdiisa aadka u shaqaysaa waxa ay rabtaa in aanay nuxurka ka hordhicine, waxa uu Shanbood rabo uu isagu si cad u sheegto. Marar ayuu Xasan niyadda iska leeyahay, haddii aad u sheegtid wixii aad qolka dumarka ka samaysay muddo ka hor, armuu Shanbood isku kaa rogaa oo adiga danbi kugu soo oogaa. Wixii uu rabo hadduu ka badheedho, wixii looga baahdana laga helaayo, Shanbood waxa uu doonaayo waa uu helayaaye, isagu isnasakhaadda ha iska dhaafo—oo ha is caddeeyo! Dhawr habeen ka dib, iyagoo qolkoodii yaraa si la yaqaanno ugu mirqaamaayaa, qaad jebis ah, falaasado bigays ah, caagado kooke ah iyo baakidho sigaar ahina ay horyaallaan, ayaa saldhiggii ay soo gashay xaajiyad roondo ahayd, saddex nin iyo laba jirikaan oo khamriyana siddaa. ‘Mee waryaa. Gali magacoda Op ga. Sheeg waryaa magacaagii. Ku qor in laga soo qabtay xaafadda Ilko-rag, laguna hayo saddex jirikaan oo khamri ah, si sharci darro ahna ay magaalada u soo galiyeen…’ halkii baa Xasan Gaab wixii loo sheegaay oo dhan “Op” ga ugu qoray, saddexdii maxbuusna mid ba qol ayuu ku soo handaraabay, jirkaamadii khamriga ahaana waxa ay soo dhigeen qolkii ay fadhiyeen.

Mirqaanka ayaa laga qasaybee, cabbaar ayuu Shanbood xaaladda halkeedii hore ku soo celin kari la’aa. Xasan isagu jawi kale intu galay, ayuu u milliqsanayaa jirkaamadan khamriga ah sidii uu wax ugala hadhi lahaa. Mar waxa uu ka fikirayaa sidii uu hore ba yeeli jiray, qaabkii uu lacagta diirran uga samayn jiray. Jirkaamo kale inta uu soo qaado, oo khamriga uu kala badh saafi ah ku shubo, ayuu inta soo hadhay na biyo ku buuxin jiray, sidaasna uu subaxda maxkamadda ku geyn jiray khamri-biyoodka iyo eedaysanayaasha wada socdaba. Nasiib darro caawa waxa la fadhiya Shanbood oo arrintaa waa ka badaw, balse haddii wax loo sheego in uu ka horarsanaado ayaa dhici karta; la isku bixi maayo. Cabdi-Qojob oo arrintan ay si fiican Xasan iskula yaqaanneen, jirkaamada marka la dhaamiyona, dayrka danbe ee saldhigga uu Xasan uga dhiibi jiray, ayaa qolkii sida shinbir-malabta ugu weehanaaya. Kolba iyada oo aan cidi la hadlin ayuu yidhaahdaa, ‘Hee, baadhe, Xasan. Ma sigaar baan kuu doonaa…’ indhaha ayaa la iska fahmayaa, badawgan Shanbood na isaga oo fadhiya in lagu dulshaxo ayaa la doonayaa.

Shanbood laftiisu ma hawl yara, wuxu ka fikirayaa sidii raggan khamriga lagu soo xidhay uu lacag uga qaadan lahaa, iyaga oo aan wax maxkamada la gayn—na loo sii dayn lahaa. Hadalkaas si badheedh ah Xasan ugulama dhici karo, balse hadba dhan ayuu sheekada ka soo galinayaa waxa uu rabo. ‘Waar waa niman macruuf ah oo odayaashii magaalada ahe, waxan yar way ku taloxumoobeen; maxaynu ka yeelnaa… maya, dee waan ogahay in aanay innaka innoo xidhnayne, haddana dee raggu waa meelxun jooge, waxaas Sharaf dhaca ah rag waaweyn maxkamad laguma soo istaajiyo’ findhicil dheer oo laan jebis ah uu ka fiiqday ayuu ilkaha kula jiraa, kolbana dhan ayuu u faadhumaysanayaa oo dhidid ayaa ka socda Shanbood. Maskaxda si uu usoo wereejiyo, inta uu macawistii tafta qabsaday, ayuu bannaanka saldhigga sigaar ula baxay, isaga oo koodadka dhidid waaweyn ku leh.

Ilbidhiqsi ayuu fursaddaa kaga faa’idaystay Xasan, waxaanu u yeedhay Cabdiqojob oo ah wiil gacan fudud. Jirkaan dhan inta uu ‘haf’ la yidhi, ayuu suuliga la galay oo soo kala wareejiyay Qojob. Caagad litir qaad ah na Xasan ayuu uga soo dhaamiyay khamrigii. Xasan oo haliilaya ayaa laba jeer kabbaday caagaddii loo soo farsameeyay. Inta indhaha uu bayl hor yaacay, ayaa uu qufac qallalan feedhaha ka sanqadhay. Ka dib na foox khaanadda ku jiray ayuu dabka ‘dam’ ku siiyay, si uu urta khamriga u baabiiyo. Masxkaxdiisa ayaa mar kale is rogtay, markaas buu soo qabtay caagad Shanbood uu Kooke ugu jiray, ka dibna inta uu badh ka daadiyay, ayuu uga buuxiyay khamri. ‘Salla calee’ inta uu yidhi, ayuu Cabdiqojob iyadoo askartu maqlaysa uu cod sare ugu dirsaday laba caagadood oo biyo ah. Waa la is fahmayee, Cabdi halkii suuliga ku beegnayd ee bannaanka ayuu soo istaagay, si uu u sheego inuu diyaar yahayna, gacantiisii madoobayd waakaa laba jeer kor u soo taagay. Xasan ooy isla yaqaanneen in uu mar saddexaadka gacantaa ka jawaabo, ayaa jirkaan miisan gidaarka ku babcay. Inta uu kor iskaga jaray, ayuu si hoose Cabdi ugu yidhi, ‘iga qabo…’ ka dib na inta uu sigaar dheer soo shitay, ayuu maxaabiistii iyo askartii gaadhka ahayd soo galalafay, ka dib na qolkii oo Shanbood sii fadhiistay ayuu soo galay. “Nimankan khamriilayaasha ah ma argtay Sacadaw, waa niman ciidan badan oo haddii saldhiggaaga lagu soo xidho waa la feejignaadaa…” ayuu hadal uga bilaabay Shanbood. Caawa waa habeenkii koowaad ee magaciisa uu si naxariis leh uga maqlaayo cid aan hooyadii ahayn. Inta uu hadalka Xasan u muraaqooday Shanbood, isaga oo hiyiga ka faraxsan ayuu kookihii tiigsaday oo laba jeer cantuugo weyn ka jaray. Waxoogaa soodhe ah oo kii kookaha ka kulul inta uu dareemay, labada indhood na ay dibadda u soo baxeen ayuu yidhi, ‘Xixiim, ciix. Kuu dhalay anoo kale. Ninku marku magacaaga kuugu yeedho, sidaas baa la odhan jiray…’

Murqaankii baa budha’ la sii guray, ugu danbayn goor waaberi ku dhawaad ah ayuu Shanbood hawada ka baxay. Inta uu carrabku ballaadhay, ayuu hadalku iskaga dardarsamay. Marka uu haad yar ka helana, Xasan wuxu u sii dhaaminaayay caagaddii khamriga ahayd. Xasan iyo Cabdiqojob ma rabaan cid aan iyaga ahayni in ay arrintooda ogaato, xataa Shanbood in uu sikhraansanyahay in cid kale aragto lama rabo e, hawshii jirkaamada markii la dhammaystay, inta kiniinkii hurdada laba xabbo looga dhigay kiniinkii madaxa, ayuu Shanbood afka ku tuuray. Daqiiqado ka dib na sidii neef bakhtiyay intu lugta taagay, ayay Xasan iyo Cabdi halku seexan jiray u garbagaleeyeen!

Maalintii oo dhan halkii ayuu gaylaansanaa, goor galab gaabadkii ah, ayaa Luul oo saakana aanu ka quraacan, maantana aanu ka qadayni ay is tidhi bal soo eeg Shanbood waxa ku dhacay. Qolkiisii yaraa markii ay soo gashay, isaga oo aad mooddid in uu bakhtiyay ayay ku naxday, kad dibna inta ay soo dul fadhiisatay ayay madaxiisa ruxruxday—iyada oo damacsan in ay toosiso. Dhawr goor markii ay rogrogtay, ayuu laba indhood oo kabbo-dhiig ah aad mooddo uu kala qaaday, markii uu arkay Luul oo dul fadhidana, inta uu isku duubay ayuu afka qabtay. Wax ay girif laysaba, Luul iyada ayaa af libaax gashaye, wixii meesha ka raacay Rabbi cawilnaq ha ka siiyo. Goortii uu cabbaar ruqruqaayay ayay ka boodday—oo dibadda u carartay. Iyada—oo xijaabka hagaajisanaysa ayuu Xasan gaab arkay, markaas buu ku yidhi, “Naa Luul maxaa ku helay?” Tiiyoo ka xishoonaysa inay eed ka sheegato nin ay qolkiisii ugu tagtay, ayay tidhi, “Waxba walaale; waan kufi gaadhay…”

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

La soco qaybta 6—aad

!

.

Immisa qof ayaad ii tahay? Waan ogahay in aad wax walba ii tahay. Barashadaadu waxa ay ahayd abshir, bilicdaaduna raalli ahaansho. Sharaftaadu waxa ay ahayd dumarnimo, lafaha dheddigga ayaad lahayd. Maxaa taa ka wanaagsan. Qof aan ku aqooni waxa uu kuu malayn karaa cabsi, balse qofka ku bartaa waxa uu ku nagaanayaa xiisahaaga. Waa sababta aan dabeecadahaaga hirar ugu maleeyay!

Maxaa ka qurxoon in aan xusuusta dib u celinno. Bal fiiri halka aynu fadhino. Shaahii aad jeclayd iyo sheekadeennii xiisaha badnayd saw caawa oo kale ma ahayn. Sheeko iyo hadal kaliya ma aha, xataa aamuskeenna ayaa duni kale ahaa; maxaan dareen ku sheekaysannay. Maxay maalmuhu u sii kala durkeen, dhulkuna uu u sii kala fogaaday. Yaan ayaanka guhaadin, saw Qorrxduba in aanay Daxa kulmin quruxda kawnku kuma jirto! Adaadaxii bannaanaa, iyo jawigii degganaa ayaan u xiisay. Neeftaadu waxa ay ahayd daawo, araggaaguna indho doogsi.

Xiisaha aan kuu qabaa kaliya ma aha inan ku jecelyahay, waxan aad ugu bogaa qofka aad bulshada dhexdeeda ka tahay. Qofku deegaanka uu ku barbaaraa wuu saameeyaa, laakiin qof waliba dabeecaddiisa ayuu hadhaw gaar la noqdaa. Saw Dhabaquba Dacarta kama baxo! Runtu waxa ay tahay, in adiguna aad tahay qof ka sare maray wixii hareerihiisa ku koobnaa. Qorraxdu in ay bari ka soo baxdo haddii loo ogyahay, adiguna waxa aad ahayd rejada Galbeed iyo Guban. Waxa aad ku dhex barbaartay bulsho aan wacyigoodu korranayn. Waxa aad nasiib u heshay in aad noqotid qof ka soocan dadkay la barbaartay. Taasi waa midda kaa dhigaysa sida laguu arko; in lagu arkaaba saw rejo maaha!

Waxa lagaa filan karo in ka badan ayaad ku astaysantahay. Dadku waxay arkaan guushaada, anigu waxaan ogahay daalka ka dambeeya guushaada. Iyaga waxa u muuqda midhahaaga, waxa ka qarsoonna waa tacabkaad ka soo martay iyo hawsha. Mar naftaada ayaad u halgantaa, mar qoyskaaga, mar ubadkaaga, mar qoladaada, marna qarankaaga. Mar gabadh ayaad tahay, mar garab, mar hoggaan, mar rajo, mar cod-bulsho, marna guurti dadka isu keenta. Intaasna waxaa ka sii weyn in arrimaha Afka iyo Diinta aad u heegantahay. Qofka afkiisa ilaaliyaa wuxu dhawray taariikhdiisa, qofka Diintiisana dhawrayna wuxu ilaashaday jihada noloshiisa. Waa sababta aan kuu leeyahay: “Immisa qof baad tahay?” Ha ila yaabin; inta qof ba waad tahay, malaha waabad ka sii badan tahay!

Lama yaabbani sida aan kuu sifaynaayo, waayo waxa aan ogahay in aanan qalad kaa sheegayn. Qofka wax badan qaban karaa mararka qaarkood wuxuu u baahan yahay hal go’aan oo sax ah. Xooggu kuma jiro wax walba oo la qabto, waxa uu ku jiraa waxa ugu mudan ee la doorto. Haa, isasoo koob. Waxan doonayaa in aanad hirarka is-diiddooyinka ku dhex lumin. Hadda waa markii aad diiraddaada hal meel isugu geyn lahayd, dedaalkaagana hal waddo ugu jihayn lahayd. Wax walba waad u dedaashaa; waxaan ka baqayaa in waxa keliya ee aanad waqti u helin ay naftaadu noqoto. Goorma ayaad nasanaysaa? Mise noloshaada waxa aad u sadqaynaysaa hadafyada dadka kale? Waan ogahay in geeduhuba ay dadka hadh, ubax, midho, ood, dugsi iyo gabbaad ba siiyaan, laakiin taasi ima illawsiinayso in aan ku xusuusiyo in xiddida dhirtuba ay biyo u baahanyiin. Adiguna haddii aad dadka kale u nooshahay, ha illaawin in naftaadu ay daryeel kaa mudantahay.

Maalinta aad naftaada nasiso, jihadaaduna ay noqoto mid cad, waa maalinta ay farxaddaydu dhammaystirmayo. Waxa aan sugayaa guushaada. Waxa aan sugayaa in aan arko gacmihii aad sidday oo ku sida. Waxa aan ku xasilayaa sharfiddaada. Waan ku raaxaysan doonaa ammaantaada. Sir iyo caad ba waan kuugu hanweynahay. Inta aan qalbiga kaa leeyahay waxa aad tahay qofka fahmi kara, inta aan kuu soo qorayna akhrisan kara. Waan ku kalsoonahay kartidaada, waxan sugayaa nagaanshahaaga; waa goorma MAALINTAADU?

QIRASHO

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

Uma baahni in aan raygaaga miisaamo si aan kuu jeclaado, waxa se aan u baahanahay in aan riyooyinkaaga la sheekaysto, si aan riyo ahaan kuugu jeclaado!!

Saacad markii la kala maqnaa, Shanbood waxa uu u yeedhay kii uu qolka furan gaystay, waxaana uu markii ugu horraysay ka warraystay waxa uu khilaafku ku saabsanyahay! Ninkii baa sida wax yihiin iyo sida uu wax u rababa u sheegay, inta la is fahmay, ayaa uu Shanbood ku yidhi, “Iska tag adiguyoo, berri subaxa ii kaalay, si weynna isku soo xilqaan…” Shanbood waxa uu noqday nin xaaraantu kala wacantahay xalaasha, dulmiguna kala fiicanyahay xaqa, beentuna kala macaantahay runta. Isaga dhan ayaa cagsi u shaqaynaayay. Dadku marka ay seexdaan ayuu soo kici jiray, marka ay soo kacaanna waa uu seexan jiray. Haddii la faraxsanyahay waa u murugo, haddii dhibi jirtana waa u badhaadhe! Wax kaste oo san ayaa u daran, waxaabad moodda jinicii udugga ku dhimanaayay! Dadka qofkii wax u dhiiba ayuunbaa gar leh, kii jeebku ka nacasyahayna isagaa is dilay

Goor gaaban Shanbood marku soo kaco, falaasadda ugu horraysa ee shaaha ahi makhaayadda Luul ayay ka iman jirtay. Shanbood hadda waa nin madaw oo geedkaas leeg. Waa tabaadi inta uu isku tuntay, laxaadka iyo lafaha aad yaabto! In kaste oo xiddigo iyo awood ba uu leeyahay, haddana wali shaqo rasmi ah oo dirashada adeerkii dhaafsan saldhigga kama hayo. Askarta oo dhammi waa ay ka baqataa, xataa taliye-xigeenka saldhiggu waxa uu wato faraha lama galo. Inkaste oo adeerkii wali saldhigga maamulo, haddana badanaa waa mid iska maqan oo bishiiba mar ayaa la arkaa, xaaladda saldhiggana wixii uu Shanbood uga soo sheego ayuunbuu kala socdaa, sidaas baanu Shanbood ugu muuqdaa nin si buuxa saldhigga u maamula.

Shanbood hadda waxa ay si fiican iskula haystaan Xasan-gaab. Waa baadhaha saldhigga oo ah nin cas, feedho yaryar oo bidaar leh. Waxa uu leeyahay ilko yaryara oo aad kuwii dhallaanka mooddo, balse miishaar ah oo qaadka iyo xaqa ummadda uu ku ridqo. Xasan gaab qofkii saldhigga soo galaa marka uu wejigiisa arko, judhaba waxa uu u qaataa nin daacad ah oo wax waliba sida ay yihiin ayay ugu sheegaan. Xasan waxa uu leeyahay weji wanaagsan, dabeecad aan qaadirada iyo belwaddu waxba yeelin, iyo furfurnaan xad-dhaaf ah. Waa nin kaftan badan, bulshay ah, balse qof walba kula socda maskax iyo siyaasad gaar ah. Xasan waxa uu ku dhex koray saldhigga oo xaafadahooda ku yaalla, waxaana uu ka mid ahaa ciyaalka sigaarka iyo shaaha loo diran jiray yaraantoodii. Sidu maalinba tallaabo u qaadaayay, hadda waa ninka shaqada saldhigga ka socota uguna xog badan, uguna isdaba marin badan; hawlaha oo dhanna isaga ayaa kala wada…

Qofka marka la soo xidho, Xasan waxa uu tusaa furfurnaan, soo dhawayn iyo kaftan, halka Shanbood oo aad geed mooddo qofku marka uu arko ka soo cararo. Shanbood iyo Xasan shaqada ka dhaxaysaa waxa ay dabooshay guud ahaan hab-maamulkii saldhigga oo dhan. ‘Taliyihii miyaanu joogin’ marka ay dadku yidhaahdaan, Xasan waxa uu u geeyaa qofkaa Shanbood oo afka qaad uga buuxo, macawis aad u uskag badanna ku masasaqan, falaasado shaah ah, caagado biyo ah, kuwo caano ah iyo qaar aan la aqoon waxa ku jiraana ay ku wareegsanyihiin. Shanbood waxa uu bartay halka ay dadku ka nugulyihiin, markabana su’aalo arxandaran iyo hadallo kulkulul ayuu qofkii loo geeyo ku halgaadaa, kii markaa u waabta, dhirbaaxo inta uu jihada kaga lumiyo, ayuu Xasan ku yidhaahdaa, “Iga qari araggiisa, waa nooca uu dalku ka socon la’yahaye…” Xasan oo ay ciyaarta si fiican iskula yaqaannaan baa qofkii markaa kaxeeya, inta uu xafiiskiisa sii fadhiisiyo, ayaa uu ka masaxaa cadhada wixii loo gaystay iyo xusuusta falkii xumee ee daqiiqado ka hor uu la kulmay qofkaasi.

“Taliyuhu waa nin ka mid ah raggii dalka u soo halgamay—oo waa iska daallanyahay. Waa nin calool wanaagsan, balse cadho kulule waxba ha ka soo qaadin ficilkiisa, innaka uunbuu danteenna wadaa oo shaqada Qaranka ayaa dhib badane. Adiga imminka waxa aan ku gaynayaa qol nadiif ah oo aan dhib lahayn. Daqiiqadda aad hawada u baahatid anaa kuu jooga. Waar aqoonyahan baad tahay oo dadka dalkan leh ee ixtiraamka aannu u hayno baad tahay, waxan yarina waa wax uun qarankaaga kaa soo gaadhaye… haa. Ha, ha, ha, ilmaxalaal. Wallaahi waad saxantahay… inna mariyoo. Miyaad noo helaysaa dee wax yar oo aan laba minjood siisanno, qaadiro ayaan bes nahaye. Maya, maya. Waar walaalkaa in uu ku jeeb dhaamo ayuunbaan is idhiye; waa caadi mayee minjinta ayaa iga badanba. Ma cuno anigu qaad badan; sigaarkana noo raaciyoo… ha, ha, ha, hawshaa ka werwer la’aw baan ku idhi, taliyahana anaa hadda u tagaaya, waa dhammaanaysaa arrintaaduye wax ba u u bixin adigu…”

Qaad, sigaar iyo shaah wixii uu ka helaayaba marka uu ka diirto, Xasan waxa uu qofkii geeyaa qol yara nafis ah oo aan nadaafaddiisu hoosaynin. Qofkaa haddii loo arko mid sii irmaanaan kara oo wixii looga baahdaba laga helaayo, isaga qolkaas baa lagu ilaashanayaa, haddii Xasan iyo Shanbood ay isla gartaan in uu yahay gacantii-go’day aan gujadaa hore wax xiga laga qaadaynna, waxa ay ku ballamiyaan askarta, kolba mid baa inta uu qolka hor istaago, alaabka ku fura—oo tiriya. “Istaaga waryaa waa xilligii kala wareegga—e. Maxaa ku dhex dhigay kaagani odayaasha macaanka iyo gaasta qaba. Soo bax, soo bax adigu, qolkaa dhallinyarada ayaa lagu gaynayaaye…” Qofkii marka uu calaacal danbe bilaabana, askarigaas baa ka qaadanaaya wixii uu ka heli karo.

Haddii qolkii laga soo saaro oo la geeyo mid 20 wiil oo wada sigaar cabbaaya, meesha ku dhex kaadsha, oo aan nadaafad lahaynna, saacad ka dib Xasan ayaa soo maraaya. Isaga oo qofkaasi Xasan ku naxsan, nasteexna ka dayaaya ayuu ku soo boodayaa, “Aar Xasanaw. Walaal Xasan… aar bal meeshan naga saar ninyaw oo qolkayagii nagu celi…” Xasan oo raba qofku in hadalka wax dhaafsiisan uu kala hadlo, ayaa inta uu toosh indhaha kaga qabto, qolkana uu toosh ku fiirfiiriyo odhanaaya, ‘waar meel nafis ah ayaa lagu keenaybee...’ ka dib na wuu iskaga dhaqaaqayaa. Cabbaar ka dib, ayaa mid ka mid ahaa askartu ku odhanayaa qofkii, “Haaye adigiibaan waxba oggolayn. Anaa imminka ku odhanaaya Xasan qolkiisii hore ku celiye, maxaad noo dhiibaysaa… aar maya, maya. Laba minjood wax ay rag waaweyni ku wada hadlaan ma aha e, Xasan waa miskiin oo waxba ku weyddiisan maayee, adigu isxilqaan oo wax noogu dar… aar ninyaw halkaagaas ba iskaga jir, waa maxay waxan oo gacan-adayg ahi; laba mijood ku lahaa…”

Dadku waxa ay noqdeen rabbaayad. Bilawga haddii lagu geeyo qolkaa nadiifta ah, waxa goobta jooga oo horjooge ka ah mid ka mid ah maxaabiista. Judhaba isaga ayaa ku ogaysiinaaya in aad askarta waxooda iska bixisid. Macnuhu waxa weeyaan, qolkan nadiifta ah, salaadda aad ku tukan kartid, kaadida aad suuliga la aadaysid, dabaajiirtuna aanay ku jirin waad kiraysanaysaa! Shanta galabnimo marka ay tahay—ee askartu shaqada la kala wareegayso, ayaa intiinnii lacagta bixisay uu u ishaarayaa horjoogihii qolkiinnu si dadban askarta, ka dib qofkii aan lacagta qolka caawa iska bixin, sidaas ayaa lagu gaynayaa qolkaa kale ee dabaajiirta, dukhaanka, takfida iyo nadaafad-darrada isku darsaday. Qofkan noqday horjoogaha ee qolka maamulaa, badanaa waxa uu qayb ka noqday nidaamka saldhigga. Maaddaama uu muddo aad u dheer meesha ku xidhnaa, wax kiis ah oo culus na aan loo haysan, in uu lacagta qolka uruuriyo danba ugu jirta ayaa ah in aan isagu waxba bixin, askartana waxa uu kaga samaystaa weji lacagta uu u uruurinaayo.

Saacaddu marka ay sagaalka fiidnimo gaadho, Shanbood inta uu laba xaajiyadood oo askar ah midda hore shidka u galo, ayuu magaalada ku soo gaaf wareegaa. Barbaarta meelahaa maraaya ama taagan ayuu soo qabqabtaa, habeenkaa marka uu saldhigga ka soo buuxiyana, subaxdii ayay waalidkii kuraydaa dhalay ay ka daba yimaaddaan. Mid walba oo meel laga qabtayba kiis baa loo sameeyaa xadhiggiisa lagu xalaashado. Shanbood marka uu saldhigga ku soo shubaba, Xasan ayaa intu buug weyn ula kala baxo, mid walba magaca aabbihii iyo waxa uu qabto ka diwaangaliya, halka laga qabtayna wuu u raaciyaa. Hadhaw marka waalidku ay yidhaahdaan, ‘maxaa lagu haystaa ilmahayga’ Xasan baa buuggiisii inta uu la soo kala baxo, waxa uu qof walba sheegayaa kiis uu u sameeyay—oo aanay waxba ka jirin. Kiiska si aan loo sii furfurinna, ‘Nabadgalyada xaafadda ayay rabshayeen. Hablo ayay qashqashaadayeen. Moobil baa meesha lagu qaaday…’ iyo arrimo noocaas ah ayay u sheegaan waalidka. Ugu danbayn qof kaste oo waalid ah waxa loo sheegaa in ilmihiisa la sii dayn doono, balse uu saxeexo in aan dib loogu arkin ilmahaasi isaga oo meelahaa taagtaagan, lacagtii hawlgalka ku baxdayna, calaa qof uu ilmihiisa ka bixiyo! Arrintaa marka waalidku ka madax-adaygo, Xasan waxa uu yidhaahdaa, “Haddaba taliyaha ayaydun kala hadli doontaan arrintaase, bacda makhrib isaga u kaalaya…”

Waalidku sida ay saldhigga u hor taagtaaganyihiin, kolbana mid askariya oo mashkaxinayaana uu ugu imanaayo, ayay gaadhaysaa bacda makhrib. Cabbaar ayay haddana sii joogayaan. Ugu danbayn xilli ku dhaw siddeedda fiidnimo ayay Shanbood oo taliyihii saldhigga iska dhigaaya ay la kulmayaan waalidkii! Inta uu si wacan u soo labbisto, afkana uu dhan u marooriyo, ayaa isaga oo sigaar dheer nuugaaya uu Xaasn u soo galinyaa waalidkii illaa galabta sugaayay. Si kibir iyo jeesjees leh inta uu hadalka ugu bilaabo, ayuu leeyahay, “Ma ciyaalkan xaafadda iyo magaaladuba ay ka seexan la’dahay ayaad daba socotaan…” hadalka marka cabbaar la isku celceliyo, Shanbood inta uu kaco ayuu sidiisii isaga oo qaylinaya leeyahay,

“Waayahay, waayahay. Anaa idin dulminaaya saw ma aha. Maya, maya, idinku berri ciyaalkiinna maxkamadda ugu imaadda, qof walawna wixii ilmahaaga aad ku sii daysan lahayd meeshaa la kaalay… Waannu haynnaa annaku mid walba iyo kiiska aannu ku qabannay. Maya adeer, markaas bay iska wada tidhaahdaa ‘waa ciyaalo iskuul inankaygu...” marka Shanbood la mari waayo, ayaa cabbaar inta la isla uugaamo, ugu danbayntii Xasan naf lagula soo noqonayaa. Xasan oo laftiisu is qaaliyaynaya hadda, ayaa waalidkii si cad ugu sheegaya in ay lacagtii hawlgalka imminka bixiyaan, kii aan bixinna uu subaxa bixiyo, saldhigguna xeer ayuu leeyahaye, berri tobanka subaxnimo in ay waalidku carruurtooda soo doontaan, xilligaa ka hor na aan ilmona la sii dayn doonin...

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

La soco qaybta 5—aad

Mar kale oo taa ka sii horraysay baa argagax lahayd. Waa markii adeer Siciid Jaamac Xuseen uu dhulka u dhacay, ee xanuunku ku bixi doonaa uu London ku helay. Waa markii ay bannaanaatay doorkiisii waxbarista ee Xarunta Dhaqanka Hargaysa, ka dibna inta aniga la ila soo hadlay la iga codsaday in aan kaalintii Siciid buuxiyo! Dookh ikhtiyaari ah waxa aan dhigi doono markii uu Jaamac Muuse Jaamac ii soo bandhigayna, aan doortay in aan Aftahamada Suugaanta dhigo, Jaamac iyo Xaruntuna ay sidaa igula qaateen. Dhan way ka qurux badnayd arrintu, waayo barayaal uu Siciid Saalax Axmed ugu weynyahay baa aannu xiisado iska daba galaynaa, ama isku ag dhigaynaa. Dabcan Sheekh Dalmar, Cartan, Cabdibashiir iyo Jaamac Muuse oo ah raggaa jilib culusta ah ayaannu isku ID card nahay. Waxaana kaftanka noo qurxiya marka nusasaacaha uu Dalmar igu dacaayadaynaayo ‘Yaa abaa Xikam; nin yar oo weynaaday’ Xafso Yar oo Xarunta ugu firfircoonaydna ay leedahay, “Oday buu ismoodayaa maalmahan Xikmaawi...” Taasi waa kaftan iyo qurux. Laakiin yaan kurisigiisii fadhiyaa? Ma u qalmaa in aan halkan imaaddo? Waa maxay farqiga intaa leeg ee bulshadayda ka maqan, kaalintii Siciid Jaamac na anigu aan u ahay ka ugu xiga? Xaqiiqdii taasi waa mid argagax leh, waana tallaabo muujinaysa kal go’a dhuuxa Dhaqanka iyo Aqoonta ee bulshadeenna ku habdsday.

Sannad ka dib ayay mar kale giraantu is geddiday. Haddii markaa aan kaliday ahaa, maanta waxa dhallinyaradii ku soo biiray Siciid Maxamuud Gahayr iyo Muuna Cumar. Nasiib wanaag se waxa wali nala jooga akhyaartii jilibculusta ahayd. Inkaste oo Siciid Gahayr AHUN, iyo Muunaba ay iga nasiib fiicnaayeen oo raggan meesha fadhiya qaarood ay wax u soo dhigeen—kuna faanayeen barayaashooda, haddana aniga markii ay weedhu isoo gaadhay, waxan u sheegay in dhammaantood ba aan qoraalladooda arday u ahay, balse aanan nasiib u helin aan xiisadahooda ku qaato. Sannad kii kaa ka sii sii danbeeyay annakayagii baa odayaal ah, safkayagii hore na waxa nagu soo biiray Cabdicasiis Guudcade iyo macallin Camera Man ahaa oo magaciisii aan hilmaansanay. Ugu danbayn giraantu wali waa ay isa sii rogaysaa, waxaana dhacday in aanan dhawr sanno imminka haleelin casharradaa qiimaha badnaa ee qori iskudhiibka ahaa, walaalkay Siciid M. Gahayr na ay kaalintiisii bannaantahay. Kalidayna ma aha—e, in asxaabtii kale qaarkood ay mashquuleen ama meertada noloshu kala tuurtay waa macquul.

Xusuusta arrintan waxa aan uga socdaa, in qofna aanu is odhanin cid baa hawshaa kuugu maqane, dhallinyarada maanta joogtaa ay meel ku guntadaan maahmaahdii ahayd, “Sakaaro inteeda waa ku duq” ama “Waayeel waa innaka oon is yeelyeelayn” kuwaasi hadday cuslaadaanna, inta aad mid reer magaal u rogtaan isku guubaabiya, “Nin la sugayaw, adna yaad sugi”! Goosgooska hadalkan aan idinla wadaagay waa dareen dhab ah oo muujinaaya daleeshe ku bannaan kaalinteenna ummadnimo. Waxa laga yaabaa in aynaan helin taxane aqooneed oo qori-iskudhiib ah, mar haddii aanay taasi jirinna, ogaada oo ma jiraan dhito la xareediyay oo meel innoo taallaaye! Fadhiga ha laga kaco dhallinyaro, dib ayaana loo dumaye, inta arrimaha siyaasadda iyo reeraha meel la iska dhigo, qof waliba wixii uu meel ku ogyahay sidii uu u weelayn lahaa ha u caymado. Prof, Siciid jaamac Xuseen oo maanta innaga baxayna sidaynu ugu ceebaysannay sooyaalkiisa ha lagu waano qaato. Saalax Jaamac Xuseen, Siciid Jaamac Xuseen iyo Siciid Maxamuud Gahayr ba Alle ha u naxariisto.

!

Waa Buug muuqaalkiisa guud aad loogu fara-yareestay oo su’aalo badan markiiba maskaxdaada dib ugu celinaaya, magaca buugga, qofka ku sawiran ee Cuudka iyo qoriga “AK-47”-ka. ku gadaal sawiranyihiin, isla markiiba waxa ay maskaxdaadu ku weydiineysaa maxaa isu keenay, Cuud iyo Qori, illeyn Cuudka waa aalad maskaxda lagu dajisto, halka qoriga AK-47-ka wax lagu gummaado? Markale ayay maskaxdeydu halkaan i weydiineysaa; “Waa maxay dhiigga ka da’aaya qoriga ee—dul hagoogtay qofka meesha ku sawiran!” Waa macquul adigaba in aad isla su’aashaan is weydiineyso xilligan. Waa sababta xiisaha ballaaran iigu yeeshay ogaanshiyaha gudaha buuggaan jaldigiisu weydiiyay su’aalaha badan maskaxdeyda! Nasiib wanaag bogga 4aad waxa uu buugga iigu sheegay in uu Abwaan Xasan Daahir “Weedhsame” gabay uu ka tiriyay xus loo sameeyay 25 sano guuradii kasoo wareegtay geerida Mooge, maansadaas oo uu ugu magac daray “Foolaad”, sidaasna uu ku qaatay qoraaga buugga, waa Xikmaawiye. MAANSADI WEEDHSAME:

Foolaad aftahankii,
Fanka lagu jihaadtamo,
Falkiyee jideeyoow,
Runtoo fiigo noqotoo,
Faq ku sheeg ha joogtee,
Nin dagaare soo tuba,
Dadku aanay filanayn,
Fannaankii ku heesee,
Xaya’ calal falaaxdii,
Deeddagooye farayoow!

Taariikh nololeedki abwaanka oo ay dadyow badan oo kala duwani ay tabinaayaan si aad u toolmoon weliba ayuu buugga 9ka baal iyo page-ka tobanaad ee ugu horreeyo kadib hordhacyada iyo afeefta buugga, halkaan aad ayay u xiisa badantahay waayo wariyayaasha qisada abwaanka waxaa ku jiro abwaan iyo aabbo aan aad u jeclahay qisooyinkiisa, oo marka aan dhageesanaayo hadalkiisa aanan jecleyn in aan maqlo hadal intuu rabo hala ekaadee, waa Hadraawiye, xitaa inta aan akhrinaayay qeybta uu hadalka ka leeyahay aan maleenaayay in uu iga dhax hadlaayo sida aan hadalkiisa iyo dhihidda weerihiisa iskaga doondoonaayay, inkastoo uu noolaay dhammeestirki buuggaan, hadda AUN Abwaan Maxamad Ibraahim Warsame “HADRAAWI” waa uu geeriyooday, waxa aan rajeynaayaa dadka sideyda camal ah—ee aan u helin jaaniska iyo nasiibka midna in ay taariikhda inti uu ka sheekeeyayna dhageestaan, inti uusan ka hadlinna dadyowgi uu kaga sheekeeyay ka dhageestaan, waayo waan hubaa in uusan la dhiman wax qalbigiisa ku jira oo qof wax u tari kara.

Aan soo noqdo, waxyaabaha aan aadka ula yaabay ee uu Foolaad iisheegay welibana igu cusbaa waxa ay ahaayeen, geerida Maxamed Mooge iyo in la dilay oo aad iigu cusbeed, waana tan sababta buugga jaldigiisa sawirka Mooge dhiig isaga oo wejigiisa ku hagoogtay ugu sawiranyahay, markale waxaa cajiib igu eheyd in uu arrimo siyaasadeed uu misana u dhintay iyo in uu jabhado dagaal ku lug yeeshay! Waxyaabaha qalbiga aan ku heestay wax kaduwan ayaan arkaa markaan mana rabo in aan kaaga sii sheekeeyo, maxaa yeelay ma doonaayo in aad ka caajisto qisooyinka buugga ee bal adigana soo akhri. Waxa uu markale buugga iisheegaayaa in M.Mooge uu ka mid ahaa fannaaniinta ugu heesaha badnaa fannaaniita Soomaaliyeed ee joogtay xilligiisi AUN, waxa uu qaaday hees nooc kasta ay leedahay, aan idin xasuusiyee Mooge waxa uu ahaay macalin, oo waqtigiisa ugu badanna ku qaatay macallinnimo noloshiisa taas oo uu sharaf iyo maamuus badanna ku helay, waa macallinka qaaday heesta “Wahdiga Dugsiyada” ee badankeenna iskuullada loogu dhigay, oo uu buugga Foolaad iisheegay in uu qaaday Macalin Maxamad Mooge ee aanan horay u ogeyn.

Waxan ahay wahdiga dugsiyada,
Waxan ahay waanada macallinka,
Waagii beryaba,
Ubax laga waraabshoo,
Waxan ku werweraynaa,
Waddankiinna wax u barta,
U xanbaara waajibkiisa;
Wahsan mayno,
Waaban mayno,
Warwareegi maynoo,
Weecweecan mayno…

Waxa uu markale buugga ii sheegay in Mooge yahay fanaanka kaliya ee adduun iyo aakhiraba ka heesay…..!

ADDUUNYO:

Kii i xaman lahaayaw
Ama xaasidkaygaw
Kaan xalay wanaajee
I хитееау maantaw
Murtidaydu waa xubin
Waa hadal aan soo xulay
Xanuun iyo dardaarana
Waa xujo e’ dadaw maqal
Xikmad weeye heestuye
Xifaalaha adduunyada!
Adduunyooy; adduunyoo,
Adduunyooy…Xaalkaa b’e.

AAKHIRO:
Maalinta xanuunkiyo
Xaq’qa mawdku soo galo
Xabaasha iyo ilkaan
Kugu soo xasuustaa
Xiddigaha cirkee sare
Inaad xubin ka mida tahay
Inaad hoos u xulantahay
Dhulka xero ku leedahay
Maannu helin xogtaadee
Aakhirooy xaggeebaad
Naga xigtaa; aakhirooy.

Waxa aan u maleeyay in aanan maqlin hees Soomaali ah weli, waayo intaan oo hees ahba haddii uu leeyahay Maxamad Mooge kaligiis, waxa ay ka dhigantahay in aanan waxba aqoon ah u laheyn heesaha Soomaaliga ah, waxa aan saas u leeyahayna waa in aan Moogahaba heesihiisa ka aqaannay 2ba hees oo Carabi ah oo labadooduba Suudaaniyiin kaga horreeyeen waa Wardi iyo Kaabiliye;

صبرت (محمد الورد)
عمر الزهور. عمر الغرام
عمر المنى. اتمني يوم تجمعنا
جنات حبنا. تبقى الأميره و البطيع قلبي انا
ماتقولى لي. مالى و ما ل الحب انا
نار الهوي الوقادة. والشوق و الضنا
وحلاوه الأحلام. وآمال الهنا
إية يجمعن غير ال 19 سنه اية يجمعن اية يجمعن غير التسعتاشر سنه……
و عبد الكريم الكابلي (اغنية حبيبة عمري)
قد كنت اعلم ان العيون
تقول الكثير المثير الخطر
فعلمتها كيف تخفي الحنين
تواريه خلف ستار الحذر
*********************
حبيبة عمري تفشى الخبر
وذاع و عم القرى و الحضر
وكنت اقمت عليه الحصون
وخبأته من فضول البشر.

Waxaa saddex iigu eheyd labadaan hees, heesta “Axaddii” oo iyadoo meel Qaaci kaban lagu tummaayo 2018di uu live kaga qaaday Abwaan ka tirsan kooxda “Hiddo” ee golaha Abwaannada Soomaaliyeed, sidaasna aan ku bartay oo dhowr jeer aan markaas kadibna dhageestay.

AXADDII...

Waa la ii addimay
Axaddii sidaan
Kuu eegayee
Araggeeda taan
Ku il doogsadaay
Ma ilawsantahay
Axdigaad martivo
Meeshaad i tidhi
Waan imanayaa.!

Markale buugga waxa uu sheegay in Mooge uu wax ka qaaday heeso wadar iyo kaliba ah, heeso subcis ah, waxna ka dhigay riwaayado badan oo ay kamid yihiin,1-Aqoon iyo afgarad 2-Gaaraabidhaan, 3- Laacaa aragtaye, laagga ma ogtahay? Iyo 4- Caashaq iyo caddaalad! Hubaal badanka dhallinyarada hadda nool in aysan helin nasiibka ay heleen dadkii u dhawaa ama la da’da ahaay Maxamed Mooge xagga amniga, dhaqaalaha, aqoonta, afka iyo ilbaxnimada, hammiga iyo jaceylkaba, waase ninba waayihii joog. Heeskaan waa heesaha ay qaadday Hooyo Hiba Nuura, heesta aan ugu jeclahay waxaa markale iiga warramay “Foolaad” in uu qaadi jiray Mooge inta aysan Maama Huddoon reedhiyoowga ka duubin:

Siday tahay naftaydiyo
Lama socotid hawlaha
Sannadahan i haystee
Sasabiyo waxsheeg iyo
Samir waan ka quustoo
Waa inaan sal gaadhee
Adna sibig ku dhaaf iyo
Salaan guud ha joogtee
“Sideed tahay” imaad odhan
Intad soo dhawaatee;
Sabab kala ha mooddine
Suntaadii habeennadan
Waan ka seexan waayoo
Seedahaad i goysee….

Kama daaleysid akhriska taariikhda, fanka, sheekooyinka iyo waxkasta oo ku yaalla buuggaan, xitaa waxa aan ka bartay erayo aanan weligeey horay u maqlin oo uu kamid yahay; “Dedda’gooye” = Magaca kabanki uu lahaa Maxamed Mooge AUN, waakan leh;

“Roob igu da’oon,
U dul gaatay dhaxan;
Diiriyaha naftiyo,
Deddada gooyahaw
Maxan kula dal maray”!

Inkasta oo ay jiraan erayo kale oo badan oon qaarkood qoray, dib ayaan kasoo koobi doonaa iyagana, si aan dhammaan u wada baranno erayada Soomaaliga ee aynaan aqoonin. Halkaan marka ay mareyso, waxaa marnaba macquul iga noqon karin in aan qoraal kusoo wada koobo, 400 oo page buug ah oo laga yaabo amaba ay tahayba qoraal sannado badan kasoo qaatay dhigiddiisa, raadintiisa, iyo riyooyinka qoriddiisa qofki qoray Foolaad —waa Xikmaawiye, tankale oo mudnaanta leh waxa ay tahay, in adiga qoraalkan akhrinaaya si uu macaani iyo mudnaanba kuula lahaado buugga in aanan kuu sheegin wax walba kuu dhaxdiisa ku jira, waayo weli aniga ayayba igu heysaa xiiso aad u ballaaran, oo haddii aan dhowr ka tiro jeer akhriyana aanan ka dhargeyn ee adiguna akhri oo yaan lagaaga sheekeyn kaliya.

Ugu danbeyn AUN Maxamad Mooge waxaa la dilay oo naftiisi sharafta badneyd la dhaafiyay, taariikhdu marki ay aheyd- “5-ti Juun-1984ti” isaga oo aad u dhallinyar, bal aan inyar halkan ku xasuusto beydad kamid ah maansada “Geeriyaay Xishood laay”, ee uu ka tiriyay AUN isaganee Abwaan Maxamad Xaashi Dhamac “Gaariye”, geeridi AUN Abwaan Cabdullahi Suldaan “Timacadde”. Dhammaantood Eebbe ha wada Janneeyo.

Geeriyeey xishood-laay,
Xejiyaay fogeeyay!
Xaasha e af tahanimo,
Hadii uu xabaal galay,
Abwaankii xidigin jiray,
Murtidii xag loo dayo,
Xulashada ahayd iyo,
Xarragada higaadii
Ayaa xarafkii hoos dhabi?

Waxaa jirtay suugaan aad u badan oo laga tiriyay dilkiisi uu soo koobayo buugga, sheekooyin gaagaaban iyo sawirro uu qoraagu kusoo qatimaayo qalinkiisa Foolaad 6da baal ee ugu danbeysa buuggiisa, waa buug kulansaday dareen farxadeed, mid murugeed, xasuuso fara badan oo dareenkaaga hadba dhinac u qaadaaya, shucuuro kala duwan hadba mowjad kuu qaadeysa, rajo iyo yididdiilo qurux badan, haddana niyad jab kaa tusineysa dhanka kale maaddaama ay Soomaalidu weligeedba iyada lafteeda haldoorkeedi hana-qaadaba ay rubadda goyneysay, taasna ay ka wada simmanyihiin dhammaan Qowmiyadda Soomaaliyeed ee dagta geeska Afrika, illaa maalinti ay dunida usoo shaac baxday taariikhdeeda, iyo maanta oo qarniga 21-aad aynu joogno, oo weli waa isla dabcigi oo aan ka duugoobeen kana dabar go’’ayn…!

Bal mar noqo mid booqda akhriska buugga “Dal Dad waayay iyo Duni Damiir Beeshay”! Oo AUN Dr Maxamad Daahir Afrax kaaga sheekeyn doono inta aan kuu sheegaayo iyo inkale oo aad uga xanuun badan oo ay Soomaalidu usoo joogtay welina u joogto. Ugu danbeyn akhriste kaalay markale nagula safar doonida akhriska buugga “Foolaad” oo aan marar badan oo kale nafteyda u ballamiyay akhriskiisa, waana hubaa in aadan ka daalin amaba ka caajisi doonin akhrintiisa, mahad ka gaarto qoraaga buugga “Cabdikariim Xikmaawi” , oo runtii juhdi nooc walba uu yahay dul dhigay qalinkiisa, kuna laray taariikhyo kala duwan oo ay buuggaan dhaxdiisa ku tabinaayaan boqolaal dad ah oo nooc walba oo bulsheed leh oo taariikhda Mooge iyo taariikhya kale oo xiisa badan si sharaf leh ugu sheekeenaaya isla buugga dhaxdiisa, kolleey qof ahaan buuggaan waxa uu ii noqday buug kamid ah buugaagta Af-ka hooyo ku qoran een akhriyay inti aan naadiga akhriska dhax joogay buug tilmaan toolmoon ii leh, buug dhankasta xiiso badan iiga abuuray, buug aad iyo aad loogu taagtaagsaday oo kugu abuuraaya rajooyin iyo himmilooyin wanaagsan xagga akhriska iyo qoraalkaba.

Ma ahan in aan dhammeyn karo taariikh nololeedka aabbihii, macalinkii, fanaankii 40ka sano ee uu nolosha nasiibka u yeeshay nooc walbo dunidiisa ugu safray, ee macnaha aadka u ballaaran naftiisi iyo noolihi ka danbeeyayba u yeelay, se qoraalkii aan ka akhriyay buugga “Foolaad” halkaas ayay igaga istaagtay ee bal adiguna maanta billaaw in aad ku dhax safarto 4taan boqol ee KM masaafada ah ee u eg 400- oo waraaqood. Sanad cusub oo wanaagsan ayaan u rajeenaayaa qofkasta oo akhrisay qoraalkaan, Ilaaheey idankiisa sanadkaan kiisa kale nabad iyo barwaaqo ha innagu wada gaarsiiyo, waxa aan idinku macasalaameynaayaa heestan —

Waan ku heybineynee
Ilaahay hakaa dhigo.
Adna hogol da,aysiyo
Habeen dhalad barwaaqiyo.
Nimco la harsan dooniyo
Hawo lagu heshiiyee.
Kii noo hagaagee,
Noqo loo han weyn yahay.

AUN Tubeec, Mooge, Hadraawi, iyo dhammaan fanaaniintii iyo abwaannadii Soomaaliyeed ee naga geeriyootay, waxa aan rajeynaayaa in la helo sidoo kale dad badan oo sidan si lamid ah buugaag badan kaga qorta nolosha fannaaniitii iyo fankii Soomaaliyeed ee sii horreeyay. Nabad ahaada.

In kaste oo ay adagtahay sida aad dadka u fahamsiiso fanka Digfeer iyo hibada ninkaas ku jirtay, taas oo ay u dheerayd heesi ogaanta iyo laxan qurxoonaanta, ayaa haddana waxa taa ka sii adag in aad dad badan ka dhaadhiciso in Digfeer uu ahaa fannaaniinta ugu calaacalka badan xagga fanka! Sidaa marka aan idhi, waxa aan hubaa in dad badan oo qoraalkani horyaallaa inta ay dib u fadhiisteen, ay niyadda ka yidhaahdeen, ‘malaha xagga cayda ayuu u jeeday’! Xaasha, foorjada lagu bartay ee dadkuba ku bantookhiyo kama hadlayno—e, maanta waxa aynnu ka sheekaynaynaa catawga iyo calaacalka lafjabka ah ee heesa Yaasiin Axmed Ibraahim “Digfeer” intii dhegahayga soo gaadhay.

Dookh ahaan anigu marka aan fanka dhegaysanaayo, qofka 2-aad ee aan ugu dhegaysiga badanahay, ugu baadhista badanahay, ugna boholyawga badanahay in aan xogtiisa wax ka ogaado ayuu Digfeer ii yahay. Rabbi naxariistii janno ha ka waraabiyo e, fannaanka waxa ay heesihiisu u badnaayeen marxalado wada dhab ah, kuwaas oo isna uu dareen dab ah oo laxan ku habboonna leh uu saari jiray. Uma dhuranayo in aan taariikhdii fannaanka idiin deexaamiyo, haddana way mudantahay inan murudda idiin leefsiiyo, wax aan maggaabo ka roonaynna idiinka soo gujiyo sooyaalka Digfeer.

Milay lagu qiyaaso 1947/48-kii ayuu Yaasiin Axmed Goox ku dhashay deegaanka Qorraxay oo ka tirsan dawlad deegaanka Soomaalida. Horraanba yaraantiisii waxa uu u wareegay gobolka Hiiraan ee badhtamaha Soomaaliya. Taas waxa sababay, Digfeer wuxu u yaraa carruurtooda, mar kalaana isaga oo sabi ah ayuu aabbihii geeriyooday. Digfeer sidaas ayuu taabbagalkiisii dhallaannimo ugu soo qaatay gobolka Hiiraan. Waxa yaraantiisii soo koriyay adeerkii oo kolkii danbe uu Muqdisho la joogay. Adeerkii Goox Qarbooshe waxa uu ahaa macallin ciidan oo ka mid ahaa ciidammadii xoogga dalka. Digfeer waxa uu markaas bilaabay Garaash borigiraam oo uu farsamooyin badan ka bartay. Kulliyaddaas waxa ay ka soo wada baxeen dad fannaaniin noqday iyaguna oo ay ka mid ahaayeen, Sahra Ileeye, Cabdirashiid Goox, Siraad Cabdalle Ugaas iyo dad kale oo qiimo leh.

1970-kii markii la aasaasay Hoobolladii Waaberi, haddana sannadihii 1973-kii waxa la aasaasay kooxihii Onkod iyo Horseed oo ku kala tirsanaa ciidammada Millatariga iyo Asluubta ee xooggii dalka. Da’ ahaan Digfeer isaga oo dhawr iyo labaatan jir ah ayuu ka mid ahaa aasaasayaasha kooxda Horseed, oo laga unkay isku darka laba kooxood oo kala ahaa Booliska iyo Kubadda cagta. 1973-kii ayay ahayd Riwaayaddii ugu horraysay ee Yaasiin Axmed lagu bartaa, taas oo la odhan jiray, “Ugub jacayl iyo Afkala qaad”. Riwaayaddaas oo uu Allifay nin ku magac dheeraa Baaruud. Riyaayaddan waxa ka mid ahayd heeska caanka ah ee “Daxayiyo cadceeddaa..” waana halkaas halka Yaasiin Axmed uu magaca ‘Digfeer’ ka raacay, sababta oo ah waxa ku jiray meerisyo odhanaaya:

“Wallee dayrtan maanta ah

Ama daawadaa helay

Ama se daalay oo dhacay

“Digfeer” aawadaa galay”

Sidaas ayuu Digfeer saaxadda fanka ugu soo bilawday waayo cajiib ah oo noloshiisa ku taxnaa. Waxa uu ahaa laxamayste, kamaniiste, hal’abuure iyo waliba heesaa cod hallaasiya leh jilaanimaduna ay wax walba u dheertahay. Markii dalku burburay Digfeer waxa uu usoo kicitimay xaggan iyo magaalada Jigjiga, waxaana uu halkaa ka aasaasay koox la odhan jiray “Ilays Baan” kooxdaas oo ay ka soo baxeen fannaaniinta Ubax Fahmo, Sahro Ilays iyo kuwo kale oo badaniba. Jabuuti ayuu haddana gaadhi jiray inta badan oo uu ku qaban jiray cawaysyo kuwa muuqaalladiisa ugu badan lagaga hayo ah. Digfeer waxa uu ku xanuunsaday magaalada Dubay ee waddanka Imaaraadka. Muddo ka dibna dalka ayaa dib loogu soo qaaday, waxaana uu 2000-kun ku geeriyooday magaalada Hargaysa, isla Hargeysa ayaanu ku aasanyahay AHUN. Tiraba afar xaas ayuu guursaday waxaana uu ifka kaga tagay dhawr iyo toban carruur ah oo qaarkood hadda dhinteen. Xirfad ahaan waxa uu yaqaannay ee kale makaanikada...

Haddaba, taariikhda fannaanka ayaa ila yar taraartaye, aynnu ku soo laabanno mawduuceennii. Digfeer waxa uu dhex yaallay laba dhadhaar iyo dhamac! Sidaa waxan u leeyahay, waxa uu ka heesi jiray ee ugu badnaa noloshiisa jacaylkii Nuur Jiis iyo Kiisii. Heesaha ugu badan ee uu Digfeer qaaday waa heeso calaacal ah oo laf jab ah waliba. Catawgiisii innaka oo aan ku dheeraanayn, bal haddana waxa aan rabaa in aynnu isla aragno sida heesihiisa uu caanka ku yahay ee foorjada ah ay uga badanyihiin kuwiisa calaacalka ahi. In ta se aanan kuwaas idinku horin, dariiqii uu foorjada ka galay hees aan u malaynaayo in ay ahayd, iyo tii uu qaaday markii uu ugu fogaaday xagga nacaybka dumarka mid iyo laba aynnu inyar iska xasuusinno.

Dariiqii Foorjada; “Jacaylkeennii Shaashaw”

Markan dumarka shawshabay

Shiilayeen ka fiirsaday

Ka shidhayso taan idhi

Shiddaa iiga korodhoo

Kaga jabay shanshada midig

Shankaroonta taan biday;

Balse haddii aan shabaq galay

Shiiddaadina igu dhacay

Shib in aan idhaahdiyo

Sheexbaa iiga fiicane;

Ha ku shaacdo dunidee

Aan ku sheeggo heesaha

Rag Allaw shilka i helay....”!

Heeskaas oo aan is idhi waa waddadii uu ka galay foorjada, taas oo sida meerisyadan sare innoo sheegayaaba uu ku go’aansaday shilka helay in uu heesaha ku shaaciyo, heeskan oo badanaa dadku aqoon, ayaan haddana arkay heeskii ugu adkayd ee uu go’aan dumar ka qaato, taas oo odhanaysay;

“Wallee naag ma guursado

Wallee gabadh ma caashaqo

Wallee guri an leeyahay

Foodda sooma geliyaan;

Wallee ima guhaadshaan

Wallee gabanna kama rabo

Gogolna iima fidhiyaan!

Garta markaa,

Garashada fagaaraha

Hooyaday gadaasheed

Kama helin gargaar same

Heddana hayga goosteen...”

Labada sidaa u kala fog marka aynnu ka nimaadno, bal haddaba aynnu durduuranno calaacalka heesaha Digfeer ee badda ah. Ugu horraynba aan ku bilaabo mar uu sawiraayo sida jacaylku uu yaraanba ugu helay, waxaana aad niyadda ku haysaan labada nin ee Nuur Jiis iyo Digfeer mar walba way isku marxalad dhawyihiin, Nuur ayaa se sii daran oo waa nin curyaan ah, inaabtidii oo ooridiisa ahayd ayaana uu u samayn jiray boqolkiiba boqol heesaha, tan aynnu ugu horraysiinaynaana waa marxaladdii inaabtida ka hadlaysaye bal hadda ila dhugo oo aad ugu dhaygag:

“Afar sano adoo jira

Oo wali abaydina

Aagaankii caanaha

Ayaan lagugu siiyay

Inyaroo ku soo hadhay

Ood adigu reebtaa

Laygu aamusiiyoo

Sidaa aawadeed baan

Ku anqaray jacaylkee”!

Cajiib, bal hadda midhahan yaabka leh inyar fahamkooda ku kaliyayso, xaqiiqdii waxa aad arkaysaa halka uu geeyay jacaylka, isaga oo tilmaamay meel ay caano ka dhantay inantu iyaga oo yaryar, hanbadii ay reebtay in isna loo dhiibay, saa markii uu dhammayna uu sidaas jacaylku ugu tallaalmay! Bal haddaba waa yaabe, xaalka uu markaas galay in aanay wali ka dawaynin, balse uu iyada iyo Rabbigii naxariis ka jirinaayo ayuu tilmaamayaa haddana; bal hadda day:

“Inaabti,

Markii uunku seexdaan

Kuu ooyaa adiga oo

Irriddana fadhiistaa

Inta laga addimayoo

Waxan eegayaa wali

Adigiyo Ilaahay”!

Bal hadda aynnu halkaas ku soo dhaafno taas, innaka oo gawdhgawdhayna oo aan si gudo faallalan wax uga sii odhanayn heesaha, aan soo qabto haddana hees kale oo iyadana uu Digfeer qaado, walaw labada nin ee aynnu ka sheekaynay aan midkoodna midhaha heeskan lahayn, haddana laga yaabo in uu xaaladdooda ama mid u dhaw ka allifay, se waxa Digfeer loola soo doontay ay dareen in ay tahay aan ka badin waayay.

“...Rabrab baan dulsaarnahay

Riddadii kalgacalkuna

Rubaddaygu taallaa

Taan rixinsanaayana

Dhegaha uma raaricin

Warkan laba rogaayee;

Halkay roob oddorostiyo

Waxan raadinaayaa

Isku raabba maahee:

Rafiiqeeda kaliyee

Ay ka raalli tahayaw

Racwi waxad tidhaahdaa

‘Ruux go’aaya awgaa

Rabbina aad u simantiin

Markuu lawga ruqa dhigo

Ruclo laguma dhaafee

Reerkaa loo nageeyaa...”

Xaaladda uu ku suganyahay haddii uu ka warramay, ayuu haddana ka walaacay inantan aan weedhiisa dhegba jalaq u siinnayni i ay warkanna laydha raaciso, saa bal in ay warka saaxiibaddeed ka gurto uu leeyahay ‘saaxiibaddaa sidaa iyo sidaa iigu dheh, adiga ayay kaa raalli tahay, lagana yaabaa in ay wax kaa maqasho—e’. Xagga danbe ee heeskana waxa uu ku sii sheegayaa haddii ay maanta waxba la qaban waydo in ay dhici karto mar ay lafteeduna baahantahay oo ay sidiisa xaalad aan la qiyaasi karin ay ku danbayso.

Bal ka rog oo haddana saar. Digfeer markanna waxa uu ka sheekaynayaa heerka uu jacaylkiisu maraayo, taas oo uu ka walaacsanyahay xanuunka haya in aanay dhakhaatiirtu xataa dawayn karayn. Saa marka aad midhahan maqasho waxa kugu soo degdegaaya markii ugu horrayntiiba uu fanka meelaha uu ka soo bilaabay uu ku lahaa:

“...Dawada la i cabsiiyiyo

Cirbadda laygu mudayaa

Caafimaad ma leedahoo

Caashaqa ma bi’isaa?”

Dayaxiyo cadceeddaa

Dorraad layga yeedhoo

Daruuraha korkoodaa

Durbaan layga tumayoo

Intaan dumar jeclaadaa

Dookhu iga habaaboo

Sida aan derderanahay

Iska daba wareegtee;

Wallee dayrtan maanta ah

Ama daawadaa helay

Ama se daalayoo dhacay

Digfeer aawadaa galay...”!

Malahayga Digfeerkii oo ahaa cusbitaal ku yaalla magaalada Muqdisho haddii uu galay ayuu arkay in aanay dawadiisii halkan oollin. Labadaas marka aad isku sidigto, ayaad haddana xusuusanayaa markii uu lahaa. ‘Beryo caashaqaygii’ Naftiisii ayuu si caal waaya u sasabayaa, isaga oo u sheegaaya sida aanu uba hayn qofkii jirradan haysa ka dabiibi lahayd. Bal mar kale haddana aynnu jalleecno sida caashaqan inantii ku sababtay oo baladkaba ka tagtay uu u yahay, sida baan iyo bogsiinba loogu la’yahayna aynnu ku wada nasanno.

“Baryo caashaqaygii

Markii baarka loo fidhay

Ubixiiina soo baxay

Saw beladkii kamay tagin,

Anna boog jacayl

Bir wadnaha ku taalloo

Boggu ila xanuunoon

I bogsoonnin weeyaan;

Waana layga baantaayeey

Burde layga saaraayeey

Dawo laygu boobaa

Jidhku wuu i boodaa

Mar haddii isaga xaalkiisu saa yahay, iyaduna wadhaaba ma hayso—e, bal labadaa xaaladood ee kala fog haddana aynnu ku xusuusanno markii uu lahaa:

“Haddaad saaka ladantahay

Sidig kuu lammaan iyo

Soobir kuu irmaantahay

Anna aan sumaysnahay

Alle waan u simannahay;

Waxaan sugi markaygee

Adiguna nabsiga sido”

La soco qaybaha danbe

W/Q; Cabdikariim Xikmaawi

Fg; Heesahan aynnu soo qaadannay waa kuwii calaacalka ahaa, ee jacaylka ahaa waliba. Kuwii waayihiisa gaarka ah uu kaga cataabaayay ama hawlaha kale ee axdi furka, ballamaha iyo foorjada mid toona qoraalkani kama hadlaayo.

Heesihiisa calaacalka ah teed ugu jeceshahay adigu?

Maxamed isaga oo gabaygiisa qodob qodob iskugu dultaagaya waxyaabaha uu sida fiinta uga dhawaaqay, ayuu tixdiisa ku soo bandhiggayaa 6-marxaladood oo kolkaas bulshadu ay la soo baxday, balse aan hore dhaqanka Soomaalida iyo Diintooda suubaniba raalli uga ahayn; ugana noqon doonin. Inta aan araarta iska dhaafo, qodobbadaas aan mid mid u sharraxo inta aynaan tixda u daadagin:

1- Maxamed waxa uu arkay Dumar dheg iyo dhalashaba heersare ka ahaa, oo mudnaa in boqol halaad iyo baxdaw ashkira inta laga dhiibo, waliba Aabbaheed si milgo leh inta loo waydiisto, sharaf in lagu hibeeyo mudnayd, oo inta ay wanaagaas oo dhan iska hilmaantay ka dooratay lufluf, lacag, hadba leg cusub, iyo ladnaanta maalinba kii jeebroon! Haddii uu u sii fiirsaday, oo uu arkay sida habeenba nin macawis sitaa minka/guriga ugula cidloonaayo, oo aannay iyadana ugaba qasnayn, ayuu Abwaanku garwaaqsaday in ay aakhirsaban tahay, adduun la isku sii hawlaana aannu hadhinba!

2- Kuwii hore salleelo—e, afkalaqaad kale ayay Maxamed ku noqotay kolku arkay dumar la qabo, oo inta ninkii qabay socdaalay ama meel kale hawlo adduun u aaday, ay rag kale gabadhii oo xille nin kale ah ula macajillaysteen, ee inta ay masruufka ugu dhiibtaan siday u dhaxday, iyana xishood la’aan iyo xayo darro inta ay min ugu gogosho, ay qaac iyo uunsina ugu shidanayso, oo halkaas sharcigii loogu tumanaayo!! Kaaga sii darane, foolxumada intaas leeg oo aan dadkii kale ee ka ag dhawaa fasaadkaasi ka diiraynba ayuu arkay, kolkaasuu dhab u xaqiiqsaday in aan adduunyo rogmadkii maalmaba ka hadhine, waxa la sugaaba ay suurtii tahay.

3- Mar kale ayuu Maxamed arkay sida Xabashigii uu ugu tarsheeganaayo dhul aannu adawgii lahayn, oo inta uu raggii deegaankaas degenaa iyo ciddii ka soo agdhawaataba, inta uu hubka uga dhigay sida dumarka uu faro madhnaan biday! Wax kaleba ha danbeeyee, sida aan waran yar xataa loo qaadan karin, ee xabashiga looga cabsoonayo ayuu dhab ula dersay. Waxa kale oo uu la tacajabay Moodhikaarradan/ baabuurtan meel kastaba yaacaysa, ee dhul aan dharaar iyo laba toona lagu tageen, daqiiqado ugu gaadhaysa, inta uu washaysigu hadba meel u kooraystana uu muraadkiisa halhaleel ugu guddanaayo. Kolaas ayuu xaqiiqsanayaa in Mooradu is geddiday, oo xoolo iyo geelba xiddiggu ka foorarsaday, meel kalena calanku uga babanaayo wanaagga adduunyo!

4- Haddii inta laba qolo ay is maagto, magan ama mooro wixii hanti ay qaar haysteen kuwa kale ka faromaroorsadaan, oo inta rag geesinimo, aftahannimo, iyo deeqsinimaba lahaa dhegta dhiigga loo daro, halkaas qolo ku caw goosato. Maxamed waxa uu soo gaadhay waayaduu yaraa in arrintaas inta odayo loo saaro Muci iyo Qurde la kala noqon jiray, hadbana ciddii gefka iyo gardarradu ku caddaato inta waajibkeeda la mariyo, go’aan midaysan oo aan madmadaw lahaynna looga qaadan jiray. Maanta se maxaa jira? Waxa jira ayuu Abwaanku leeyahay: ‘Haddii sidaas aynnu kor ku soo xusnayba mashaqo u dhacdo, iska daa in si caddaallad iyo dhexdhexaadnimo ah loogu garnaqo e, marka horeba ay adagtahay sida guurtidu manfac la’aan ugu soo fadhiisato arrinkooda! Haddiiba ay dhacdo, oo loo soo fadhiistana, waxa uu innoo sheegayaa sida aan xaqa iyo xalaasha wixii ah loo dhaadayne, hadba ninkii gacanta qoyan leh/laaluush bixiya, loogu xarriiqayo in uu gar leeyahay, dibnuhuna hadale, ay midigtu talinayso!

5- Mar kale Abwaanku waxa uu soo jalleecay xaggii magaalka, kolaasi ayuu ogaaday in laga guuray dharkii dunta iyo suufka ahaa, ee lagu wagaashayn jiray! Dumarkii oo inta ay Subeeciyaddii, khaylidii, garbasaartii, baftadii iyo agabkii ay ku hayruufi jireen oo dhan inta ay iska qubeen, maro miliilikha oo aad u khafiif ah inta ay qaateen, ‘Waa wil iyo waa xariir’ taa haya ayuu arkay! Ragga oo inta uu labadii go’ ee maxamuudiga ahaa wada daadiyay, xabad minjo dhuuje ah/ surwaal, iyo hadba wixii ay helaan isla dhookaarinaya ayuu arkay. 1- Haba xidhaan wixii ay doonaane, maryahan ay sharafta moodeen oo ah kuwo aan cawradiiba qarinayayn, ayuu markale Maxamed jalleecay. Mise gabadh xubnaheediiba dibadda laga daalacanayo iyo wiil xarrago bestiiya oo aan waxba u qarsoonayn ayaa isku qaban wayday. Kolkaas ayuu leeyahay:

“Maryahaad ku sharaf leedahoo, cidina moogayne

Dad magaalo milikh jilicsanbay, ‘waa macluun’ odhane

Malmalka iyo qaar maydahoo, milicda doorsooma

Oo aan macnaba ila lahayn, siiste manidiiye

Ooy muujiyaan cawradoo, kama mildhaawaane

Ooy waliba maamuus xarrago, madaxa taagaane

Maxamuudidiyo khaylidii, kuma mushaaxaane

Iyaba waa macnaha aakhir saban, midabbadiisii!”

6- Haddii dadku ay xoolo-raacato, cad iyo caano ku nool ay ahaayeen, risiqooduna uu samada ku xidhnaa oo aan meel kale wax u oolin, ayuu arkay Maxamed abaaraha ba’an ee dabada la isku geliyay iyo bilihii gu’ga la filaayay oo inta uu 80-tamaadkii galay, dadku gaajo iyo oon la dubanyoobeen, meel kaloo Alle wax ka siiyo mooyaane, aan roobabkiina sidii hore loogu soo hagaagi karayn!- Ceelkii Hargaysa ee ladaab iyo rakaadba xoolaha looga waraabin jiray, oo maanta aan geel keliyaatana fulin karayn ayuu dul istaagay. Ceelkii Maraaraale oo uu malaha biyo yaraan hor leh ku yaqaannay ayuu Abwaanku xusuustay. Haddiiba uu maskaxdiisa la shawrayna, waxa u soo baxday: in xoolaha uu wakhtiyada qaarkeed ingiriisku ka mamnuucay in ay ka cabbaan iyo dadkii lagu hatiday, ay ceelka karaamadii iyo biyo badnaantii kala tageen, sidaasna uu haatanba daba goosigan u noqday!!

7- Caaqillada Ingiriiskii beelaha Soomaaliyeed qaarkood intuu u samaystay, xoolaha dadka lagu mamiyay ee dhuunta indhaha ku yeeshay ayuu Maxamed mar kale eegay! Nin tolkoodaba kolka intay taxaabaan ay yidhaahdaan “Magtii tolka ayuu bixin waayay, ama caynkan ama....” Ee inta sayn-caddaaluhuna gaas dab le raaciyo, wixii uu geel haystayba laga soo mooraduugaayo, ee inta wixii la rabo laga iibsado, ama laga cuno, isaga oo abaal ku qaba uu intii loo garto iskaga qancaayay ayuu la yaabay. Waa itaal la’aane, sida kan xoolaha lihi isaga oo aan waxba ka manaafacaadsan, ninkan kale ugaga sed badsanaayo, ee kanna indho taagtaag iyo yabaal uga soo hadhay ayuu isna la tiiraanyooday!!

Sida nirgihii xoolahan laga soo duubay ay gaajo ula galaayuusayaan, iyo sida nin aan tabcan xoolahan loogu gaynaayo, ee inta mudkeeda loogu diiriyo hadba uu ugu sarriiganaayo; looguna heshiiyay sidan ayuu la dhawaataynayaa Maxamed. Rag mamay, oo inta ay agagasnimo iyo silic ku koreen, xattaa haddii ay mas arkaan aan afka kala maagayne, dalam ku siisanaya ayuu macaluushay ku koreen ka qayayaabay! Waxa sidaas noloshoodu tahay kuwa daba saqlaynaaya ayuu la tacajabay haddana. Ugu danbaynna sida tolkii ay maganta ugu noqdeen Ingiriiska, ee inta ay Herer/Hargaysa la fadhiisteen ay wanaag uga jirinayaan ayuu la dhukaamay! Qodobbadaa wada yaabka leh kolku yaqiinsaday Abwaanku, ayuu gabaygan qiirada miidhan ah tiriyay Alle haw naxariisto—e, gabaygiina waa kane ka bogasho wacan.

“In dhawaydba gabaygii ma marin, magaddu saarrayde

Waataan ka maalliyay beryahan, muxubbadiisiiye

Xaluunbaa makiinado rogeen, mulugga feedhaaye

Haddaan maago meel lagu dhanyaan, magac ka qaataaye

Masraxiyo shirkaan sida xadrada, ugu madiixaaye

Mahiigaan da’aayiyo ufay, igu masaalaane

Geelaba miskeedkaa kebbedo, lagaga maalaaye

Waxa kuraygu maraqa ugu rogay, waa maggaabada—e

Anna maanso geedkaan fadhiyo, kama maqnaadaane

Maaweeladaydaan golaha, lagaga maarmayne

Bal i maqal silsilado oodan baan, meel ka furayaaye.

Marwo dhaban le oo boqol halaad, maalin laga dhiibo

Oo aabbaheed mudanyahoo, muuno laga doorto

Musrifka iyo rugibaa qarribay, meheraddeediiye

Mirta dhexe hadduu soo gudo, oo macawis soo qaato

Oo ay maryuhu bay yihiin, waw mubaax talo—e

Iyaba waa macnaha aakhirsaban, midabadiisii!

Muslinnimada diiqee sharcigii, marinka loo diiday

Ee dumarka meherkoo ku xidhan, rag iska maagaayo

Oo uu masruufkuun intaa, midig ka siinaayo

Iyana ay sidii marantiyeed, min u siraadayso

Een laga madluumayn fusuqa, maraya suuqeenna

Iyaba waa macnaha aakhirsaban, midabbadiisii!

Waataa washaysigu marsaday, miiro iyo ciide

Magaalooyinkii laguma tago, moorka xoogga lahe

Maaxdii dhanaanayd halkay, minaw ka nuugaysay

Martibaa Ogaadeen ku yahay, malabkii Ooyoode

Murjin lalama soo galo hubkii, lagu maleegnaaye

Waxay moodhadhadu yaacayaan, mooskii Xodayoode

Waa duni maluugtay lahayd, sii maroorsamaye

Iyaba waa macnaha aakhirsaban, midabbadiisii!

Gashi haddii la kala maanacoo, laysku mugi daayo

Shir muddaysan, meel boqor fadhiyo, madaxyowayn guusan

Muduciyo Qurday kala yihiin, labada meeloode

Mayalwaynta guurtiday arrini, meelmar ku ahayde

Hadduun bay maslaamado jinneed, meel ku marayaane

Masar lacag yar lagu soo guntaa, meel la soo galani

Ninkaan mood qarsoon dhiibinbaa, lagu malaasaaye

Midigtaa hadlaysee dibnuhu, kuma mafeecaane

Iyaba waa macnaha aakhirsaban, midabbadiisii!

Maryahaad ku sharaf leedahoo, ciddina moogayne

Dad magaalo milikh jilicsanbay, waa macluun odhane

Malmalka iyo qaar maydahoo, milicda doorsooma

Oo aan macnaba ila lahayn, siiste manidiiye

Ooy muujiyaan cawradoo, kama mildhaawaane

Ooy waliba maamuus xarrago, madaxa taagaane

Maxamuudidiyo khaylidii, kuma mushaaxaane

Iyaba waa macnaha aakhir saban, midabbadiisii!

Milshidii la yididiilin jiray, marida guulaysa

Milicdiyo abaaraha dhacee, meel kastaba gaadhay

Iyo maqasha jalatee la dhigay, maangaddiyo hawdka

Iyo seermawaydadan maldahan, mayay la,aanteeda

Iyaba waa macnaha aakhir saban, midabbadiisii!

Marsadii Hargaysee nimcadu, meel kastaba buuxday

Ayaa maalka lagu soo horaa, maalin fulahayne

Mataanahan fatahayee biyihii, laga madoobeeyay

Eey meel fog sii yaacayaan, sida Maraaraale

Waa gobaha laga maanacee, taliyay maangaabe

Iyaba waa macnaha aakhirsaban, midabbadiisii!

Adigoo mabsuudoo marqudha, miiqna saraw qaadin

Ayuunbuu mid caaqili damcaa, miil innuu cuno—e

Matoota iyo beenbuu xafiis, kugu maqiiqaaye

‘Magtiibaa la diiduu yidhaa’, muhindis keenaaye

Adoo maalayaa gaadh dablihi, idinka meershaane

Markaasay dhammaan soo madhaan, may caskii dhalaye

Maadhiinka waxa loo tabcaday, maahir dirirteede

Ha yeeshee mar lala soo baxaa, kuuma soo marine

Ma yeedhaan sidaad tahaad indhaha, mirig ka siisaaye

Oo aad sidii marantiyeed, uga mildhawdaaye

Magaalada dhexdeedaa xaraash, loo mashxaradaaye

Miidaanka dheerbay nirgihii, ‘mawda’ ka hayaane

Wax mudkeeda loo diiriyaa, madaxda Soodaane

Magacood ba’ nimankaa tashaday, madhiye xooliiye

Mas hadday haleelaan ilkaha, kalama maarmaane

La masoobe gaalada markay, macabiloodeene

Makallihii Isaaq wuxu ku jabay, moosinkaa Herare

Mahdigoo dhawaaqaa hadhee, malaw la heenseeye

Masaakiinta Eebbaw adaa, miil u bixin doona!

W/Q; Cabdikariim Xikmaawi

Shanbood, waxa uu taliyihii ku daray askartii cusbayd ee uu qoranaayay. Marka hore ba waa uu jeclaa nin reerkooda ah, oo wax iska celin kara waxna cuni kara in uu ciidanka ku darsado—e, allaylahee mar haddii ina Dhagarqabe uu ragga ku darsaday, tolkii waa ka xil la’yahay. Siddeed bilood oo cir Alle ka dhashay ayuu Shanbood ku maqnaa carbis ciidan. Waxa la geeyay dhul arxan daran oo buuro dhexdood ah. Waa bar bannaan oo aan geed la hadhsado lahayn, buuruhuna waa kuwo omos ah oo qaac ka baxaayo korkooda. Maalintii oo dhan ha kululaato—e, gabbalku marka uu gaabtana, dabayl qabaw ayaa jihada waqooyi kaga soo butaacda. Wax ay dabayshaasi garaacdaba, marka cawaysinka la dhaafo ayay xaaladdu isku beddashaa dhedo iyo ceeryaamo baraf ah oo da’aaya. Is gedgeddiga cimilada waxa u dheer cunto xumada iyo arxan-darrada lagu tababaraayo.

Oogga hore marka uu hal mar siidhigu dhaco, kii saddexda daqiiqo ee loo qabtay aan istaagin, gogoshiisa laabin, ee aan dirayskiisa xidhan, waxa u diyaar ah ciqaab kale. Dhawr subax ayaa intu cusbaa ay arrintaasi qabsatay Shanbood. Inkaste oo arrintu u muuqato mid si siman loo wajahaayo, haddana xaqiiqadu sidaas ma aha—e, waxa uu Shanbood gadaal ka ogaaday haddii jeebkaagu furanyahay, ama haybtiinnu is tagto ninkan idin eryaaya, in aad xaaladaha qaar ka nasan kartid. Af reer magaal oo ‘musuqmaasuq’ arrintaa loogu tilmaami karo ma yaqanno—e, waxa se uu rumaysanyahay in ‘Eexi’ ay meesha ka jirto!

Si guud, xarada qaadka iyo sigaarkuba waa uga mamnuuc, haddana ma jirto maalin kaliya oo balwaddaa laga qadaa. Xayndaabka xerada meel ku dhaw waxa kolay qaad iyo makhaayad cunto ku haysata Deeqa Buuro. Waa naag xoog weyn, madaw, ilkocascas oo geedkaas leeg. Waa laba lafood, inta ay laxaad u dhalatay, iyada—oon tafteeda nin taaban sidaa ku guumawday. Inkaste oo aan hunguri iyo damac midna ka dhammaanin, haddana waxay inan rag isku seegeen dabeecaddeeda ‘hirigta’ ah iyo qabkeeda lama gooyaanka ah. Marmar ayay niyadda iskaga tidhaahdaa, ‘Waxani rag ma aha. Iyaga ayaan waxba isku dayayne, ma naag wax diiddan baad tahay; mise foolxun!’ taasi se in aanay nafteeda ka dhab ahayn Deeqi, iyaba waa is ogtahay. Waata ragga oo dhammi ay u soo uraan, marka ay guur kala hadlaanna inta ay, ‘hooyadaa waxaa…’ tidhaahdo, ay kab iyo kildhi waxay haysaba ay ku sii dayso kii waxaa u quudhay—ee eryata!

Kolayga Deeqa Buuro waxa isku garbiya ragga ragga ah ee garbaha wax u saaranyihiin. Ninka ay “Hee walaal” ku tidhaahdaa wuxu is moodijiray in uu ragga kale wax dheeryahay. Waa mid midka ay wax gaar ah ka ruxruxanayso, ama jeebkiisu ladanyahaye, Deeqa Buuro qof jixinjix u dhalatay ma aha! Sibbitoor gacanqabsi danbe loo sameeyay ayay haysataa, kolaygeeda markay taagantahayna, in la daba maro ama gadaasheeda la fadhiisto dil ayay ka xigtaa. Sidaas oo ay tahay, haddana askartu waa fadqalallo—e, kama ammaan hesho. Midka ugu yari waxa uu isku dayayaa in uu arko Deeqa oo inta ay foorarsatay dhulka wax ka tiigsanaysa. Waxa ay u wada milliqsanayaan labadeeda sabar iyo dhexdeeda taakada ah, inay indhaha ku xadaan! Askarigii reer Ceerigaabo ayaa ugu maakhirisanaayo, markii uu la yaabay qaabdhismeedka jidhka Deeqo Buuro waakii lahaa, ‘Ba’aa, waar maraakiibta berrigana ciidanku miyuu leeyahay!’ isaga oo quwadda jidhkeeda la yaabay!

Deeqo Buuro nin aan sarkaal ahayn wax ma siiso. Ragga xerada layliga haysta iyo ciddii dejero leh ba, Deeqo kolaygeeda waxa uga furan buug, mushaharkooduna iyada ayuu ku soo hagaagaa. Ragga iyada ayaa kala horta, marka ay aragto in waxa uu qabaa ay dhaafayso waxa soo galaaya, Deeqo Buuro markaas baa ay wejiga u beddalataa sarkaalkaa. Baryo iyo sasabaad mid uu wax kaga helaayo lama oge e, waxa uu ku khasbanyahay wixii musharkiisa dhaafsan ee Deeqa uu ka qaadanaayo sarkaalku in uu meelahaa ka soo xayraamo. Raggu kala xariifsane, qodobkaasi waa halka uu Hurre ka biishaday dhibbooga uu subax orodka ka dhaafo. Waa isha ay ka soo gasho masaariifta uu reerkiisa u diro iyo waxa kale ee shaxaadka uu u bixiyaaba. Hurre waa nin gaaban oo madaw. Waa nin aad u xoog badan, madaxuna uu laba dhako u qaybsanyahay. Indho aad kofay mooddo iyo af aan bullaacad laga aqoon baa u sawir. Intii uu garaadsaday, habeen qudha isaga oo aan qaylin ama balwad kale isticmaalin ma uu seexannin. Waagu marka uu beryo, gaardiskana laga soo dhammaado ayuu geed qudhac ah hoostiisa is laabaa. Gabbalku marka uu dhacana, intu in garaw ah afka ku saydhiyo, ayuu qaad iyo sigaar wixii Deeqa u yaallaba soo xantoobsadaa. Sida uu halkaa garaabada ugu budlaayana waaga kale ayaa ‘galalac’ ugu yidhaahda, halkii baanu ka galaa wareeggii noloshiisa—ee hadda 12 jirsaday!

Marka laga tago cimilada goobta iyo gaardiska subaxdii, xeradu waxa ay ahayd mid hawl badan oo askartu ay shaqooyin kala duwan qabtaan. Qaar xaabo soo gura, kuwo biyo soo dhaamiya iyo kuwo dhulka lagu xagaafo oo xooggooda looga faa’idaysto goobta ayay u badnaayeen. Iyada oo taasi ay jito, haddana hawlmaalmeedku marka uu dhammaado, habeennada qaar waxa ay lahaan jireen cawsyo maddaalo iyo dhiirrigelin ah. Hangar docda iyo daaftaba ka bannaan, dushuna ay jiingad tahay inta la iskugu yimaaddo, ayaa halkaa lagu soo bandhigi jiray riwaayado, heeso, gabayo iyo sheekooyin. Inkaste oo askar badani ay dhibsan jireen hawshan, haddana Shanbood waxa ay u ahayd madal qurux badan oo aroosyadii miyiga uu ku soo xusuusan jiray. Waligiiba waxa uu jeclaa in uu aroosyada ka heeso, bakoorad raas-bi-raas ah inta loo dhiibo, shalmado wil ahna lagu daadiyo, in uu is weedhaamiyo sidii Faysal-Jaah, hammigiisa ayay ku jiri jirtay.

Faysal-Jaah sidu deegaanka caanka uga ahaa, aroos uu ka maqanyahayna aan loo dhigi jirin, in uu mar uun noqdo ka aroosyada shida waa rejayn jiray Shanbood. Nasiib-darro se marna ma uu helin rikoodh iyo cajalado inta uu isku rido, ka dibna badhanka cas intu gujiyo ay ka soo booddo, “Jalam qalab, Qalam jalam, jacaylkuye…” aad buu se ugu rayn lahaa sida uu qabo. Habeenka salaasada oo masraxa xerada loo leeyahay, Shanbood waxay u ahayd habeen Gaaf ah. Habeennadii hore waxa uu la yaabbanaa waxan riwaayadda lagu sheegaayo, iyo kuwan badhna ay ciidanka iska dhigayaan badhna ay shacabka iska dhigayaan. Waxa uu garaysan waayay waxan la sheegayaa xagga uu ka jiro, waayo ciidanku miyaanu ahayn kan uu dhex joogo, shacabkuna kii sayladda joogay Saraakiishan marka la matalaayo balwadda la iska ilaalinayaa miyanay ahayn kuwan qaadka Deeqo Buuro uu dishooday. Mid askari ah oo ag fadhiyay inta uu gujiyay ayuu ku yidh, ‘Maxay u jeedaan askartu?’ kiina wuxu ugu jawaabay, “Riywaayad ayay dhigayaan”, erayga riwaayad ayuu maskaxdiisa ka doonay wixii uu macne ahaan u yaqaannay, ka dib na waxa uu helay in uu ‘ciyaar’ la macno ahaa. Inta uu isku qoslay buu isku yidhi, ‘anigiibaa rag riyaayadaynaaya inay run sheegayaan u qaataye ka warran…’

Inta maqas lagaga kala jaray garankii aabbihii khasabka ugu galiyay yaraantiisii, ayaa loo xidhay dhar ciidan oo u eeg kuwii taliyihii adeerkii ahaa xidhnaa. Kabihii qadha ahaa ee uu muhanaayay qaar u eeg balse madaw inta loo tuuray, ayaa lagu amray in laba daqiiqo ay ku lebbistaan isaga iyo jaallayaashii. Haraaq uu ka jeexday garankiisii inta uu ku guntaday surwaalka dhexda ka weyn, ayuu koofiyad kala dheerna madaxiisa dhukuran ku daboolay, isaga—oo is xoojaynaaya salaan ciidan ayuu hore ka bixiyay. “Dib-u-jeeedso… mudane taliye, waxa salaantaada u diyaar ah…” hadal subcis ah oo qaylo dheer, ayuu mid ka mid ah horjoogayaashii ka akhriyay afar saf oo min konton nin ka kooban hortooda. Laba boqol oo askari iyaga oo ah, ayaa tababarkii galabtaa loo soo xidhay.

Sida xaabadu qoyaanka uga madhantahay isaga—oo naxariista uga madhan, sida dabku aanu dhuxusha ugu tudhinna isna loogu soo tudhin—oo gubtay, ayaa dib loogu soo celiyay magaaladii aanu aqoonta badan u lahayn. Haatan meel kale ma haysto e, saldhiggii adeerkii taliyaha ka ahaa ayuu kadinkiisa isa soo taagay, dhawr subax marku askartii saldhigga laxooxda la boobayna, maalintii danbe fayl dheer oo gunnayn ah rag ku soo baxay ayuu Shanbood ku jiray. Isaga—oon waxna qorin waxna akhriyin, wixii ugu horreeyay ee afka ciidanka uu ka bartay waxa ay ahaayeen magacyada ay kala leeyihiin darajooyinka ciidanku. “Gaashaanle” magaca ay ku sheegayeen ayaa isaga cajabiyay. Waxa uu sawiranaayay nin ku hubaysan gaashaan Wiyileed, Golxob Xeebeed, iyo gammuun cadaawe. Ninka caynkaas ah marka uu khiyaalkiisa ka sawiranaayo, waxa uu ku dhex baahi jiray dabeecadaha kala geddisan ee deegaannada qaarna uu maqlay qaarna uu arkay; nin jooga. "Gaashaanle" marka la leeyahay, sawir badan oo dhan uu u kaxeeyo aanu aqoon baa maskaxdiisa isku rogrogi jiray Shanbood.

Sannad gudihii ayuu Shanbood eex iyo musuq iskugu maray shan derajo oo midna aanu xaq u lahayn! Taasina waa midda sababtay naanaysta uu caanka ku noqon doono—ee “Shanbood” in ay halkaa ka raacdo. Alifle, laba alifle, saddex alifle iyo xadhigle ayuu isku sannad kaliya jiidhay, maantana waa laba xadhigle. Adeerkii Mahad, balse dadku ay “Malaw” ku naanaysaan ayaa jaraha u sii daayay Shanbood. Judhiiba waxa uu fahamsiiyay in waxa dawladda ka soo galaa aanu noqon wax uu ku xisaabtamo, xoolihiisu in ay dadka ku jiraan, xaq dastuuri ahna ay taasi tahay—oo askarigu dartood bacadka u joogo ayuu ka dhaadhiciyay. Koodhka weyn ee tuutaha ah, afartiisa jeeb waxa uu ku ridayaa in aanay is ogaan baa loo laqbeeyay. Isaguna casharkii la baraayay inta uu weeleeyay, ayuu waliba barodhaafiyay wixii laga filaayay. Calalkii boolida ahayd ee aabbihii u galiyay markii laga kala jeexay, dufakii uu isaga duugi jiray iyo darsintii uu ku ridan jirayba hadda koodhka weyn ee ciidanka ayaa u beddalay, jeebahan badan ee wax uu ku kala garan doonana aad buu ugu bogay.

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

La soco qaybta 4—aad.

Luuqadda Suugaantu waa hab gaar ah oo luuqadeed. Waxaana ay qodobbo dhawr ah kaga geddisantahay Luuqadda Qoraalka iyo ta hadalka labadaba. Marka Luuqadda Suugaanta la joogo, waxa xoogga la saarayaa miisaanka, murtida, farshaxanka, dareenka, fikirka, falsafadda, sarbeebta, hal’xidhaalaha, maahmaahda, iwm. Luuqadda Suugaantu waa midda ugu heerka sarraysa xagga afka, haddii ay sheeko tahay, maahmaah tahay, maanso tahay, iwm. Sida ay u kala sareeyaan saddexdan cinwaan ayaana ay u kala derajo mudanyihiin. Qofka waxa ugu fudud waa luuqadda hadalka, ta qoraalka ayaa ugu xigaysa, heerka ta suugaanta marka uu soo gaadhana, in qofkaasi uu luuqaddaa ku talaxtagay ayaa muuqanaysa. Luuqadda Suugaanta marka laga dhigaayo qoraal iyada oo maanso ah, waxa la waafajiyaa habka hadalka ee lama waafajinaayo habka qoraalka caadiga ah! Haddii aad is tidhaahidid gabayga aad qoraysid waafaji habkii qoraalka, waxa dhacaysa in gabaygu jabo, leexdo, cuslaado, deelqaaf ama dalab midkood na lagu arko. Tusaale waxan usoo qaadan karnaa meerisyadan uu Faarax Nuur lahaa;

“Anse ila ah, aakhiro-sabaan, idibbilkiisiiyee”

Haddii habka qoraalka la is yidhaahdo waafajiya waxa uu noqonayaa, “Aniga se waxa ay ila tahay aakhiro-sabaan…” Sidaa awgeed, gabyaaga marka la qorayo tixdiisa waxa la waafajinayaa qaabka hadalka, taas oo ah in sidii uu u yidhi loo qoraayo. Isla qodobkan haddii aan sii yara faydo, gabyaaga ma xukumayo xeerka Naxwuhu marka uu tixda tirinaayo, kaliya xeerka miisaanka iyo farshaxanka ayaa xukuma. Sidaa awgeed, hadalka wuu is hor marin karaa, is daba marin karaa, macnayaal kala duwan waa uu is qabadsiin karaa, hadalka wuu soo gaabsan karaa, waa uu kala jiidi karaa, waa uu kala rogi karaa… taasina xeerkii qoraalka u qaban mayso qofka wax qoraaya e, waa in uu ku celiyaa gabayga xeerkii hadalka. Bal mar kale ila eeg;

“Dhagar iyo dil baa loo ballamay, labada dhoomoode

Bal dhankaaga eeg ciidan baa, dhooban faroweyne”

Khadar Halac

U fiirso labada meerissida uu suugaanyahanku u kala rogay. Waxa uu doonayaa in uu yidhaahdo, “Dhankaaga waxa taagan ciidan farobadan” sida uu u kala rogrogtay isaga—oo miisaanka iyo farshaxankiisa ilaalinayana waad aragtaa. Halkaa markaa waxa kuu caddaanaysa in suugaanyahanka aanu maamulin xeerka Naxwaha iyo dhismaha luuqaddu, ee uu maamulo xeerka Miisaanka, Xaraf-raaca iyo Farshaxanka.

i. LUUQADDA MUUSIGGA

Luuqadda Muusiggu waa qaab isgaadhsiineed oo la mid ah luuqadaha hadalka, laakiin iyada waxa la adeegsadaa dhawaaqyo, garaacyo iyo nidaamyo dhismeed si ay u gudbiso macno iyo dareen. Unugyada aasaasiga ah ee Luuqadda Muusigga waxa lafdhabar u ah Laxanka. Laxanku waa isku xigxigga dhawaqyada kala duwan ee sameeya heesta ama muusigga. Waxaa loo dhisaa laxanka hab jabaq-miisaan ah oo isku wada sar go’an, si loo helo laxan qurux badan oo maqalku ku raaxaysto. Taasi waxa ay ka dhigantahay in laxan kastaa uu leeyahay summad gaar ah oo hadhaw heesta la saaray ka duwaaya dhammaan ba heesaha kale ee hore loo allifay. Musiggu waxa uu leeyahay Ribbasho. Ribbasho waxa aan ka wadaa marka koox wax wada tumaysaa ay isla hesho aaladda musikada, ama koox ciyaar-dhaqameed samaynaysaa ay isla helaan jaanta iyo jiibta, ayaa musigga/jabaqdu yeelanaysa ribbasho samaysa cuddoonaan iyo jacayl xad-dhaafa, taasoo habsamisocodka dhawaaqyada iyo aamusnaantu isku bedelayaan muddo go’an gudaheed. Taasi waxay go’aamisaa sida muusigga loo dareemayo—haddii uu degganyahay, degdeg yahay, ama dhawaaq sare yahay. Tusaale, garaaca heesaha qoob-ka-ciyaarku wuu ka duwan yahay marka loo eego heesaha dareenka leh.

Muusiggu sidee ayuu u noqon karaa Luuqad? Muusiggu waxa uu gudbiyaa dareen aan erayo lahayn. Dadku waxa ay dareemi karaan farxad, murugo, ama xamaasad iyaga oo aan fahmin luuqadda la hadlaysa—ee musigga ah! Muusiggu waxa uu leeyahay xeerar la mid ah kuwa luuqadaha hadalka, sida ay luuqaduhu u leeyihiin Naxwe iyo Suugaan, muusigguna waxa uu leeyahay Laxan iyo Ribbasho. Muusiggu waa luuqad caalami ah, dadka oo dhammi na waa ay fahmi karaan iyada—oon loo baahnayn tarjumaad. Muusigga waxa uu leeyahay hab-dhismeed la mid ah sida jumladaha iyo cutubyada qoraalka. Waxaa ka mid ah, Codad sare iyo hoose – Waa heerka dhawaaqa, sida cod dheer ama cod hoose. Xawaare/Tempo – Waa sida ay muusiggu u socdo—si tartiib ah ama degdeg ah. Dareen– Waa sida codka uu u xoog badanyahay ama u yaryahay. Qaab-dhismeedka guud – Sida uu u dhisan yahay muusiggu. Tusaale, reer galbeedku waxa ay xoogga saaraan cuddoonka iyo qaab-dhismeedka adag. Muusigga Bariga Dhexe iyo Aasiya waxa uu leeyahay laxanno kala duwan oo qoto dheer. Muusigga Afrika waxa uu xoogga saaraa garaaca iyo isku-dhafka codadka iyo erayada kala duwan.

Inkaste—oo uu aad u badanyahay Muusiggu marka la furfuro, haddana dhisme ahaan waxa uu ka koobanyahay toddoba xaraf, kuwaas oo ah kuwo caalami ah. Toddobadaa xaraf ayaa sii kala baxbaxa oo laamo badan sii yeesha; waxaa na ay kala yihiin toddobadu: LA, SI, DO, RE, MI, FA, SOL. Toddobadaa xaraf marka ay Soomaalidu hees tumayso waxa ay ka tumaan shan ka mid ah, shantaas ayaana kala ah: Do-mijor, Re-minor, Me-Minore, Fa-Diyese, Si-bi-more. Shantani waa kuwa ugu caansan muusigga Soomaalida, haddii markaa muusiggu uu dhanyahay, waa shantaa midkood dariiqa koowaad—ee uu raacayaa, haddii uu dhimanyahay ama dheeryahay na waxa la yidhaahdaa “Hafton”, markaa shantaa mid ka mid ah oo wax ka dhimanyihiin ayaa la tumayaa, ama shantaa mid ka mid ah oo wax ku dheeraad yihiin ayaa la tumayaa. Xuruufta Muusigga caalamiga ah iyo sida ay isku qaataan Xuruufta Ingiriisidana shaxankan ka eeg:

QushiyE, halkii baannu naallaa. Waanakan aniga iyo wiil kale oo Cabdiqani la yidhaahdaa riyaha daajinayna. Geedaha Baahiyaalaha iyo Waabayga ayaa meesha aad ugu badan, labada midkoodna riyuhu afka ma saarayaan caleentooda qoyan, xilliga ay qallasho caleentoodu in ay xaabaan waa suure. Adhiyo riyo ah oo ka soo dareeray deegaan xeebta naga sii xiga ayaa buuraha naga sarreeya daaqaya. In hablo foodlay ahi ay la joogaan waanu aragnaa. Way noo foodhi-gaalleeyeen, annana taayadii baanu u miisnay. Qaybta cayda ee foodhigaallaha ayaan si bilaa dhegaysi ah isku dhaafsannay. Meel aad nooga durugsan ayaa ay joogaan oo isma gaadhi karno, xoolaha aan la joognaana isku kaayo saamixi maayaan in aan isku nimaadno. Bahal waraabe ah oo habeenkiina dhaca, maalintiina horar ah baa xoolaha laga weeteeyaa. Jiifaaguna inkaste oo aanu buurahan ku badnayn, haddana way dhacdaa in adhiga aad la joogtaan maalin walba mid uu Guduudane qabsado; meeshu hawl badnaydaa!

Ninkii Cabdiqani waa iga yara roonaaye, markii aannu foodhidii ku kala daalnay hablihii, waakaa cod hallaasiya la soo baxay; waa heesayaa. In ay na maqlayaan iyo in kale mooyaan, balse isaga cod kuma hadhine waakan xabeebsaday. Laba babac oo laagi dhex marto ayaa riyuhu daaqayaane, inta uu babacii buurta ay habluhu saaranyihiin mid ku soo jeeda uu tagay, waakaa isla kala bixbixinaaya cod markaa iska qalaad ah! Anigu markaa heeso ma aqoon, haddii laga tagi waayana midmidka aan dadka iga waaweyn ee xaafadda ka maqlo ayaa dhegahayga soo gaadhi jiray. Cabdiqani se maanta waxa uu ku heesayaa erayo iyo cod aanan waligay cid hore ka maqlin. Aad baan suugaanta u jeclaaye, anigu waxa aan isku dayayaa in aan xiftiyo waxa uu ku heesaayo, heestii maalintaa oo marar danbe oo kale na aan ka maqlay kana xiftiyay Cabdiqani waxa ka mid ahaa,

“Nabsigii an galay baa, Igu soo gaddoomoo

Adaa gacan sarreeyee, Amma waranka iga goo

Halbawlaha ku ganan, Ama gacalladaydaay

Aan geeriyoodee, Inaan go’o ka tali”!

Taasi galab ayay ahayd. Wakhtigu orod, la weynaa, baadiyihii ka imid, dadku kala lun, nin bana waayihiisu meel ku saydhi. Galabtaa iyada oo laga joogo 10 sanno oo buure ah, aniga markanna meel Banjarle/goomayte ah dhex fadhiya; meherad faro badan oo aan ku lahayn degmada Sallaxley ee koonfurta magaalada Hargeysa, ayaa uu soo joogsaday goor casar kulul ah gaadhi Xaajiyadaha Qooqanta ah oo qaad saaka keenay Sallaxley, galabtana doonaya in ay Rabaso ku noqdaan. “Mee inankii. Aar nooga gaadhsii labadaa taayir waryaa. Afarta kalena geeshta iga mari, khashaafaddana ii buufi dhakhso...” Ayaa uu kirishboygii igu boobay. Dirawalkii isagu inta uu daaqadda gaadhiga iska furay, caw yar oo jarqin ahna uu la soo degay ayaa uu gidaar meheradda ah qaad la fadhiistay. CD ga gaadhigu waa dayaamayaa oo heeso Digfeer ah ayaa dabada isku haya. Aad baa uu dirawalku ula dhacsanyahay codka Digfeer, xaaladdiisuna waa muudh aanu hadal iyo ka-jiidhis midna u baahnayn.

Shaqadii markaan u dhammeeyay, Digfeer na uu wali sidii ugu baxaayo, ayaa ay soo gashay heestan, “Hadal malaggii kalay baan” codkaa dhuuban, degdegga ah ee quruxda badan ayaan la yaabay. Markaas baan ku idhi, ‘Heestan ninka qaadayaa waa kuma?’ kolkaas baa uu igu yidhi, “Waxa meesha ka baxayaaba waa Digfeer”! Halkii baan ku sheekaysannay, aniga oo waliba kula doodaya in Digfeer uu wada foorjo ahaa. Galabtaas baa uu ninkaasi ii sheegay qofka uu yahay Digfeer. Waa dhammaadka 2013-kii, maalintii sidaan u dabagalayna wali waa aan raadiyaa xogtiisa Digfeer, annaka oo baadiye joogna erayadii aan xiftiyayna in ay Digfeer ahaayeen gadaal baa aan ka ogaaday, wali illaa waagaana waxa uu ii yahay fannaaniinta aan agtayda ka carjabin, waana aan ka xumahay ninkaa siyaabo badan oo aan dad kala duwan wax uga weyddiiyay in aanan wali ka helin xog waafi ah, dadkii sida dhaw ay u wada shaqeeyeen ama isku kooxda ahaayeenna waxa in badan aan kala sheekaystay macallin Ladane, isaguna dhawr sanno ka hor ayuu Hargaysa ku geeriyooday AHN.

W/Q, Cabdikariim Xikmaaw

i

Dadku waxa ay ka hadlaan dhibta iyaga loo gaystay. Waxa ay falkin karaan waxa ay dareemeen iyo inta arrin ee ay ku garta lahaayeen. Waxa ay dareerin karaan kumannaan dhacdo oo aan si fudud afka looga odhan karin. Waxa ay illintii ka dhacday idhahooda ku qori karaan diwaanno xusuus ku reeba qalbiyada dadka, iyaga oo indhaha akhrisanaya qisaskooda iyo dareennada dhuganayaba kaga rejaynaya in ay kaga helaan naxariis iyo u damqasho ay xaaladdooda kula falgalaan. Arrintaydu se maanta taa waa ay ka duwantahay. Waxa aan rabaa in aan anigu is maxkamadeeyo. Waxa aan rabaa in aan kula dareen noqdo, xaaladahaagii kala duwanaana aan anigu isku miisaamo. Inkaste oo aanan u damqan karin sidii aad u damqanaysanay, haddana miyaana ay ahayn wax la iga aqbali karo in aan ku idhaahdo ‘xanuunkaa uma aad qalmayn!’

Waan ogahay in aanay “raalli ahaw” kugu filnayn. Waan rumaysanahay in aanan cabbiri karin xaaladdii nafsiga ahayd ee aad dartay u gashay. Waa se gu’yaal iyo gu’yaal badan ka dib marka aan ‘iga raalli ahaw’ kaa soo leeyahay meel aanad iga filayn, si aanad ii filayn iyo xilli aanad iga filayn! Waa ii casar gaanban. Waxa aan fakalloon ku ahay kursi dhagax ah, hareerihiisuna ay derbi yihiin dhexdiisa. Ma aqaanno waxa aan ku jecelahay, balse waa kursi muddooyinkan danbeba aan fadhigiisa la jaal ahay. Waxa aad isoo hor martay adiga oo xusuus ah! Kuguma arkaayo indho caashaq, balse waxa aan si dareen leh kuula sii raacay jalleecada. Waxa aan isku dayay in aan soo celiyo is-horjooggeennii 13 sanno ka hor ahaa. Inkaste oo aan galabtaa kaa fooraray, maanta waxa aan kuu eegayaa kor, waxa aan la falgalayaa shucuurtaada iyo hadalladaada. Eray walba oo aad i lahayd waxa aan u qiimaynayaa si gundheer, waxa sida dhinbiisha qalbigayga ugu dhibcaysa illintii kaa tifiq lahayd galabtaas, haddii se aan kaa masixi lahaa illinta, nasiibdarro hadda ima horjoogtid, maalintii illintaadu ay dhulka ku hooraysayna waxba kuuma qaban; masaafadu waa 12k oo km!

Waan hubaa in aad i jeclayd, waana aan qiimayn karaayay xaaladdaada nafsiyadeed, balse runta ayaa ahayd in qalbigayga aan u furi kari waayay qalbigaaga! Taasi ma aha oo kaliya mid aan hadda xusuus kuu leeyahay, basle waa mid aan si dhab ah adiga oo i hortaagan marar badan aan kuu idhi. Waa hadal dirqi igaga soo bixi jiray, in uu iga soo baxana adaa igu kallifi jiray, marka aan idhaahdo na adiga aad ayuu kuu dhibi jiray, anigana naxariista ayuu iga sii fogayn jiray! Bilawgii wax walba aniga ayaa ku qaldanaa, balse in aad ku sii dhegganaatid xidhiidhka ma sheegi karo midkeenna ku qaldanaa! Waxa aan ka xumahay inta habeen ee dartay aad u soo jeedday, inta qof ee aad dartay iskugu dhacdeen, ama inta nolol iyo hammi aad lahayd—ee aad dartay u burburisay! Yaab badnaydnaa in aad si walba iila hadashay, wax walbana aad igula hadashay. Ilmo ayay igu soo istaajisaa markan xusuusto saacadaha aad dariiqa ii taagaan jirtay, si aan u kulanno, maaddaama aanan taleefanka kaa qabanin. Wax waliba gef ayay ahaayeen, xataa in aad qof sidayda u liita sidaa u jeclaataa gef ayay ahayd!

Waxa aan kugu akhrisanayaa xusuus murugo leh. Waxa aan dareemayaa in aan si weyn kuugu gefay marar badan. Waxa aan xusuustaa inta culays ee dartay kuu soo gaadhay. Inkaste oo aan rejaynaayo in aad hadda iga bogsatay, anna aanan kuu bukoonin—bal ka warran haddii aad is gubi lahayd habeenkii adiga oo gaas iska buuxiyay, leetarna isku qabanaya aan dirqiga kaaga bedbaadiyay. Saw adigu maanta ma aad ku noolaateen nolol dhaawac ah; haddiiba aanad dhiman, anna kuma aan noolaadeen ciil iyo murugo! Bal maxaa ku qaatay! Taallaabo kaste oo xagga naftayda aad u soo qaaddo mid leeg baa aan xagga bannaanka kaaga sii qaadi jiray intii danbe oo dhan. Sababta aan maanta kuu sheego. Waxan arkay in u dhawaansho kaste oo xaggaaga aan u soo dhawaadaa ay adiga kugu tahay dhib, anigana ay igu tahay dhib. Waxa aan arkay in mar walba oo aad isii jeclaatid ay dhibtu kuu sii siyaadayso, anigana uu culaysku igu sii badanaayo!

Marka se aan maanta si run ah u hadlo, dhibtu kaliya ma ahayn in aanan adiga ku jeclayn, balse waxa uu ahaa in sida aad ii jeceshahay si ka sii waalli badan aan aniguna qof u jeclaa. Laba qalbi ayaa aan midna u dhimanaayay, midna aan ka dhimanaayay! Hadalkii ugu xumaa noloshayda ee aan kuugu gefay, inkaste oo aanan adiga hortaada ka odhan waxa uu ahaa, ‘Inantu kaftankii ayay run moodday!’ runtii waa hadal aan kuu qalmayn. Waa mid ka mid ah weedhaha ka baxsan anshaxa qofnimo—ee si kama’ ah galab afkayga uga soo yeedhay, markii ay saaxiibbaddaa igu tidhi, “Inantan ku jecel maxaa aad sidaas ugu galaysaa!” maalintaa illaa maanta waa aan xusuustaa in aanan hadal intaa ka xun afkayga kaa odhan, balse maxaa kale ee ka xumaa, saw aniga oo dhabtaada ku jiifaba ma aan ku tiraabin magaca dhabeeshii kale ee aan jeclaa! Illintaadii wejiga igaga dhacday markii aan ku hanbabarey, runtii waa aan dareemay in aan is ilaaway, wax kale na ay afkayga ka soo yeedheen. Maanta marka aan illintaa xusuusanayo, waxa aad mooddaa dhinbiil dab ah oo ‘jac’ la igu siiyay; wax walba se wakhti baa ka danbeeyay!

Noloshaydu haddii ay bug noqon lahaydna, waanigaa kuu qirsan in qayb ka mid ah baalasha buuggaas aad ku leedahay xusuus xanuun badan; alla gabsanaydaa nafta kugu jirtaa! Ma ogi hadda waxa aad ku sugantahay, sida aan horena kuugu sheegay ma garan karo wejigaaga haddii aan hadda arko in aan degdeg kuu aqoonsan karo, muuqaagana waxa iigu danbeeyay subax aad jidka igaga hortimid, si aanan kuu aragna aad orod waddada kaga tallawday! Kuma arkeen, balse orodkaaga ayaa ikaa tusay subaxdaas. Waxa aan xusuustaa in aad dirays xidhnayd, dabcanna ay iila muuqatay in aad heerkaagii waxbarasho aad dib ugu laabatay. Taasi waa farxad. Ma garan karo in maanta carruur kuu eeg aad dhabta ku haysatid, mana qiyaasi karo xataa carruurtaada qaar in aad magacyadii xusuusteenna aad ugu wanqashay! Ma laga yaabaa wiilka aad ugu jeceshahay ubadkaaga inaad iigu magac dartay? Raalli ahaw, yaan kugu gefin mar kale. Ma ii soo sheegi kartaa sida ay hadda noloshu kuu tahay. Waxa iigu qiimaha badanina waa in aan nolol qurux badan kuu soo rejaynaayo. Dabcan sida ay sannadaha badani u kala qariyeen is aragga indhaheenna, si ka badan ayaa ay dadka innagu xeeranina u sii kala durkiyeen is ogaanta xusuusaheenna. Waan rumaysanahay taas. Waan qiyaasayaa inaad iga raysatay, waana mid wanaagsan taasi. Maadaama aad iga raysatay, ma kula qurux badantay inaan is cafinno? Maya, aad adigu i CAFISID; nabadgalyo.

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

La soco qaybaha hadhay.

Farta Indhooluha waa hab qoraal oo loo isticmaalo in lagu akhriyo looguna qoro dadka aragga la’ wax. Waxaa ugu caansan Farta Braille, taasoo uu sameeyay Louis Braille sanadkii 1824. Nidaamkani waxa uu ka koobanyahay dhibco kor u taagan oo la dareemo, loona isticmaalo in lagu aqoonsado xarfaha, lambarrada, iyo calaamadaha xisaabta. Qaabka ay u shaqeyso Farta Braille. Dhismaha xarafka, Xarafka Braille wuxuu ka kooban yahay 6 dhibcood oo loo dhigo qaab saddex-saddex ah (hal saf oo laba tiir ah) Dhibcahaas waxaa loo taagaa qaabab kala duwan si ay u matalaan xarfaha alifbeetada, lambarrada, iyo calaamadaha gaarka ah. Dadka aragga la’ waxa ay akhriyaan xarfahaa iyaga—oo farahooda mariyanaya dhibcaha, taasoo u oggolaanaysa in ay kala gartaan xarfaha iyo ereyada. Fartan waxa lagu qoraa qalab gaar ah sida ‘Braille Slate and Stylus” waa qalab loox iyo qalin yar ah, warqaddana ku samaynaya dhibco godan, xagga danbe na ka kuusan oo inta farta la mariyo la akhrin karo. Waxa xusid mudan in lacagaha qaar lagu qoro farta indhoolaha, jidadka la marayo na lagu qoro, si ay qofka ugu fududayso in uu xarfaha uu usha la dhacayo wax uga akhriyo. Fartani waxa ay leedahay heerar kala sarreeya, taas oo qofkii in badan isticmaalaa gaadhi karo. Derajada 1–aad, Xaraf kasta waxaa lagu qoraa sida uu yahay, mana la isticmaalo wax gaabin ah. Derajada 2–aad, waxa lagu isticmaalaa gaabinta erayada si akhriska iyo qorista loo dedejiyo. Derajada 3–aad, waa hab aad u gaaban, oo ay adeegsadaan dadka xirfadda sare u leh farta luuqaddani.

ii. LUUQADDA HADALKA

Luuqadda Hadalku waa mid dabiici ah oo aadamuhu uu kala dhaxlo. Taasi waxa ay ka dhigantahay in qofku uu si dabiici ah luuqadda u baranaayo, isaga—oo la falgalaaya dadka ku xeeran iyo waxa ay ku wada hadlayaan. U fiirso carruurta, waxa ay si tartiibtartiib ah wax uga bartaan luuqadda waalidkood iyo deegaanka ku xeeran lagaga hadlaayo, ka dib na waxa la arkaa iyaga—oo si is-daba-joog ah ay u soo korayso falcelintooda hadalka iyo fahamkooda ujeeddo labaduba. Si kale haddi aan u dhigno, Luuqadda Hadalku waa habka isgaadhsiineed ee ugu muhiimsan, kaas oo ay ku wada xidhiidhaan aadamuhu, si ay isku dhaafsadaan firkirrada, aragtida, dareennada iyo baahiyahooda intaba, iyaga—oo adeegsanaya baaqyo cod ah oo nidaamsan lana fahmi karo. Mar kale Luuqadda Hadalku waa mid uu sarreeyo hab gudubkeedu, taas oo ka dheeraysa xagga gudbinta luuqadda qoraalka ah. Haddii qof aad u dhawaaqdo, markaba in uu kuu jawaabo ayaa dhacaysa. Waana ta ugu fudud ee xagga wada sheekaysiga loogu adeegsiga badanyahay. Waxa ay kor u qaaddaa isfahamka bulshada iyo isdhexgalkooda intaba. Luuqadda Hadalka waxa muhiim u ah; habka ay dhawaaqyada iyo xarfaha luuqaddu u wada shaqeeyaan. Xeerarka lagu dhisaayo hadalka si macnihiisu u noqdo mid la fahmi karo. Habka dhaqdhaqaaqa iyo xarrakaysiinta codka, iyada oo mar sare loo qaadayo, mar hoos loo dhigayo, mar dareen lagu ladhaayo iwm, waxa ay xoojisaa xiisaha iyo is fahamka bulshada ama dadka Luuqadda Hadalku.

Maxay tahay laakiin sababta aan kuu nacay. Taas aniguba wali jawaab uma hayo. Laakiin in aan ku jeclaadaaba ma ay lahayn sabab—ee waxa i kaa jeclaysiiyay ficilladaadii iyo hadalladii aan dhankaaga ka heli jiray. U malee in tanna ay sababtay uun taas oo kale. U kaadi bal. Ma xusuusataa inan ku odhan jiray, ‘Noloshaydiiyeey’. Saw sax uma xusuusatid. Gartay. Hadalkaasi waxa uu ahaa dhab; mana aan lahayn nolol aan adiga ahaynba! Marka se eraygaas aan ku odhanaayo, uma aan qiimayn jirin sida aan hadda u qiimeeyo! Waan hubaa laakiin adigu erayga aad i odhanaysid xaggaaga waa uu ka qiimaysnaa. Sababta aan middaas ku gartay ma kuu sheegaa. Bal eeg markii aan ku idhi, ‘eray aan ku uidhaahdo, ama aad i tidhaahdid waxa aan ugu jecelahay Noloshaydii’ saw ma garan kartid adiguna kii aad iigu beddali jirtay, ama aad igu tidhi waa erayga ugu wanaagsan ee aad i odhan karto, ama aan ku odhan karo. Saw ma xusuusatid in eraygaasi uu ahaa, “Macaan/e” hadda ayaa aan isagana si ballaadhan macnihiisa u fahmay!

Gari Alle ayay taqaanne, bal haddaba aan isku gar dhiganno. Bal labadeennii eray aan dib u qiimayanno. Anigu marka aan ku leeyahay ‘noloshaydii’, saw ma ogid in aanan waxba la hadhin! Aniga laftayda ayaan taas dareensanayn, hadda se si cad ayaa aan u fahmayaa wax walbaba; waayo kuma jecli! Sidaa marka aan ku leeyahay, waa iga run; kuma jecli. Aan u imaaddo eraygaaga, ‘Macaan/e’ marka aad i leedahay, in aan kuu ahay noshaada qaybta macaan oo kaliya ayaa aan garawsaday hadda! Oo shaw sababta marka aad iga xanaaqdid aad u ahayd qof wax walba gooyaa taas ayay ahayd! Ma aan fahamsanayan. Hadda se waa aan kula gartay taas, waana aan kugu hanbalyaynayaa in aad iga caqli badisay! Ah. Bal maxaa keenay waxan oo dood ah. Waa maxay gartan aan kuu dhiganayaa, gar iyo gardarraba saw ma aynu kala hadhin hadda! Murugo ima hayso, waayo waxa aan si maalinle ah u illaaway magacaaga, sawirkaaga, codkaaga, xusuustaada iyo wax walba oo adiga kugu saabsan; malaha waa aan bogsaday!

Taasi waa mahad. Ma aan bogsan, balse xanuunkii jacaylkaaga ayaa ku bogsaday dildillaacyada wadnahayga dhexdooda, markaa waa igu nabar cusub iyo xanuun hor leh haddii aan is idhaahdo taas mar kale kaakici. Maya, maya… Wax kaakacayaa ma jiraane, dhab ayaa aad xaggayga uga masaxantay; armaa uu ii gooyaa wejigaagii! Wax walba anaa sababay. Haa, waa sababtayda wax kaste oo dhacay. Waayo dheh. In aan ku haystaana waxa ay igu ahayd cadaab, in aan kaa tagaana waxa ay igu ahayd cadaab kale! Laba cadaabood markaa midda danbe ayaa aan doortay, waana taa sababtu. Run marka loo hadlaayo, ma aad qaldanayn adigu, aniga laftaydu waxa aan isku qabaa in aan saxnaa. Markaa ma laga yaabaa in aynu labadeennuba saxnayn? Oo armaa ay run ahayd kalmaddaadii hadalka igu xidhi jirtay ee ahayd, ‘Ismafahmayno labadeennu’!

Ooh. Laakiin haddaynaan is fahmayn, maxaa aynu isku jeclayn. Maya, aan kuu jeclaa? Haddaynaan is fahmayn, maxaa aynu iskula farxi jirnay. Maya, aan kuugu farxi jiray? Haddaynaan is fahmayn, maxaa aan iskugu ooyi jirnay. Maya, aan kuugu ooyi jiray? Haddaynaan is fahmayn, maxaa aan u wada qaadan jirnay wakhtiga ugu badan. Maya, aan kuula qaadan jiray? Haddaynaan is fahmayn, maxaa aynu nolosha guul u wada sawiran jirnay. Maya, aan guushayda kuugu sawiran jiray? Ha illaawin in laabtaadu ay ahayd hoygayga nasashada. Ha moodin in aan ka maarmay, ha na u malaynin in aan wax kale kugu doorsaday! Haa, dugsoonkii laabtaada dibad dhaxan leh ayaa aan uga baxay, kulaylkii jacaylkaagana qabaw aan naxariis lahayn baan uga haajiray, qayladii codkaagana aamus hadal lahayn baan ii beddalay, macaankii dibnahaaga bunka qadhaadh een ladaabtay baa ii dooriyay, udgoonkii timahaagana wali sankaygu waxa uu ku jiraa baadidoonka wax u dhigmi kara caraftoodii! Ma anaa markaa maarmay! Malaha waan kuu darsaday. Ma laga yaabaa in waxa i hayay uu qooq ahaa; maxaan ku keenay sifaynta dareennada aan ka heli jiray jidhkaaga!

Maya, sifaynta koreed waa midda aad fahmi karaysid, balse ma sawiri karaayo xaaladda uu qalbigayga iyo gudaha jidhkaygu ay ku sugnaayeen. Maxaan sawiraa, saw ma aan ahayn qof waalan, kuu waashay oo kugu waashay! Ma waxa aad rumaysanaysaa qof rumaysan waayay wax walba oo aad ku tidhi, ama aad u hurtay! Ma waxa aad rumaysanaysaa naftii aad ku odhan jirtay, ‘Araggayga haddaad u baahantahay ‘waykan’ codkayga haddaad rabtid ‘diyaar’ jidhkayga haddaad u oommantahay ‘adaa i wada leh’ bal naso, qalbigaygana kalidaa ayaa ku jiree, ku qabaw jacaylka aan kuu hayo’! Intaas oo kaa dhab ahayd ma qofkii aad u hurtay, ee haddana rumaysan la’aa in aad jeceshay baa aad rumaysan kartaa waxa uu sheegaayo! Malaha waa aan waalnaa! Maya, waxa kaliya ee i waalay ayaa ahaa jacaylkaaga! Mid ogaw laakiin, jacaylka aan kuu qabay waxa uu dhaafay xad kaste oo wax lagu qiyaasi karaayay. Marka aad faraxsantahay, waan ooyi jiray, marka aad murugaysantahay, waan ooyi jiray, marka aad ii soo dhawaato, waan ooyi jiray, marka aad iga fogaatidna waa aan ooyi jiray! Maxaad se adigu u kala garan wayday macnayaasha ay kala lahayd ilmadaydu. Ma—aad i dareemi jirin miyaa?

Saw ma ogid indhahaagu meesha ay eegaan haddii aad ka soo celisid adiga oo farxadi kaa muuqato, waxa aad fiirisay oo dhan in aan jeclaan jiray. Ma i dareemi jirtay markad iiga warramaysid dookhaaga, in aan isku ekaysiin jiray wax walba oo aad dookhaaga ku sheegtid. Dadka qofka aad necebtahay ama aad dhibsatid in aan necbaa oo dhibsan jiray saw ma ogid. Adduunka qofkii ku wanaajiya ayaa aan ugu jeclaa dadka oo dhan! Saw ma ogid in aan saa’id kuu sii jeclaan jiray marka aad xanaaqaaga qaniinyo igaga goosato, ee inta aad ilkahaaga si laxaad leh iigu dhejiso, ka dib aad nasan jirtay marka aad iga daashid! Saw ma ogid halka aad iga qaniintay hafeefta ay igu leedahay, in uu igaga xanuun badnaa wejigaaga oo cadho ka muuqataa! Maxaad ugu qanici wayday noloshayda. Haddii se aad igu qanacsanayd, maxaa aad u qancin wayday naftayda kugu waalan. Kaliya miyaad iigu deeqdid agjoog iyo aamusnaan. Saw ma ogid in xanaaqayga oo dhammi uu ahaa in aanan ku arakayn uun. Miyaan ku dhibi jiray marka aad ila joogtid. Malaha waan ku...

QIRASHO 3

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

Aan sheekada kuu soo dhaweeyo e, magaaladu waa Berbera, qarniguna waa kii 19-aad. Noolaha madawga iyo caddaankaba leh ayaa is dhex maraaya. Marsadii ganacsiga ee geeska Afrika in ay u cumaamadnayd Berberi haddii aan ku sheego, malaha denbi iga raaci maayo. Nolosha bulshadu kala sarrayn iyo takoorridi way ka dheertahay. In kaste oo aad la isku yaqaannay, haddana kolka ay xagga guurka noqoto waa la is hidde raaci jiray. Ninku gabadha hooyadeed iyo ayeeyooyinkeed ayuu ka sahamin jiray. In kaste oo aanay doorasho lahayn, haddana dumarka laftoodu ninka reerkiisa, maalkiisa, ragganimadiisa, dooddiisa, deeqdiisa, dirirtiisa iyo derejadiisaba waa ku xulan jireen. In kaste oo dad aan isku dhaqan iyo diinba ahayni iskugu yimaaddeen xeebtan, haddana bulshada deegaanku waxa ay ahaayeen qaar dhaqankooda ku dheggan, oo aan dhayal lagaga furfuri karin. Turjumaanno, dhakhaatiir, askar, ganacsato iyo ragga la hal maala ayaa uga ladnaa nolosha markaa. Cabdi-Guunje na waxa uu ka mid ahaa askartii wakhtigaas Ingiriiska u shaqaynaayay. Haddaba, inta aannan Cabdi-guunje sheekadiisa innoo gelin, aan waxoogaa kaa baro bilcaantii dhiggeed ka mudhay, ee kol kaliyaata magaceeda mashriq iyo maqrubba lagaga haasaaway. Oo waa tuma dhabeeshaa uu ka warramayaa ma is leedahay. U maleeyay in aad is waydiinayso taase, inta aan hadalka soo koobo aan idhaahdo ‘waa Qaryaddii kolkii uu abwaanku sifaynnaayay lahaa’:

“Sargooyada wejiga loo dhigiyo, timaha loo seexshay

Sunnayaasha laysugu dhejeed, sadar Qur’aan mooddo

Sanqaroorka loo dhilay dibnaha, lagu sureeraayo

Af sabiib la moodiyo ilkaha, saanaddiyo nuurka

Dhexda samayda leeg iyo xubnaha, Eebe kala soocay

Si kastood u daydaba ma laha, cad ad saluugtaaye”!

Timaha, wejiga, sunnayaasha, sanqoorka, afka, ilkaha, nuurka, hu’geeda, dhexda iyo dhan kaste oo abwaanku ka eegay inantaba in ay dhammays tahay ayaa u soo baxday. Gabadha caynkaas ah, waa Aamina Cali oo ku magac dheerrayd (Aamina-siraad) ayaa magaalada Berbera iyo gobolkaba sida xiddigta cirjiidha uga shaac baxday. Waxa isaguna jiray oday dhawr dumar ah oo hore in uu soo maray loo badinaayo, oo Cabdi-Guunje la odhan jiray, isna wakhtigaas ku noolaa magaalada Berbera. Haddaba, haddii aynu isla aragnay, oo aan hubo in aad ka markhaati kacdeen bilcaantaa Eebbe sida uu u dhigay, bal xaggiisa ka warrama Cabdi-guunje? Tolaw waa sidee? Ma dheeryahay ma gaabanyahay? Ma casyahay ma madawyahay? Ma buuranyahay ma dhuubanyahay? Ma doqonbaa ma fariid? Ma faqiirbaa mise waa hodan?

Alaylahee intan judhaba kuu soo hor mariyo sifadiisa, aan idhaahdo ‘Cabdi waa nin gaaban, madaw, oo aan marnaba qurux lagu xamannin! Cajaba Rabbi! Ninka caynkan ahi sidee ayuu ku hawaysan karaa laan hareeridii aynu ka soo sheekaynay! Anba taas waan is waydiiyay, laakiin waxa hal mar i dabartay maahmaahdii ahayd “Fariid foolxumo ma leh”! Kolkaasaan candhuuftayda dib u liqay, oo aan xusuustay kartidii iyo raganimadii Cabdi. Nin aftahana, raganimo badan, fariida, geesiya, deeqsiya, oo weliba dumarka sheekadooda huud ku qaba ayaa uu ahaa! Cabdi ayaa maqlay bilcaantan sida joornaallada warkeeda layskugu tebinayo, ee inta ay Saaxil oo dhan caan ka noqotay, rag oo dhanna daadafaysay. Mid ay hayb ku diido, mid hayni reebto, mid hanyal xumo reebto, mid heemaal reebo, mid hadal aqoonnimo la’aani reebto, mid hiil yaraani reebto, iyo mid ka helitaan reebaba, rag kor u dhaafaya 30 nin ayay Aamina-siraad ka tukatay. “Aabbahay ayuu iga yahay. Kaas u dhixi maayo. Ma anigaa reer hebel u xanbaara. Nin aanan ku xarragoon karayn sideen xile ugu noqdaa? Sidan. caynkan... Noocan.....” Iyo boqollaal iimood oo aan laga geyoonayn ayay rag oo idil hor dhigtay.

“Aamina-siraad tolaw yay yeeli? Ala malaha inanta quruxdeeda cidba calfan mayso! Tolaw miyaa la cawryay, waa tan nin kastaba ka baygagaysee; yaab!” Dad oo idil ayaa sidaa ku haasaaway. Muddooyin dhan haddii sheekadeedu sidaas ahayd, ayuu maalintii danbe Cabdi-guunje rag ay inanta hilbo yihiin ku yidhi “Waar nimanyahaw ama inanta guursada, ama waxan aad ka warramaysaan wax rag qabta maaha—e annaka golaha noo fasaxa, annakaa arrinkeeda dhammaynne” inta aad loogu maadsaday Cabdi-guunje, ayaa lagu yidhi, “Cabdaw tani taad moodayso maaha—e, lafahaaga ha u soo ceeboobine aadyar iska joog!!”

“Waar idinku ha na diiddo e, labada dhaayood uun isku kaaya saara inanta” ayuu Cabdi yidhi. “Dee waa hagaag haddii ay wax kaa rasaynayso waannu ku tusi” ayaa la yidhi. Dharaartii danbe ayaa Cabdi-guunje loo keenay Aamina-siraad, oo neecawda badda aqal dabaqyo ah xaggiisa sare ka qaadanaysa. Hal mar haddii uu eegay ayuu iska laabtay isaga oo aan juuqba u odhanin! Oo tolaw odayga maxaa helay? Wax kale ma heline, in aanay ahayn tani mid Cabdi-guunje u soo joogsanaysa ayuu arkay, naftiisana run ayuu u sheegay. Dharaar iyo laba haddii uu dhulka jifaynnaayay, ayuu is yidhi, “Dee nin waynna waad tahay, qawlna waa kaa dhacay oo xaalkaagu waa halis, Aamina-siraad na mid sidan loogu beegan karo maaha maxaad samaysaa ninyaw? Yaa! Alaylahee inaadeerkaa Maxamed Aw Cabdi Xaashi miyaad doonatid? Oo Maxamed muxuu ku tari karaa? Miskiin. Aar ninkani 1- waa aftahan, 2, waa nin qurux iyo jamaal Eebbe ugu deeqay, oo gole joogsi leh. 3- waa nin dad iyo dood yaqaana, oo halka uu ka hadlo aan dabadii la kalaamin. 4- waa nin arrimaha haweenka iyo galagalaysiga dumarka kaga fiican rag badan. Ahahahahaha... Aar Wakaas Wakaas... Haddaad arrin keentay”

Intaas haddii uu naftiisii kula shawray Cabdi-guunje, ayuu sare u bood booday, sidii cunug yar oo wax ka halaabay inta uu helay, farxad la karaar jabsan. Dharaaro yar ka dib, Hargaysa oo Maxamed joogay ayuu isku soo shubay Cabdi-guunje. Xaggaa iyo xaggaa midna isaga oon eegin, ayuu toos u abbaaray halku ku tuhunsanaa in Maxamed laga heli karaayo. Nasiib wanaag horeba waa ka helay Maxamed. Kolkaasi ayuu daaha uga qaaday waxa jira. Hadal wax uu wadabana, wuxu ugu soo af-meeray “In uun haddii tolnimo iyo aftahannimo wax tar leedahay, maanta ayaan kaaga marti ahay. Gabadh inan rag oo dhammi ka dhawaateeyeen ayaan rabaa in aad iiga milxiisto. Aar bi’i waa inaadeere, kaalay afkaaga iigu hiili maanta ayaan u baahanahay hiile” ayuu ku yidhi. Arrintii Maxamed waa ka aqbalay Cabdi. “Haddii hawshaaduba intaas tahay, Alle af waa inna baray haddii ay innagu yeelayso, hantina waynnu buuxnaaye innagu dhaqaaji” ayuuna ugu jawaabay Maxamed.

Af madhan lalama shirtago e, inta laba Baroor la halabsaday, oo go’yaal shaal ah, macawiso sawsar ah, saacaddo Siiko ah, iyo sibraarro caano geel ahna la qaatay, tolkiina la sii guubaabiyay oo boqol halaad, faras baxdaw ah, iyo rayfal marle ah la diyaarsaday, ayaa meesha iyo sabo xeebeed laysku shubay. Maxamed iyo Cabdi may leexleexane, kobtii Aamina-siraad ku sugnayd ayay horbadiiba aadeen. Halkii dharaartii hore Cabdi ka laabtay kolka ay marayaan, ayuu haykalka iyo heemaalka inanta isha la raacay Maxamed. Isaga oo sare u eegaaya, jaranjartana fananaya ayaa uu gabay bilaabay.

Gabay aan badnayn, balse mucda, quruxda, farshaxanka, aftahamada, hibada iyo miisaanka ka muuqda aad yaabto, ayuu inantii ku bantookhiyay. Ugu horraynnba sida warkeeda la iskula dhex maraayo ee bari iyo bogoxba loogaga haasaaway ayuu ku jalbeebinayay. Salaan iyo sifaynba haddii intaasi u ahayd gabaygiisa, waxa uu xubin xubin uga kala saafayaa murtidiisa qaayaha gabadhaasi Eebbe ku mannaystay, ee ay dhiggeed oo dhan kaga foostay. Haddii inta uu wejiga ka bilaabo, ilaa calaacasheeda socdo, oo inta uu dharkeeda sifeeyo ilaa kabaheeda ka warramo, oo inta uu gaarinimadeeda iyo kartideeda sharraxo, xataa ku ammaanno go’aannadeedii ay rag badan oo aan u qalmin ay ku diidday, ayaa uu ugu danbayntiina u sheegayaa sida uu Cabdi-guunje ugu qalmo, iyo sida ay sinji iyo saldannad nin lihi uu uga qarwaayo laylkii oo dhan, taasina ayba tahay hoodo iyo ayaan ay filkeed dheertahay. Hawraartiisaas qiimaha badan ee abwaanka, haddii qodobbeeyo inta aynaan tixda gaadhin; bal waa kuwane ila dhuggo.

1- Ugu horraynnba waxa uu u sheegay abwaanku inanta, in ay tahay tan keliya ee haweenka samada hoos jooga oo dhan uga sarraysa. In ay tahay ruux qofkii arkaaba abuurteeda yaabka leh ay khasab tahay in uu ka sheekeeyo;

2- mar labaadka abwaanku waxa uu ka warramayaa, sida ay iskugu bishay agabka dumarku ku xarragoodaan. Sindiyaha gacmaha ay ku taxatay. Sabbarrada khaydka loogu xidhay shan iyo toban jir maalintay ahayd, ee aan bartiisii ka sikanin, ee dhexyaraanteeda iyo qorqornaanteeda markhaatiga looga dhigay. Takhamka siliska ah ee inta ay qoorteeda dhebiga ah sudhay, haamadda laabta ku fadhiistay, ee walalacdiisu rag oo idil nugayl iyo naxariis ku abuurayso. Kabaha faygamuurka ah, ee inta saani iskuma jirto—e tu lo’aad laga tolay, xaradhka loo yeelay iyo farshaxanka aad yaabto, ee kolka ay cag qaaddaba qayb ka mid ah wadna rag badan galaafanaya. Subeeciyadda ay dhawratay, ee kolka madalaha waawayn la yimaaddo inta ay ‘ham’ isku soo siiso, nafle aadan oo dhammi inta ay dhaayaha la raacaan lagu wada dhaygago. Saddex qaydda gaarinimadeeda iyo kartideedu ka muuqato sida ay u maydhay, ee inta faraqa hore oo dhan caddaanka aad yaabto. Boqorka qaaliga ah ee inta hindiya laga keenay Berbera ka soo degay, cunaabiga, iyo dhaclaha ay isku soo jeeni qaarto. Intaas oo dhan ayuu kaga sheegayaa in ay xarragadeedu ka koobantahay.

3- mar saddexdaadka abwaanku waxa uu sheegayaa: xilliyada barwaaqada ah haddii ciyaar la hobsheeyo, sacabka, mushxaradda, islaba rogga, iyo sawdkeeda qalbiga ku xasilaya in ay dumar oo dhan kaga sarrayo; laguna hawaysan, iskabana dhaaf ragga e, in xataa haweenku kolka ay soo bidhaanto ay laabta uga farxaan ayuu ka sheekaynayaa.

4- marka afraadna, waxa uu inyar oo kooban ka taabanayaa qaybaha jidhkeeda. Wejiga inta qorqornaanta Eebbe ugu deeqay, timaha sayn fardoodka ah na lagu dul seexshay. Sunnayaasha faayaheeda ka sarreeya, ee inta qalimmada loo yeelay sidii sadar qoraal ah iskugu xidhan. Sanka aan Eebbe dherarka u miyin, ee weliba inta qarooryo loo yeelay, sida afka Gallaydhka u soo xoodan, iyo dibnaha madawga intay u dhasheen Eebbena koobnaanta ugu deeqay, ee kolka ay hadal damacdo aan ilkaheeda wada qaawinayne, xusuustoodu hurdo la’aanta kugu ridayso. Afka aan kol kaliyaata qallaylka loogu imanayn, ee dhalaalkiisa iyo udgoonkiisa aad sabiibta mooddo, iyo ilkaha caddaanka u dhashay, ee inta uu dabar yaraha casi dhex rooray aad moodayso in ay xardhatay. Samayda waranka dhexda aan ka weynayn, ee inta taako qabadka laga dhigay aan dhannaba u buuran. Mar afraadkaasna abwaanku cad qudha oo inanta uu ku saluugo ayuu ka waayay.

5- ugu danbayntana waxa uu ka sheekaynayaa sida quruxdeeda iyo qiimaheeduba u saaqay Cabdi-guunje, ee inta uu laylkii oo dhan goobyaalo aanu hurdo dhaban u dhigayn. Haddii ay ka diiddo guurka ay ula socdaanna in uu ku danbayn doono sidii nin waalan in uu gidaarrada wareego, ama uu dhulka iyo sabo xeebeedba uga tegi doono awgeed ayuu sheegayaa. Kolkaasi ayuu warka ugu soo idlaynayaa:

Suuqyada nin weyn oo marmaray, waa allow sahale

Seeriga Garduur inaan u kaco, saarku ii qabaye

Sekedahan Berbera waan ka tegi, saaka dabadeede

Kolkaa sahayda inaan qaato oon, saadanbaba dhoofo

Iyo inaad su’aashaan ku idhi, war iga soo siiso

Labadaa si’ uun bay u dhici, saatir idamkiiye

Saxeexaaga ii keen adaan, kaa war sugayaaye”!

Meerisyadaas u danbeeyay kolkii ay afkii abwaanka ka soo dhammaadeen, ayay Aamina-siraad inta ay soo degtay tidhi, “Haddaan hooyaa. Alaylahee in aan kaas mooyaane aannu nin kale naayaa i odhanayn” sidii ayaana Cabdi-guunje loogu meheriyay Aamina-siraad. Oo kolkaas saw dhab maaha in aynu markhaatiga u sii oogno kolkii uu Salaan-carrabey lahaa, “Afku wuxuu la xoog yahay megliga, xawda kaa jara e” Gabaygii inanta gooyayna waa Kane, akhris wacan isaga oo dhammayatiran:

1. Aamina siraadeey haween, waad u sidataaye

2. Sifahaaga nimankii arkiyo, sida laguu uumay

3. Ma sahlana warkay keenayeen, Sud iyo Geel-woobe

4.Suunaari baa Ciidagale, kugu sawaalaaye

5. Saraar Godanna waa laga hayaa, suuraddaad tahaye

6. Soomaaliyoo idil hablaha, samada hoos jooga

7. Sida suurta webigaad dhammaan, uga sarraysaaye

8. Sifahaaga lala yaab sidii, saado carabeede!

9. Sindihaha gacmaha loo geshee, saayiq quruxeeyey

10. Sabarrada gimraha lagu jaree, lagu santaalleeyey

10. Surka qoolka loo soo geshee, wada siraadaaya

11. Sar lo’aad kabaa laga tolee, suunka lagu giijay

12. Subeeciyadda meeshii, macshara la isa saaraayo

13. Saddex qaydda maydhiga horey, marisay saaabuunta

14. Soddaan boqorka lagu soo gadee, Saaxil laga keenay

15. Sunbo lama ammaanee kolkay, gurato saabaanka

16. Eey socoto arageeddu way, sagalka dayreede

17. Haddii sacab ciyaareed la tumo, seben barwaaqaadka

18. Siyaarkay u leedaa gabdhuhu, sare u eegaanee

19. Sawdkeeda wacan baan qalbigu, sina u diidayne

20. Sidii sheekh masalle soo sidaa, looga sugayaaye!

21. Sargooyada wejiga loo dhigiyo, timaha loo seexshay

22. Sunnayaasha laysugu dhejeed, sadar Quraan mooddo

23. Sanqaroorka loo dhilay dibnaha, lagu sureeraayo

24. Af sabiib la moodiyo ilkaha, saanaddiyo nuurka

25. Dhexda samayda leeg iyo xubnaha, Eebe kala soocay

26. Si kastood u daydaba ma laha, cad aad saluugtaaye

27. Hadba saacad baa ruux Ilaah, hibada saaraaye

28. Sannadkii ku dhaafana dibbaa, loo sakimayaaye

29. Soddonkii ku soo maray haddii, saxalku kuu diiday

30. Singal iyo haddaad inan-gumeed, saaka ka hawootay

31. Badhna tidhi ‘sawaabku ima geyo’, saancadkiyo liidku

32. Nimaan kula sinnayn waa sharciga, inaad saluugtaaye

33. Sallinkiyo Quraankaan baryiyo, suubbanaw Nebiye

34. Maantaa Ilaahay ku siin, sararta Daa’uude

Saxeexaaga ii keen adaan, kaa war sugayaaye!

35. Samrina maayo oo ina Calaay, waan ku saakimaye

36. Saqda dhexe habeenkii hurdada, waan ka selelaaye

37. Kolkaan seexdo qalabkaagu way, sii sanqadhayaaye

38. Salaaddaan tukado faalladii, waygu sukukuule

39. Sallaankaad fadhido waan jeclahay, inaan salaamaaye

40. Waa sahan raggaan soo direen, kuu sawirayaaye

41. Surmaseegto way igu xuntahay, sabadka qaarkiiye

42. Suuqyada nin weynoo marmaray, waa allow sahale

43. Seeriga Garduur inaan u kaco, saarku ii qabaye

44. Sekedaha Berbera waan ka tegi, saaka dabadeede

45. Kolkaa sahayda inaan qaato oon, saadanbaba dhoofo

46. Iyo inaad su’aashaan ku idhi, war iga soo siiso

47. Labadaa si’ uun bay u dhici, saatir idamkiiye

48. Saxeexaaga ii keen adaan, kaa war sugayaaye!

W/Q, Cabdikariin Xikmaawi

oh, naf kaliya ma aha, wax aan la hadhayba in aanay jirin, hadhis uun ma ah—laakiin ma meel aan kula kala hadho ayaaba jirtay iyo wax aan kaala kala hadho! Inta aan indhaha xoog iskugu qabtay, ayaa aan daawanayaa dhoollacddayntaadii iyo furfurnaantaadii. Salaantaadii diirranayd, dhunkashadaadii fududayd iyo khiyaalkii jacaylkaaga ee aan xadka lahayn.

Bal kaalay galabta aan kaaga warramo wax aan hore afka kaaga odhan kari waayay, adiguna aad wejigayga ka arkaysay balse aad is dhaafin jirtay. Bal xusuuso hadalkaagii kaftanka ahaa, sheekadaadii xiisaha lahayd, iyo barashadii aad aabbahaa taleefanka igula hadashiisay! Miyaad ii sii heshiiseen in aad wadnahayga sumaysaan! Ma ogtahay in aabbahaa uu sannad ka hor maalintii aynu is barannay ii kaa ammaani jiray! Aniga oo aan ku arkin, ku niyaysan, kugu fikirin, waxa aabbahaa uu kaa sheegayana aan dan ka gali jirin, ayaa uu mar walba ammaantaada si sibiq ah ii dhex galin jiray. Macno iima aad samayn jirin markaa, balse waan ogaa in aad tahay gabadh aabbaheed uu ku faano, dabcan sababta uu kuugu faanaana in ay karti ahayd waa aan dareensanaa; laakiin macno kale markaa iima ay lahayn sheekadaadu!

Waan ku arkay, laakiin kuma aan caashaqin. Waan ku bartay, balse aad kaagama sii fikirin, waan ku dhaafay, balse mar kale waxa dhexda iga soo celiyay ammaantaada iyo quruxdaada hummaagga ah ee iga daba timid! Fiidkii aynu is aragnay, adiga—oo i garanaayana aad sida cilaaqda ah naanaysta aabbahaa iigu sheegtay, adiga oo og in aan is garanayno aabbahaa, ee aan kugu idhi ‘adeerkaa baan ahay’ laabtaydu way fayoobayd. Waan caafimaad qabay, taam ayuu qalbigayguna dareenkaaga ka ahaa. Saddex dhacdo oo isla laba habeen iyo maalin innagu dhex maray, wax aan ahayn in aad ina hebal tahay kaama aan baran! Wali waa aan caafimaad qabay! Galabtii aan tagay badda, ee soo gaddoonkaygii raaxada aad iga soo daba gantay hummaagyadada yaabka leh, iyo quruxdaada dabiiciga ah, markaas baa iigu horraysay xanuun! Waan deddooday, waan isku dhex daatay, markaas baa ammaantaadii hore oo dhammina ay hal mar igu soo wada xaadirtay. Ficil kaste iyo xarrakaad kaste oo intii aan ku aqaannay aad samaysay baa dib macne iigu sameeyay.

Ammaantii aabbahaa ee sannad ka hor ayaan dib xusuustayda uga daalacday. Waxa shucuurtayda oo dhan la wareegay laxaadka jidhkaaga, dherarka timahaaga, dhumucda kubabkaaga, taakada dhexdaada, dhalashada qoyskaaga, dhiirranaanta dooddaada, iyo dhibirsanaanta asluubtaada ee aan baadidoonka ku soo helay! Bal miyaan iska kaa daayo, wali waa aan nabadqabaye! Galabtaa baadidoonkii aan kuu galay, in aan qof kaste oo ku garan karaayay aan waraysi ugu dhaqaaqay ma ogtahay? War kaste oo san, xaggaagana la iiga sheegaa in uu ahaa dhinbiil kale oo qalbigayga ku sii dhalaalaysa ma la socotaa. Afka ammaantaada wadaa marka uu ‘laakiin’ idhaahdo, ee uu is yidhaahdo wax uga sheeg dhaliisheeda, in aan sheekada ku xidhaayay ma la socotay? Bal miyaan caddaalad sameeyo markaa, ugu yaraan waxa aan wax u qiimayn lahaa si dhexdhexaad ahe—oo miirqabta e!

Iga daa waxaa hore oo dhan, mar haddaan adiga ku bartay wax walba oo kale macne ma laha—e. Toban cisho oo aan kaa maqnaa, waxa ay ila ahaayeen toban bilood! Waad ogayd sida aan maalmo gudahood kuugu waashay. Xusuuso aniga oo aan garanayn wax aan u socdo iyo ujeeddo kale toona, inta aan wax walba faraha ka soo qaaday in aan kuugu soo laabtay magaaladii aad degganayd. Inkaste oo aan saaqanahay, wali se waa aan ladanahay! Waxan se illaa hadda is weyddiiyaa, ma hore ayaad isku taqaanneen. Waxa aad moodaysay in aad ahayd qofkii aan waligayba u oommanaa. Furfurnaantaada iyo farxaddaada ayaa si walba ii dhex qaaday habeenkii koowaad ee aynu kulanno. Barxaddii hotelka ee aynu ku kaliyaysannay, jawigii laydha macaan lahaa iyo quruxdaadii mar-la-argga ahayd baa addduunyadaba habeenkaas oo kaliya iiga dhigtay!

Waxa aan illaaway taxanihii noloshayda. Waxa aan illaaway tagtadii xusuustayda. Waxa aan illaaway qorshihii timaaddadayda, wax walbana isla habeen kaliya ayaa aan adiga kugu soo koobay! Waxa aan moodaayay in aan riyoonaayo, balse run ayay ahayd oo qofka gacantayda haystay adiga ayuu ahaa! Waxa aan moodaayay in aan hammiyaayo, balse wax walba oo aan ku hamminaayo ciddii ugu mudnayd adiga ayay ahayd. Waxa aan kuugu warramaayay si daacad ah. Waxa aan u qaadan la’aa xagga aad kaga qarsoonayd indhaha kumannaanka nin ee iga hantida, quruxda, lacagta, ragannimada iyo magacaba badan ee dal iyo dibadba igul/kugula nool. Inta aan se hoos u qunbacday, ayaa aan is idhi, ‘malaha tani waa hadyad NABsibax ah!’ yaab! Waxa se aan qalbiga ka ooyay, markii aad durbadiiba i dareentay—ee aad igu tidhi, ‘maxaad ka fikiraysaa?’ ee inta aan laba indhood oo ilmo ku soo taagantahay aan kugu soo fiiriyay, hadal aan tahli la’ahay aan dirqi kuugu idhi, ‘adiga’ adiguna inta aad labadaada gacbood ku qabatay gacantayda midig, aad sida dareenka fog iiga dhunkadatay, inta aad laabtaada gacantayda ku qabatayna aad iigu tiraabcelisay, ‘wax walba oo kale iska illaw, anigana haatan waad i haysataa!’

Adduunkaygii hal habeen is beddalay waxa soo koobay muddalabkii innoo soo taagay warqadda qaansheegta ah, isaga oo aan wax kale inna odhanna innoo sheegay in saacaddii meheradda la xidhaayay la gaadhay! Bal miyuu caawa kaliya saacadda illaawo. Maya, may saacaddu isaga illawdo. Maya... ‘Wax walba waan kuu samayn karaa, balse wakhtiga ma joojin karo si aan farxadda agtaada taalla aan uga dhergo, habeen danbe xilli hore is diyaari gacalliso’ markii aan ku idhi, ee aynu soo baxnay; markaas baa aniga wahan iigu horraysay. Markaas baa aan dhawaystay tagitaanka gurigiinna. Waxa aan u muhanaayay in gurigu fogaado, si aynu saacado jidka u sii saarnaanno. Waxa aan jeclaan lahaa in aan kula sii joogo, waxa aan aad u dooni lahaa in uu wakhiguba aannu dhaafin saacadahaa farxaddeenna, si aynaan u gaadhin cutubbada nolosha—hadhay ee aynaan garanayn waxa aynu ku baran doonno, ama aynaan xataa fahamsanayn cinwaannada ay cutubbadaasi yeelan doonaan!

Markii aad gaadhiga ka sii degaysay, sidii aad hab ii siisay iina sii dhunkatay, haddana inta aad dhanka kale ka soo wareegtay aad daaqadda igala sii sheekaysanaysay adoo gacantayda haysta, ee inta aad ii sii iljabisay adiga oo si jalaqsan u socda aad albaabka guriga garaacday, markii lagaa furay illaa inta aan sii libdhaayayna aad ii sii gacan haadinaysay, sawirkaasi baa qalbigayga ku oogay kumannaan dareen oo is wada haysta. Waa laga yaabaa in aad seextay saacado ka dib, balse anigu sidii aan naftaada falanqayn ula qaadanaayay ayaa waagu ii galalac yidhi! Daqiiqad walba waxa aan eegaayay saacadda, si wakhitga ugu habboon aan kuugu soo qoro, ‘Subax wanaagsan’ waxa aan ka sii fikiraayay erayadii kuu qalmi lahaa ee saaka aan maalintaada ku bilaabi lahaa. Waxa aan ku dheeraaday rogrogidda weedhaha qalbigaaga u roon, xuruufta ay indhahaagu ku qabawsan lahaayeen aragtidooda iyo kasbashada daacadnimadu ka buuxdo ee aan naftaada ku hanan kari lahaa!

Ma dareensantahay sida uu iigu dheeraaday habeenku, si aan mar kale u soo hor istaago naftaada. Markii aynu cawaynay, wada cashaynay ee innaka oo faraxsan innaka iyo asxaabta kale aynu bannaanka magaalada jawiga laydhsiga ah u aadnay, bar bannaanna inta aynu gaadhiga kaga degnay, innaka oo kaynta dhex lugaynayna dhulka oo dharab leh iyo dhirta oo qoyan, dhibicda khafiifka ahi ay korkeenna ku qubatay, qabawgii neecada iyo dhabashadii laydha khafiifka ahna inta aad laabtayda ka soo gashay aad igu tidhi, ‘Ma kuu noqday qofkaagii; aniga way iigu kaa dhantahaye!’ Anna inta aan si dareen fog iskugu kaa duubay aan halhaleelka ugu tiraabay ‘waan ku jecelaaday’ ayaa maamulka shay walba iigu danbaysay! Intaa wixii ka danbeeyay waxa aan ahaa qof iyo qalbi qaadan oo aad maqaarka u siddo. Waan se kaaga mahadcelinayaa in aad u maamushay naftii aad maqaarka u sidday si kooban, nidaamsan, qorshaysan oo qurux badan intii aad ku bogsanaysay adigu! YAA. Haa, intii aad igu bogsanaysay, anigana aad i bukaysiinaysay wax waliba waa ay wanaagsanaayeen!

Ma xusuusataa in aad ii sheegtay in aad hore u jeclayd wiil qurbaha jira, xanuunkii jacaylkiisana in aad rabto inad igu illawdid. Haa, run ayay kaa ahayd in aad bogsiimo kaliya ii rabtay, balse been ayay kaa ahayd in aan ahay qofkaagii ama ay iigu kaa dhammayd! Anigu se ma aan lahayn doorasho kale. Aad ayuu ii damqay dhaawacaaga hore, waxaana aan si hakrasho la’aan ah kuu siiyay naftayda, si aad uga dhex baadhatid daawadaada! Waxa aan oggolaa in aad si walba ii dhaawacdid, si adiga boogahaagu u dhaymaan. Waxa aan raalli ku ahaa sabab kaste oo aad u oyday cagsigeeda in aan kaaga farxiyo. Waxa aanan waxba ka qabin in aan kuugu sawirmo qofkii aad ku hammiyi jirtay marka aad laabtayda ku jiro. Inkaste oo aanan iska dhigi karin isaga, haddana waxa aan diyaar u ahaa in aan noqdo sawir isagii kuu shabbaha! Aah. Shaw intaa isma ogayne, balastarka aan ku dhayaayo dhaawacaagu, waxa uu ahaa cad aan wadnahayga ka soo jaraayo. Shaw xadhkihii aan nabarrada kuugu xidhxidhaayay, waxa ay ahaayeen xididdadii dhiigga siinaayay halbawlayaashayda. Shaw dhuuxaygii ayuu ahaa waxan moodaayay dawadii jeermiska, ee aan boogahaaga kula tacaalaayay. Sawdigaa soo roonaaday. Sawdigan soo bogsanaaya. Sawdigan soo kabtay. Sawdigan kacay, anna aan dhacay! Adiga oo qoslaaya, faraxsan, bogsaday, oo caafimaad qaba sawdigan iga dul tallaabsanaaya. Sawdigan aan xataa ii goglin barkintii aad ku jiiftay markii aad jirranayd! Makii aan liicay, sawdigan laafyaha tuuraaya; ma sidaasaa… maxaad qalbiyadiinna dilan si aad dawo ugu heshaan ugu dishaan qalbiyo kale. ‘Waan ku jecelahay’ da qaar ma aargoosi baa; waad i dishay!

Intii aanad i wada dilin, ma kuu sheegaa doogihii aad igu tummaatiday iyo sidan ula dalanbaabay. Labbiska yaa ku baray horta. Ma si gaar ah baad u taqaannay dookhayga. Maxaa dharkaaga ka duway kuwa hablaha kale oo dhan, mise adaa ka duwanaa hablaha kale oo dhan. Ma laga yaabaa in aan anigu kuu arkaayay si ka duwan sida dadka kale oo dhan? Ha illaawin in maalmaha ay ka duwanayd galabtii aynu buurta magaalada duleedkeeda ah aadnay. Ma hubo anigu sida aan ahaa, balse adigu gabadhii kula socotay in aad, aad uga qurux badnayd waan hubay. Mar waan kugu farxaayay, marna waa aan kuu ducaynaayay. Dhabtaada markii aan ku jiifay, ee anoo kor kuu eegaaya aad indhaha igala ciyaaraysay, in asxaabtii innala socotay aad innooga hinaastay waan arkaayay. Maya, in adiga lagaa hinaasay!

Ma ka fikirtay wali reerkii baadiyaha buurta degganaa, ee inta ay sida fiican innoo soo dhaweeyeen, aynu buskulkii, sharaabkii iyo agabkii aynu sidannay aan wax ka siinnay, iyaguna inta ay cawaha inna siiyeen aan buurta ku soo qaadannay jawiga. Ma xusuusataa ballantii aynu nafaheenna la galnay, iyo kuwii aynu qoyskaa la galnay. Iyaga waxa aynu u sheegnay in aan isku mehersannay, nafahennana waxa aan u sheegnay in lix bilood ka dib marka aynu is mehersanno, aynu qoyskaa u keenno raashin dhammaystiran oo bille ah, isla kanbalkoodanna aynu ku yeelanno kulan kan oo kale ah ama ka sii qurux badan! Saw ma ogid in ballamahaasi ay baaba’een, balse dhadhaabtii inna maqlaysay iyo dhulkii inna dhegaysanaayay uu sugaayo soo noqoshadeenna. Ma laga yaabaa dhirtii ubaxa innagu salaamaysay galabtaasi in ay wali innala sugayso midhihii ubaxaa, si iniintii jacaylka ee aynu la dhex tagnay ay markhaati uga noqdaan midho-dhalkeeda, iyaguna markaa midhahooda innoogu deeqaan. Ma laga yaabaa in wax waliba ay sidoodii yihiin goobtaas, xataa cadceeddii quruxda badnayd ee meesha gaaban joogtay in ay wali inna sugayso ma dhici kartaa? Ma kula qurux badantahay in aynu galab kale soo eegno halkii, aynu fulinana qaar ka mid ah ballamihii! Maya, maya, waxaas oo dhan wakhti baa ka danbeeyay. Armay dhici kartaa in dhulkii uu abaarsaday, ubaxii uu engagay, reerkii ay guureen, dhirtii la xaabaystay, dhadhaabtii buuraha la qotay, cadceeddiina ay dhacday oo wax waliba ay qalinka iska rogeen; saw innakuba qalinka iskamaynaan rogin!

Ma ogtahay in aan wali is weydiiyo sababtii aan u garan jiray marka aan gurigiinna imanaayo, ee marka aad gaadhiga soo fuushid aan u garan waayi jiray jidka aan maro si aan innoo geeyo halka aan u soconno. Ma xusuusataa in aad arrintaa igu dacaayadayn jirtay. Dhab ayay iga ahayd. Marka aan kuu soo socdo wax walba waxa soo hagi jiray ruuxdaada, balse marka aan ruuxdaada la kulmo, ma ay jirin meel aan dhabtaada ahayn oo aan garan jiray! Aan ku xusuusiyo wax kale oo aad la yaabi doontid. Ma iga rumaysanaysaa in maalintii aan kaa soo dhaqaaqay ay iigu danbaysay imaansha magaaladii aan dartaa ku jeclaaday. Saw ma ogid sidii aad ii nacday in aan magaaladii iyo dadkeedaba aan anna u nacay! May, maya, anigu adiga kuma nicin, balse waa aan nacay meeshii aan kugu bartay--ee aan kugu waayay Jacaylkeennu waxa uu ahaa bil. Aragideennu waxa ay ahayd toban cisho, balse xusuusteennu waa boqollaal sano. Ma aqaan wax aan kugu qeexo. Waxa aad ahayd boqorad. Waxa aad ahayd curad, waxaana aad ahayd guridanbays. Waxa aad ahayd ubax, waxa aad ahayd iftiin, waxa kale oo aad ahayd udgoonka wax kaste oo udgoonba ka sii udgoon. Wax aad ahayd qof caqli badan, qurux badan, farxad badan, naxariis badan, garasho badan, meel kaliya oo dhaliil ah na ma aad lahayn inta muuqata, balse waxa aad lahayd dabeecad aad u xun oo ah indhaha adduun-aragga! Waxa aan kugu masaalay Qorrax, hadana waxad iila ekaatay Dayax, labadooda kii aan kaa dhigan lahaa aniga oo isku hayana, waxad igu damisay nuurkii! Waxa aan garan waayay maalin iyo habeen ka ay ii tahay. Waxa aan arki waayay jiho aad iga xigto, waxaana aad la tagtay iftiinkii rejada oo dhan! Waxa aan galay gudcur madaw, waxa igu da’ay roob qabaw, waxa igu dhabatay duufaan, badweyn aan xeelli lahaynna waxa igula gaddoontay doontii aad i saartay. Ma calaacalaayo, waayo waxa aan ogahay in aad sidan oo dhan ugu talogashay, laakiin mar haddii sidan inad falayso aad sii garanaysay, maxaad dhaawacayga u yarayn wayday. Miyaad isii bartid sida dhiigbaxa loola tacaalo. Miyaad ii sii tilmaantid jidka baxsashada. Ugu yaraan miyaad ii caddaysid sababta tagitaankaaga. Yaad raacday, anigu kuma arkaayo e, jidkaagu ma furanyahay. Noloshu ma kuu sii socotaa, galab galab ma isoo xusuusataa. Ma siyaarataa baraxaddii aad qalbiga igaga xadday, isa tii aad qalbiga igu jabisay ma bookhataa. Macnayaal ma kuu kala sameeyaan dhirtii iyo kuraastii farxaddeenna aan ka daali jirin; mise innaka ayaan fadhigooda ku daali jirin.

Sagaal maalmood oo u dhiganta sagaal sanno, waa markii ay wax waliba is beddaleene, ma wiilkii ila socday baa aan sababsaday. Maxaa kugu dhacay. Iima aad sheegin illaa hadda sababta waayitaankaaga. Way se ila tahay markii aad bogsatay in aad dhaawaca igaga tagtay; wali waan dhutiyaa! Balse isku dayo badan ka dib, waxa aan ka baxay badweyntaadii. Hadhaagii alwaaxda doonta aad i saartay ka uruurso xeelliyada nasbsiga, ku dhiso riyooyinkaaga; waan dabbaal bartay, inkaste oo aanan Qorrax ama Dayax midna helin, balse waxa aan ku gudaa toosh dhagaxaantiisu yihiin adkaysiga dhacdooyinka, indhihiisuna ay yihiin barashada khiyaamooyinka iyo beenta. Waxa aan niyadda ku dhistaa weedhii Willim Shakespear ee ahayd, “Gabadha aragtida koowaad si badheedh ah kuugu tidhaahda ‘waan ku jecelahay’ waxa ay kaa tagtaa iyada oo aan xataa ‘nabadgalyo’ ku sii odhanin”. Iga raalli ahaw, weedhaasi kaliya kuma habboona dumarka; waa rag iyo dumarba! Haa, laakiin intii aan hadal murugo leh kaaga tagi lahaa, aan ku sii idhaahdo ‘ubaxyahaw markale fuf, iftiin, noolaw, waan se kaa fogahaye farxadda illintayda ku biyaw, ku bullaal dareennada xusuustayda, giraanta waayahana ku faro adayg; ha ka dhicin leexada…’

QIRASHO 2

La soco qaybaha hadhay.

Afku marka hore waa nimcadaas ballaadhan ee dhan walba uu Qur’aanku innooga caddeeyay. Waa nimco u baahan ku shukri, ilaalin iyo horumarin intaba. Sidaa kolka ay tahay, aan u sii daadego afka, mar kale aan u qaybiyo saddex waaxood oo waaweyn; 1- Luuqadda Hadalka 2- Luuqadda Qoraalka. 3- Luuqadda Suugaanta. Saddexdoodaas oo kaliya haddii ay hore u ahaan jireenna, imminka dunidii waa sii ilbaxdaye, yaynaan illaawin iyagana Luuqadda Indhoolaha, Luuqadda Dhegoolaha iyo Luuqadda Musigga, aniga—oo odhan kara waliba saddexdan danbe waa luuqado mudan in qofkastaaba uu barto, maaddaama ay yahiin luuqado bilaa xuduud ah!

1- LUUQADDA QORAAKA

Luuqadda Qoraalku waa hab isgaadhsiineed oo bulsho isku luuqad ahi ay iskugu gudbiso macluumaad, fikrado, dareenno iyo farriimo gaar ah, kuwaas oo si ay u dhisaan nuxurkooda, ay u adeegsadaan Astaamo u taagan macnayaal—sida xog kaabaysa fahamka weedha qoran—ee ku socota akhristaha. Luuqadda Qorani maaddaama aanay qofka u gaadhayn hab maqal ama is-hor-joogsi ah, waa in qofka qorayaa uu ku dedaalo ilaalinta astaamaheeda iyo soo dhawaynta dulucda farriinteeda. Uma baahna qofka wax qorayaa in hadalka uu adkeeyo, ama uu isku raro erayba midka uu ka qadiimsanyahay ama ka qallafsanyahay. Ogaw na in hadalka qorani uu yahay sida aad u qortay, hadhawna ay dhib noqonayso in aad tidhaahdid ‘sidaas baan u jeeday’. Luuqadda Qorani waxa ay leedahay tiirar muhiim ah oo la’aantood aanay wax macno ah samaynayn ama aan la fahmi ba karaynba;

B- Waa in ay leedahay erayo, erayada na laga dhiso weedho, weedhahana loo nidaamiyo qaab Naxweed, ka dib na intaas oo isku dhan loo adeegsado Astaamo, si hadalka qorani u yeesho macne sax ah lana fafmi karo.

T- Luuqadda Qoran waxa loo adeegsadaa kaydinta taariikhda, suugaanta, dhacdooyinka, cilmiga, diimaha, fikradaha, farshaxanka, summadaha, magacyada iyo guud ahaan xogta tagtada, taaganta, timaaddada iwm. Luuqadda Qoraalku maanta, hore iyo danbaysaba waxa ay lafdhabar u ahayd/tahay fidinta cilmiga, kaydintiisa iyo ku camalfalkiisa intaba. Sidaa awgeed, qof kaste oo innaga mid ahi waa in uu ku baraarugsanaadaa muhiimaddeeda. Xeerarka wax qorista marka la joogana, Luuqadda Qoraalku waxa ay leedahay sifooyin ka duwan ta hadalka, taas oo ah in hadalka la kala saafo marka la qoraayo, xeerarkiisa Naxwe iyo astaameedna la waafajiyo.

ii. LUUQADDA DHEGOOLKA

Afdhegoolku waa hab isgaadhsiineed oo loo isticmaalo in lagu hadlo iyada oo la adeegsanayo gacmaha, wejiga iyo jidhka; halkii laga isticmaali lahaa codka. Waa luqad dhammaystiran oo leh Naxwe, Eray-bixin, iyo xeerar u gaar ah, sida luuqadaha kale. Afdhegoolku waxa uu muhiim u yahay dadka maqalka la’ ama kuwa aan hadli karin, waxaanu u fududeeyaa in ay la xidhiidhaan dadka kale. Afdhegoolku waxa uu fududeeyaa fahamka dadka maqalka naafada ka ah, waxaanu ka caawiyaa in ay si buuxda uga qayb qaataan nolol maalmeedka bulshada. Afdhegoolku mararka qaar waxa lagu isticmaalaa xaaladaha cod aan la adeegsan karin, sida askarta sirdoonka iyo xaaladaha badda gudaheeda marka la dabbaalanayo. Afdhegoolku mararka qaar waxa uu muhiim u yahay arrimaha degdegga la iskugu sheegaayo, xitaa dadka maqalka fiican lihi waxa ay mararka qaar isticmaalaan afdhegoolka, si ay si degdeg ah ugu wada xidhiidhaan, tusaale ahaan marka buuq badani uu jiro iwm.

Afdhegoolku mar waa mid Caalami ah, mar na waa mid afdoceed ah oo luuqad walba waa mid loo adeegsan karo. Afdhegoollada hadda ugu caansan dunida waxa ka mid ah; ASL (American Sign Language- USA) BSL (British Sign Language – UK) LSF (Langue des Signes Française –France) Iwm. Afdhegoolka Soomaaliga. Waxaa jira dedaallo lagu sameeyay in la abuuro afdhegool Soomaaliyeed, inkaste oo wali si buuxda aan loo fidin, haddana maanta waxa mahad ah in ay jiraan dad Far Dhegoolka guud—ee caalamiga ah Soomaalida ka yaqaanna, dadkooda na taa wax ku bara. Far dhegoolka ay Soomaalidu isticmaashaa waa “American Sing Language” asal ahaan, waana far inta badan dunida ka caan ah, wadammada aan lahayn Fardhegool u gaar ah—sida Soomaalidu na ay si aad ah u isticmaalaan.

1- Xarfaha

Xarfaha “ASL” waxaa lagu muujin karaa iyada—oo la adeegsanayo faraha, si loogu ekeysiiyo xarfaha alifbeetada, xaraf walba marka uu kalidii taaganyahay fartan macne fareed oo la arki karo ayuu ku leeyahay. Sida markaa la iskula falgaliyo ficillada faraha iyo jidhka kale lagu samaayo, ayaa qofka aan waxba maqlayn lagu gaadhsiinayaa farriin buuxda. Fardhegoolku in lagu wada sheekaystaa ma ah dhib sii badan, se marka ay noqoto in wax lagu barto, markaas waxay u baahantahay dedaal dheeraad ah. Haddii markaa aynu eegno Xarfaheeda sida loo muujiyo Asl, Tusaale: “A” waa afarta farood iyo baabacada oo isku naban laabanna iyo suulka oo ku naban faraha se isagu kor u taagan. “B” waa iyada—oo faraha kor loo taagay iyaga oo la simay, suulkana xagga baabacada lagu nabay. “C” waa faraha oo la leexiyay si ay ugu ekaadaan xarafka ‘C’ suulkana lagu soo dhaweeyay. “D” waa farta murdisada oo kor loo taagay, saddexda farood ee kale na lagu soo laabay iyaga—oo uu ka hooseeyo suulkii oo baabacada ku nabani. Sidaas ayay ku soconayaan illaa Z.

Erayada Iyo Weedhaha

Fartani maaddaama aanay ahayn mid Soomaali alliftay, marar badan dadka adeegsada—ee wax ku sharraxaya waxa ka soo marta caqabad. Qaabka loo dhigayo farriin gudbinta faraha iyo xarakaadkooda ayaa marmar u samaysma qaab ay Soomaalidu cay u taqaanno. Masalan fardhxada midig oo kalideed kor loo soo taagay, iyada oo la dhex galinaayo suulka iyo murdisada bidix oo isku duuban. Sidaa awgeed, waa muhiim in bulshada maqalka la’ ay helaan far ka turjumaysa dhaqankooda, si aanay erayo badani ugaga lumin ceebatiin laga baqanayo awgeed. Iyada oo ay sidaa tahay, haddana dadka maqalka la’ iyo bulshada kale ee ku fooggan kobcinta farta dhegoolka waxaasi ma ay dabrin, iyaga oo og caqabadahaa ayaana ay sii wadaan hawlaha. Sidaa awgeed, erayada iyo weedhaha fartan marka la samaynaayo waxa laga sameeyaa, faraha, wejiga, madaxa, gacmaha, garbaha iwm. Masalan marka la leeyahay, “Waa nabad” – Gacmaha oo la is-dhaafiyo, markaasna la kala furo. “Mahadsanid” –Gacanta oo afka la saaro, kadibna hore loo soo saaro. “Haa” – Madaxa oo la ruxo iyo faraha oo is taabta. “Maya” – Madaxa oo la ruxruxo iyo faraha oo la dhaqaajiyo- erayada iyo weedhuhuba qaab sidaas ah ayay u dhisanyihiin dadka luuqaddaa yaqaannaana sidaas ayaa ay isku afgartaan.

la soco qaybaha hadhay

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi

Tixraac, Buugga Afshaxan.

Aad ayay isku weyddiinaysaa waxa uu qofkani cuno! Niyadda ayay iska leedahay ‘tolaw muxuu waxan oo madaw ah iskaga kala maydhi waayay’! taas iyada oo ku maahsanna, waxa ay sibiq ku dheehanaysaa labadiisa indhood ee bigayska u eeg, ilkihiisa aad moodid in dhooqada lagu luqluqay iyo timihiisa bisbiska ah ee aan adkayn jilicsanaynna, bidaartuna inta ay galalaftay rucubiba ay meel ka sii cawlantahay! Korkiisa markii ay indhaha ka soo rogtay, waxa ay kabihiisa iyo karintiisaba u eegaysaa mar kale si naxdin leh. Iyada oo ku maqan kabaha haragga ka samaysan—ee uu xidhanyahay, ayaa ay mar kaliya ku naxday labadiisa dhaad ee aan kuwa digaagga laga aqoon! Way amakaagtay, kolkaas baa ay haddana argagaxday! Hoos inta ay isku fiirisay ayaa ay ku cabbirtay kubabkeeda miisaaman ee shirixyada illaa shanshada isku buuxa! ‘malaha waa adiga uun sidani’ inta ay niyadda iska tidhi, ayaa ay dhawr qof oo kale isha ku xadday; mise dadkan cadcad ee awalba ay taqaannay iyo iyadu waa isku mid!

Isagu gabadhan ku dhaygagsan eegmadeeda marar ayuu u qaatay in ay ka heshay! Waxa uu ka fikirayaa waa fursade, inta aanay salaanta kaaga horrayn ma kaga horraysaa! Haddana waxa uu isku celinayaa ama ka baqanayaa in ay is afgaran waayaan! Marka ay hareeraheeda balladaymoonayso, ee hadba ay meel indhaha ku xasilinayso, isaguna intaas ayuu ka faa’idaystaa oo idhihiisa kaga buuxsadaa quruxdeeda! Timaha sayn-fardoodka ah, luqunteeda dhebiga ah, dhexdeeda taakada ah iyo naasaheeda giigsan ayuu hadba mid daymada ku nasinayaa. Xaadda qadaadkeeda iyo dhabankeeda aan faraha loo quudhi karin isaga oo aan ka boganna, marka uu dareemo in ay xaggiisa isku soo dadbayso ayaa uu dhaayaha ka laabtaa! Hoos inta uu u foorarsado, ayaa uu mar kale ilqoodha kaga xadaa kubabkeeda buuxa iyo bawdyaheeda kolka ay isa saarto ashqaraarka kale ah. Labadeeda cagood middii sarraysay oo inta ay kabta ka bixisay faraheeda curdinka ah iyo ciddiyaheeda carjawda ah aad sabi mooddo, ayaa mar kale qalbigiisa waran ku joojiyay! Reexaan udgoon oo inta ay dhabatay cadarkeeda ku soo saydhay ayaa mar kale dareenkiisa xasilisay.

Si aad u fog inta uu kor ugu jiiday neecawda dhacaysa, ayaa uu duunkiisa meel shisha ka yidhi, ‘Ilaahayaw waa mahaddaa mar haddaad dhulkan ogaa iga keentay!’ Inta se aanu soo wada dabbaalin xusuustiisa, waxa gudihiisa ka dhex oogmay khudbado dhaadheer oo ku duubnaa. Waxa isku kala beddalay muxaadirooyin iyo casharro illaa yaraantiisii lagu shubaayay. Wax kale oo dhanba se inta uu iska dhaafay, ayaa uu dib isku weydiiyay barigii uu miyiga ka yimid, ee isaga oo magaalada xiise saa’id ah u haya haddana ay jiidhay muxibbada diintu. Waxa uu meel dhaw ka soo qabtay maalintii isaga oo casar soo tukaday, sheekhii salaadda ka dib wacdiyaayay uu ku yidhi jamacii, ‘Gaaladu marka ay jidadka idinkaga hortimaaddo ku cidhiidhya’ ee isaga—oo khubdaddaa dhegaysanaya uu ku dabbaqaayay sida uu waddada ugu cidhiidhyi lahaa haddii luuqa gurigooda ka danbeeya uu qof gaal ahi kaga hor iman lahaa!

Horta ma inta aad gacmhaha kala waaxdid, ayaa aad labada suxul ka saari lahayd oofaha. Mise inta aad jidhka aad isku galisid, ayaa aad garbka ku qaadi lahayd marka uu kaa hor imaaddo qof gaal ahi, ka dibna aad gidaarka ku masixi lahayd. Malaha waxa ka fiicnaan lahayd adiga oo gaaddada u daruura, ka dibna inta uu dib u kala dhaco aad waliba madaxa kaga sii joogsatid. Laakiin luuqan gurigiinna ka danbeeyaa waa luuq dhinacna mus ah dhinacna gidaar ahe, miyaanay ka sii fiicnaateen adiga oo xaskaba badhtanka u dhiga gaalka! Intii khudbadda sheekhani socotayba, isagana waxa ku dhex loollamaayay aragtiyo kala wada jaad ah. Waxa uu ka fikiraayay sidii magaaladan uu ku noolyahay gaalka uu ku arko uu u gali lahaa. Kaaga darane, waxa uu malemalaynayaa inta ajar ah ee arrintaa uu ka heli lahaa, ama inta xumaan ah ee lagaga masixi lahaa. Maya, waxaasba waxa ka sii muhiimsan inta derajo ee sharaftiisa iyo maqaamkiisa kor loo qaadi lahaa; Ilaahay agtiisa. Laakiin ammintaa markii ay ka soo wareegtay toddoba sanno oo buuxaa, isaga oo aan isla magaaladii ka tagin ayaa uu wacyigiisu is beddalay. Maalin kale isaga oo dhegaysanaaya sheekh ka sheekaynaaya heshiisyadii uu nebi Maxamed csw—e gaalada la gali jiray, ayaa maankiisu ku dheeraaday hannaankii dawladeed, caddaaladeed, hufnaan, tudhaale, is-oggol iyo wadanoolaansho ee Nebi Maxamed uu saxaabadiisa ku barbaariyay.

Waxa uu si faahfaahsan qalbiga uga sharraxday heshiiskii “Saxiifat Al Madiina” ee suubbanaheennu uu la galay qaybo ka mid ahaa qabiilladii Yuhuudda. Maaddaama ay magaalada Madiina, Islaamka ka hor ay ku wada noolaayeen qabiillo Yuhuud ah diintoodana haysta, Carab Mushrikiin ah iyo Muslimiinta kale ee Muhaajiriinta iyo Ansaartaba lahayd. Waxa uu aad ugu muusooday caddaaladdii Nebi Maxamed Csw, ee ku salaysnayd wada noolaanshaha iyo in la xakameeyo in dhiig daato. Waxa uu la yaabay sida heshiiskaasi uu u ahaa mid si buuxda u dabbaqaaya dawladnimo iyo nidaam caddaaaladeed, kaas oo ku dhisan garsoor hufan, higsi nololeed iyo islaax bulsho oo waaraa. Waxa uu rogrogay qodobbadii ku jiray heshiiskaa ee ay ka midka ahaayeen; 1- Xorriyadda Diimaha, 2- Difaaca guud ee magaalada Madiina, haddii cadaw soo weeraro in si wada jir ah loo difaacdo magaalada. 3- Xidhiidhka dibadda, kaas oo aan oggolayn in qabiil gaar ah ama diin gaar ahi ay heshiis kalideed ah la gasho cid kale oo magaalada bannaaka ka ah, taas oo dabcan tilmaamaysa xidhiidh dublamaasiyadeed oo dibadda ah! 4- Caddaaladda iyo garsoorka oo heshiiskan ka ahaa tiir weyn, taas oo qofna aan loogu eexanayn qabiilkiisa ama diintiisa, mid kale na intaa in la mid ah lagu dulminayan!

Waxa uu niyadda iska weydiiyay saw heshiiskaasiba ma ahayn mid uu nebi Maxamed la galay Mushrikiin iyo Yuhuudba. Saw ma ahayn heshiis taabbogalay oo socday illaa ay qabiilladii Yuhuuddu mar ba ay tiir dumiyeen heshiiskii. Galabtaana isaga oo halkiisii fadhiya Faarax, ayaa uu dhex dabbaashay mawjado wada hirar ah oo aanu ka gayoon karayn. Mar kale ayaa uu su’aalo qotodheer duunkiisa ka baadhbaadhay. Waxa uu waayay jawaabo waafi ah oo arrinta uu iskula doodaayo uu iskaga shaafiyo. Yaab ayuu u go’ay, kolkaas baa inta uu dabada boodhka ka masaxday, isaga oo dhabarka sii gaabinaayana uu hore kabihiisa ka qaatay, masaajidkana ka soo baxay isaga oo naftiisa ku guhaamaya in uu diintiisa si ballaadhan u barto, si uu jawaabo ku filan ama weyddiimo xaq ah ugu helo ragga minbarrada saaran qaarkood; waayo iyaga ayaa wax degdeg ah ku hadlaaya ama wax aanay hubine, xaqiiqo waxa ah in aan marnaba diinta qabyo iyo qalad midna ku jirin. Waxa kale oo uu xaqiiqsaday qalad fasir xadiis, aayad ama dhacdo oo badan in luuqadda iyo waayo-aragnimo yaraantu ay sababtay!

Maalmahaa hore ee hadba wacyigiisa uu wakhtigu gedgeddinaayay, ayaa ay tanina galabta u raacday. Waa shan iyo taban sanno ka dib maalintii baadiyaha laga keenay. Maanta se waa qaxoonti. Waa caydh. Waa barlaawe. Waa habaw. Waa hallaw. Waa hadhaa mayd, balse waa higil-raac tubta ugu jooga in uu helo berri maanta ka wanaagsan. Waxaas oo dhanbe in uu ahaa sawkan galabta illaaway. Qalbigiisii oommanaa sawkan la ashqaraarsan dhabeesha hawadeedu sidato. Yaabkeeda sawkan ka dhex arka yoolkiisa! Kashiisii qooqu soo gujinaayay inta uu hakiyay, ayaa uu xusuustaa yaraantiisii ku xidhay tan maanta hor taalla. Waxa uu ka fikiray haddii inantaasi inta ay hadda soo kacdo ay ku cidhiidhiso kursiga, oo intii qaab ee uu sawiranaayay galabtii wadaadku waaniyay iyo ina kale oo berigaa aanu ka fikiri karinba ay hadda kula dhaqanto! Saw gar iyo daw ma aha haddii wixii lagu yidhi ‘fal’ ay maanta gabadhan ama dadkeeda halkan deggani ay isaga ku sameeyaan; illayn waa gaalo—e!

Horta ninyaw maxaa dadka kale aynu dhibta ugu rejaynaa, innakuna aynu teenna uga damqannaa’ ayuu iskula faqay. Waxa uu si maanrogan ah isku weydiiyay cunsusiyadda iyo faquuqa in isaga lagu sameeyo uu aadka u necebyahay, haddana isaga iyo tolkiiba ay kula dhaqmaan qaar bulshadooda ka mid ah. Waxa uu la yaabay siduu u sawiran jiray isaga oo gaalo furtay, ka dibna dumar badan oo addoon ah ka qabsaday, wixii ay haysteenna u qaniimaystay! “Eray sami wuxuu gooyo, Allaw yaan ku jarin soodhka, Garashada ka dhigin seefo” baydadkaas oo ku jiray maansadii Hadraawi ayaa duunkiisa ‘hubuq’ ku yidhi. Markaas baa uu fahmay waxa uu Hadraawi fahamsanaa markii uu meerisyadaa maankiisa ka soo godlaayay! Waxa uu dareemay noloshu inta ay wanaagga ku badiso in aanay xumaanta ku badin. Waxa uu garwaaqsaday in la dhinto in ay ka roontahay in la noolaado, balse loo noolaado si macno leh…

Isaga oo taa iskula shawrsan, ayaa uu hoos u eegay kabihiisa, kolkaas baa uu ku xigsiiyay surwaalka uu gashanyahay, haddana koodhkiisa ayaa uu eegay, kolkaas baa waxa korkiisa saaran, waxa jeebkiisa ku jira, waxa uu cunaayo, halka uu seexanaayo, iyo bidhiiqan yar—ee nololeedba in ay gaalo siisay uu garwaaqsaday! Inta uu jidhiidhicooday, ayaa uu si dhab ah isku weyddiiyay sababta loo caawinayaa waxa ay tahay. Dibnihiisu intii aanay xadin laabtiisa ee aanay dhab u odhanin ‘Waa bili-aadantinnimo’ ayaa uu damaciisii geeljirenimo dhuftay oo yidhi, ‘Kollay waa gaalo—oo, gaalona dan ayuun bay kaa leedahay!’ hadalkaas aan kutalogalka ahayn markii ay dhegihiisu ka maqleen afkiisa, ayaa uu Faarax si dhab ah iskula yaabay! Waxa uu si aan gabbasho lahayn isku weyddiiyay waxa ay ku falayso gaaladu aragxumadiisa! Kolkaas baa inta uu keeno galiyay ismaroorintiisii, waxa uu isku yidhi, ‘bal eeg gabadhaas quruxdeeda iyo nolosheeda. Dadka oo dhan bal eeg kalideed ma ahee, maxaa gaar ah ee markaa ay kaa rabi karaan ee ay noloshaadu macnaha ugu samaynaysaa gaalada…

Runta ha is diidsiinnin, saw kii inta uu shanta xabbadood kugu dhuftay, mayd ahaanta kaaga tagay—ee dhaawacyadiisii aad u naafaysantahay ba ma uu ahayn inaadeerkaa—oo Soomaali ah, Afrikaan ah oo Muslim ah. Markii aad noqotay kii ugu itaalka yaraa, uguna tolka yaraa, saw ma ay badweyn kaaga tuurin doontii aad marka horeba tacdarrada ku saarnayd kuwo kula dir, duub, dal iyo diinba ahi?’ mawjadihii hugmaayay, habeenkii cartamaayay iyo hamuuntii ku duban lahayd ba saw Alle ka sokaw gaalo diir cadi kaagama soo miciinin. Haddii Alle ba ku noolaystayna saw iyagu nolosha maanta aad tubteedii haysid isla iyagu kuguma ay taakulayn. Oo kuwii aad tolka ahaydeen ee dalkii joogay, saw ‘Qaadhaanka reerka soo dir’ ku odhan maayaan, si qoriga lagu iibiyo qaadhaankaas mid kula mid ah loogu qudh gooyo. Oo horta saw masaajidkii xaafadda ku yaallay, oo isla ninkii berigii haysto biilkiisa wax lagaaga soo qori maayo in aad soo bixisid. Laakiin in waxa lagaa sugaayo oo dhan aad gaalo iyo dhul gaalo ka keeni doontid saw lama oga! Waar bal sug, sug. Su’aalahani waxay jawaab raadin iiga baahanayaan dhawr iyo toban sano oo kale—e’ inta uu yidhi, ayaa uu dhaayaha dib ugu rogaalay dhabeeshii agtiisa fadhiday.

Ma dhammA...

GEDGADDOON 2026

W/Q, Cabdikariim Xikmaawi