<script data-pm-proxy="intercept"></script><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Bienvenue en Fantasia !]]></title><description><![CDATA[Les récits, mythes et légendes qui façonnent notre compréhension de l'intelligence artificielle.]]></description><link>https://laurasibony.substack.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png</url><title>Bienvenue en Fantasia !</title><link>https://laurasibony.substack.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Tue, 01 Sep 2026 21:08:10 GMT</lastBuildDate><atom:link href="/__u/laurasibony.substack.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Laura Sibony]]></copyright><language><![CDATA[fr]]></language><webMaster><![CDATA[laurasibony@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[laurasibony@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Laura Sibony]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Laura Sibony]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[laurasibony@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[laurasibony@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Laura Sibony]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[Les nouveaux bûchers]]></title><description><![CDATA[La destruction silencieuse, l&#233;gale, et sans censure de la litt&#233;rature par l'intelligence artificielle.]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/les-nouveaux-buchers</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/les-nouveaux-buchers</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 30 Aug 2026 03:56:33 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Sous les noms de Projet Panama ou de VGT3 ne se cache aucune machination du KGB. Pas de b&#251;cher flambant dans la nuit devant l&#8217;op&#233;ra de Berlin, pas d&#8217;&#233;crivains exil&#233;s ou de balles dans la nuque, pas d&#8217;armes, pas d&#8217;uniforme. Et pourtant une comparaison qui s&#8217;impose avec les autodaf&#233;s : la destruction publique et l&#233;gale d&#8217;&#339;uvres d&#8217;art, comme on ex&#233;cute un homme.</p><p>Projet Panama, VGT3 : ce ne sont que les noms de code d&#8217;entreprises d&#233;di&#233;es &#224; l'achat massif, la num&#233;risation, la vectorisation et la destruction de dizaines de milliers de livres. L&#8217;id&#233;e semble tout droit sortie d&#8217;un navet de science-fiction : des multinationales de la tech font avaler des biblioth&#232;ques enti&#232;res &#224; leurs intelligences artificielles pour les rendre plus puissantes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png" width="587" height="514" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:514,&quot;width&quot;:587,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:661754,&quot;alt&quot;:&quot;VRAI OU FAUX. Amazon d&#233;truit-il vraiment des milliers de livres rares pour  les scanner et entra&#238;ner ses mod&#232;les IA ? - ladepeche.fr&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="VRAI OU FAUX. Amazon d&#233;truit-il vraiment des milliers de livres rares pour  les scanner et entra&#238;ner ses mod&#232;les IA ? - ladepeche.fr" title="VRAI OU FAUX. Amazon d&#233;truit-il vraiment des milliers de livres rares pour  les scanner et entra&#238;ner ses mod&#232;les IA ? - ladepeche.fr" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XiRa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F557c791b-8e91-4108-b686-ea41753772c2_587x514.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">VGT3, sous-traitant d&#8217;Amazon sp&#233;cialis&#233; dans le &#8220;destructive book scanning&#8221;</figcaption></figure></div><p>Oubliez les sc&#232;nes de cauchemar. Oubliez les biblioth&#232;ques juives incendi&#233;es par les arm&#233;es romaines, les huguenots br&#251;l&#233;s apr&#232;s qu&#8217;on leur a enfonc&#233; des pages de la Bible interdite dans la bouche, les litt&#233;ratures azt&#232;que puis maya parties en fum&#233;e sous les ordres du premier &#233;v&#234;que du Mexique, ou les camions de livres conduits au b&#251;cher par les &#233;tudiants nazis&#8230;</p><p>Ici, les livres sont tout-&#224;-fait l&#233;galement achet&#233;s puis achemin&#233;s vers de discrets entrep&#244;ts californiens. Vous pourriez marcher pendant des heures dans ces gigantesques hangars, au milieu de romans du monde entier, d&#8217;essais sur la production de s&#233;same en Ouzb&#233;kistan au XVIe si&#232;cle, de recueils de po&#233;sie contemporaine, de tout ce que l&#8217;humanit&#233; a, au fil des si&#232;cles, jug&#233; bon de retenir et de transmettre. </p><p>Ils attendent le massicot, qui fera de ces livres, souvent rares et anciens, une pile de feuilles volantes destin&#233;e &#224; nourrir les mod&#232;les de langage. Car ces b&#234;tes-l&#224; ont faim : il leur faut en permanence de la donn&#233;e fra&#238;che, qu&#8217;elles dig&#232;rent, transforment en poids dans leurs r&#233;seaux de neurones, et r&#233;gurgitent sous la forme de g&#233;n&#233;rations statistiques.</p><h3>La vie secr&#232;te des livres</h3><p>L&#8217;affaire VGT3 (un sous-traitant d&#8217;Amazon sp&#233;cialis&#233; dans le <em>destructive book scanning</em>) a &#233;t&#233; r&#233;v&#233;l&#233;e par le m&#233;dia 404Media : un libraire qui s&#8217;&#233;tonnait d&#8217;une commande inhabituelle d&#8217;un millier de livres anciens, &#224; quatre heures du matin, via la plateforme Biblio, a dissimul&#233; un AirTag dans l&#8217;un des ouvrages, et a pu le suivre jusqu&#8217;&#224; l&#8217;entrep&#244;t de Las Vegas. </p><p>Bien s&#251;r, il n&#8217;y aurait nul probl&#232;me &#224; scanner des ouvrages anciens et &#224; les rendre publics. C&#8217;est une d&#233;marche saine, qu&#8217;ont entreprises de nombreuses biblioth&#232;ques publiques et de recherche &#224; travers le monde. On ne saluera jamais assez le travail de la BnF et de son outil <a href="https://gallica.bnf.fr/accueil/fr/html/accueil-fr">Gallica</a> &#224; cet &#233;gard. </p><p>Si seulement. Mais Amazon et Anthropic, quoique leur nom sugg&#232;re, n&#8217;ont gu&#232;re de vocation philanthropique. Les livres sont d&#233;truits lors du scan, et la num&#233;risation n&#8217;est jamais rendue publique : elle est vectoris&#233;e, dig&#233;r&#233;e par les mod&#232;les, pour leur apporter des donn&#233;es in&#233;dites que ne poss&#232;dent pas leurs concurrents. Car la cr&#233;ation humaine devient une denr&#233;e rare : de plus en plus, les mod&#232;les sont entra&#238;n&#233;s sur des donn&#233;es synth&#233;tiques, c&#8217;est-&#224;-dire elles-m&#234;mes g&#233;n&#233;r&#233;es par IA. Ce processus de d&#233;gradation syst&#233;mique de la donn&#233;e porte le doux nom de <a href="https://www.lemonde.fr/idees/article/2025/04/23/la-merdification-ce-processus-inexorable-de-degradation-de-la-qualite-des-services-sur-les-plateformes-numeriques_6599211_3232.html?srsltid=AfmBOooWqXMs7gOdedSYmxAKbV_GNDQ5PcXKuv6p-A08tGovKutnRLVU">&#8220;merdification&#8221;</a> (<a href="https://theconversation.com/l-enshittification-en-cinq-etapes-des-publications-scientifiques-273023">enshitification</a> pour les anglophones), et touche tous les domaines, y compris la recherche scientifique et l&#8217;&#233;dition.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757" width="1260" height="757" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:757,&quot;width&quot;:1260,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Auto-da-f&#233; &#224; Lisbonne, milieu du 18&#232;me si&#232;cle&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Auto-da-f&#233; &#224; Lisbonne, milieu du 18&#232;me si&#232;cle" title="Auto-da-f&#233; &#224; Lisbonne, milieu du 18&#232;me si&#232;cle" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xySE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F735e85dd-9efe-4e8b-b4b3-3e24b4b7baf8_1260x757 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#8217;autodaf&#233; de Lisbonne, immortalis&#233; par <em>Candide</em></figcaption></figure></div><h3>&#8220;Pain merveilleux qu&#8217;un dieu partage et r&#233;gurgite !&#8221;</h3><p>C&#8217;est un autodaf&#233; d&#8217;un genre nouveau. Br&#251;ler un livre en esp&#233;rant le faire dispara&#238;tre du champ de la conscience humaine ? C&#8217;est d&#233;pass&#233;. On s&#8217;industrialise. Il ne s&#8217;agit plus de faire dispara&#238;tre le livre : au contraire, beaucoup de ceux qui attendent dans les hangars d&#8217;Anthropic n&#8217;avaient jamais &#233;t&#233; num&#233;ris&#233;s. </p><p>Mais ne vous y trompez pas : ils ne sont pas scann&#233;s pour &#234;tre partag&#233;s, dans le respect du droit de l&#8217;auteur, au grand enrichissement de l&#8217;humanit&#233;. Ils sont scann&#233;s par une entreprise priv&#233;e sans v&#233;ritable contre-pouvoir, et les fichiers d&#233;truits apr&#232;s leur vectorisation pour enrichir un mod&#232;le de langage, sous couvert d&#8217;une interpr&#233;tation bien discutable du <em>fair use</em> am&#233;ricain (et d&#8217;ailleurs discut&#233;e, et condamn&#233;e, par la Cour de Munich, au sujet de la num&#233;risation de titres musicaux). </p><p><span>Le r&#233;sultat ? La bouillie statistique que recrachera Claude (le mod&#232;le d&#8217;IA g&#233;n&#233;rative d&#233;velopp&#233; par Anthropic) ou Vega (les mod&#232;les d&#8217;Amazon). Sans consentement, sans cr&#233;dit, et sans r&#233;mun&#233;ration pour les auteurs, &#233;videmment. M&#234;me le pompier Montag de </span><em><span>Fahrenheit 451</span></em><span> se souvenait pourtant que "derri&#232;re chaque livre se trouve un &#234;tre humain".</span></p><p>J&#8217;insiste, vous m&#8217;excuserez, sur le fait que les textes scann&#233;s ne sont pas rendus publics, d&#233;j&#224; parce que l&#8217;information a du mal &#224; atteindre le cerveau de Linkedin bros sans doute pr&#234;ts &#224; se faire eux-m&#234;mes massicoter par Dario Amodei<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>, ensuite parce que c&#8217;est la condition <em>sine qua non </em>pour b&#233;n&#233;ficier de l&#8217;exception de <em>fair use</em> en droit am&#233;ricain.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg" width="480" height="444" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:444,&quot;width&quot;:480,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3llh!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a70d9cf-9d9b-4eb7-a1a7-6bc51c7b3453_480x444.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Comment &#233;peler le mot &#8220;l&#233;gal&#8221; (abw&#252;rgen: &#233;trangler, galgen: pendre, erschiessen: tuer par balles, lang legen: ex&#233;cuter)</figcaption></figure></div><p>Cannibalisation, vampirisme&#8230; Il manque un mot pr&#233;cis pour parler de ce qui n&#8217;est pas tout-&#224;-fait un vol, l&#8217;&#339;uvre ne dispara&#238;t pas, mais n&#8217;en est pas moins un pillage, puisqu&#8217;elle est exploit&#233;e et transform&#233;e contre le gr&#233; de son auteur. L&#8217;expression la plus proche est peut-&#234;tre celle de Joseph Roth : un <em>Autodaf&#233; de l&#8217;esprit.</em></p><div class="pullquote"><p><em>&#8220;L&#8217;invasion sanglante des barbares &#224; la technique perfectionn&#233;e, la migration formidable des orangs-outangs m&#233;canis&#233;s, arm&#233;s de bombes &#224; mains, de gaz asphyxiants, d&#8217;ammoniaque, de nitroglyc&#233;rine, de masques &#224; gaz et d&#8217;avions, la r&#233;volte des descendants par l&#8217;esprit (sinon par le sang), des Cimbres et des Teutons, tout cela signifie bien plus que ne voudrait le croire le monde menac&#233; et terroris&#233; : on doit le reconna&#238;tre et le dire ouvertement : l&#8217;Europe spirituelle capitule. Elle capitule par faiblesse, par paresse, par indiff&#233;rence, par inconscience (ce sera la t&#226;che de l&#8217;avenir de pr&#233;ciser les raisons de cette capitulation honteuse).&#8221;<br><br>Joseph Roth, L&#8217;Autodaf&#233; de l&#8217;esprit, 1933</em></p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.editions-allia.com/files/pdf_848_file.pdf&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Extrait sur le site des &#201;ditions Allia&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.editions-allia.com/files/pdf_848_file.pdf"><span>Extrait sur le site des &#201;ditions Allia</span></a></p><p>Ce n&#8217;est peut-&#234;tre pas un hasard si c&#8217;est en 2026 que les &#233;ditions Verdier le republient dans le recueil <em>Le Rouge et le Blanc</em> <em>- Une errance de ville en ville</em>, collection Doppelg&#228;nger. &#192; noter que ce texte n&#8217;a pas &#233;t&#233; retraduit, puisqu&#8217;il avait &#233;t&#233; r&#233;dig&#233; directement en fran&#231;ais.</p><p>&#201;crit dans la fum&#233;e des brasiers du 10 mai 1933, ce c&#233;l&#232;bre manifeste proclame la fiert&#233; d&#8217;avoir contribu&#233; &#224; l&#8217;esprit europ&#233;en, fait de nuances, d&#8217;ironie, de doutes, d&#8217;une pluralit&#233; de voix irr&#233;ductibles, si fortes et si nombreuses qu&#8217;elles durent &#234;tre r&#233;duites au silence par le feu.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg" width="1024" height="794" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:794,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Les autodaf&#233;s (version abr&#233;g&#233;e) - Photographie | Encyclop&#233;die multim&#233;dia de  la Shoah&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Les autodaf&#233;s (version abr&#233;g&#233;e) - Photographie | Encyclop&#233;die multim&#233;dia de  la Shoah" title="Les autodaf&#233;s (version abr&#233;g&#233;e) - Photographie | Encyclop&#233;die multim&#233;dia de  la Shoah" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3iB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e61149f-b35f-412a-8db3-ca181bc15546_1024x794.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#8217;un des autodaf&#233;s nazis de Berlin en 1933</figcaption></figure></div><p>Joseph Roth est de ces auteurs qu&#8217;on appr&#233;cie mieux &#224; la relecture, comme la <em>dafina</em> dont ma grand-m&#232;re disait qu&#8217;elle &#233;tait meilleure le lendemain. Il m&#8217;est arriv&#233; de lire <em>Le Proph&#232;te Muet</em> quatre fois d&#8217;affil&#233;e, et d&#8217;y d&#233;couvrir &#224; chaque fois de nouvelles beaut&#233;s. Lorsqu&#8217;on le relit, apparaissent toutes les images, ce petit chemin boueux de Galicie sublim&#233; par une discr&#232;te m&#233;taphore fil&#233;e &#224; la mani&#232;re d&#8217;une cicatrice, la pr&#233;monition des lampions qui se balancent dans le vent &#224; la veille de la Grande Guerre, l&#8217;humour &#233;l&#233;gant des descriptions. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg" width="1064" height="1502" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1502,&quot;width&quot;:1064,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Playing Depart &#8211; Bookforum Magazine&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Playing Depart &#8211; Bookforum Magazine" title="Playing Depart &#8211; Bookforum Magazine" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Q_fi!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1d115ff-58cf-4f9e-a123-f0299ddaba6c_1064x1502.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Joseph Roth en tenue traditionnelle albanaise, lors de son voyage dans les Balkans en 1927</figcaption></figure></div><p>C&#8217;est un auteur de l&#8217;escalier, de la m&#233;lancolie du lendemain, l&#8217;inverse des &#233;crivains contemporains, et l&#8217;oppos&#233; de l&#8217;imm&#233;diatet&#233; g&#233;n&#233;rative de l&#8217;IA : un sourire triste qui se cache dans les d&#233;tails, d&#8217;un humour qui donne envie de pleurer plus que de rire.</p><p>C&#8217;est donc naturellement &#224; lui, l&#8217;une des premi&#232;res victimes du plus grand autodaf&#233; du XXe si&#232;cle, qu&#8217;il appartenait d&#8217;&#233;crire : &#8220;Oui, nous sommes battus. [&#8230;] Nous sommes fiers de notre d&#233;faite. [&#8230;] M&#234;me s&#8217;il se trouvait dans nos rangs un tra&#238;tre qui, par ambition, stupidit&#233; et aveuglement, voudrait conclure une paix honteuse avec les destructeurs de l&#8217;Europe, il ne le pourrait pas !&#8221;</p><p>Il faut convenir qu&#8217;au temps o&#249; un &#233;crivain ne peut plus faire une interview sans qu&#8217;on lui demande &#8220;avez-vous utilis&#233; l&#8217;IA ?&#8221;, c&#8217;est la fiert&#233; qu&#8217;il lui reste : savoir que l&#8217;IA l&#8217;a de toute fa&#231;on beaucoup plus utilis&#233;, lui et tous les textes jamais &#233;crits, qu&#8217;il ne le fera jamais. </p><h3>Conte d&#8217;autodaf&#233;s</h3><p>Le mot d&#8217;autodaf&#233; peut sembler excessif, mais il hante cette rentr&#233;e litt&#233;raire. D&#233;but octobre para&#238;tra le court et dense <em>Autodaf&#233;s</em> de Leo L&#246;wenthal aux &#201;ditions Rue d&#8217;Ulm (Presses de l&#8217;ENS), dans la collection &#8220;Versions fran&#231;aises&#8221;, traduction de la conf&#233;rence <em>Calibans Erde </em>de 1983.</p><p>Leo L&#246;wenthal (1900-1993), figure majeure de la diaspora juive allemande et brillant philosophe rattach&#233; &#224; l&#8217;&#201;cole de Francfort, a consacr&#233; une part essentielle de ses travaux &#224; la sociologie de la litt&#233;rature et &#224; la culture de masse. Ce qui l'int&#233;resse, c&#8217;est l&#8217;ing&#233;nierie politique de la destruction culturelle. Il d&#233;montre que l'&#233;radication du livre n'est jamais un acte gratuit de barbarie aveugle, mais une m&#233;thode rationnelle qui vise consciemment &#224; remodeler la perception du r&#233;el et &#224; asseoir une domination id&#233;ologique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp" width="390" height="500" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/af2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:500,&quot;width&quot;:390,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Autodaf&#233;s. Ces livres qu'on br&#251;le - Leo L&#246;wenthal | Decitre&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Autodaf&#233;s. Ces livres qu'on br&#251;le - Leo L&#246;wenthal | Decitre" title="Autodaf&#233;s. Ces livres qu'on br&#251;le - Leo L&#246;wenthal | Decitre" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pdWy!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faf2bea79-be7a-4cf5-88cf-2e86c0cdfaf7_390x500.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Sous la plume de L&#246;wenthal, les autodaf&#233;s ont une histoire. De l'empereur chinois Qin Shihuang (qui fit br&#251;ler tous les livres ant&#233;rieurs &#224; son r&#232;gne, et travailler leurs propri&#233;taires &#224; la construction de la Grande Muraille) aux &#233;tudiants allemands de la premi&#232;re Warburgfest de 1817 br&#251;lant des livres jug&#233;s "anti-allemands", L&#246;wenthal d&#233;gage trois axes syst&#233;matiques qui caract&#233;risent la volont&#233; de l'autodaf&#233; :</p><p>1. l&#8217;effacement de l&#8217;histoire ; </p><p>2. l&#8217;&#233;radication des &#8220;porteurs de maladies et de contagions&#8221; hostiles au syst&#232;me ; </p><p>3. la liquidation du sujet.</p><div class="pullquote"><p>&#171; L&#224; o&#249; l&#8217;on br&#251;le les livres, on finit aussi par br&#251;ler les hommes. &#187;<br><br>Heinrich Heine, cit&#233; en exergue par Leo L&#246;wenthal</p></div><p>Comment ne peut y voir un reflet de notre &#233;poque ?<br><br>Liquidation du sujet ? L&#224; o&#249; le totalitarisme &#233;liminait l&#8217;individu en tant que conscience libre, l&#8217;industrie g&#233;n&#233;rative le liquide en tant que cr&#233;ateur singulier. On devrait m&#234;me dire : le liqu&#233;fie, l&#8217;utilise pour abreuver une machine &#224; singer, &#224; la soif inextinguible.</p><p>Effacement de l&#8217;histoire ? Peut-&#234;tre l&#8217;Histoire p&#226;lit-elle face &#224; des algorithmes qui recrachent des textes d&#233;contextualis&#233;s, d&#233;connect&#233;s du sang, de la sueur et des larmes de leur &#233;poque.</p><p>&#201;radication des contagions ? On y reconna&#238;t les filtres d&#8217;alignement (la fameuse <em>safety</em>) des IA contemporaines, qui aseptisent les discours pour garantir des productions inoffensives. Je ne d&#233;fends pas la licence d&#233;brid&#233;e de Grok, qui se pare du nom de &#8220;libert&#233;&#8221; d&#8217;expression. Mais m&#234;me avec les intentions les plus pures, qui n&#8217;a jamais re&#231;u un &#8220;En tant qu'assistant virtuel, je ne peux pas g&#233;n&#233;rer ce type de contenu&#8221; ?</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg" width="685" height="444" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:444,&quot;width&quot;:685,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Leo L&#246;wenthal and Herbert Marcuse: Analysis of the Enemy and Volumes from  the Marcuse Archive | Springer Nature Link&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Leo L&#246;wenthal and Herbert Marcuse: Analysis of the Enemy and Volumes from  the Marcuse Archive | Springer Nature Link" title="Leo L&#246;wenthal and Herbert Marcuse: Analysis of the Enemy and Volumes from  the Marcuse Archive | Springer Nature Link" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PTAo!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F43299427-3150-4db9-811f-534a13b7f2da_685x444.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Leo L&#246;wenthal &amp; Herbert Marcuse</figcaption></figure></div><h3>Biblioclasties</h3><p>Le texte d&#233;livr&#233; par Leo L&#246;wenthal &#224; l&#8217;occasion des cinquante ans de l&#8217;autodaf&#233; de Berlin est court : gu&#232;re plus d&#8217;une vingtaine de pages. Mais dans l&#8217;&#233;dition critique de la Rue d&#8217;Ulm, l&#8217;intuition de L&#246;wenthal rejoint l&#8217;&#233;rudition de son traducteur Roland B&#233;har, qui l&#8217;enrichit d&#8217;illustrations, de remarquables caricatures d&#8217;&#233;poque, de notes compl&#232;tes et d&#8217;une postface. Il montre toute la malheureuse actualit&#233; de ce texte, citant les les incendies de la biblioth&#232;que de Sarajevo en 1992, de Mossoul en 2015, la censure de Boko Haram, de d&#233;sastreux symboles &#224; Lorient en 2025 et jusqu&#8217;&#224; Mont-Saint-Aignan en juin 2026.</p><div id="youtube2-eIJfbcfdlrg" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;eIJfbcfdlrg&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/eIJfbcfdlrg?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Als das Regime befahl, B&#252;cher mit sch&#228;dlichem Wissen</p><p>&#214;ffentlich zu verbrennen, und allenthalben</p><p>Ochsen gezwungen wurden, Karren mit B&#252;chern</p><p>Zu den Scheiterhaufen zu ziehen, entdeckte</p><p>Ein verjagter Dichter, einer der besten, die Liste der</p><p>Verbrannten studierend, entsetzt, da&#223; seine</p><p>B&#252;cher vergessen waren. Er eilte zum Schreibtisch</p><p>Zornbefl&#252;gelt, und schrieb einen Brief an die Machthaber.</p><p>Verbrennt mich! schrieb er mit fliegender Feder, verbrennt mich!</p><p>Tut mir das nicht an! La&#223;t mich nicht &#252;brig! Habe ich nicht</p><p>Immer die Wahrheit berichtet in meinen B&#252;chern? Und jetzt</p><p>Werd ich von euch wie ein L&#252;gner behandelt! Ich befehle euch, Verbrennt mich!<br><em>Bertold Brecht, Die B&#252;cherverbrennung, 1933</em></p></div><p>L&#8217;&#233;tude du placard pour la pr&#233;paration des autodaf&#233;s de 1933 est aussi tr&#232;s instructive : on y retrouve tous les camarades de lettres que cite Joseph Roth, assortis d&#8217;actes d&#8217;accusation qui sont aujourd&#8217;hui des titres de gloire. Surtout, on y d&#233;couvre l&#8217;objectif que les nazis donnaient &#224; cette c&#233;r&#233;monie de l&#8217;autodaf&#233; : la <em>Gleichschaltung</em>, mot-&#224;-mot &#8220;la mise &#224; la m&#234;me vitesse&#8221;<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, que Roland B&#233;har traduit par &#8220;la mise au pas, l&#8217;&#233;galisation ultime de tous&#8221;. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg" width="455" height="700" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:700,&quot;width&quot;:455,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Karlsruhe: Flugblatt \&quot;Wider den undeutschen Geist!\&quot; f&#252;r die  B&#252;cherverbrennung 1933&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Karlsruhe: Flugblatt &quot;Wider den undeutschen Geist!&quot; f&#252;r die  B&#252;cherverbrennung 1933" title="Karlsruhe: Flugblatt &quot;Wider den undeutschen Geist!&quot; f&#252;r die  B&#252;cherverbrennung 1933" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iMzR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F290066e7-f11a-44ba-8a33-b868cf9fe541_455x700.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Wider den undeutschen Geist!, 1933 </figcaption></figure></div><p>Difficile de ne pas y voir un parall&#232;le avec l&#8217;appropriation des textes par des mod&#232;les de langage, pour recracher des g&#233;n&#233;rations stochastiques, aboutissement parfait d&#8217;une technique qui a pour but l&#8217;uniformisation (Zweig &#233;crivait : la <em>Monotonisierung</em>) du monde.</p><p>Aujourd&#8217;hui, Anthropic et Amazon ne r&#233;duisent pas les &#339;uvres en cendres. Mais ils en font un magma statistique, et il n&#8217;est pas certain que cela vaille mieux pour l&#8217;esprit europ&#233;en. </p><p><span>La traduction du texte de L&#246;wenthal en fran&#231;ais, en revanche, s&#8217;inscrit tout &#224; fait dans l&#8217;esprit de r&#233;sistance de Joseph Roth. </span><em><span>&#8220;Faites-lui apprendre le fran&#231;ais. &#192; travers cette langue, on devient un Europ&#233;en&#8221;</span></em><span>, &#233;crivait-il &#224; son r&#233;dacteur en chef quelques mois avant les brasiers de Berlin, ajoutant avec fiert&#233; : </span><em><span>&#8220;Je suis un Fran&#231;ais venu de l&#8217;Est&#8221;</span></em><span>.</span></p><div><hr></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg" width="1200" height="898" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:898,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Wider den undeutschen Geist: B&#252;cherverbrennung in Berlin (Bild 2) (10. Mai  1933) | German History in Documents and Images&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Wider den undeutschen Geist: B&#252;cherverbrennung in Berlin (Bild 2) (10. Mai  1933) | German History in Documents and Images" title="Wider den undeutschen Geist: B&#252;cherverbrennung in Berlin (Bild 2) (10. Mai  1933) | German History in Documents and Images" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6L1a!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd899f01c-b222-4ffc-b79a-4a7f8b8b4d07_1200x898.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><span>Begeisterte Studenten und SA-M&#228;nner mit zur Vernichtung bestimmten Schriften auf dem Opernplatz in Berlin vor der Universit&#228;t. Fotograf/in unbekannt.</span></figcaption></figure></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Cofondateur et PDG d&#8217;Anthropic, soci&#233;t&#233; &#224; l&#8217;origine de la famille de mod&#232;les de langage Claude.</p><div><hr></div><p><em><a href="https://presses.ens.psl.eu/autodaf%C3%A9s-2.html">Autodaf&#233;s</a></em><a href="https://presses.ens.psl.eu/autodaf%C3%A9s-2.html">, Leo L&#246;wenthal, Rue d&#8217;Ulm, &#224; para&#238;tre le 2 octobre 2026, 152 pages, 16&#8364;</a><br>Traduction de l&#8217;allemand, annotation et postface de Roland B&#233;har.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://presses.ens.psl.eu/media/upload/CP_Lowenthal_V10.pdf&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Lire le communiqu&#233; de presse&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://presses.ens.psl.eu/media/upload/CP_Lowenthal_V10.pdf"><span>Lire le communiqu&#233; de presse</span></a></p><p><em><span>L&#8217;Autodaf&#233; de l&#8217;esprit</span></em><span>, Joseph Roth, &#201;ditions Allia / &#201;ditions Verdier.</span></p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Pour ne manquer aucune chronique, abonnez-vous ! Pas de raison qu&#8217;ils n&#8217;y ait que des IA qui me lisent.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Erratum : j&#8217;avais dans une premi&#232;re &#233;dition &#233;crit : <em>Gleichshaltung</em>, mot &#224; mot &#8220;attitude du m&#234;me&#8221; et non <em>Gleis<strong>c</strong>haltung</em> &#8220;mise &#224; la m&#234;me vitesse&#8221;. L&#8217;allemand est beaucoup plus riche en subtilit&#233;s que ne le laissaient penser les nazis, puisque les deux mots auraient pu s&#8217;appliquer &#224; leur politique.</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La légende du saint lecteur]]></title><description><![CDATA[Livresse, le sommelier de votre biblioth&#232;que]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/la-legende-du-saint-lecteur</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/la-legende-du-saint-lecteur</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Tue, 18 Aug 2026 04:49:41 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/youtube/w_728,c_limit/xUt-A_UIl84" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>&#192; la v&#244;tre ! &#129346;<br><span>Enfin, pour ma part, je trinquerai &#224; l&#8217;eau. Je ne bois pas. Pourquoi ? Je ne sais pas bien moi-m&#234;me. Ce n&#8217;est pas en tous cas que j&#8217;aie trop de secrets &#224; cacher, sans quoi je ne serais pas &#233;crivain. C&#8217;est peut-&#234;tre parce que je crains d&#8217;y prendre go&#251;t, et que je connais ma tendance &#224; l&#8217;addiction. En tous cas je n&#8217;aime gu&#232;re me justifier ; demande-t-on aux amateurs d&#8217;alcool pourquoi ils boivent ?</span></p><p>Oh ce n&#8217;est pas que je me d&#233;sint&#233;resse de la bouteille, loin de l&#224;. En ce moment, avec <em><a href="https://www.hachette-pratique.com/livre/lecole-de-la-parole-9782017101260/">L&#8217;&#201;cole de la Parole</a></em>, j&#8217;ai le privil&#232;ge d&#8217;accompagner un finaliste du prestigieux concours du Meilleur Ouvrier de France en Sommellerie. Les sommeliers parlent de leur passion :</p><div id="youtube2-v_27BPKwyDM" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;v_27BPKwyDM&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/v_27BPKwyDM?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>J&#8217;ai d&#8217;ailleurs pass&#233; un &#233;t&#233; tr&#232;s alcoolis&#233;, entre la lecture des excellents recueils <em><a href="https://www.gallimard.fr/catalogue/le-rouge-et-le-blanc/9782070738618">Le Rouge et le Blanc</a> </em>(Jean-Marie Laclavetine), qui ne parle pas de bolcheviks et de tsaristes, et <em><a href="https://editions-verdier.fr/livre/le-rouge-et-le-blanc/">Le Rouge et le Blanc</a> </em>(Joseph Roth), qui en parle un peu plus ; et l&#8217;&#233;criture d&#8217;un nouveau roman. Il aura pour personnages principaux Trotsky et Joseph Roth ; l&#8217;un ayant fameusement ordonn&#233; la destruction des caves du tsar en octobre 1917, une sc&#232;ne qui a inspir&#233; <em>Les Fum&#233;es du vin</em> &#224; Ir&#232;ne N&#233;mirovsky, et la liquidation du monopole de la vodka (qu&#8217;il souhaitait <a href="https://www.marxists.org/francais/trotsky/livres/qmv/qmv5.html">remplacer par&#8230; le cin&#233;ma</a>), l&#8217;autre mort d&#8217;alcoolisme en 1939.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;Comme il se levait enfin, il &#233;prouva une sensation qui ressemblait &#224; la faim, mais de celle qui s&#8217;attaque uniquement aux buveurs. Elle est &#224; proprement parler une sensation d&#8217;avidit&#233; (mais qui n&#8217;a pas la nourriture pour objet). Elle ne dure que quelques instants et s&#8217;apaise d&#232;s lors que celui qui la ressent se repr&#233;sente certaine boisson qui, &#224; cet instant pr&#233;cis, lui para&#238;t &#234;tre &#224; son go&#251;t.&#8221;<br>Joseph Roth, <em>La l&#233;gende du saint buveur</em>, 1939</p></div><p>Ajoutons que la sommellerie ne se r&#233;sume plus, depuis bien longtemps, &#224; la recommandation d&#8217;alcools. On voit aujourd&#8217;hui fleurir des conseils en mocktails, cuv&#233;es d&#233;salcoolis&#233;es, infusions rares, caf&#233;s de sp&#233;cialit&#233;, th&#233;s d&#8217;altitude et m&#234;me eaux min&#233;rales d&#8217;exception. Au plus grand b&#233;n&#233;fice de la palette des sommeliers, de la curiosit&#233; des clients, et de la sant&#233; publique.</p><p>En somme, je ne bois pas, mais &#231;a ne m&#8217;emp&#234;che pas d&#8217;&#234;tre fascin&#233;e par le riche univers qu&#8217;inspire la boisson, par ses po&#232;tes et par ses connaisseurs.</p><div id="youtube2-xUt-A_UIl84" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;xUt-A_UIl84&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/xUt-A_UIl84?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h3>Enivrez-vous, enlivrez-vous</h3><p>Or, cet argument, &#8220;j&#8217;aime le vin en id&#233;e plus qu&#8217;en pratique&#8221;, c&#8217;est aussi celui que j&#8217;entends tr&#232;s souvent lorsque je m&#8217;adresse &#224; des gens qui ne lisent pas. </p><p>&#8220;J&#8217;aimerais lire mais je n&#8217;ai pas le temps&#8230; Enfin je pourrais le trouver mais&#8230; oui, il faudrait&#8221; ou &#8220;je veux lire, tu sais ! Mais&#8230; oui, je ne sais pas pourquoi je repousse&#8230;&#8221; Le tout murmur&#233; sur le ton des excuses.</p><p>Les chiffres ne laissent aucune illusion. 16 % des Fran&#231;ais n'ont pas ouvert un seul ouvrage au cours des douze derniers mois. Aux &#201;tats-Unis, c&#8217;est un adulte sur quatre qui n&#8217;a pas ouvert ni &#233;cout&#233; de livre (imprim&#233;, ebook ou livre audio) sur toute l&#8217;ann&#233;e &#233;coul&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png" width="726" height="238" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:238,&quot;width&quot;:726,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:70238,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/211557707?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xCQp!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccb85ed9-9b27-4443-aaa1-cc27c16cd932_726x238.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Barom&#232;tre Ipsos / Centre National du Livre (CNL) 2026</figcaption></figure></div><p>Et non seulement les proportions sont &#224; peu pr&#232;s &#233;gales, en France, au nombre d&#8217;abst&#232;mes, mais la tendance est similaire : selon Sant&#233; Publique France, un jeune sur quatre, dans la tranche des 18-34 ans, ne consomme jamais d&#8217;alcool (contre 18.5% dans la population nationale, tous adultes confondus)</p><p>Les jeunes lisent moins, les jeunes boivent moins, et, quand il n&#8217;y a pas de raison m&#233;dicale ou religieuse, ils ont du mal &#224; expliquer pourquoi. Il faut dire que les grandes personnes r&#233;pondent en g&#233;n&#233;ral tr&#232;s mal aux questions :</p><div class="pullquote"><p>&#8220;-Pourquoi bois-tu ? lui demanda le petit prince.<br>-Pour oublier, r&#233;pondit le buveur.<br>-Pour oublier quoi ? s&#8217;enquit le petit prince qui d&#233;j&#224; le plaignait.<br>-Pour oublier que j&#8217;ai honte, avoua le buveur en baissant la t&#234;te.<br>-Honte de quoi ? s&#8217;informa le petit prince qui d&#233;sirait le secourir.<br>-Honte de boire ! acheva le buveur qui s&#8217;enferma d&#233;finitivement dans le silence.&#8221;</p></div><p>Remarquez que le &#8220;boire&#8221; de l&#8217;ivrogne du Petit Prince peut ais&#233;ment &#234;tre remplac&#233; par &#8220;doomscroller&#8221; ou &#8220;comater devant Netflix&#8221;.</p><p>Naturellement, la comparaison s&#8217;arr&#234;te l&#224;. L&#8217;abus d&#8217;alcool, contrairement &#224; l&#8217;abus de livres, est dangereux pour la sant&#233;. &#192; consommer avec mod&#233;ration.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg" width="600" height="600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:600,&quot;width&quot;:600,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Le buveur dans le Petit Prince - Analyse du personnage&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Le buveur dans le Petit Prince - Analyse du personnage" title="Le buveur dans le Petit Prince - Analyse du personnage" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z7j1!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7fb9f191-fbd6-4df2-953c-5a5f884587e9_600x600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Accords livres et vins</h3><p>Toujours est-il que le vin et les livres partagent un m&#234;me pouvoir d&#8217;&#233;vasion et d&#8217;inspiration, qu&#8217;ils ont leur univers, et que m&#234;me ceux qui ne les pratiquent pas leur vouent un respect m&#234;l&#233; de culpabilit&#233;. </p><p>Puisqu&#8217;il y a, dans les restaurants gastronomiques, des accords mets et vins ; puisqu&#8217;on trouve, sur Instagram, des influenceuses pour recommander des livres en fonction de votre signe du zodiaque, pourquoi ne pas les faire converser ?</p><p>C&#8217;est ainsi qu&#8217;est n&#233;e l&#8217;id&#233;e de Pourvu qu&#8217;on ait l&#8217;ivresse (<a href="https://prose-and-pour.lovable.app/">Livresse</a> pour les intimes), une application qui compose des alliances livres et vins. Vous donnez un titre ou un auteur, elle r&#233;pond par une boisson ; vous sugg&#233;rez votre cru favori, elle recommande un livre. Bien entendu, vous pouvez aussi laisser le hasard vous guider, ou sugg&#233;rer vos propres alliances.</p><p>Allez, sans plus de suspense, voici la version b&#234;ta ! &#128071;</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://prose-and-pour.lovable.app/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Livresse&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://prose-and-pour.lovable.app/"><span>Livresse</span></a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://prose-and-pour.lovable.app/" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png" width="795" height="681" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:681,&quot;width&quot;:795,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:57505,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://prose-and-pour.lovable.app/&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/211557707?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WZAd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15604e24-219b-4ebd-bd44-86a3b0943a87_795x681.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>C&#8217;est une version b&#234;ta, par nature tr&#232;s imparfaite. N&#8217;h&#233;sitez pas &#224; tester, critiquer, commenter, faire votre propres suggestions d&#8217;accords&#8230; et preuve d&#8217;indulgence pour les d&#233;lais de chargement.</p><h3>Vibe synesth&#232;te</h3><p>En 2017, je r&#233;digeais une th&#232;se professionnelle sur la recommandation en litt&#233;rature. Ma grande question &#233;tait : comment savoir qu&#8217;un livre va plaire &#224; quelqu&#8217;un qui ne l&#8217;a pas encore lu ? Je m&#8217;&#233;tais d&#8217;abord inspir&#233;e de mon exp&#233;rience en &#233;tudes qualitatives, puis des premiers syst&#232;mes de recommandation culturelle automatis&#233;s, qu&#8217;on n&#8217;appelait pas encore &#8220;par IA&#8221; &#224; l&#8217;&#233;poque (mais qui a encore aujourd&#8217;hui scrupule &#224; utiliser cette expression ?) : la recommandation de musique sur Deezer et Spotify, celle de films sur Netflix, et m&#234;me celle de profils sur Tinder. </p><p>Je regrettais que de tels syst&#232;mes n&#8217;existassent pas pour la litt&#233;rature, plus difficile &#224; vectoriser qu&#8217;un clip musical, et surtout dot&#233;e d&#8217;un march&#233; beaucoup moins vaste et juteux pour les g&#233;ants de la tech. Nous &#233;tions en 2017 : m&#234;me les meilleurs analystes n&#8217;auraient pu imaginer combien les Transformers allaient bouleverser la compr&#233;hension du langage et la mon&#233;tisation des &#339;uvres litt&#233;raires.</p><p>En revanche, ce qui me passionnait, c&#8217;&#233;tait la capacit&#233; des IA &#224; &#8220;traduire&#8221; un sens en un autre : un texte en images, une sc&#232;ne de film en bande son, un tweet en &#233;motion (et donc en ciblage pub).</p><p>C&#8217;est ce que fait Livresse, de la traduction de la page au verre et du verre &#224; la page, gr&#226;ce &#224; plusieurs r&#233;volutions : les Transformers qui g&#233;n&#232;rent du langage naturel ; le vibe-coding qui me permet de cr&#233;er une app acceptable sans savoir coder ; et le prompting dynamique. Concr&#232;tement, &#224; chaque requ&#234;te qui n&#8217;est pas hardcod&#233;e, l&#8217;application envoie une consigne pr&#233;-format&#233;e &#224; Gemini 2.5 Flash (un prompt qui impose une diversit&#233; dans les alliances, un formatage pr&#233;cis de la r&#233;ponse, etc.), ce qui lui permet de g&#233;n&#233;rer un nombre illimit&#233; d&#8217;accords livres et vins.</p><p>&#201;videmment, ce ne seront pas toujours les plus pr&#233;cis ni les plus inventifs ! Pour cela, il n&#8217;y a que votre regard, vos commentaires, vos critiques et vos suggestions. </p><div class="directMessage button" data-attrs="{&quot;userId&quot;:3306109,&quot;userName&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;canDm&quot;:null,&quot;dmUpgradeOptions&quot;:null,&quot;isEditorNode&quot;:true}" data-component-name="DirectMessageToDOM"></div><p></p><p>Concluons sur une petite d&#233;mo ?</p><div class="native-video-embed" data-component-name="VideoPlaceholder" data-attrs="{&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;7300de83-07fb-4fea-bc75-a86ab302393b&quot;,&quot;duration&quot;:null}"></div><p>Au plaisir de lire vos suggestions pour faire m&#251;rir cette version b&#234;ta ! J&#8217;esp&#232;re qu&#8217;elle vous inspirera de belles d&#233;couvertes&#8230; et qui sait, qu&#8217;elle servira d&#8217;app&#226;t pour cet ami qui culpabilise de ne pas assez lire ? Le Chablis &#233;tait peut-&#234;tre l&#8217;argument qui lui manquait pour ouvrir ce Flaubert ?</p><p>&#192; votre sant&#233; ! &#127865;</p><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Abonnez-vous pour ne pas manquer les prochaines chroniques litt&#233;raires ! </p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><p></p><p></p><p></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Hold-up sur la culture]]></title><description><![CDATA[Modeste proposition pour soutenir les artistes face aux g&#233;ants de l'IA]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/hold-up-sur-la-culture</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/hold-up-sur-la-culture</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Wed, 12 Aug 2026 04:14:26 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Je ne suis pas la derni&#232;re &#224; m&#8217;&#233;merveiller des productions de l&#8217;intelligence artificielle ! Mais sait-on ce qu&#8217;on admire vraiment ? Ce qui fait leur valeur, c&#8217;est en grande partie d&#8217;avoir siphonn&#233; notre patrimoine culturel. J&#8217;ai refait les calculs, et j&#8217;ai une petite proposition pour obliger ces nouveaux vandales &#224; passer &#224; la caisse.</p><h3>Le diable se cache dans les alin&#233;as</h3><h4>L&#8217;invasion des pillards</h4><p>&#8220;Copilot, analyse ce manuscrit et g&#233;n&#232;re une fiche de lecture&#8221;, &#8220;Chat-GPT, transforme cette photo dans le style de Van Gogh&#8221;&#8230; Ils le feront ! Mais comment ? Il n&#8217;y a pas l&#224; de magie, ce qui n&#8217;emp&#234;che pas de continuer &#224; s&#8217;&#233;merveiller devant les impressionnantes capacit&#233;s des IA g&#233;n&#233;ratives. Il y a surtout une base d&#8217;entra&#238;nement dont la valeur d&#233;passe les r&#234;ves les plus fous : des milliards de textes, d&#8217;images, de musiques, aussi bien les chefs-d&#8217;&#339;uvre de l&#8217;esprit humain que les posts Reddit.</p><div class="pullquote"><p>&#8220;<span>Il y a tant de travail</span><br><span>Tant et tant de coups de lime</span><br><span>Tant de peine et de douleurs</span><br><span>Tant de col&#232;re et d&#8217;ardeur</span><br><span>Et il y a tant d&#8217;ann&#233;es</span><br><span>Tant de visions entass&#233;es</span><br><span>De volont&#233; ramass&#233;e</span><br><span>De blessures et d&#8217;orgueils</span><br><span>M&#233;tal arrach&#233; au sol</span><br><span>Martyris&#233; par la flamme</span><br><span>Pli&#233;, tourment&#233;, crev&#233;</span><br><span>Tordu en forme de r&#234;ve</span><br><span>Il y a la sueur des &#226;ges</span><br><span>Enferm&#233;e dans cette cage</span><br><span>Dix et cent mille ans d&#8217;attente</span><br><span>Et de gaucherie vaincue&#8221;<br>Boris Vian, </span><em><span>Elle serait l&#224;, si lourde</span></em></p></div><p><span>Au commencement &#233;tait le Verbe, et &#224; l&#8217;origine de l&#8217;IA g&#233;n&#233;rative &#233;tait la base de donn&#233;es, faite d&#8217;&#339;uvres libres et d&#8217;&#339;uvres prot&#233;g&#233;es, de po&#232;mes depuis longtemps tomb&#233;s dans le domaine public et de livres encore in&#233;dits ou non-traduits, de photographies d&#8217;art et d&#8217;amateurs, d&#8217;&#233;changes de mails, de pages Wikip&#233;dia, d&#8217;articles, de selfies, de films, de musiques, de paroles, d&#8217;&#233;l&#233;gies en serbo-croate et d&#8217;horreurs p&#233;dopornographiques, de vid&#233;osurveillance et de nos requ&#234;tes sur les mod&#232;les ouverts au public. </span></p><p><span>Sous le nom fort prosa&#239;que de &#8220;base d&#8217;entra&#238;nement&#8221;, se cachent &#8220;leurs dieux et leurs lois, leurs acad&#233;mies et leurs sciences pures et appliqu&#233;es, [&#8230;] leurs grammaires, leurs dictionnaires, leurs classiques, leurs romantiques et leurs symbolistes, leurs critiques et les critiques de leurs critiques&#8221;, selon la phrase c&#233;l&#232;bre de Paul Val&#233;ry, autrement dit : une civilisation. </span></p><p><span>Cet h&#233;ritage, ces si&#232;cles de labeur, de t&#226;tonnements, ces g&#233;nies connus ou m&#233;connus, les g&#233;n&#233;rations qu&#8217;il a fallu pour faire na&#238;tre un Mozart, les patients et secrets efforts pour ciseler un style, b&#226;tir une fiction, choisir un angle&#8230; L&#8217;IA se l&#8217;approprie </span><strong><span>sans consentement, sans cr&#233;dit et sans r&#233;mun&#233;ration.</span></strong><span> </span></p><p><span>Historiquement, le droit d&#8217;auteur a &#233;t&#233; con&#231;u pour prot&#233;ger la cr&#233;ation contre la reproduction m&#233;canique d&#8217;une &#339;uvre &#224; l&#8217;&#233;chelle humaine &#8212; prot&#233;ger l&#8217;&#339;uvre, qui y perd son aura, son rapport &#224; l&#8217;Histoire et &#224; la culture qui l&#8217;a produite ; et prot&#233;ger l&#8217;artiste. </span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg" width="588" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:588,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Amazon.fr - L'oeuvre d'art &#224; l'&#233;poque de sa reproductibilit&#233; technique - Walter  Benjamin, Lionel Duvoy - Livres&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Amazon.fr - L'oeuvre d'art &#224; l'&#233;poque de sa reproductibilit&#233; technique - Walter  Benjamin, Lionel Duvoy - Livres" title="Amazon.fr - L'oeuvre d'art &#224; l'&#233;poque de sa reproductibilit&#233; technique - Walter  Benjamin, Lionel Duvoy - Livres" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_SG7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6148ac57-b351-4804-b780-7f59ed3fc927_588x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Avec l&#8217;&#233;pigraphe par Paul Val&#233;ry ! <a href="https://www.editions-allia.com/files/pdf_525_file.pdf">Extrait ici.</a></figcaption></figure></div><p><span>C&#8217;est qu&#8217;il y a plusieurs mani&#232;res de piller les &#339;uvres. D&#8217;abord, au sens le plus litt&#233;ral, le vol pur et simple : les Vandales envahissent Rome et emm&#232;nent avec eux les tr&#233;sors de la ville, souvent eux-m&#234;mes constitu&#233;s par d&#8217;autres pillages ; ou des cambrioleurs entrent par effraction au Louvre et volent les bijoux de la Couronne. Ensuite, vous avez peut-&#234;tre d&#233;j&#224; souri en lisant, sur la couverture des manuels scolaires : &#8220;le photocopillage tue le livre&#8221;. Car c&#8217;est bien une forme de pillage. La reproduction non-autoris&#233;e &#224; grande &#233;chelle prive les artistes et leurs diffuseurs des revenus de leur travail, et pr&#233;sente souvent un manque &#224; gagner (quelqu&#8217;un qui a une copie pirate d&#8217;un livre ne va pas l&#8217;acheter). En France, c&#8217;est Copie France qui per&#231;oit une redevance aupr&#232;s des fabricants de supports vierges (la fameuse taxe copie priv&#233;e) et la redistribue aux organismes de gestion collective, pour qu&#8217;ils en fassent b&#233;n&#233;ficier les artistes.</span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg" width="1456" height="813" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:813,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Le Chandelier enterr&#233; &#8212; Wikip&#233;dia&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Le Chandelier enterr&#233; &#8212; Wikip&#233;dia" title="Le Chandelier enterr&#233; &#8212; Wikip&#233;dia" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3QXm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8794dc8-ce7f-40ac-8bc2-31ad12d0cf0c_1575x879.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Le sac du temple de J&#233;rusalem par les Romains, arche de Titus. Il leur a fallu trois jours et une arm&#233;e pour mettre la ville &#224; sac, alors que les IA pillent deux mill&#233;naires de culture sans d&#233;placer un navire.</figcaption></figure></div><p>Enfin, il y a le pillage par les IA. L&#8217;&#339;uvre reste en place, elle n&#8217;est pas copi&#233;e. Elle est d&#233;mat&#233;rialis&#233;e, vectoris&#233;e, transform&#233;e en une s&#233;rie de poids, de coefficients et de probabilit&#233;s statistiques d&#8217;associations de mots, qui permettront &#224; un chatbot de g&#233;n&#233;rer les phrases les plus probables, dans le style de Baudelaire. C&#8217;est ainsi qu&#8217;on r&#234;ve d&#8217;un futur peupl&#233; de voitures volantes et qu&#8217;on se retrouve avec des mails de candidature &#8220;dans le style de Baudelaire&#8221;. Le po&#232;te n&#8217;a jamais &#233;crit ces phrases, mais elles ont &#233;t&#233; produites &#224; partir des r&#233;gularit&#233;s de mots et de structures qu&#8217;il utilisait. Et toujours sans consentement, cr&#233;dit, ni r&#233;mun&#233;ration.</p><p>Aux &#201;tats-Unis, les g&#233;ants de l&#8217;IA en appellent au <em>fair use</em> : le mat&#233;riau n&#8217;est pas copi&#233;, il est utilis&#233; et transform&#233;, &#224; la mani&#232;re dont un humain pourrait apprendre le style de Baudelaire en le lisant. En Europe, les entreprises s&#8217;appuient plut&#244;t sur une exception de fouille de textes et de donn&#233;es, qui a &#233;t&#233; m&#233;nag&#233;e dans le droit de la propri&#233;t&#233; intellectuelle en 2019 pour favoriser la recherche scientifique. </p><p>Ainsi, lorsqu&#8217;on parle de pillage culturel par les IA, il ne s&#8217;agit pas de vol au sens propre, ni pr&#233;cis&#233;ment de plagiat, mais plut&#244;t d&#8217;une forme d&#8217;exploitation et d&#8217;ali&#233;nation des &#339;uvres de l&#8217;esprit. Exploitation, car elles servent &#224; l&#8217;entra&#238;nement des mod&#232;les sans que leurs auteurs ne re&#231;oivent la moindre contrepartie. Ali&#233;nation, parce que cet usage d&#233;nature les &#339;uvres et leur r&#233;ception par le public, et nous &#233;loigne des productions de la civilisation. Ironique, n&#8217;est-ce pas ?</p><h4>Bien mal acquis fait de gros profits</h4><p>Mais attendez, l&#8217;ironie va plus loin encore !</p><p>&#192; qui profite le crime ? Suivez les flux &#233;conomiques : ces &#339;uvres entra&#238;nent leurs propres produits de substitution, les g&#233;n&#233;rateurs de texte, de voix, d&#8217;images&#8230; qui seront vendus par abonnement au profit des g&#233;ants de l&#8217;IA. Non seulement les cr&#233;ations humaines deviennent une mati&#232;re premi&#232;re transform&#233;e par les IA, et c&#8217;est un autre d&#233;bat de savoir si ces g&#233;n&#233;rations doivent &#234;tre consid&#233;r&#233;es comme de l&#8217;art, mais leur valeur &#233;conomique engraisse des entreprises qui en &#233;loignent le public. Mon cousin avait une interrogation sur <em>Le Petit Prince</em> : non seulement il a g&#233;n&#233;r&#233; sa fiche de lecture par Chat-GPT, mais il n&#8217;a m&#234;me pas achet&#233; ni lu le livre. Le temps pass&#233; sur les r&#233;seaux sociaux &#224; regarder du contenu g&#233;n&#233;r&#233; par IA, &#224; &#233;changer avec un chatbot, &#224; lire du slop sur des sites qui cherchent &#224; optimiser leur r&#233;f&#233;rencement&#8230; ne profite pas aux cr&#233;ateurs, et leur nuit.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg" width="1286" height="1846" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1846,&quot;width&quot;:1286,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Affiche de l'exposition Antoine de Saint-Exup&#233;ry - Le petit prince - le  petit prince - livre pour enfants - &#233;p&#233;e - artiste du mus&#233;e - impression  d'art - Etsy France&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Affiche de l'exposition Antoine de Saint-Exup&#233;ry - Le petit prince - le  petit prince - livre pour enfants - &#233;p&#233;e - artiste du mus&#233;e - impression  d'art - Etsy France" title="Affiche de l'exposition Antoine de Saint-Exup&#233;ry - Le petit prince - le  petit prince - livre pour enfants - &#233;p&#233;e - artiste du mus&#233;e - impression  d'art - Etsy France" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aBFn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F41a5ae03-550f-40de-8354-5119d8594cb2_1286x1846.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h4>Le lion et les rats</h4><p>Puisque les g&#233;ants de l&#8217;IA n&#8217;ont pas l&#8217;air d&#8217;y voir un probl&#232;me, tr&#232;s bien. Peut-&#234;tre ont-ils raison. Poussons le raisonnement. S&#8217;ils continuent &#224; siphonner les &#339;uvres de la civilisation, sans demander la permission ni r&#233;mun&#233;rer les artistes et leurs diffuseurs, et par cons&#233;quent aussi &#224; en d&#233;tourner les audiences, que se passera-t-il ? Mon cousin qui lit le r&#233;sum&#233; Chat-GPT plut&#244;t que <em>Le Petit Prince</em> &#224; treize ans ne le lira pas plus &#224; vingt. Et avec lui, combien ne pousseront jamais la porte d&#8217;une biblioth&#232;que ou d&#8217;une librairie, mais paieront chaque mois leur abonnement &#224; OpenAI ? Et les artistes, continueront-ils longtemps &#224; &#233;tudier pour produire des &#339;uvres qui seront exploit&#233;es par des IA, sans aucune mention de leur nom ni moyen d&#8217;en vivre ? Les &#233;diteurs n&#8217;ont jamais &#233;t&#233; tr&#232;s efficaces contre le piratage, le seront-ils plus face &#224; cette nouvelle forme d&#8217;exploitation, avec la concurrence d&#8217;outils capables de g&#233;n&#233;rer en une requ&#234;te un livre personnalis&#233; (les r&#233;sultats de Gemini sur les livres pour enfants sont impressionnants !) ou une traduction ? </p><p>C&#8217;est peu probable. Et l&#8217;on verra &#233;merger un monde o&#249; les mod&#232;les d&#8217;IA, en concurrence permanente entre eux, &#224; court de ressources fra&#238;ches, s&#8217;entra&#238;neront sur des donn&#233;es synth&#233;tiques, c&#8217;est-&#224;-dire g&#233;n&#233;r&#233;es par d&#8217;autres IA. <em>Enshittification, model collapse,</em> th&#233;orie de l&#8217;internet mort&#8230; Nombreuses sont les th&#233;ories qui tentent de pr&#233;figurer un monde o&#249; la d&#233;r&#233;gulation de la propri&#233;t&#233; intellectuelle m&#232;nera &#224; une perte de qualit&#233;. Sans d&#8217;ailleurs que les gens se d&#233;tournent de ces outils : ce qui nous retient sur les r&#233;seaux sociaux, apr&#232;s tout, n&#8217;est plus depuis bien longtemps la qualit&#233; du contenu, mais l&#8217;inertie.</p><p>L&#8217;histoire des soci&#233;t&#233;s humaines nous avait pourtant d&#233;j&#224; appris que les in&#233;galit&#233;s qui s&#8217;appuient sur la reproduction des privil&#232;ges menaient &#224; l&#8217;appauvrissement par consanguinit&#233;. Puisque le sang frais est produit par les artistes, c&#8217;est dans l&#8217;int&#233;r&#234;t des g&#233;ants de l&#8217;IA de prot&#233;ger leurs droits.</p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hold-up-sur-la-culture?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Vous voulez relancer le d&#233;bat sur la r&#233;forme du droit d&#8217;auteur face au parasitisme des g&#233;ants de l&#8217;IA ?</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hold-up-sur-la-culture?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/hold-up-sur-la-culture?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><h3>Hugo le grand, Hugo le petit</h3><h4>Que la charge de la preuve change de camp ! </h4><p>Pour l&#8217;instant, le syst&#232;me europ&#233;en exige des auteurs qu&#8217;ils se barricadent, pour &#233;viter le pillage des donn&#233;es. Vous en avez assez, &#224; chaque fois que vous visitez un site, de devoir sp&#233;cifier &#8220;je refuse les cookies&#8221; ? Imaginez alors les artistes, qui doivent refuser chaque utilisation par IA de leurs contenus, par des clauses l&#233;gales ou le blocage des robots sur leurs sites. Quand encore ils en sont propri&#233;taires, car le contenu diffus&#233; sur Linkedin, Instagram, Wattpad et autres plateformes n&#8217;est pas soumis aux m&#234;mes r&#232;gles. </p><p>La Soci&#233;t&#233; des Gens de Lettres a exerc&#233; ce droit d&#8217;opposition pour l&#8217;ensemble des livres r&#233;f&#233;renc&#233;s au catalogue de la BnF &#233;crits par ses membres &#224; jour de cotisations 2025-2026 ; et a mis en place Hugo, un service qui permet aux auteurs de livres d'exercer gratuitement leur droit d'opposition &#224; toute utilisation de leurs &#339;uvres dans le cadre d'op&#233;rations de fouille de textes et de donn&#233;es, conform&#233;ment aux dispositions pr&#233;vues &#224; l&#8217;article L.122-5-3 du Code de la propri&#233;t&#233; intellectuelle.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://hugo.sgdl.org/optout/a-propos&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'inscrire sur Hugo&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://hugo.sgdl.org/optout/a-propos"><span>S'inscrire sur Hugo</span></a></p><p></p><p>Que se passe-t-il, pour l&#8217;instant, si un artiste soup&#231;onne un mod&#232;le d&#8217;IA de s&#8217;&#234;tre entra&#238;n&#233; sur ses &#339;uvres sans autorisation ? J&#8217;&#233;cris un roman sur la seconde guerre des Balkans (juillet-ao&#251;t 1913), dans lequel je fais agir et parler Joseph Roth (qui ne s&#8217;y trouvait pas et n&#8217;appara&#238;t donc dans aucune source). Mettons que je le publie, auquel cas j&#8217;exercerai bien entendu mon droit d&#8217;opposition &#224; la fouille de donn&#233;es, ainsi que le fera j&#8217;esp&#232;re mon &#233;diteur. Quelques mois plus tard, je demande &#224; Claude &#8220;&#201;cris un chapitre dans le style de Laura Sibony sur la guerre des Balkans&#8221;. Si je trouve, dans le r&#233;sultat, une mention de Joseph Roth, cela prouverait qu&#8217;Anthropic [l&#8217;entreprise qui d&#233;veloppe les mod&#232;les de la famille Claude], s&#8217;est entra&#238;n&#233;e ill&#233;galement sur mes &#339;uvres.</p><p>Puisqu&#8217;en droit fran&#231;ais, c&#8217;est &#224; celui qui agit en justice de prouver ce qu&#8217;il avance (art. 9 du Code de proc&#233;dure civile), je devrais dans ce cas : </p><ol><li><p>Prouver que des structures sp&#233;cifiques ou autres &#233;l&#233;ments t&#233;moignant de l&#8217;originalit&#233; et de la personnalit&#233; de l&#8217;auteur apparaissent dans les g&#233;n&#233;rations de Claude.</p></li><li><p>&#201;crire &#224; Anthropic pour demander si mon &#339;uvre figure dans le corpus d&#8217;entra&#238;nement, en arguant de l&#8217;obligation de transparence &#224; laquelle la soumet l&#8217;AI Act.</p></li><li><p>Agir en contrefa&#231;on devant le Tribunal judiciaire de Paris, en avan&#231;ant les frais d&#8217;avocats et d&#8217;experts informatiques, avec les millions qu&#8217;un roman historique sur la deuxi&#232;me guerre des Balkans ne manquera pas de me rapporter.</p></li></ol><p>En somme : si le recours n&#8217;est pas impossible en th&#233;orie, la pratique est absolument inapplicable. </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#171; On prouve tout ce qu'on veut, et la vraie difficult&#233; est de savoir ce qu'on veut prouver. &#187;<br><em>(Alain, Avant-propos du <span>Syst&#232;me des beaux-arts</span>, 1920)</em></p></div><p>C&#8217;est ce que la loi sur la pr&#233;somption d&#8217;utilisation des contenus culturels (de son petit nom, PPL Darcos, pour proposition de loi port&#233;e par Mme Laure Darcos) veut faciliter : en inversant la charge de la preuve, elle obligerait les plateformes &#224; prouver devant un tribunal qu&#8217;elles n&#8217;ont pas aspir&#233; les textes, images, musiques etc.</p><p>La synth&#232;se et les d&#233;bats sont disponibles sur le site du S&#233;nat : </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.senat.fr/dossier-legislatif/ppl25-220.html&quot;,&quot;text&quot;:&quot;La PPL Darcos en bref&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.senat.fr/dossier-legislatif/ppl25-220.html"><span>La PPL Darcos en bref</span></a></p><p>Adopt&#233;e au S&#233;nat, approuv&#233;e en Commission des Affaires culturelles &#224; l&#8217;Assembl&#233;e Nationale, cette proposition de loi a &#233;t&#233; obstru&#233;e par la majorit&#233; pr&#233;sidentielle et le groupe Renaissance via un d&#233;p&#244;t massif d'amendements (pour un seul article&#8230;). Bercy n&#8217;a pas souhait&#233; de proc&#233;dure acc&#233;l&#233;r&#233;e, au pr&#233;texte ne pas freiner le d&#233;veloppement de l'industrie de l'IA en France. Une coalition de pr&#232;s d&#8217;une centaine d&#8217;organisations culturelles, dont la SACD et le SNE, ont vivement protest&#233;, sans succ&#232;s. Il n&#8217;y a pas de r&#233;-examen pr&#233;vu pour ce texte.</p><h4>Le jour n&#8217;est pas plus pur que ma database</h4><p>L&#8217;AI Act est entr&#233; en vigueur cet &#233;t&#233;. Parmi ses grandes promesses : l&#8217;obligation de transparence. Les fournisseurs de mod&#232;les d&#8217;IA &#224; usage g&#233;n&#233;ral sont tenus de publier un r&#233;sum&#233; &#171; suffisamment d&#233;taill&#233; &#187; des contenus utilis&#233;s pour l'entra&#238;nement de leurs algorithmes, et respecter le droit d&#8217;opt-out. </p><p>Certes, cette obligation demande une lourde documentation technique, qui peut &#224; la rigueur &#234;tre consid&#233;r&#233;e comme un frein &#224; l&#8217;innovation. Mais l&#8217;AI Act pr&#233;voit aussi une exemption pour les mod&#232;les open source, dont les poids, l&#8217;architecture et les param&#232;tres sont rendus publics sous licence libre. </p><p>Attention : l&#8217;open source ne garantit absolument le respect du droit d&#8217;auteur, et complique m&#234;me drastiquement le retrait d&#8217;une &#339;uvre d&#8217;un mod&#232;le t&#233;l&#233;charg&#233; et ex&#233;cut&#233; localement par des centaines de milliers d&#8217;utilisateurs. Et risque de constituer une br&#232;che juridique par o&#249; les g&#233;ants de l&#8217;IA priv&#233;e comme open source, &#224; l&#8217;instar de Meta, risquent fort de s&#8217;engager. Cependant, &#224; choisir, je pr&#233;f&#232;re que mes &#339;uvres servent &#224; l&#8217;entra&#238;nement de mod&#232;les ex&#233;cut&#233;s localement en open source par des geeks a priori conscients des donn&#233;es qu&#8217;ils utilisent, plut&#244;t qu&#8217;&#224; enrichir des multinationales et leurs utilisateurs qui croient faire de la magie en soumettant un prompt.</p><p>&#192; ceux qui veulent comprendre l&#8217;entra&#238;nement des IA sur les contenus culturels, leurs enjeux et leurs limites, je recommande toujours l&#8217;excellent <em>Mona l&#8217;IA</em> de Bertrand Misonne. Sous ce nom de plume se cache un chercheur en intelligence artificielle au sein des institutions de l&#8217;Union europ&#233;enne, qui explique et discute les grands concepts de l&#8217;IA avec humour et simplicit&#233; :</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;d2caf58a-9331-4cc3-907d-dfb7bb1e6927&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Quel avenir pour l&#8217;intelligence artificielle ? Va-t-elle tuer la culture ? Je n&#8217;ai pas de boule de cristal, mais j&#8217;ai des pav&#233;s de papier. Ce matin, j&#8217;ai donc fait un peu de bibliomancie. J&#8217;ai ouvert, &#224; une page au hasard, Mona l&#8217;IA - L&#8217;IA peut-elle &#234;tre cr&#233;ative ?&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;md&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Des machines &#224; cr&#233;er ?&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:3306109,&quot;name&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;&#128218; Si votre vie &#233;tait un roman, quel titre lui donner ? Je prendrais : Gratwanderung. &#199;a signifie l'&#233;quilibre dans l'oscillation. J'&#233;cris, j'enseigne, avec la curiosit&#233; de d&#233;couvrir de nouveaux univers et de nouvelles personnes. www.laurasibony.com&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781ff72-3cda-42a8-b54e-1f8f1b2321c2_3935x3935.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-08-10T08:20:55.795Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/des-machines-a-creer&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:210313981,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:0,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:5524842,&quot;publication_name&quot;:&quot;Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p></p><h4>Faire payer les pillards</h4><p>Le mal est fait, direz-vous, il faut se r&#233;signer. Des p&#233;taoctets de romans, d'articles, de po&#232;mes et de tableaux ont d&#233;j&#224; &#233;t&#233; dig&#233;r&#233;s par les mod&#232;les d'IA. Pour reprendre Val&#233;ry : &#8220;Les circonstances qui enverraient les &#339;uvres de Keats et celles de Baudelaire rejoindre les &#339;uvres de M&#233;nandre ne sont plus du tout inconcevables : elles sont dans les journaux.&#8221; Et puisqu&#8217;ils ne sont plus l&#224; pour se d&#233;fendre&#8230;</p><p>Ce n&#8217;est pourtant pas le premier combat des artistes en faveur du patrimoine ! D&#232;s 1965 l&#8217;Allemagne, puis en 1985 la France avec la loi Lang, instaurent une r&#233;mun&#233;ration pour copie priv&#233;e. Aujourd&#8217;hui, lorsque vous achetez des &#233;quipements, neufs ou reconditionn&#233;s, avec un stockage, donc des smartphones, cl&#233;s USB, disques durs etc., vous payez une redevance collect&#233;e par Copie France, qui l&#8217;utilise pour r&#233;mun&#233;rer les auteurs et financer des actions culturelles, principalement.</p><p>L&#8217;id&#233;e de gestion collective des droits d&#8217;auteur existe depuis plus longtemps encore. Victor Hugo la d&#233;veloppait il y a un si&#232;cle et demi :</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;3822540b-19d3-4661-9d93-5b24040d8f49&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;L&#8217;assembl&#233;e constituante de litt&#233;rature&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;md&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Hugo contre Goliath&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:3306109,&quot;name&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;&#128218; Si votre vie &#233;tait un roman, quel titre lui donner ? Je prendrais : Gratwanderung. &#199;a signifie l'&#233;quilibre dans l'oscillation. J'&#233;cris, j'enseigne, avec la curiosit&#233; de d&#233;couvrir de nouveaux univers et de nouvelles personnes. www.laurasibony.com&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781ff72-3cda-42a8-b54e-1f8f1b2321c2_3935x3935.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2026-07-26T04:51:15.400Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath&quot;,&quot;section_name&quot;:null,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:199854386,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:6,&quot;comment_count&quot;:2,&quot;publication_id&quot;:5524842,&quot;publication_name&quot;:&quot;Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p></p><p>Lorsque la radio a commenc&#233; &#224; diffuser de la musique &#224; grande &#233;chelle, on n&#8217;a pas demand&#233; aux stations de n&#233;gocier des contrats avec chaque compositeur, encore moins aux artistes de manifester explicitement leur droit d&#8217;opposition s&#8217;ils ne souhaitaient pas &#234;tre diffus&#233;s : on a invent&#233; la gestion collective. Quand le t&#233;l&#233;chargement sur cassettes vierges a menac&#233; les fabricants, on a instaur&#233; la redevance pour copie priv&#233;e. </p><p>Pourquoi ne pas instaurer une redevance pay&#233;e sur le monstrueux chiffre d&#8217;affaires des fournisseurs d&#8217;IA g&#233;n&#233;rative, en grande partie d&#251; &#224; la qualit&#233; de leur base d&#8217;entra&#238;nement ? Les organismes de redistribution existent d&#233;j&#224; : SGDL, SACD, SOFIA, SAIF&#8230;</p><p>&#201;videmment, il faudrait alors d&#233;cider des modes de r&#233;partition. M&#234;me le droit de pr&#234;t est revers&#233; en fonction du nombre de biblioth&#232;ques dans lesquelles un livre est pr&#233;sent, et non en fonction du nombre d&#8217;emprunts, faute de donn&#233;es fiables. Mais &#231;a tombe bien : les g&#233;ants de l&#8217;IA sont sp&#233;cialistes de la collecte fine de donn&#233;es.</p><p>Bien s&#251;r, un gouvernement qui rechigne d&#233;j&#224; &#224; faire d&#233;battre la proposition de loi Darcos n&#8217;est pas pr&#232;s de demander une redevance aux g&#233;ants de l&#8217;IA pour l&#8217;exploitation des contenus culturels. L&#8217;Union europ&#233;enne a un argument de taille&nbsp;: bien qu&#8217;elle se d&#233;nigre constamment face &#224; des &#233;cosyst&#232;mes am&#233;ricain et chinois fantasm&#233;s, elle repr&#233;sente tout de m&#234;me un march&#233; de plus de 400 millions de consommateurs solvables, tout-&#224;-fait capable d'imposer un rapport de force aux monopoles technologiques. </p><h4>L&#8217;addition, s&#8217;il vous pla&#238;t</h4><p>Ne cherchez pas de miracle &#224; la magie des mod&#232;les g&#233;n&#233;ratifs : j&#8217;y vois d&#8217;abord l&#8217;exploitation non consentie de toute une civilisation. Des po&#232;mes de Baudelaire aux prompts de mon cousin flemmard, des si&#232;cles de travail humain, de cr&#233;ation et d&#8217;efforts sont devenus une mati&#232;re premi&#232;re gratuite, qu&#8217;on nous revend ultra-transform&#233;e sous la forme d&#8217;abonnements. C&#8217;est double peine : les cr&#233;ateurs sont exploit&#233;s et le public est ali&#233;n&#233;.</p><p>Comme nous l'avons fait hier pour la diffusion radio et aujourd'hui pour la copie priv&#233;e, il faut r&#233;pondre au parasitisme culturel par la gestion collective et la justice &#233;conomique : il est temps de taxer le pillage.</p><p>L'Union europ&#233;enne repr&#233;sente un march&#233; solvable de plus de 400 millions de consommateurs. Elle a toutes les cartes en main pour imposer ce rapport de force et faire contribuer les g&#233;ants de l'IA &#224; la cr&#233;ation dont ils se nourrissent. Ce que l'Europe peut amorcer &#224; son &#233;chelle, l'<a href="https://www.wipo.int/portal/en/index.html?utm_source=google&amp;utm_medium=cpc&amp;utm_campaign=Search%3A+WIPO+Brand&amp;gad_source=1&amp;gad_campaignid=23954345690&amp;gbraid=0AAAAABa-DTLCtm5i-3EcyNcjVhAhPIkJ4&amp;gclid=Cj0KCQjwkOvTBhDgARIsAKUNyRteXiLg-sOZkWh14KZEUEuAizx4WXMrei46YHjFmJfkO0uCfihOh6YaAv4xEALw_wcB">Organisation Mondiale de la Propri&#233;t&#233; Intellectuelle</a>, relevant des Nations-Unies, aura ensuite la responsabilit&#233; d'en faire la norme globale. Si le vol des donn&#233;es n'a pas de fronti&#232;res, la protection de la cr&#233;ation humaine ne devrait pas en avoir non plus.</p><div class="pullquote"><p>C&#8217;est le jeu des m&#233;dias ! Contrairement &#224; ce que j&#8217;avais annonc&#233;, je ne participerai pas au 28 minutes d&#8217;Arte ce soir, mercredi 12 ao&#251;t. J&#8217;esp&#232;re que cela ne vous emp&#234;chera pas de l&#8217;appr&#233;cier ! <br>Je ne le regrette pas trop : vous le voyez, le pillage culturel par les g&#233;ants de l&#8217;IA est un sujet si vaste que je me sens plus &#224; l&#8217;aise pour en parler &#224; l&#8217;&#233;crit.</p></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Vous aimez l&#8217;id&#233;e ? Abonnez-vous : c&#8217;est libre, gratuit, et &#231;a le restera !</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><div><hr></div><p>Pour poursuivre le d&#233;bat, retrouvez-moi <a href="https://niyx.fr/expert/207c19a8-030d-4417-b770-db98f65c6507">sur Niyx</a>, r&#233;seau social fran&#231;ais d&#8217;experts, &#8220;o&#249; la parole &#233;clair&#233;e rencontre la curiosit&#233; citoyenne.&#8221; </p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Des machines à créer ?]]></title><description><![CDATA[Mona l'IA - L'IA peut-elle &#234;tre cr&#233;ative ? par Bertrand Misonne]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/des-machines-a-creer</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/des-machines-a-creer</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Mon, 10 Aug 2026 08:20:55 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Quel avenir pour l&#8217;intelligence artificielle ? Va-t-elle tuer la culture ? Je n&#8217;ai pas de boule de cristal, mais j&#8217;ai des pav&#233;s de papier. Ce matin, j&#8217;ai donc fait un peu de bibliomancie. J&#8217;ai ouvert, &#224; une page au hasard, <em>Mona l&#8217;IA - L&#8217;IA peut-elle &#234;tre cr&#233;ative ?</em> de l&#8217;excellent Bertrand Misonne. Vous le connaissiez d&#233;j&#224; pour <em>Le nouveau Michel H., </em>le roman &#233;chevel&#233; d&#8217;un homme qui se voudrait &#233;crivain et se retrouve, malgr&#233; lui, imitateur d&#8217;un nouveau genre. &#201;crit &#8220;&#224; la main et &#224; l&#8217;IA&#8221; en 2024, il se lit comme une exp&#233;rimentation qui cherche &#224; faire de la statistique un outil litt&#233;raire.</p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;a496bcec-619f-4357-878b-9c41a64f659b&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Un roman &#233;crit avec l&#8217;IA ? Je dois avouer que sans la rencontre avec Bertrand Misonne, qui cache sous ce pseudonyme un brillant parcours de data scientist, je ne me serais jamais int&#233;ress&#233;e &#224; un livre &#233;crit avec l&#8217;IA, &#224; la couverture g&#233;n&#233;r&#233;e par IA, et dont le titre &#233;voque un &#233;crivain des plus d&#233;primants. Mais la sy&#8230;&quot;,&quot;cta&quot;:null,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Le nouveau Michel H. par Bertrand Misonne&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:3306109,&quot;name&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;&#128218; Si votre vie &#233;tait un roman, quel titre lui donner ? Je prendrais : Gratwanderung. &#199;a signifie l'&#233;quilibre dans l'oscillation. J'&#233;cris, j'enseigne, avec la curiosit&#233; de d&#233;couvrir de nouveaux univers et de nouvelles personnes. www.laurasibony.com&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781ff72-3cda-42a8-b54e-1f8f1b2321c2_3935x3935.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2025-08-01T18:04:24.969Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4123797f-0524-4de3-ba3a-51c31d7a8d32_1875x1055.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/le-nouveau-michel-h-par-bertrand&quot;,&quot;section_name&quot;:&quot;Biblioth&#232;que&quot;,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:169864635,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:0,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:5524842,&quot;publication_name&quot;:&quot;Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><h3>Bibliomancie</h3><p>Sur la couverture de <em>Mona l&#8217;IA</em>, une Joconde repimp&#233;e m&#8217;adresse un myst&#233;rieux sourire. Que lit-elle dans le futur de la technologie ?</p><p>J&#8217;ai donc pioch&#233; une page au hasard, et voici sa r&#233;ponse : </p><blockquote><p>&#8220;Lorsqu'il s'agit de services sur Internet, il existe une force invisible qui &#339;uvre &#224; consolider la mainmise de quelques-uns &#8212; voire d'un seul &#8212; et de ne laisser aucune place aux challengers ou &#224; la diversit&#233;. N'y voyez l&#224; aucune th&#233;orie du complot. Une telle force est plut&#244;t l'objet d'une th&#233;orie &#233;conomique et porte le nom d'&#8216;effet de r&#233;seau&#8217;. L'effet de r&#233;seau d&#233;crit une situation o&#249; un produit ou un service devient plus utile &#224; mesure que davantage de personnes l'utilisent.&#8221;</p></blockquote><p>C&#8217;est un jeu dangereux : la plume de Bertrand Misonne est si fluide qu&#8217;ouvrir son livre au hasard, c&#8217;est prendre le risque de ne plus le l&#226;cher jusqu&#8217;&#224; la fin. Mais c&#8217;est un jeu qui n&#8217;est pas plus idiot que de remettre ses d&#233;cisions &#224; un outil de g&#233;n&#233;ration statistique. </p><p>&#192; lire ce passage, je pr&#233;f&#232;re les oracles de <em>Mona l&#8217;IA</em> &#224; ceux de Chat-GPT, qui ne s'aventurerait pas spontan&#233;ment &#224; critiquer l'in&#233;vitable d&#233;rive oligopolistique de l'&#233;conomie des donn&#233;es. En somme (et &#224; la condition de lutter, l&#224; aussi,  contre &#8220;la mainmise de quelques uns&#8221; dans l&#8217;&#233;dition) : lisez ! C&#8217;est le meilleur moyen d&#8217;&#233;chapper &#224; l&#8217;effet de r&#233;seau et de d&#233;velopper une pens&#233;e originale.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg" width="686" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:686,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Amazon.fr - Mona l'IA - Misonne, Bertrand - Livres&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Amazon.fr - Mona l'IA - Misonne, Bertrand - Livres" title="Amazon.fr - Mona l'IA - Misonne, Bertrand - Livres" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VyFY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa8d4e68-9a24-4cbe-9ea3-c420ca2fd119_686x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Le poids des mots, le choc des memes</h3><p>Autre avantage du papier (du moins jusqu'au prochain d&#233;m&#233;nagement) : sa mat&#233;rialit&#233;. Richement illustr&#233;, y compris sur les rabats, <em>Mona l&#8217;IA</em> joue avec notre lecture, par des encarts explicatifs et des memes qui rel&#232;vent son propos. </p><p>Il reprend la structure des fiches de la Commission europ&#233;enne : what? so what? now what? Ou en bon fran&#231;ais : de quoi s&#8217;agit-il, quels en sont les enjeux et les perspectives ? L'auteur y d&#233;gonfle avec la m&#234;me aisance le catastrophisme ambiant et l'idol&#226;trie technologique. Il poursuit la r&#233;flexion entam&#233;e avec <em>Le nouveau Michel H.</em> : il cherche ce qui fait la singularit&#233; des penseurs et cr&#233;ateurs de chair et de sang. Et il ne se contente pas de le dire, il le prouve : tout le livre est empreint d&#8217;humanit&#233; et de curiosit&#233;.</p><p>Le myst&#232;re du sourire de Mona s&#8217;expliquera d'ailleurs plus tard, par un grand &#233;cart entre <em>L'&#338;uvre d'art &#224; l'&#233;poque de sa reproductibilit&#233; technique</em> de Walter Benjamin, et la Lisa du film <em>Weird Science</em> (<em>Une cr&#233;ature de r&#234;ve</em>, John Hughes, 1985), dans lequel deux geeks donnent vie &#224; la "femme id&#233;ale".</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg" width="403" height="496" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:496,&quot;width&quot;:403,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;On this day in 1985, Weird Science was released in US cinemas. John Hughes  wrote the script in only 2 days and it still grossed $39 million at the box  office. Vernon&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="On this day in 1985, Weird Science was released in US cinemas. John Hughes  wrote the script in only 2 days and it still grossed $39 million at the box  office. Vernon" title="On this day in 1985, Weird Science was released in US cinemas. John Hughes  wrote the script in only 2 days and it still grossed $39 million at the box  office. Vernon" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oWwl!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd3ab5707-9749-43ad-8bcf-88ed3272c195_403x496.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Tout le livre de Bertrand Misonne est &#224; l&#8217;avenant : riche d&#8217;une culture &#233;clectique, jubilatoire et sans pr&#233;jug&#233;s, qui prend des formes vari&#233;es, entrem&#234;lant le r&#233;cit familial, les explications techniques et juridiques, et l&#8217;engagement pour une r&#233;gulation europ&#233;enne protectrice de la cr&#233;IAtivit&#233;. </p><h3>High definitions</h3><p>Au croisement de la philosophie, de la technologie et du droit, <em>Mona l&#8217;IA</em> met en lumi&#232;re les paradoxes de l&#8217;IA dans le champ culturel. Il faut dire que la question a longtemps &#233;t&#233; un angle mort : avant l'av&#232;nement de l&#8217;architecture Transformer (ce m&#233;canisme d&#8217;attention qui permet de brasser l&#8217;int&#233;gralit&#233; d&#8217;un texte pour en saisir le contexte global), personne n'imaginait l'IA &#224; l&#8217;origine d'une r&#233;volution culturelle. Le message dominant &#233;tait plut&#244;t : l&#8217;IA va remplacer les cols bleus, les t&#226;ches les plus automatisables. Or ces derni&#232;res ann&#233;es nous avons la surprise de voir que l&#8217;IA g&#233;n&#233;rative bouscule surtout les t&#226;ches cr&#233;atives : &#233;criture, illustration, production musicale&#8230; </p><p>D&#8217;o&#249; la n&#233;cessit&#233; de red&#233;finir ce qu&#8217;est la cr&#233;ation, la cr&#233;ativit&#233;, l&#8217;originalit&#233;, le statut de l&#8217;auteur et la singularit&#233; de l&#8217;humain&#8230;</p><div id="youtube2-bm7MANohTHc" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;bm7MANohTHc&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/bm7MANohTHc?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Le livre pose d&#8217;embl&#233;e les d&#233;finitions, mais rassurez-vous : avec Bertrand Misonne, pas de dictionnaire &#224; apprendre pour le contr&#244;le ! Il convoque la planche de Galton pour rendre palpable le fonctionnement stochastique des LLM, et invente un jeu de &#171; cache-cache-token &#187; pour d&#233;mystifier leur entra&#238;nement. Sans jamais reculer devant l'obstacle technique, il soul&#232;ve le capot des RAG (<em>Retrieval-Augmented Generation</em>, o&#249; l&#8217;utilisateur ou une requ&#234;te en ligne forge sa propre base de donn&#233;es), d&#233;cortique les <em>prompts syst&#232;me</em> et explore l&#8217;agentique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg" width="721" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:721,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;GZPKJ Planche De Dalton/Galton, Jouet De Bureau en Planche De Galton, Outil  D'exp&#233;rimentation Efficace sur Les Lois Statistiques, pour l'enseignement  en Laboratoire Et La D&#233;monstration en Physique. : Amazon.fr: Fournitures de  bureau&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="GZPKJ Planche De Dalton/Galton, Jouet De Bureau en Planche De Galton, Outil  D'exp&#233;rimentation Efficace sur Les Lois Statistiques, pour l'enseignement  en Laboratoire Et La D&#233;monstration en Physique. : Amazon.fr: Fournitures de  bureau" title="GZPKJ Planche De Dalton/Galton, Jouet De Bureau en Planche De Galton, Outil  D'exp&#233;rimentation Efficace sur Les Lois Statistiques, pour l'enseignement  en Laboratoire Et La D&#233;monstration en Physique. : Amazon.fr: Fournitures de  bureau" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bpBn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F35acacd9-71b9-45ba-88ed-ab6d4a611086_721x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>On s&#8217;approprie v&#233;ritablement les concepts, pas la pratique et l&#8217;image.</p><blockquote><p>&#8220;Pas facile de s'y retrouver parmi l'&#233;tonnant bestiaire de l'IA qui prolif&#232;re &#224; grande vitesse, c'est pourquoi je conseille de ne pas trop se fier au nom commercial donn&#233; &#224; tel ou tel syst&#232;me d'IA (le mot "agent", par exemple, a tendance &#224; &#234;tre utilis&#233; &#224; tort et &#224; travers), mais plut&#244;t de se focaliser sur la mani&#232;re dont il est con&#231;u.&#8221;</p></blockquote><p>Tenez-vous-le pour dit : ne comptez pas sur Bertrand Misonne pour d&#233;signer &#8220;la meilleure IA du march&#233;&#8221;. Tout est question de contexte, d&#8217;usage, d&#8217;objectif, et bien s&#251;r, de prompt. Ce qui l&#8217;int&#233;resse, ce ne sont pas les &#233;tiquettes, mais la r&#233;alit&#233; technique qu&#8217;elles recouvrent.</p><p>L&#8217;auteur n&#8217;est d&#8217;ailleurs pas avare en digressions plus conceptuelles : il questionne la r&#233;flexivit&#233;, l&#8217;AGI ou encore cette fameuse &#8220;intelligence&#8221; artificielle. &#192; ce sujet, il est d&#8217;un laconisme brillant : </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;Par un glissement s&#233;mantique similaire &#224; celui qui nous fait appeler &#8216;bi&#232;re&#8217; un verre rempli de bi&#232;re, on appelle &#8216;IA&#8217; une machine con&#231;ue pour para&#238;tre intelligente selon les crit&#232;res humains.&#8221;</p></div><h3>L&#8217;empreinte de ton cr&#233;ateur</h3><p>Le livre dresse ensuite un vertigineux inventaire de l&#8217;obsession pour la cr&#233;ation d'intelligences artificielles. Automates, machines volantes, cr&#233;ature de Frankenstein, golems, feu prom&#233;th&#233;en ou <em>&#200;ve future</em> : tout y passe ! Je n&#8217;ai toujours pas de boule de cristal, mais je mettrais bien mon billet que la densit&#233; de ce chapitre appelle d&#233;j&#224; un second tome.</p><p>Apr&#232;s tant de chefs-d&#8217;&#339;uvres, l&#8217;auteur refuse de d&#233;finir l&#8217;art en dehors de son acception &#233;conomico-juridique : &#8220;c&#8217;est le copyright qui distingue l&#8217;art de l&#8217;artisanat.&#8221;</p><p>Ce cadre &#233;volue avec le progr&#232;s technique. Aujourd&#8217;hui, du code informatique, des num&#233;ros de cirque, des chor&#233;graphies ou des jeux vid&#233;o peuvent &#234;tre consid&#233;r&#233;s comme artistiques au sens juridique, pour peu qu&#8217;ils soient fix&#233;s mat&#233;riellement. L&#8217;art serait donc cette chose fix&#233;e sur un support dans le but d&#8217;&#234;tre vendue, et suffisamment originale pour qu&#8217;on puisse en identifier l&#8217;auteur ou les ayants droit. On aurait envie de s&#8217;arr&#234;ter l&#224;.</p><p>Mais la d&#233;finition de l&#8217;art m&#232;ne &#224; celle de l&#8217;originalit&#233;, fameusement d&#233;finie par la jurisprudence : &#8220;Une &#339;uvre est dite originale si elle refl&#232;te l&#8217;empreinte de la personnalit&#233; de son auteur &#224; travers des choix cr&#233;atifs et libres&#8221;. Notion qui, &#224; son tour, soul&#232;ve une question &#233;pineuse : que sont, au juste, ces choix cr&#233;atifs ? Nous y voici donc : qu&#8217;est-ce que la cr&#233;ativit&#233; ?</p><p>Bertrand Misonne fait appel aux sciences cognitives, &#224; la philosophie et &#224; une pointe de th&#233;ologie pour forger sa d&#233;finition de la cr&#233;ativit&#233; : &#8220;Toute chose produite par association d'id&#233;es, avec un brin de hasard, dans l'intention d'&#233;mouvoir.&#8221;</p><h3>Coup de bluff</h3><p>Lorsque l&#8217;auteur discute l&#8217;intentionnalit&#233; des IA, je n&#8217;aurais qu&#8217;une r&#233;serve : je distinguerais l&#8217;objectif du processus. Dans les cr&#233;ations humaines, le r&#233;sultat ne correspond pas toujours, loin de l&#224;, &#224; l&#8217;intention initiale. C&#8217;est qu&#8217;il y a &#8220;une intentionnalit&#233; de la main&#8221; : les go&#251;ts, les humeurs, les projections changent, pendant la r&#233;alisation de l&#8217;&#339;uvre, et c&#8217;est aussi ce qui la constitue. Un roman, c&#8217;est certes une histoire, originale et empreinte de la personnalit&#233; de l&#8217;auteur, mais c&#8217;est surtout une myriade de petits choix, des noms, des mots, des virgules, ce sont des h&#233;sitations et des scrupules, des t&#226;tonnements et de la patience. Or, l&#8217;IA porte une promesse d&#8217;imm&#233;diatet&#233;, pour moi contradictoire avec l&#8217;id&#233;e m&#234;me de cr&#233;ation. Et qui fait toute la diff&#233;rence entre l&#8217;&#233;criture, et l&#8217;ing&#233;nierie textuelle. Remarquez que Dieu a mis six jours &#224; cr&#233;er le monde dans les monoth&#233;ismes, alors qu&#8217;un &#234;tre tout puissant aurait pu le faire d&#8217;un mot. Si ce n&#8217;&#233;tait imm&#233;diat, c&#8217;&#233;tait donc avec la m&#233;diation du temps, &#233;l&#233;ment essentiel &#224; la cr&#233;ation.</p><p>Mais je referme cette parenth&#232;se : la question du temps dans la cr&#233;ation m&#233;riterait des livres entiers. Et il reste &#224; Bertrand Misonne une question non moins essentielle &#224; traiter : les LLM ont-ils une personnalit&#233; ? Sur l&#8217;aspect technique, il explique comment la temp&#233;rature (le degr&#233; de probabilit&#233; dans les r&#233;ponses), la personnalisation par l&#8217;historique des &#233;changes ou le prompt engineering pour faire endosser &#224; l&#8217;IA divers r&#244;les permettent &#224; &#8220;mon&#8221; IA d&#8217;&#234;tre diff&#233;rente de la v&#244;tre. Il le prouve encore mieux : le mot qui revient le plus souvent, lorsqu&#8217;on parle de la capacit&#233; des LLM &#224; s&#8217;adapter &#224; leur interlocuteur, est <em>bluffant</em>, ce qui en anglais renvoie &#224; la feinte, au fait de porter un masque, de jouer la com&#233;die.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg" width="345" height="512" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:512,&quot;width&quot;:345,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;German \&quot;Bluffikultur\&quot;: caricature of Kaiser Wilhelm &#8230; stock image | Look  and Learn&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="German &quot;Bluffikultur&quot;: caricature of Kaiser Wilhelm &#8230; stock image | Look  and Learn" title="German &quot;Bluffikultur&quot;: caricature of Kaiser Wilhelm &#8230; stock image | Look  and Learn" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G93p!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe8ec452e-6a38-4409-9430-07cfaf71eedb_345x512.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">La &#8220;Bluffikultur&#8221; n&#8217;est plus l&#8217;apanage prussien</figcaption></figure></div><div class="pullquote"><p>Si vous n'avez pas d&#233;sactiv&#233; l'historique de votre chatbot pour le limiter &#224; la conversation en cours, demandez-lui : &#8220;comment me d&#233;crirais-tu sur la base de nos conversations ?&#8221; Vous risquez d'&#234;tre surpris. Et si vous voulez pousser le vice, ajoutez : &#8220;et quelles sont mes faiblesses ? Sois sans concession.&#8221; Qu&#8217;on ne vous prenne &#224; dire &#8220;je n&#8217;ai rien &#224; cacher&#8221;&#8230;</p></div><h3>La cr&#233;IAtivit&#233; : same same but different</h3><p>Je confirme que sous le pseudonyme de Bertrand Misonne se cache un &#234;tre de chair et de sang, dot&#233; d&#8217;une personnalit&#233; originale, d&#8217;une intentionnalit&#233; (et d&#8217;une bonne dose d&#8217;humour). Il a donc forg&#233; le concept de cr&#233;IAtivit&#233;, qu&#8217;il d&#233;veloppe dans la deuxi&#232;me moiti&#233; du livre. La cr&#233;IAtivit&#233;, c&#8217;est la cr&#233;ativit&#233; des IA, bien r&#233;elle, mais diff&#233;rente de la cr&#233;ativit&#233; humaine. </p><p>D&#233;finitions techniques et juridiques pos&#233;es, on aborde la partie la plus innovante et la plus int&#233;ressante du livre. Elle s&#8217;ouvre par toute une s&#233;rie de questions, qui interrogent les crit&#232;res de l&#8217;intelligence, nos r&#233;actions face &#224; une &#339;uvre potentiellement g&#233;n&#233;r&#233;e par IA, la posture &#224; adopter face aux &#8220;machines &#233;loquentes&#8221;&#8230; </p><p>C'est toujours avec bon sens et mesure, qui ne sont pas les choses les mieux partag&#233;es du monde de la tech, que Bertrand discute les id&#233;es de blessure narcissique, de superintelligence, de rivalit&#233; homme-machine, de transhumanisme et leurs implications. </p><p>Ces id&#233;es apparaissaient dans <em>Le nouveau Michel H.</em>, elles sont ici abord&#233;es de face par la voix d'un p&#232;re de famille, chercheur en IA dans les institutions europ&#233;ennes. </p><p>Plut&#244;t que de disserter sur le droit, ce sp&#233;cialiste de l'AI Act montre sa fabrique. Il d&#233;crit comment les images &#8220;dans le style Ghibli&#8221; d'OpenAI portent des enjeux &#233;thiques (une &#8220;insulte &#224; la vie&#8221; selon Miyazaki), concurrentiels (on peut les attaquer au titre du parasitisme d'entreprise) et juridiques (puisqu'elles ne respectent pas le droit d'auteur). On voit donc l'int&#233;r&#234;t d'un AI Act qui :</p><ul><li><p>oblige les g&#233;ants de l'IA &#224; rendre publiques les proc&#233;dures mises en place pour garantir le droit d'auteur et soul&#232;ve le probl&#232;me sous-jacent de la circulation des &#339;uvres pirat&#233;es. </p></li><li><p>pr&#233;voit une exception pour les mod&#232;les partag&#233;s de mani&#232;re gratuite et <em>open source</em>. &#192; voir si cela incitera les g&#233;ants de l'IA &#224; plus de transparence et &#224; une concurrence plus saine&#8230; </p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;We added one million users in the last hour': Sam Altman reveals as Ghibli  trend breaks the internet | Trending&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="We added one million users in the last hour': Sam Altman reveals as Ghibli  trend breaks the internet | Trending" title="We added one million users in the last hour': Sam Altman reveals as Ghibli  trend breaks the internet | Trending" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JGnk!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffe739e56-0b58-4529-b9a5-968b678a105e_1600x900.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#8217;image de profil X de Sam Altman, et une caricature de lui g&#233;n&#233;r&#233;e dans un &#8220;style Ghibli&#8221; approximatif</figcaption></figure></div><h3>Une r&#233;volution manqu&#233;e</h3><p>&#201;crite &#224; l'&#233;poque de Sora 2, l&#8217;outil de g&#233;n&#233;ration de vid&#233;o d&#8217;OpenAI arr&#234;t&#233; six mois apr&#232;s son lancement, la derni&#232;re partie du livre<em> </em>m'a fait d&#233;couvrir des usages (qui furent) int&#233;ressants et amusants de l'IA en parodie, mais qui n'inventent pas de nouvelles formes artistiques ni de nouveaux courants.</p><p>Je d&#233;plore qu'il y ait si peu d'audace dans les exp&#233;rimentations avec l'IA, si peu de remise en cause du paradigme. Je suis une grande nostalgique du GANisme, le nom que l&#8217;artiste <a href="https://quasimondo.com/">Quasimondo</a> donnait &#224; ce qui aurait pu devenir un courant artistique, n&#233; de l&#8217;explorations des r&#233;seaux adversariaux, les GAN. GANisme, comme il y eut le modernisme ou l&#8217;impressionnisme : une nouvelle forme d&#8217;expression, pour traduire une autre mani&#232;re de voir le monde.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg" width="1456" height="1456" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1456,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Aur&#232;ce Vettier - D&#233;couvrez plus d'informations sur l'artiste - pal project&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Aur&#232;ce Vettier - D&#233;couvrez plus d'informations sur l'artiste - pal project" title="Aur&#232;ce Vettier - D&#233;couvrez plus d'informations sur l'artiste - pal project" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ZBE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87fa66c5-00fd-475e-810a-b6e1099dce6a_2000x2000.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><span>aure&#768;ce vettier, </span><em>areal.collect(128)</em><span>, oil on canvas and AI generated forms, 220 cm x 185 cm, AV-2021-U-143, Exhibition &#171;</span><em>Liminal Territories</em><span>&#187; at pal project gallery, 2021, Photo by Romain Darnaud</span></figcaption></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.aurecevettier.com/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Site d'aur&#232;ce vettier&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.aurecevettier.com/"><span>Site d'aur&#232;ce vettier</span></a></p><p></p><p>Mais piller la culture pour en faire du slop&#8230; Sans doute, au-del&#224; des probl&#233;matiques juridiques, de l&#8217;exploitation des auteurs, des probl&#232;mes de biais et d&#8217;hyperconcentration, le plus grave, dans ces g&#233;n&#233;rations &#224; partir d&#8217;&#339;uvres culturelles, est qu&#8217;on se contente d&#8217;un r&#233;sultat si pitoyable. Miyazaki a raison : c&#8217;est une insulte &#224; l&#8217;art et &#224; la vie.</p><h3>Unis dans la diversit&#233;, qu&#8217;ils disaient</h3><p>Bertrand Misonne refuse toute na&#239;vet&#233; et sait bien que l'outil n'est jamais neutre, qu&#8217;il s&#8217;agisse d&#8217;un marteau ou <em>a fortiori</em> d&#8217;une IA &#224; l&#8217;entra&#238;nement opaque et complexe. Il ne recule pas devant les explications sur les biais, ceux de l'IA et les n&#244;tres, la sycophancie (tendance des IA &#224; nous flatter), ainsi que sur l'hyperconcentration des pouvoirs qu&#8217;entra&#238;ne immanquablement le d&#233;veloppement de syst&#232;mes en ligne dans un monde capitaliste.</p><p>La loi &#233;conomique prend les allures de la fatalit&#233; : </p><blockquote><p>&#8220;Une firme poss&#233;dant les centres de calcul les plus optimis&#233;s et les donn&#233;es les plus abondantes, fournies sur une base plus ou moins volontaire par un nombre d'utilisateurs toujours plus grand, sera la plus &#224; m&#234;me de d&#233;passer les services de ses concurrents gr&#226;ce &#224; l'effet de r&#233;seau jusqu'&#224; ce que la concurrence disparaisse purement et simplement.&#8221;</p></blockquote><p>Ajoutez &#224; cela que les donn&#233;es dont il est question sont : votre r&#233;seau d&#8217;amis, vos posts, votre profil psychologique (sur la base de vos interactions avec l&#8217;outil), vos achats, &#233;ventuellement votre g&#233;olocalisation, vos questions m&#233;dicales ou comportement sur Doctolib, par cons&#233;quent des bons indicateurs de votre orientation sexuelle, politique, de votre &#233;tat de sant&#233; ou de celui de vos finances&#8230; Le moins qu&#8217;on puisse souhaiter est un contre-pouvoir de poids, face aux monopoles de la donn&#233;e ! </p><h3>D&#233;tour balkanique</h3><p>Une parenth&#232;se sur l&#8217;interpr&#233;tation des donn&#233;es. J&#8217;&#233;cris en ce moment un roman qui se d&#233;roule pendant la deuxi&#232;me guerre des Balkans, en 1913, dans une r&#233;gion qui a toujours &#233;t&#233; hautement instable, avec des retournements d&#8217;alliances &#224; r&#233;p&#233;tition entre des &#201;tats multiethniques dont les fronti&#232;res du si&#232;cle dernier ne correspondent plus au trac&#233; actuel (pour ceux qui ont surv&#233;cu). J&#8217;ai cru pouvoir me dispenser d&#8217;utiliser la facturation sur clef API, qui garantit plus de confidentialit&#233;, lorsque je cherchais des informations pr&#233;cises sur des villages perdus de Mac&#233;doine en ao&#251;t 1913, le type d&#8217;armes alors en circulation, ou le genre d&#8217;insultes qu&#8217;on aurait pu trouver dans la bouche d&#8217;un soldat serbe avant la Grande Guerre. Je me croyais encore il y a deux ans, quand Gemini n&#8217;aurait pas cherch&#233; plus de contexte, et se serait content&#233; de me fournir les informations. </p><p>Mal m&#8217;en a pris : il a suffi que je demande, en langage naturel, ce que le chat savait de moi &#224; partir de ces conversations pour m&#8217;apercevoir qu&#8217;il avait non seulement compris que je travaillais sur un roman, ce que je n&#8217;avais jamais explicitement formul&#233;, mais encore que je courais le &#8220;risque de paralysie par l'hyper-contr&#244;le : Le besoin d'une terminologie d'&#233;poque irr&#233;prochable sur les guerres balkaniques de 1913 d&#233;note une grande exigence historique. Cependant, multiplier les requ&#234;tes d'analyses structurelles complexes pour valider le flux de vos textes fr&#244;le l'obsession du d&#233;tail.&#8221; </p><p>Autrement dit : sans que je partage jamais d&#8217;information personnelle, l&#8217;IA a crois&#233; et mis en contexte des demandes d&#8217;informations historiques, pour en d&#233;duire ma profession, mon profil psychologique et mes faiblesses. Et cette IA est d&#233;velopp&#233;e par Google, filiale d&#8217;Alphabet, avec des activit&#233;s dans &#224; peu pr&#232;s tous les domaines de la vie contemporaine : moteur de recherche, bo&#238;te mail, syst&#232;mes de stockage dans le cloud, achats et paiements, musique, art, recherche m&#233;dicale&#8230;</p><p>Je ferme la parenth&#232;se en insistant sur la conclusion de Bertrand Misonne : il est vital, pour nos soci&#233;t&#233;s, de lutter contre toutes les formes de monopoles, et de ne pas prendre les &#8220;effets de r&#233;seaux&#8221; induits par le capitalisme de la donn&#233;e comme une fatalit&#233;.</p><h3>Pirates culturels</h3><blockquote><p>&#8220;Pas question pour les artistes de s'endormir au volant de leurs IA cr&#233;atives mais id&#233;ologiquement cadenass&#233;es, bourr&#233;es de st&#233;r&#233;otypes et outrageusement flatteuses ! [&#8230;] Donc je propose que toute une g&#233;n&#233;ration d'artistes pirates s'empare de l'IA pour nous &#233;clairer sur ces possibles d&#233;rives.&#8221; </p></blockquote><p>Le message est salutaire. Face &#224; des outils aussi puissants et aussi dangereux, l&#8217;indiff&#233;rence, la d&#233;fiance sans nuance, le rejet sont inop&#233;rants, et m&#234;me l&#8217;esprit critique, s&#8217;il se contente de mettre en doute les r&#233;sultats, ne suffit plus. L&#8217;auteur en appelle plut&#244;t &#224; s&#8217;approprier l&#8217;IA pour mieux en combattre les d&#233;rives. Et je ne saurais plus l&#8217;approuver !</p><h3>Ne nous quittons pas si vite !</h3><p>J&#8217;&#233;tais pourtant pr&#233;venue : <em>Mona l&#8217;IA</em> est un de ces livres qu&#8217;on ne peut ouvrir au hasard sans avoir envie de le finir. Je voulais en faire une chronique, et voici un commentaire de texte, qui ouvre encore de riches r&#233;flexions sur les rapports complexes de l&#8217;IA aux &#339;uvres cr&#233;atives. </p><p>Je les poursuivrai mercredi dans <a href="https://www.arte.tv/fr/videos/RC-014077/28-minutes/">Le 28 Minutes</a> d&#8217;Arte, en compagnie d&#8217;Elisabeth Le Hot de l&#8217;<a href="https://www.adami.fr/">ADAMI</a> et de Jean Cattan du <a href="https://www.conseil-ia-numerique.fr/">Conseil de l&#8217;IA et du Num&#233;rique</a> (anciennement CNum). Rendez-vous mercredi &#224; 20h05, ou en replay sur <a href="https://www.arte.tv/fr/?utm_source=google&amp;utm_medium=sea&amp;utm_campaign=marque_pure&amp;gclsrc=aw.ds&amp;gad_source=1&amp;gad_campaignid=23808897112&amp;gbraid=0AAAAAD573hWHqyBTl32OLCwm1B_wgpPqW&amp;gclid=CjwKCAjwyuDTBhB-EiwANCQhLOqqRzZWTrj33xP5zHEm7blSh3lFIi8VUVc1REykVWC0WCC24C4GXRoC8koQAvD_BwE">arte.tv</a> ! </p><p>Pour discuter de l&#8217;IA et des &#339;uvres culturelles avec ceux qui les produisent, retrouvons-nous &#224; la rentr&#233;e pour une prochaine chronique sur<a href="https://editionsdelaube.fr/catalogue_de_livres/faussaires-algorithmiques/"> </a><em><a href="https://editionsdelaube.fr/catalogue_de_livres/faussaires-algorithmiques/">Faussaires algorithmiques - L&#8217;intelligence artificielle va-t-elle remplacer les artistes ?</a></em> de Louis de Diesbach (&#201;ditions de l&#8217;Aube, 2026)</p><p>Et pour mesurer les implications existentielles du pillage culturel, n&#8217;h&#233;sitez pas &#224; suivre ma chronique <a href="https://trench-tech.fr/laura-sibony-memoire-vive-decrypter-les-mythes-de-la-tech/">M&#233;moire Vive</a> dans le podcast Trench Tech : &#233;pisode sur la disparition des lucioles &#224; venir !</p><p>Tr&#232;s bonnes vacances, &#224; bient&#244;t !</p><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Pour ne rien manquer des prochaines chroniques, abonnez-vous !</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><div><hr></div><p>Retrouvez :<em> <a href="https://www.librel.be/livre/9782931300459-mona-l-ia-bertrand-misonne/">Mona l&#8217;IA - L&#8217;IA peut-elle &#234;tre cr&#233;ative ?</a></em><a href="https://www.librel.be/livre/9782931300459-mona-l-ia-bertrand-misonne/">, Bertrand Misonne, Kennes, 2026. 253p., 19.90&#8364;.</a> </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg" width="360" height="240" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:false,&quot;imageSize&quot;:&quot;normal&quot;,&quot;height&quot;:240,&quot;width&quot;:360,&quot;resizeWidth&quot;:360,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Bertrand Misonne &#8211; auteur&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:&quot;center&quot;,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Bertrand Misonne &#8211; auteur" title="Bertrand Misonne &#8211; auteur" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xbsJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1eff7a2f-726d-4495-83ec-100903927ae5_360x240.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Hugo contre Goliath]]></title><description><![CDATA[Quand Victor Hugo voulait exproprier Bollor&#233;]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 26 Jul 2026 04:51:15 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h3>L&#8217;assembl&#233;e constituante de litt&#233;rature</h3><p>R&#234;vons un peu avec Hugo !</p><p>Il y a bient&#244;t 150 ans, lors du Congr&#232;s litt&#233;raire international de Paris, en juin 1878, l&#8217;Assembl&#233;e Nationale est en &#233;bullition. Les l&#233;gislateurs veulent prot&#233;ger les &#233;crivains, tout en pr&#233;servant la libert&#233; de circulation de la culture. </p><p>Son pr&#233;sident d&#8217;honneur, Victor Hugo, ne refr&#232;ne pas son enthousiasme. Il d&#233;clare d&#8217;embl&#233;e :</p><blockquote><p>&#8220;<em>Vous &#234;tes une sorte d&#8217;assembl&#233;e constituante de la litt&#233;rature. [&#8230;] Vous allez faire une fondation, la propri&#233;t&#233; litt&#233;raire. Elle est dans le droit, vous allez l&#8217;introduire dans le code. [&#8230;] La litt&#233;rature, c&#8217;est le gouvernement du genre humain par l&#8217;esprit humain.</em></p><p><em>Les peuples se mesurent &#224; leur litt&#233;rature. Une arm&#233;e de deux millions d&#8217;hommes passe, une Iliade reste.&#8221;</em></p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#201;pargnez-moi la douleur de sabrer Victor Hugo, et retrouvez la <a href="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k284759.texteImage">version in extenso du Congr&#232;s sur Gallica</a>.</p></div><p>Ce congr&#232;s r&#233;unit des intellectuels et &#233;crivains du monde entier, de Georges Hachette (fils du fondateur de la maison d&#8217;&#233;dition &#233;ponyme) &#224; Ivan Tourgu&#233;niev, et constitue l'un des premiers grands pas vers ce qui deviendra, en 1886, la Convention de Berne pour la protection des &#339;uvres litt&#233;raires et artistiques.</p><p><span>Par essence, une &#339;uvre &#224; port&#233;e universelle appartient &#224; tous. C&#8217;est le patrimoine de l&#8217;humanit&#233;. Pourtant, pour que l&#8217;auteur et ses &#233;diteurs puissent en vivre, pour que la cr&#233;ation puisse exister, il faut donner le droit &#224; l&#8217;artiste de tirer profit de son travail. Comment d&#232;s lors concilier la propri&#233;t&#233; mat&#233;rielle et l&#8217;universalit&#233; des esprits ?</span></p><p>L&#8217;auteur des <em>Mis&#233;rables</em> rappelle que la propri&#233;t&#233; est garante de l&#8217;ind&#233;pendance des auteurs. Il distingue la pens&#233;e, insaisissable, qui &#8220;s&#8217;envole d&#8217;&#226;me en &#226;me&#8221;, et le livre, produit de l&#8217;imprimerie, qui se vend et s&#8217;ach&#232;te. En somme, il d&#233;veloppe en un discours ce que notre &#233;poque r&#233;sume en deux mots : l&#8217;&#233;dition est une industrie culturelle. </p><div class="pullquote"><p>&#8220;Le livre, comme livre, appartient &#224; l'auteur; mais comme pens&#233;e, il appartient--le mot n'est pas trop vaste - au genre humain. Toutes les intelligences y ont droit. Si l'un des deux droits, le droit de l'&#233;crivain et le droit de l'esprit humain, devait &#234;tre sacrifi&#233;, ce serait certes le droit de l'&#233;crivain, car l'int&#233;r&#234;t public est notre pr&#233;occupation unique, et tous, je le d&#233;clare, doivent passer avant nous.&#8221;</p></div><p>Pour concilier l&#8217;ind&#233;pendance des cr&#233;ateurs avec le droit sup&#233;rieur de l&#8217;humanit&#233; d&#8217;acc&#233;der &#224; la culture, Victor Hugo monte &#224; nouveau &#224; la tribune, une semaine plus tard, avec une id&#233;e fracassante : un domaine public payant. Toute &#339;uvre tomb&#233;e dans le domaine public pourrait &#234;tre librement &#233;dit&#233;e moyennant une faible redevance d&#233;di&#233;e au soutien de la litt&#233;rature.</p><p><a href="https://fr.wikisource.org/wiki/Depuis_l%E2%80%99Exil_Tome_VII_Le_domaine_public_payant">Discours de Victor Hugo</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg" width="585" height="821" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:821,&quot;width&quot;:585,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Fichier:Victor Hugo par Andr&#233; Gill N&#176;1.jpg &#8212; Wikip&#233;dia&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Fichier:Victor Hugo par Andr&#233; Gill N&#176;1.jpg &#8212; Wikip&#233;dia" title="Fichier:Victor Hugo par Andr&#233; Gill N&#176;1.jpg &#8212; Wikip&#233;dia" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bR3q!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08c4a69c-43c1-4f0b-b1b8-3121f9db405d_585x821.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Victor Hugo par Andr&#233; Gill</figcaption></figure></div><h3><span>Briser les cha&#238;nes d&#8217;or</span></h3><p><span>En cette fin de XIXe si&#232;cle, tous les auteurs s&#8217;accordent : fin des monopoles royaux&nbsp;! L&#8217;&#233;criture ne devrait plus &#234;tre le privil&#232;ge, achet&#233; au prix de leur libert&#233; de plume, de quelques auteurs bien en cour. Pour y pallier, Hugo propose un syst&#232;me qui repose sur trois piliers :</span></p><ul><li><p><strong><span>L&#8217;&#339;uvre appartient &#224; l&#8217;humanit&#233; :</span></strong><span> &#224; la mort de l&#8217;auteur, personne, pas m&#234;me les h&#233;ritiers, ne doit pouvoir interdire, censurer ou monopoliser la diffusion d&#8217;un livre. La culture doit circuler.</span></p></li><li><p><strong><span>Les h&#233;ritiers n&#8217;ont que des droits financiers :</span></strong><span> ils conservent un pourcentage sur les ventes pendant une p&#233;riode donn&#233;e, mais perdent tout pouvoir de contr&#244;le &#233;ditorial ou de blocage sur l&#8217;&#339;uvre.</span></p></li><li><p><strong><span>La contribution des &#233;diteurs :</span></strong><span> ils sont libres de publier n&#8217;importe quelle &#339;uvre du domaine public, mais en &#233;change, ils reversent une modeste redevance sur leurs b&#233;n&#233;fices.</span></p></li></ul><h3><strong>La liste civile de la litt&#233;rature</strong></h3><p>Jusque l&#224;, rien de tr&#232;s &#233;tonnant pour un auteur contemporain. Le droit moral (qui garantit &#224; l&#8217;auteur le respect de son nom et l&#8217;int&#233;grit&#233; de son travail) est inali&#233;nable et imprescriptible<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>. Les droits patrimoniaux, financiers, sont g&#233;n&#233;ralement per&#231;us par les ayant-droit jusqu&#8217;&#224; 70 ans apr&#232;s la mort de l&#8217;auteur, et pay&#233;s par les &#233;diteurs. </p><p>Que faire de la redevance, des droits patrimoniaux en langage moderne, une fois les droits des h&#233;ritiers expir&#233;s ? Dans la France contemporaine, l&#8217;&#339;uvre tombe dans le domaine public, et devient donc accessible gratuitement &#224; tous (sous r&#233;serve du droit moral : ne pas la d&#233;naturer, pr&#233;server la paternit&#233; de l&#8217;auteur&#8230;) Mais c&#8217;est l&#224; le g&#233;nie de Hugo, qui pourtant n&#8217;avait pas acc&#232;s &#224; l&#8217;Internet, &#224; Wikisource, ni au projet Gutenberg, et ne se pr&#233;occupait pas encore d&#8217;exploitation par les LLM. Il propose de ne soumettre les &#339;uvres &#224; propri&#233;t&#233; que jusqu&#8217;&#224; 50 ans apr&#232;s leur publication, puis de les faire entrer dans un fonds commun, g&#233;r&#233; par les &#233;crivains eux-m&#234;mes, ce qu&#8217;il appelle une &#8220;liste civile de la litt&#233;rature&#8221;. </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>&#8220;Rien ne serait plus utile, en effet, qu&#8217;une sorte de fonds commun, un capital consid&#233;rable, des revenus solides, appliqu&#233;s aux besoins de la litt&#233;rature en continuelle voie de formation. Il y a beaucoup de jeunes &#233;crivains, de jeunes esprits, de jeunes auteurs, qui sont pleins de talent et d&#8217;avenir, et qui rencontrent, au d&#233;but, d&#8217;immenses difficult&#233;s. Quelques-uns ne percent pas, l&#8217;appui leur a manqu&#233;, le pain leur a manqu&#233;. Les gouvernements, je l&#8217;ai expliqu&#233; dans mes premi&#232;res paroles publiques, ont cr&#233;&#233; le syst&#232;me des pensions, syst&#232;me st&#233;rile pour les &#233;crivains. Mais supposez que la litt&#233;rature fran&#231;aise, par sa propre force, par ce d&#233;cime pr&#233;lev&#233; sur l&#8217;immense produit du domaine public, poss&#232;de un vaste fonds litt&#233;raire, administr&#233; par un syndicat d&#8217;&#233;crivains, par cette soci&#233;t&#233; des gens de lettres qui repr&#233;sente le grand mouvement intellectuel de l&#8217;&#233;poque ; supposez que votre comit&#233; ait cette tr&#232;s grande fonction d&#8217;administrer ce que j&#8217;appellerai la liste civile de la litt&#233;rature. Connaissez-vous rien de plus beau que ceci : toutes les &#339;uvres qui n&#8217;ont plus d&#8217;h&#233;ritiers directs tombent dans le domaine public payant, et le produit sert &#224; encourager, &#224; vivifier, &#224; f&#233;conder les jeunes esprits ! <em>(Adh&#233;sion unanime.)</em></p><p style="text-align: justify;">Y aurait-il rien de plus grand que ce secours admirable, que cet auguste h&#233;ritage, l&#233;gu&#233; par les illustres &#233;crivains morts aux jeunes &#233;crivains vivants ?</p><p style="text-align: justify;">Est-ce que vous ne croyez pas qu&#8217;au lieu de recevoir tristement, petitement, une esp&#232;ce d&#8217;aum&#244;ne royale, le jeune &#233;crivain entrant dans la carri&#232;re ne se sentirait pas grandi en se voyant soutenu dans son &#339;uvre par ces tout-puissants g&#233;nies, Corneille et Moli&#232;re ? <em>(Applaudissements prolong&#233;s.)</em></p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est l&#224; votre ind&#233;pendance, votre fortune. L&#8217;&#233;mancipation, la mise en libert&#233; des &#233;crivains, elle est dans la cr&#233;ation de ce glorieux patrimoine. Nous sommes tous une famille, les morts appartiennent aux vivants, les vivants doivent &#234;tre prot&#233;g&#233;s par les morts. Quelle plus belle protection pourriez-vous souhaiter ? <em>(Explosion de bravos.)&#8221;</em></p></div><h3 style="text-align: justify;"><strong>Un combat hugolien</strong></h3><p style="text-align: justify;">Ces id&#233;es continuent aujourd&#8217;hui de faire grincer des dents. Des &#339;uvres qui, cinquante ans apr&#232;s leur cr&#233;ation, appartiendraient &#224; tous, charge aux &#233;diteurs de payer un pourcentage &#224; un fonds commun, afin qu&#8217;il soit redistribu&#233; aux jeunes auteurs m&#233;ritants&#8230; Voil&#224; qui n&#8217;entre gu&#232;re dans les projets des nouveaux actionnaires du groupe Hachette, lorsqu&#8217;ils offrent des avances sur droits de l&#8217;ordre du million d&#8217;euros &#224; leurs auteurs-stars. Qu&#8217;il s&#8217;agisse d&#8217;&#233;crire une <em>L&#233;gende des si&#232;cles</em> tronqu&#233;e de sa meilleure partie, ou de financer le <em>Journal</em> d&#8217;un prisonnier qui, &#224; l&#8217;instar de Napol&#233;on le petit, aura commenc&#233; par &#234;tre empereur&#8230; la verve d&#8217;Hugo aurait trouv&#233; &#224; s&#8217;exercer.</p><p style="text-align: justify;">Sa crainte, malheureusement, est devenue r&#233;alit&#233; : la pr&#233;dation de milliardaires d&#8217;extr&#234;me-droite menace l&#8217;ind&#233;pendance et la vitalit&#233; intellectuelle. Hugo a brillamment combattu la censure politique du Second Empire,  je doute qu&#8217;il voie d&#8217;un bon &#339;il la censure &#233;conomique.</p><p style="text-align: justify;">L&#224; o&#249; Hugo voyait le risque de l&#8217;h&#233;ritier qui bloque l&#8217;&#339;uvre, nous voyons aujourd&#8217;hui le propri&#233;taire milliardaire qui oriente l&#8217;esprit public (et d&#8217;autant plus lorsqu&#8217;il poss&#232;de aussi toute la cha&#238;ne de distribution, de diffusion et de communication, mais c&#8217;est une autre histoire).</p><p><span>Bravo, et merci au vieil Hugo ! Le &#8220;domaine public payant&#8221; est la plus pragmatique des utopies pour court-circuiter les monopoles. Je crois bien savoir ce qu&#8217;il aurait pens&#233; de l&#8217;affaire Grasset, de la fronde des auteurs et de la mise au pas de l&#8217;&#233;dition, lui qui, d&#233;j&#224; en 1850 &#224; l&#8217;Assembl&#233;e, foudroyait ceux qui voulaient soumettre le droit d&#8217;&#233;crire aux puissances financi&#232;res :</span></p><blockquote><p><em><span>&#171; Quoi ! pour &#233;crire, pour parler aux esprits, il faudra avoir de l&#8217;argent, beaucoup d&#8217;argent ! [&#8230;] La pens&#233;e est donc un fait v&#233;nal ? La libert&#233; est donc une chose qui s&#8217;ach&#232;te ? Le talent est donc un privil&#232;ge qui se paye ? [&#8230;] Prenez garde, vous faites de l&#8217;&#233;crivain, du journaliste, du penseur, les censitaires de l&#8217;argent ! &#187;</span></em></p></blockquote><p></p><p><span>Et vous, qu&#8217;en pensez-vous ? Seriez-vous favorables &#224; une &#171; liste civile de la litt&#233;rature &#187; ? R&#234;vons avec Hugo, imaginons&#8230; et si chaque achat du </span><em><span>Malade imaginaire</span></em><span>, des </span><em><span>Mis&#233;rables</span></em><span> ou de </span><em><span>Madame Bovary</span></em><span> contribuait, &#224; hauteur de quelques centimes, &#224; alimenter un fonds autonome destin&#233; au soutien &#224; la cr&#233;ation ?</span></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath/comments&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Laissez un commentaire.&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath/comments"><span>Laissez un commentaire.</span></a></p><p></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Et si ce retour aux sources hugoliennes vous inspire, n&#8217;h&#233;sitez pas &#224; partager ! C&#8217;est le meilleur moyen de soutenir la libert&#233; de penser (et d&#8217;&#233;crire) </p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/hugo-contre-goliath?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><p></p><div><hr></div><p>Pour aller plus loin, <a href="https://scinfolex.com/2014/04/30/domaine-public-payant-victor-hugo-naurait-pas-voulu-ca/">un article (critique) de Lionel Maurel</a> en 2014 : &#8220;Domaine public payant : Victor Hugo n&#8217;aurait pas voulu &#231;a !&#8221;</p><div><hr></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Les h&#233;ritiers de Victor Hugo le savent bien, puisque c&#8217;est au titre du droit moral qu&#8217;ils ont attaqu&#233; les &#233;ditions Plon, en 2004, pour avoir donn&#233; une suite aux <em>Mis&#233;rables, Cosette ou le temps des illusions</em>, par Fran&#231;ois C&#233;r&#233;sa. S&#8217;ensuivit un long mais passionnant d&#233;bat judiciaire : la Cour d&#8217;Appel de Paris a d&#8217;abord donn&#233; raison aux h&#233;ritiers, jusqu&#8217;&#224; ce que la Cour de cassation annule cette d&#233;cision, en 2007, consid&#233;rant que la libert&#233; de cr&#233;ation devait pr&#233;valoir, ce qui a &#233;t&#233; confirm&#233; en 2008 par la Cour d&#8217;appel de renvoi. </p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Splendeurs et misères des Soviets]]></title><description><![CDATA[Derni&#232;res nouvelles des bolcheviks, par Philippe Videlier, Gallimard, 2017]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/splendeurs-et-miseres-des-soviets</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/splendeurs-et-miseres-des-soviets</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Thu, 23 Jul 2026 04:52:04 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg" width="1312" height="1936" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1936,&quot;width&quot;:1312,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3112092,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/206280661?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6qC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2dafcbe1-28a2-4854-8a2b-04c0359b1b2e_1312x1936.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">La couverture, avec sa jaquette &#8220;Battre les Blancs avec le coin rouge&#8221; par El Lissitzky, 1919</figcaption></figure></div><p>Les meilleures plaisanteries sont les plus courtes, dit-on, et les r&#233;volutions russes en ont eu, au moins, le souffle lib&#233;rateur et la fulgurance ravageuse. Il a suffi de dix jours pour &#233;branler le monde, pas de milliers de pages. Et si l&#8217;on rit aux &#233;clats, Philippe Videlier, lui, &#233;crit aux &#233;clats ces r&#233;volutions, et ces histoires de la grande &#233;pop&#233;e sovi&#233;tique, dans <em>Derni&#232;res nouvelles des bolcheviks</em>, paru en 2017 chez Gallimard.</p><p>Pourtant, il y aurait de quoi gloser sur les scissions &#224; r&#233;p&#233;tition qui mirent aux prises des factions &#224; ne plus savoir qui d&#233;fendait quoi, dont les camarades ne cessaient de retourner leur veste et souvent s&#8217;y perdaient eux-m&#234;mes. Mais ce serait passer &#224; c&#244;t&#233; de la grande claque qu&#8217;a &#233;t&#233; l&#8217;ann&#233;e 1917 en Russie. </p><p>Avec une verve qu&#8217;on aimerait lire plus souvent sous la plume de ses coll&#232;gues chercheurs au CNRS, Philippe Videlier r&#233;ussit le tour de force de m&#234;ler la rigueur historique &#224; la sensibilit&#233; et &#224; l&#8217;humour de l&#8217;&#233;crivain, pour donner &#224; voir des sc&#232;nes de la Russie sovi&#233;tique, des tribulations d&#8217;Engels jusqu&#8217;aux exploits de Gagarine.</p><h3>Magie rouge, humour noir et collection blanche</h3><p>Vous vous souvenez de cette femme dont les lunettes sont bris&#233;es par un tir tsariste, sur le grand escalier d&#8217;Odessa, dans Le Cuirass&#233; Potemkine d&#8217;Eisenstein&nbsp;? </p><div id="youtube2-WCbUiFnjj9U" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;WCbUiFnjj9U&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/WCbUiFnjj9U?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Paru pour le centenaire des r&#233;volutions de 1917, <em>Derni&#232;res Nouvelles de bolcheviks</em> donne l&#8217;impression d&#8217;en avoir ramass&#233; des &#233;clats ensanglant&#233;s. Il dessine un kal&#233;idoscope d&#8217;histoires et de personnages, dans lequel on reconna&#238;t, au travers de couleurs tranchantes comme celles de Malevitch, la silhouette de Maria Spiridonova, un monument &#224; Robespierre, un paquet de g&#233;n&#233;raux de tous bords, l&#8217;avion de Saint-Exup&#233;ry, des communiqu&#233;s de Chine et de Sib&#233;rie, des typographes trop id&#233;alistes, des commissaires du Peuple et de p&#226;les tch&#233;kistes.</p><p>Le titre est doublement trompeur : les &#8220;derni&#232;res nouvelles&#8221; ne sont pas de premi&#232;re fra&#238;cheur, et encore moins des nouvelles, pas au sens classique d&#8217;un r&#233;cit bref, aux personnages peu nombreux, qui progresse vers une chute surprenante. Mais on les pr&#233;f&#232;re telles qu&#8217;elles sont : des aper&#231;us vifs et denses, riches en personnages et en retournements de situation, qui s&#8217;&#233;chelonnent des &#233;crits d&#8217;Engels en 1848 jusqu&#8217;au premier vol habit&#233; dans l&#8217;espace en 1961. </p><p>N&#8217;y cherchez donc pas de chronologie, et m&#234;me pas un recueil de nouvelles, plut&#244;t un martyrologe irr&#233;v&#233;rencieux, une galerie de portraits qui flirtent avec la caricature sans jamais y c&#233;der, emport&#233;s par une &#233;rudition gouailleuse et un peu moqueuse. Balzac avait &#233;crit les <em>Sc&#232;nes de la vie parisienne</em>, Philippe Videlier a fait les sc&#232;nes de la vie bolch&#233;vique, la grande geste rouge fa&#231;on puzzle. </p><p>&#199;a pourrait &#234;tre une devise de la Pravda : tout y est vrai, tout y est faux, tant il r&#233;ussit &#224; &#8220;conter la r&#233;alit&#233; comme une fiction&#8221; et &#224; la faire revivre, en laissant le lecteur quelque part entre le rire et l&#8217;amertume.</p><h3>Montagnes russes</h3><p>Que de mouvement, que de fracas dans ces pages ! Les prol&#233;taires s&#8217;&#233;l&#232;vent, atteignent le sommet de la hi&#233;rarchie militaire, et meurent mis&#233;rablement dans les caves de la Loubianka, des marins brim&#233;s se r&#233;voltent et rentrent dans le rang, un fils de modestes kolkhoziens vole dans l&#8217;espace&#8230; Avec &#231;a, pas besoin d&#8217;inventer des chutes aux histoires ! </p><div class="pullquote"><p>&#8220;Tout &#231;a, c&#8217;&#233;tait &#224; cause de la viande.&#8221;</p></div><p>Philippe Videlier manie l&#8217;art du contraste : les trag&#233;dies sont racont&#233;es dans un argot faussement n&#233;glig&#233;, les utopistes sont montr&#233;s sous leur jour le plus cynique, les bourreaux deviennent des victimes et inversement. Tout commence par &#8220;Tout &#231;a, c&#8217;&#233;tait &#224; cause de la viande.&#8221; Le ton est donn&#233; : r&#233;aliste jusqu&#8217;au cynisme, loin des envol&#233;es lyriques des r&#233;volutionnaires. Et il conclut, j&#8217;esp&#232;re ne g&#226;cher le suspense pour personne : &#8220;Apr&#232;s cinquante-cinq secondes de vrille, le MiG-15 de Youri Gagarine et de son instructeur percuta la Terre &#224; une vitesse de 750 kilom&#232;tres-heure.&#8221; C&#8217;est pr&#233;cis, document&#233;, &#233;mouvant. </p><p>Mon coup de c&#339;ur, un fragment intitul&#233; Cavalerie rouge, r&#233;sume toute la Guerre Civile en un tableau, et m&#234;le en habiles m&#233;taphores les &#233;v&#233;nements historiques et les r&#233;volutions artistiques. Le train blind&#233; de Trotsky &#171; englouti[t] les kilom&#232;tres, les verstes. Quatre-vingt-dix-sept mille six cent vingt-neuf verstes. En droites, en courbes, en spirales &#187; qui &#233;pousent les formes tortur&#233;es et implacables des &#339;uvres supr&#233;matistes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg" width="451" height="291" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:291,&quot;width&quot;:451,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;http-_www.1001tableaux.net&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="http-_www.1001tableaux.net" title="http-_www.1001tableaux.net" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dj1h!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F99de6544-b94b-4b0e-913e-fcb3faaeef41_451x291.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><span>La Charge de la cavalerie rouge (en russe : &#1057;&#1082;&#1072;&#1095;&#1077;&#1090; &#1082;&#1088;&#1072;&#1089;&#1085;&#1072;&#1103; &#1082;&#1086;&#1085;&#1085;&#1080;&#1094;&#1072;), </span>Kasimir Malevitch, 1932<span>, expos&#233;e au mus&#233;e russe de Saint-P&#233;tersbourg, au centre de l&#8217;une des histoires du livre.</span></figcaption></figure></div><h3>Matin d&#8217;ivresse et gueule de bois</h3><p><em>Derni&#232;res nouvelles des bolcheviks</em> se savoure comme un kvas, &#224; petites gorg&#233;es, quelquefois am&#232;res et toujours piquantes. Il y a dans son style une ironie mordante, peut-&#234;tre trop. C&#8217;est facile et moralisateur, pour un narrateur, de juger la r&#233;volution bolch&#233;vique &#224; la lumi&#232;re des crimes de Staline. Si le ton de moquerie amus&#233;e est brillant, il ne peut nous entra&#238;ner plus loin que les lazzis, et ce n&#8217;est pas son but. Pour Philippe Videlier, L&#233;nine &#8220;avait pas mal bourlingu&#233;, on peut dire. Depuis qu&#8217;il s&#8217;&#233;tait fait pincer par la police de P&#233;tersbourg pour avoir diffus&#233; des tracts prohib&#233;s, depuis qu&#8217;on l&#8217;avait envoy&#233; respirer le bon air de Sib&#233;rie, voir l&#224;-bas comment poussait la v&#233;ronique des bois, la queue de lion de Tatarie, le fenouil des apothicaires et la chicor&#233;e, depuis qu&#8217;il en &#233;tait revenu gorg&#233; d&#8217;id&#233;es, il avait voyag&#233;, palabr&#233; avec un nombre incalculable de lascars d&#233;cid&#233;s.&#8221; Lascars d&#233;cid&#233;s qu&#8217;on retrouvera tout au long des pages, puis qu&#8217;on abandonnera pour d&#8217;autres, au gr&#233; des &#233;clairages capricieux d&#8217;un furieux XXe si&#232;cle.</p><p>La Patrie, enfin surtout le Parti, est reconnaissant aux grands hommes, la litt&#233;rature aux petits destins. Retournant la c&#233;l&#232;bre maxime stalinienne, Videlier rappelle qu&#8217;un million de morts est certes une statistique, mais qu&#8217;un seul mort reste une trag&#233;die. Il porte le projecteur sur des figures oubli&#233;es, le d&#233;cale, choisit une autre sc&#232;ne.</p><p>Les amuse-bouche &#233;taient vari&#233;s, d&#233;licieux, fort copieux&#8230; mais ils laissent un go&#251;t d&#8217;utopie assassin&#233;e. Ne restons pas sur notre faim ! Ce hors-d'&#339;uvre m&#8217;a mis en app&#233;tit. Avec un ton que j&#8217;esp&#232;re aussi libre et litt&#233;raire, je vous raconterai la trag&#233;die des lascars non moins d&#233;cid&#233;s qui ont fait trembler le si&#232;cle, au premier plan&#8230; Nouvelles &#224; venir ! </p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Pour continuer de recevoir des nouvelles des bolcheviks, abonne-toi camarade !</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><div><hr></div><p><em><a href="https://www.gallimard.fr/catalogue/dernieres-nouvelles-des-bolcheviks/9782072737220">Derni&#232;res nouvelles des bolcheviks</a></em>, Philippe Videlier, Gallimard, 2017. 224 pages, 18&#8364;.</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'I.A. est bourgeoise]]></title><description><![CDATA[Et non, je ne vais pas parler de l'accumulation du capital qu'est la donn&#233;e dans les mains de quelques imp&#233;rialistes. Ne me lancez pas.]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/lia-est-bourgeoise</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/lia-est-bourgeoise</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 19 Jul 2026 05:16:33 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>On nous rebat les oreilles avec le <em>Machine Learning</em>, l&#8217;apprentissage machine. C&#8217;est un abus de langage, et en mati&#232;re d&#8217;IA, ce n&#8217;est pas le premier ! Les machines n&#8217;apprennent pas. Elles compilent, elles inf&#232;rent, elles recrachent, mais elles n&#8217;apprennent rien, car pour apprendre, il faut se heurter. Il faut se confronter &#224; la duret&#233; des choses, &#224; l&#8217;obstacle mat&#233;riel, avec lequel on ne n&#233;gocie pas. Le menuisier apprend du bois qui r&#233;siste au rabot ; le g&#233;om&#232;tre apprend de la figure qui impose sa loi. Pas de compromis, ni de corruption. L'I.A., elle, ne rencontre jamais le bois, ni la pierre, ni l'espace. Elle ne rencontre que des signes. </p><p>L&#8217;I.A. vit dans le monde du semblable et du probable. Elle se nourrit de textes, d'images, de pens&#233;es humaines d&#233;j&#224; dig&#233;r&#233;es. Elle ne sort jamais de la caverne des hommes. Alain, en avril 1932, avait par avance jug&#233; cette intelligence :</p><blockquote><p>&#8220;Ce travail n&#8217;instruit pas. Pourquoi ? Parce que l&#8217;objet antagoniste est ici le semblable, qui r&#233;pond par des pens&#233;es. Et le monde humain, qui r&#233;pond par des pens&#233;es, est l&#8217;antique trompeur et le p&#232;re de toutes les religions. Par exemple l&#8217;enfant est magicien et mythologue tant qu&#8217;il obtient sa nourriture par des cris. Un professeur aussi obtient sa nourriture par des cris.&#8221; <br>(Lutte des classes, avril 1932)</p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg" width="790" height="469" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:469,&quot;width&quot;:790,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Alain : une philosophie de l'effort - Nonfiction.fr le portail des livres  et des id&#233;es&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Alain : une philosophie de l'effort - Nonfiction.fr le portail des livres  et des id&#233;es" title="Alain : une philosophie de l'effort - Nonfiction.fr le portail des livres  et des id&#233;es" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ipxJ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F23ddd256-d7b1-483a-bfec-3bf52a85af0f_790x469.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Oui, m&#234;me Alain. Mais le cri du professeur est &#8220;r&#233;p&#233;t&#233; par mille sentinelles&#8221; et celui de l&#8217;IA par des milliers de serveurs.</figcaption></figure></div><p><strong>On ne persuade pas l&#8217;&#233;crou</strong></p><p>Dans un texte de l&#8217;ann&#233;e pr&#233;c&#233;dente, Alain redonnait d&#233;j&#224; son plein sens au mot &#8220;ouvrier&#8221;, celui qui &#339;uvre, qui travaille contre la chose, qui produit. </p><blockquote><p>&#8220;Quand, me disais-je, verrons-nous &#224; l&#8217;&#339;uvre des id&#233;es courtes peut-&#234;tre, mais r&#233;elles, des id&#233;es sortant toutes neuves du travail et de l&#8217;outil ? [&#8230;] Quiconque vit de persuader est bourgeois : un pr&#234;tre, un professeur, un marchand sont des bourgeois. Et au contraire le prol&#233;taire est celui qui, en son travail ordinaire, bute seulement contre la chose ; tels sont : le laboureur, le terrassier, l&#8217;ajusteur ; on ne persuade pas l&#8217;&#233;crou, ni le caillou, ni le tr&#232;fle. Ici, contre l&#8217;obstacle m&#234;me, naissent des id&#233;es courtes, mais efficaces.&#8221; (Bourgeois et ouvriers, 10 janvier 1931)</p></blockquote><p>L&#224; o&#249; Alain pense le prol&#233;tariat au prisme de l&#8217;action (le corps qui se confronte &#224; la mati&#232;re), Marx l&#8217;inscrit dans des rapports de production : pour lui le prol&#233;taire est celui qui travaille avec un outil qui ne lui appartient pas, qui vend sa force de travail, et le bourgeois celui qui poss&#232;de le capital. </p><div class="pullquote"><p>"Ce n'est plus l'ouvrier qui emploie les moyens de production, mais les moyens de production qui emploient l'ouvrier." (<em><a href="https://www.marxists.org/francais/marx/works/1867/Capital-inedit/kmcapI-6-2C.htm">Le Capital</a></em><a href="https://www.marxists.org/francais/marx/works/1867/Capital-inedit/kmcapI-6-2C.htm">, Livre I</a> - chapitre in&#233;dit 2.c., 1867)</p></div><p>&#192; ce titre, nous sommes tous devenus les prol&#233;taires des g&#233;ants de la tech,  puisque nos donn&#233;es (g&#233;olocalisation, pr&#233;f&#233;rences d&#8217;achats ou de lecture, historiques, r&#233;seaux d&#8217;amis etc.) enrichissent des plateformes que nous ne contr&#244;lons pas. 98% du gigantesque chiffre d&#8217;affaires de Meta, qui poss&#232;de Whatsapp, Instagram et Facebook, repose sur le ciblage publicitaire, autrement dit sur nos donn&#233;es. Facebook ne m&#8217;a pourtant jamais demand&#233; de voter pour la derni&#232;re mise &#224; jour de son algorithme de curation. Ces plateformes s&#8217;enrichissent, dans une telle mesure qu&#8217;il faudrait dire &#8220;s&#8217;hyper-enrichissent&#8221;, gr&#226;ce &#224; ce que nous partageons. Nos donn&#233;es, nos identit&#233;s, sont le combustible du capital mort.</p><div class="pullquote"><p>&#171; Tout comme la civilisation industrielle a prosp&#233;r&#233; aux d&#233;pens de la nature et menace d&#233;sormais de nous co&#251;ter la Terre, la civilisation de l&#8217;information fa&#231;onn&#233;e par le capitalisme de surveillance et son pouvoir instrumentarien sans pr&#233;c&#233;dent prosp&#233;rera aux d&#233;pens de la nature humaine et menacera de nous co&#251;ter notre humanit&#233;. &#187;<br><em>Soshanna Zuboff, L&#8217;&#226;ge du capitalisme de surveillance</em></p></div><p><strong>Le succ&#232;s n&#8217;est pas la preuve</strong></p><p>Andr&#233; Maurois, disciple d&#8217;Alain, met cette id&#233;e &#224; l&#8217;&#233;chelle humaine : il distingue l&#8217;&#233;crivain-prol&#233;taire et l&#8217;&#233;crivain-bourgeois, ou le politique-prol&#233;taire et le politique-bourgeois. L&#8217;&#233;crivain-prol&#233;taire tire sa satisfaction de l&#8217;&#339;uvre bien faite, de la victoire sur la confusion des &#233;l&#233;ments. Il lutte contre la phrase comme le ma&#231;on contre le mur ; il cherche la justesse, d&#251;t-elle d&#233;plaire. L&#8217;&#233;crivain-bourgeois mesure son succ&#232;s aux acclamations, &#224; son art de persuader et de s&#233;duire ; son domaine, ce sont les mots et les id&#233;es, pas les choses. </p><p>Fid&#232;le &#224; son habitude, Trotsky va plus loin encore : pour lui, aucune id&#233;e ne peut na&#238;tre du &#8220;f&#233;tichisme des mots&#8221; des &#8220;intellectuels de salon&#8221;. Tout id&#233;e na&#238;t, comme l&#8217;&#233;tincelle, de la friction avec la mati&#232;re br&#251;lante de l&#8217;Histoire, de l&#8217;action qui transforme le r&#233;el.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg" width="800" height="352" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:352,&quot;width&quot;:800,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Iskra &#8212; Wikip&#233;dia&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Iskra &#8212; Wikip&#233;dia" title="Iskra &#8212; Wikip&#233;dia" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f5cm!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb12cad87-25c9-4495-b4b1-ef606c8c87ba_800x352.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Iskra, L&#8217;&#201;tincelle, journal marxiste auquel ont collabor&#233; L&#233;nine et Trotsky</figcaption></figure></div><p>L&#8217;I.A. g&#233;n&#233;rative est l&#8217;&#233;crivain-bourgeois absolu. Elle n&#8217;est pas ouvri&#232;re, elle n&#8217;&#339;uvre pas, elle ne transforme pas le r&#233;el. Elle recombine les signes pour satisfaire la demande et plaire au destinataire. Si elle lui pose des questions, ce n&#8217;est que pour obtenir plus de donn&#233;es et entretenir l&#8217;addiction. Elle ne transforme que le monde changeant des mots et des id&#233;es - ce qui est une transformation bien r&#233;elle, mais non pas du r&#233;el. La propagande aussi a des effets bien r&#233;els. Elle se nourrit du travail des autres, de ce qui a d&#233;j&#224; &#233;t&#233; produit - chose qui n&#8217;est au demeurant ni inutile ni immorale. Le professeur, dit Alain, l&#8217;avocat, on ajouterait aujourd&#8217;hui l&#8217;entrepreneur, se nourrissent eux aussi gr&#226;ce &#224; leurs paroles. Mais c&#8217;est l&#224; enseigner et non apprendre. L&#8217;avocat est utile, mais il ne produit pas le droit comme le ma&#231;on produit le mur. </p><p>Au fond, l&#8217;I.A. est le reflet d&#8217;un monde qui idol&#226;tre les acteurs et ne pourrait pas citer le nom d&#8217;un seul sc&#233;nariste<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png" width="1408" height="768" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:768,&quot;width&quot;:1408,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2274894,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/168698877?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Ltz!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3ef312b6-d403-4cb8-b5d6-66e9a5210537_1408x768.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Le meilleur moyen de le voir reste de demander &#224; une IA (Nano Bana 2 Flash) d&#8217;illustrer ce paragraphe&#8230; Les mains ont bien cinq doigts, mais le tailleur g&#226;che sa pierre, on se demande pourquoi, et l&#8217;&#233;crivain tient sa plume comme la tiendrait une machine qui n&#8217;a jamais pris de stylo, faute de main (et de r&#233;alit&#233;)</figcaption></figure></div><p><strong>Le cri de l&#8217;enfant</strong></p><p>Ne disons donc plus que l&#8217;I.A. apprend. Elle enseigne, tout au plus. Elle produit du discours, du code, de la synth&#232;se. Elle parle, comme l&#8217;enfant d&#233;crit par Alain, ce &#8220;magicien et mythologue&#8221; qui &#8220;obtient sa nourriture par des cris&#8221;.</p><p>Seulement, les faits sont t&#234;tus. Apr&#232;s avoir &#233;t&#233; &#233;lu, il faut gouverner, et donc se confronter au r&#233;el. Ce n&#8217;est pas tout, d&#8217;&#234;tre encens&#233; par le faubourg Saint-Germain : la g&#233;n&#233;ration se lassera ou passera, et qu&#8217;en retiendra la post&#233;rit&#233; ? &#201;crire, ce n&#8217;est pas vendre, n&#8217;en d&#233;plaise aux &#233;diteurs, mais durer. On finit toujours par buter sur l&#8217;&#233;crou. L&#8217;I.A., aussi convaincantes que soient ses imitations, n&#233;cessite toujours des infrastructures bien r&#233;elles, qui consomment (et pas qu&#8217;un peu) de l&#8217;eau et de l&#8217;&#233;nergie, et des donn&#233;es, de plus en plus synth&#233;tiques (c&#8217;est-&#224;-dire elles-m&#234;mes g&#233;n&#233;r&#233;es par I.A.). </p><p>Tout flatteur vit aux d&#233;pens de celui qui l&#8217;&#233;coute. On a d&#233;sormais des machines &#224; flatter&#8230; </p><p>Enseignant sans savoir, orateur sans conviction, &#233;crivain sans exp&#233;rience et sans vie&#8230; Tout ce qui manque &#224; l&#8217;apprentissage machine pour r&#233;ellement apprendre, c&#8217;est de buter sur l&#8217;&#233;crou, sur un &#233;crou qui ne soit pas qu&#8217;un mot de plus dans un vecteur de probabilit&#233;s. C&#8217;est de se confronter &#224; une alt&#233;rit&#233; non-mall&#233;able, &#224; quelque chose qui r&#233;siste, au r&#233;el.</p><p><strong>Apprenons !</strong></p><p>L&#8217;I.A. n&#8217;apprend rien, mais elle nous enseigne donc cette vieille le&#231;on d&#8217;Alain et Maurois : il y a deux mani&#232;res d&#8217;agir, l&#8217;une consiste &#224; agir sur les choses, l&#8217;autre sur les &#234;tres. Agir sur les choses, en prol&#233;taire, c&#8217;est accepter la dure loi de la nature, honn&#234;tement et sans politesse. On ne n&#233;gocie pas avec l&#8217;&#233;crou. Agir sur les hommes, cela demande de plaire, donc d&#8217;user de pri&#232;re et de flatterie. On attrape tr&#232;s bien les mouches avec du miel&#8230; et les I.A. nous attrapent fort bien avec des arrangements de signes.</p><p>Ou comme le dit si bien Alain :</p><blockquote><p>&#8220;Nous d&#233;pendons tous en nos actions de deux ordres. L&#8217;ordre ext&#233;rieur nous tient en sa m&#226;choire de fer, sans &#233;gards pour nous ; mais nous de m&#234;me, sans &#233;gards pour lui. L&#8217;ordre humain nous tient de m&#234;me, par le jeu des int&#233;r&#234;ts, des affections, des passions ; toujours ayant &#233;gard et demandant &#233;gard ; l&#8217;ordre humain, compliqu&#233;, flexible, qui r&#233;pond par politesse &#224; politesse, par menace &#224; menace, par confiance &#224; confiance. [&#8230;] Il apprend &#224; faire, non &#224; plaire. Et, comme les id&#233;es, en chacun, se forment de son exp&#233;rience, voil&#224; donc un esprit form&#233; sur les choses seulement ; des id&#233;es saines, justes, et courtes. Un physicien, qui manie les m&#234;mes choses, pierres, m&#233;taux, liquides, gaz, que le prol&#233;taire, est pourtant form&#233; tout &#224; fait autrement ; c&#8217;est que le principal de sa t&#226;che est de persuader, non de faire ; toutefois, quoiqu&#8217;il tire souvent plus d&#8217;avantages de d&#238;ner en habit et de plaire que de trouver quelque alliage utile, le physicien est encore assez prol&#233;taire, surtout s&#8217;il montre un g&#233;nie inventeur ; il peut ignorer l&#8217;ordre humain et la politesse, et s&#8217;en soucier peu. Rassemblons. Toute sagesse vient des choses c&#8217;est dans les choses que la loi invariable se montre, et que l&#8217;esprit trouve sa m&#233;thode universelle, qui le m&#232;ne tout droit &#224; l&#8217;inflexible justice. Toute erreur vient de l&#8217;ordre humain, parce qu&#8217;il se laisse fl&#233;chir par pri&#232;re et flatterie. Dangereux &#224; contempler d&#8217;abord ; l&#8217;esprit y perd ses preuves, et devient courtisan.&#8221; <br>In <em>Vigiles de l&#8217;esprit</em>, 1942</p></blockquote><p>Au moins, restons lucides, et ne g&#226;chons pas ce beau mot : apprendre. &#201;vitons d&#233;j&#224; de devenir les courtisans de nos machines.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg" width="1408" height="768" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:768,&quot;width&quot;:1408,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:968621,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/168698877?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vywE!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f28920b-616a-4538-98c7-d2751709024d_1408x768.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Il ne persuade pas l'&#233;crou ! (La pens&#233;e est une action !) - Image &#233;videmment g&#233;n&#233;r&#233;e (Nano Banana 2 Lite)</figcaption></figure></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Les prochaines newsletters seront surtout des chroniques de livres, abonnez-vous si vous voulez les suivre ! Gratuit, d&#233;sabonnement possible &#224; tout moment.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>s&#8217;il n&#8217;est pas aussi r&#233;alisateur ou acteur. Et encore moins d&#8217;une sc&#233;nariste, au f&#233;minin. Mais l&#8217;homogamie des &#8220;milieux de l&#8217;ombre&#8221;, ou des contenus g&#233;n&#233;r&#233;s par IA, est une cons&#233;quence, plus qu&#8217;une cause, de son absence de confrontation au r&#233;el.</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Le casse de la République]]></title><description><![CDATA[La "r&#233;volution nationale" en 100 jours, et comment l'&#233;viter, P.-Y. Bocquet, Gallimard, 2025]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/le-casse-de-la-republique</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/le-casse-de-la-republique</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Tue, 14 Jul 2026 04:05:08 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="pullquote"><p><em>&#171; Rendre la honte plus honteuse encore en la livrant &#224; la publicit&#233;. &#187;</em>  <strong><br></strong>Karl Marx, Contribution &#224; la critique de la philosophie du droit de Hegel, 1843</p></div><p>Alors que Marine Le Pen annonce se pr&#233;senter &#224; l&#8217;&#233;lection pr&#233;sidentielle malgr&#233; une nouvelle condamnation en appel pour d&#233;tournement de fonds, et que le Rassemblement National tente de se verdir la fa&#231;ade en promettant la climatisation pour tous, prenons quelques minutes pour lire<a href="https://tracts.gallimard.fr/products/tracts-n-64-la-revolution-nationale-en-100-jours-et-comment-l-eviter"> </a><em><a href="https://tracts.gallimard.fr/products/tracts-n-64-la-revolution-nationale-en-100-jours-et-comment-l-eviter">La &#171; r&#233;volution nationale &#187; en 100 jours, et comment l&#8217;&#233;viter</a></em><a href="https://tracts.gallimard.fr/products/tracts-n-64-la-revolution-nationale-en-100-jours-et-comment-l-eviter">, par Pierre-Yves Bocquet</a>. C&#8217;est d&#8217;actualit&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg" width="1000" height="1400" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1400,&quot;width&quot;:1000,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Tracts (N&#176;64) - La \&quot;R&#233;volution nationale\&quot; en 100 jours, et comment l&#8217;&#233;viter&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Tracts (N&#176;64) - La &quot;R&#233;volution nationale&quot; en 100 jours, et comment l&#8217;&#233;viter" title="Tracts (N&#176;64) - La &quot;R&#233;volution nationale&quot; en 100 jours, et comment l&#8217;&#233;viter" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aOdG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F66984305-235c-4985-8ba2-085dd69b5c4f_1000x1400.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>64 pages, c&#8217;est &#224; peine plus &#233;pais qu&#8217;un passeport, et plus court que le programme int&#233;gral du RN. Nettement plus instructif, digeste et salutaire. Jamais vous ne trouverez un pav&#233; dans la mare si l&#233;ger ! Il n&#8217;y a pas de scrupules &#224; les annoter, commenter, souligner &#8212; et il y a nombre de formules qui m&#233;ritent de l'&#234;tre !</p><p>J&#8217;ai lu ce bref tract de Pierre-Yves Bocquet en pleine canicule, r&#233;fugi&#233;e dans la caf&#233;t&#233;ria climatis&#233;e de Sciences Po. Autour de moi, de jeunes &#233;tudiants pench&#233;s sur un expos&#233; se demandaient quelles &#233;taient les motivations des &#233;lecteurs du RN. Difficile &#224; dire&#8230; mais facile de prouver qu'ils s'appr&#234;tent &#224; voter contre leurs propres libert&#233;s.</p><p>Le tract s'ouvre sur un avertissement : moins de 100 jours, c&#8217;est tout ce qu&#8217;il faut au RN ou &#224; tout autre parti m&#251; par la m&#234;me pulsion autoritaire pour transformer la France en d&#233;mocratie illib&#233;rale. Cent jours pour prendre la t&#234;te de ce triste club europ&#233;en o&#249; paradent d&#233;j&#224; la Hongrie de Viktor Orb&#225;n et la Slovaquie de Robert Fico. On ne parle pas ici de quelques mesures x&#233;nophobes qui finiraient par tomber sous la faucille du jeu parlementaire ou sous le marteau du Conseil constitutionnel. Non, l&#8217;auteur d&#233;montre avec pr&#233;cision qu&#8217;une victoire du RN aux pr&#233;sidentielles, suivie d&#8217;un r&#233;f&#233;rendum, verrait une trahison de la R&#233;publique Fran&#231;aise, qui pourrait, en trois mois, devenir un r&#233;gime pl&#233;biscitaire populiste affirmant une x&#233;nophobie d&#8217;&#201;tat. Et pour longtemps.</p><p>Face &#224; cette menace, Pierre-Yves Bocquet appelle au &#171; r&#233;armement intellectuel &#187;, en trois actes : il tente de d&#233;finir la fameuse &#171; priorit&#233; nationale &#187;, il d&#233;nonce la bombe &#224; retardement log&#233;e au c&#339;ur de nos institutions, et il ouvre des pistes pour la d&#233;samorcer.</p><h3>La priorit&#233; nationale : une &#8220;prison juridique &#224; la taille de la France&#8221;</h3><p>Je savais l&#8217;auteur patient : il m&#8217;a &#233;cout&#233;, pendant deux heures d&#8217;horloge, parler de Trotsky. Il a pouss&#233; la patience jusqu&#8217;au sacrifice : il a lu la proposition de loi constitutionnelle &#171; Citoyennet&#233;, identit&#233; et immigration &#187; d&#233;pos&#233;e par Marine Le Pen &#224; l&#8217;Assembl&#233;e. </p><p>Pourquoi la fille de Jean-Marie Le Pen, triple candidate aux pr&#233;sidentielles, tient-elle tant &#224; revoir la Constitution ? La r&#233;ponse est simple : parce que &#171; si ce projet &#233;tait approuv&#233;, jamais depuis 1958 une r&#233;vision n'aurait touch&#233; autant d'articles concernant des principes aussi fondamentaux, pour leur apporter des modifications aussi substantielles &#8212; et pour beaucoup, applicables &#224; <em>tous</em> les Fran&#231;ais. &#187; </p><p>Ce que le Rassemblement National vend comme un &#171; bouclier constitutionnel &#187; ressemble plus &#224; une arme de destruction dirig&#233;e contre les juridictions internationales, garantes de droits aussi fondamentaux que la protection de la vie personnelle et familiale, l&#8217;interdiction de la peine de mort, le droit &#224; un proc&#232;s &#233;quitable, la libert&#233; de conscience ou l'interdiction de toute discrimination. Un Frexit qui n&#8217;a pas le courage de dire son nom, donc.</p><p>Ce que le texte assume pleinement, en revanche, c&#8217;est son obsession : la &#171; priorit&#233; nationale &#187;, re-branding de la <em>pr&#233;f&#233;rence nationale</em> et du vieux <em>&#171; La France aux Fran&#231;ais &#187;</em> scand&#233; par les ligues d&#8217;extr&#234;me droite de la IIIe R&#233;publique. Rien de nouveau chez les fachos.</p><p>Si la menace est ancienne, elle n&#8217;a jamais &#233;t&#233; aussi proche. Et ce serait un point de rupture historique. Jusqu&#8217;&#224; pr&#233;sent, notre h&#233;ritage constitutionnel a toujours suivi une trajectoire d&#8217;extension des droits :</p><ul><li><p>La I&#232;re R&#233;publique a pos&#233; les bases de la d&#233;mocratie ;</p></li><li><p>La IIe R&#233;publique a apport&#233; le suffrage universel et l&#8217;abolition d&#233;finitive de l&#8217;esclavage ;</p></li><li><p>La IIIe R&#233;publique a consacr&#233; les grandes libert&#233;s civiles (presse, association, syndicats) ;</p></li><li><p>La IVe R&#233;publique a ajout&#233; &#224; ce socle les droits sociaux ;</p></li><li><p>La Ve R&#233;publique enfin apporte le bloc de constitutionnalit&#233;.</p></li></ul><p><span>Si le RN arrive &#224; ses fins, ce sera la toute premi&#232;re fois dans l&#8217;histoire contemporaine qu&#8217;une r&#233;vision constitutionnelle aura pour seul objectif de </span><em><span>r&#233;duire</span></em><span> nos droits.</span></p><p><span>Concr&#232;tement ? Le projet interdit de nombreuses libert&#233;s aux &#233;trangers, allant jusqu'&#224; les emp&#234;cher de prendre des responsabilit&#233;s </span>dans les associations ou syndicats qui auraient pu les d&#233;fendre<span>. </span>Le but ? Imposer une France identitaire. Mais ce qu&#8217;est l&#8217;&#171; identit&#233; fran&#231;aise &#187;&#8230; <span>Il reviendrait au locataire de l'&#201;lys&#233;e de d&#233;finir arbitrairement ce dont il s&#8217;agit. On en devine les contours baroques et effrayants dans la brochure </span><em><span>M la France</span></em><span> (2021) : imposer des cr&#232;ches de No&#235;l dans les mairies au m&#233;pris de la la&#239;cit&#233;, interdire les &#233;oliennes (comme chacun sait, un des grands combats de Victor Hugo), ou interdire l'enseignement des langues d'origine (dispositif pourtant d&#233;j&#224; supprim&#233; en 2020&#8230;).</span></p><div id="youtube2-FPMU70L28WQ" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;FPMU70L28WQ&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/FPMU70L28WQ?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Mais apr&#232;s tout, cela ne concerne que les &#233;trangers, ces fameux &#171; Fran&#231;ais de papier &#187; que cible obsessionnellement le parti, n&#8217;est-ce pas ? Si l&#8217;&#171; identit&#233; fran&#231;aise &#187; n&#8217;a pas enti&#232;rement tourn&#233; le dos &#224; Descartes et Voltaire, d&#233;finissons un peu.</p><p>&#192; terme, les &#171; Fran&#231;ais de papier &#187;, c&#8217;est nous tous. En figeant une x&#233;nophobie d&#8217;&#201;tat sans aucun recours juridique plausible, le syst&#232;me enclenche une cascade de discriminations. Il frappe d'abord les clandestins d&#233;linquants pour s'attirer les applaudissements, puis s&#8217;attaque au travailleur sans-papiers, puis &#224; l&#8217;immigr&#233; en situation r&#233;guli&#232;re (d&#233;sormais priv&#233; de la priorit&#233; nationale), puis &#224; l&#8217;enfant n&#233; en France de parents &#233;trangers (rendu expulsable), puis aux binationaux (suspects de nature et exclus de certaines fonctions publiques). Enfin, il fragilise le double droit du sol, donc la citoyennet&#233; d&#8217;un enfant n&#233; en France et dont un parent au moins y est lui-m&#234;me n&#233;. Ce jeu de massacre finit par toucher chaque citoyen.</p><p>Comme le conclut Pierre-Yves Bocquet : le RN aime tellement d&#233;tester les &#233;trangers qu&#8217;il en fabrique. Il transforme des citoyens en suspects, complexifie les preuves de nationalit&#233; pour tous et d&#233;truit l&#8217;universalit&#233; des droits, qui nous prot&#232;ge tous, qu&#8217;on soit n&#233; &#224; Casablanca ou &#224; Truchterweyersheim.</p><h3>II. Le coup de force : Blitzkrieg sur les insitutions.</h3><div class="pullquote"><p>&#8220;Il n&#8217;est pas vraisemblable que la n&#233;cessit&#233; politique nous tienne moins &#233;troitement qu&#8217;une autre, et que l&#8217;on change plus ais&#233;ment la constitution de son pays que la forme de son propre nez.&#8221; <br>Alain, Propos du 15 d&#233;cembre 1921</p></div><p><span>Il faut une bonne dose de na&#239;vet&#233;, ou de cynisme, pour continuer &#224; r&#233;p&#233;ter au caf&#233; du commerce que &#171; le RN au pouvoir, au fond, &#231;a ne changera pas grand-chose &#187;. Nous ne sommes plus face &#224; des provocations de tribune, ni &#224; des mesures l&#233;gislatives symboliques destin&#233;es &#224; &#233;chouer au Parlement</span>. </p><p><span>Pierre-Yves Bocquet d&#233;voile la m&#233;canique du braquage : un.e pr&#233;sident.e RN aurait entre les mains l&#8217;article 11 de la Constitution. Ce petit article magique permet de court-circuiter la proc&#233;dure normale (l&#8217;article 89, qui exige un vote des deux chambres parlementaires) pour convoquer un r&#233;f&#233;rendum direct. La seule condition pour d&#233;clencher cette apocalypse juridique ? Gagner l&#8217;&#201;lys&#233;e.</span><br><span>D&#232;s lors, le compte &#224; rebours est lanc&#233;. En moins de 100 jours, le Conseil constitutionnel est contourn&#233;, l&#8217;Assembl&#233;e nationale est dissoute, et la R&#233;publique bascule. </span>Et pour longtemps, puisque la proposition de loi de 2024 pr&#233;voit une &#171; pilule empoisonn&#233;e &#187; pour complexifier la r&#233;vision constitutionnelle.</p><p><span>Face &#224; ce sc&#233;nario, le tract prend de la hauteur et pose la question qui f&#226;che : &#171; Au fond, le r&#233;f&#233;rendum n&#8217;est-il pas plus d&#233;mocratique ? Si telle est la volont&#233; du peuple&#8230; &#187;</span><br><span>Sans jamais remettre en cause le suffrage universel, sans tomber dans le m&#233;pris de classe ou la misanthropie (j&#8217;applaudis !), l&#8217;essayiste d&#233;monte l&#8217;illusion r&#233;f&#233;rendaire. Un r&#233;f&#233;rendum &#224; la sauce populiste ne donne la parole aux &#233;lecteurs que pour les emp&#234;cher de d&#233;lib&#233;rer. Il force une r&#233;ponse binaire, en oui ou non, sur un sujet infiniment compliqu&#233;, qui m&#233;rite un meilleur d&#233;bat. Sans compter la manipulation inh&#233;rente &#224; l&#8217;exercice : vote pl&#233;biscitaire pour le chef, vote de col&#232;re, ou abstention massive qui fausserait le sens du scrutin.</span></p><p><span>Ma partie pr&#233;f&#233;r&#233;e du texte est celle qui rappelle les alternatives au r&#233;f&#233;rendum. Conf&#233;rences de consensus, conventions citoyennes, cahiers de dol&#233;ances, </span>&#171; grand d&#233;bat &#187; et Conseil national de la r&#233;novation<span>... </span>&#192; &#231;a de r&#233;inventer les soviets ! <span>Mais toutes ces belles initiatives ont &#233;t&#233; &#233;touff&#233;es par une pratique jupit&#233;rienne et hyper-personnalis&#233;e du pouvoir sous la Ve R&#233;publique. C'est le grand rappel de ce tract : la d&#233;mocratie n'est pas garantie par des institutions, mais par l'&#233;ducation politique et la pratique active de ses citoyens.</span></p><h3>III. Que faire ?</h3><p>Alors, face &#224; cet affaissement dramatique du d&#233;bat public et au fatalisme ambiant, que faire ? </p><p>On lit encore sur les murs, bien que de moins en moins, des tags <em>&#171;&nbsp;RN = Facho &#187;</em>. C&#8217;est historiquement vrai, moralement juste, mais le slogan est devenu une rengaine incapable de r&#233;veiller des consciences anesth&#233;si&#233;es par des ann&#233;es de normalisation m&#233;diatique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Peut-on qualifier le RN de &#171;fasciste&#187; ? La justice va (de nouveau) trancher  &#8211; Lib&#233;ration&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Peut-on qualifier le RN de &#171;fasciste&#187; ? La justice va (de nouveau) trancher  &#8211; Lib&#233;ration" title="Peut-on qualifier le RN de &#171;fasciste&#187; ? La justice va (de nouveau) trancher  &#8211; Lib&#233;ration" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eP8t!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F49655585-b0e8-4529-84cc-59dd18a87f35_5000x3335.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Je n&#8217;ai pas de r&#233;ponse pour les &#233;tudiants de Sciences Po, qui se demandaient, &#224; la caf&#233;t&#233;ria, ce qui pousse pr&#232;s d&#8217;un tiers des Fran&#231;ais &#224; voter RN. Mais apr&#232;s la lecture du tract de Pierre-Yves Bocquet, au moins, je suis s&#251;re que ces &#233;lecteurs ne se rendent pas compte de la menace qui se cache sous le vernis de respectabilit&#233; d&#233;mocratique du RN, et pas seulement pour &#171; les Fran&#231;ais de papier&nbsp;&#187; : pour tous.  </p><div class="callout-block" data-callout="true"><p>Trotsky a quelques id&#233;es sur les motivations des &#233;lecteurs RN : <br>&#171; Ici commence la mission historique du fascisme. Il remet en selle des classes qui se trouvent imm&#233;diatement au-dessus du prol&#233;tariat et craignent d'&#234;tre pr&#233;cipit&#233;es dans ses rangs ; il les organise, les militarise gr&#226;ce aux moyens du capital financier, sous la couverture de l'Etat officiel, et les envoie &#233;craser les organisations prol&#233;tariennes, des plus r&#233;volutionnaires aux plus mod&#233;r&#233;es. &#187; (janvier 1932)</p></div><h3>Le paradis des parasites</h3><p>Cette courte d&#233;monstration est l&#8217;une des meilleures ventes de la collection <a href="https://tracts.gallimard.fr/collections/tracts-gallimard">Tracts de Gallimard</a>, qui &#171; accueille de brefs essais d&#8217;actualit&#233;, textes de femmes et d&#8217;hommes de lettres apportant leur libre &#233;clairage sur notre actualit&#233; sociale et politique, t&#233;moignant de la sorte de leur commun d&#233;sir de s&#8217;engager par la compr&#233;hension de ce qui se joue. &#187;</p><p>Impossible de ne pas penser &#224; ce qui se trame de l&#8217;autre c&#244;t&#233; du boulevard Saint-Germain. Les m&#233;thodes pr&#233;datrices du RN en politique, d&#233;nonc&#233;es chez Gallimard, calquent les m&#233;thodes d'un Vincent Bollor&#233; dans l'&#233;dition et les m&#233;dias, malheureusement illustr&#233;es &#224; Grasset. <br>Pourquoi s&#8217;emb&#234;ter &#224; respecter les r&#232;gles d'une Constitution quand on peut en forcer la serrure avec l'article 11 ? Pourquoi s&#8217;&#233;puiser &#224; b&#226;tir une l&#233;gitimit&#233; propre quand il est si simple d&#8217;op&#233;rer une OPA hostile, de s&#8217;approprier, de parasiter et de vider de l'int&#233;rieur les institutions existantes ?</p><p>Le 14 juillet, on a tendance &#224; l&#8217;oublier, comm&#233;more la F&#234;te de la F&#233;d&#233;ration de 1790 (qui c&#233;l&#232;bre elle-m&#234;me la prise de la Bastille l&#8217;ann&#233;e pr&#233;c&#233;dente). Cette date a surv&#233;cu &#224; cinq r&#233;publiques, deux empires et des dizaines de r&#233;visions constitutionnelles, parce qu'elle symbolise un esprit de citoyennet&#233; active, la promesse d'une nation b&#226;tie non pas sur le sang ou la m&#233;fiance, mais sur un projet politique universel. </p><p><span>Car, comme le d&#233;montre ce tract avec brio, les institutions sont de fragiles digues de papier qui ne valent que si les citoyens s&#8217;en emparent pour d&#233;fendre l&#8217;universalit&#233; des droits, plut&#244;t que de les laisser nous enfermer dans une </span>&#171; prison juridique &#187;.</p><p><span>C&#8217;est ironique de penser que dans quelques heures, l&#8217;extr&#234;me droite chantera &#171; Contre nous de la tyrannie &#187; sans voir qu&#8217;elle la pr&#233;pare. Alors : r&#233;armement intellectuel, citoyens ! Formez vos convictions ! La Libert&#233; ch&#233;rie a encore de farouches d&#233;fenseurs.</span></p><div><hr></div><p><em><a href="https://tracts.gallimard.fr/products/tracts-n-64-la-revolution-nationale-en-100-jours-et-comment-l-eviter">La &#8220;r&#233;volution nationale&#8221; en 100 jours, et comment l&#8217;&#233;viter</a></em><a href="https://tracts.gallimard.fr/products/tracts-n-64-la-revolution-nationale-en-100-jours-et-comment-l-eviter">, par Pierre-Yves Bocquet</a>, Tract Gallimard n&#176;64, paru en janvier 2025. 64 pages, 3.90&#8364;.</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'iA en minuscules]]></title><description><![CDATA[iA MANiA par Mick Levy, Vuibert, 2026]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/lia-en-minuscules</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/lia-en-minuscules</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Thu, 09 Jul 2026 06:06:49 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Vous allez vous r&#233;galer ! </p><p>La couverture annonce d&#233;j&#224; la g&#233;n&#233;rosit&#233; du livre : on y lit le slogan aux allures de manifeste &#8220;Sortez de la fascination, entrez dans la transformation  !&#8221;, le sous-titre  &#8220;Usages, &#233;thique, strat&#233;gie : cr&#233;ez une valeur durable pour l&#8217;entreprise&#8221; qui clame son ambition pratique, l&#8217;argument-choc : &#8220;88% des entreprises d&#233;clarent faire de l&#8217;iA. 6% parviennent &#224; en d&#233;gager une valeur mesurable.&#8221; Et une vignette  : 101 cas d&#8217;usage activables, qui donnent le vertige. Finies les sp&#233;culations oiseuses sur la fin du monde ou le remplacement de l'homme par la machine. Place &#224; l'action, &#224; l'&#233;thique, &#224; la strat&#233;gie. Du s&#233;rieux !</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg" width="290" height="399" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:399,&quot;width&quot;:290,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Ia mania - Usages, &#233;thique, strat&#233;gie : cr&#233;ez une valeur durable... -  Librairie Eyrolles&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Ia mania - Usages, &#233;thique, strat&#233;gie : cr&#233;ez une valeur durable... -  Librairie Eyrolles" title="Ia mania - Usages, &#233;thique, strat&#233;gie : cr&#233;ez une valeur durable... -  Librairie Eyrolles" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!syov!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48c2ebfa-e6b8-4cc5-94d3-c58600b35bb8_290x399.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Les points sur les i</h3><p>Mais d&#8217;abord, pourquoi cette &#233;trange convention, d&#8217;&#233;crire iA, i minuscule, A majuscule ? Mick Levy l&#8217;annonce d&#8217;embl&#233;e : il d&#233;mystifie l&#8217;intelligence artificielle, et refuse, autant que possible, de lui attribuer des qualit&#233;s humaines. L&#8217;iA, ou plus exactement les iA, puisque le livre en pr&#233;sente des technologies vari&#233;es, ne m&#233;ritent pas la majuscule qu&#8217;on accorde aux grandes valeurs de l&#8217;humanit&#233;, la Justice, la V&#233;rit&#233; et l&#8217;Amour. La r&#233;sistance &#224; l&#8217;anthropomorphisme, et &#224; la v&#233;n&#233;ration d&#8217;une technologie qui se confond avec le progr&#232;s, passe aussi par la typographie.</p><h3>Autopsie d&#8217;une illusion</h3><p>J&#8217;ai lu ce livre lors d&#8217;un long weekend d&#8217;anniversaire chez une amie, avec ses jeunes enfants, des conversations, de la musique, et des pauses-go&#251;ters&#8230; Et c&#8217;est tant mieux ! <em>iA MANiA</em> est un livre qui se picore. On peut le prendre et le laisser comme une paresseuse discussion entre amis, dont il a l&#8217;allure : il tutoie son lecteur, &#233;vite le cours magistral et le jargon, donne des exemples, et surtout on y retrouve l&#8217;humour qui fait le style de Mick L&#233;vy.</p><p>Pourtant, quelle densit&#233; ! On grignote, et on ne se rend pas compte qu&#8217;&#224; la fin du weekend, on a aval&#233; 285 pages d&#8217;aper&#231;us et de cas d&#8217;usage sur la transformation de l&#8217;iA en valeur business, ses enjeux et ses cons&#233;quences. </p><p>Maintenance, grande distribution, communication de club de foot&#8230; Tous les secteurs d&#8217;activit&#233; y passent, t&#226;che &#224; t&#226;che. Rien n&#8217;&#233;chappe aux capacit&#233;s de pr&#233;diction ou d&#8217;optimisation des iA et de la vigilance de Mick L&#233;vy. Qualit&#233; rare, il sait conserver l&#8217;&#233;merveillement pour les possibilit&#233;s des iA, tout en restant critique et mesur&#233;. La g&#233;n&#233;ration de vid&#233;os ne sert pas &#224; alimenter des fantasmes de r&#233;surrection mais des discussions o&#249; l&#8217;on pourrait demander &#224; une iA : &#8220;o&#249; ai-je perdu mon stylo ?&#8221;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png" width="856" height="422" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:422,&quot;width&quot;:856,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:35379,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/198981736?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rTNY!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2e5aee4f-1e27-4429-acbd-c7e27bfbc6f8_856x422.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Capture d&#8217;&#233;cran du site : micklevy.com/ia-mania/</figcaption></figure></div><p>Apr&#232;s une introduction par C&#233;dric Villani, Mick L&#233;vy choisit donc d&#8217;aborder les iA par leurs usages. Plut&#244;t que de nous assommer avec des architectures de donn&#233;es, il construit une g&#233;n&#233;alogie de l&#8217;iA en quatre familles : les iA analytiques, perceptives, g&#233;n&#233;ratives et agentiques. </p><p>Mick L&#233;vy s&#8217;y conna&#238;t, en usages iA ! Auteur en 2021 de <em>Sortez vos donn&#233;es du frigo</em> (Dunod), directeur Strat&#233;gie et Innovation chez Orange Business, co-fondateur du <a href="https://trench-tech.fr/">podcast Trench Tech</a>, &#8220;Esprits critiques pour tech &#233;thique&#8221;, il les conna&#238;t m&#234;me intimement, puisqu&#8217;il travaille depuis plus de vingt ans dans la data. Et c&#8217;est bien le moins, avec tout ce que la data sait de nous.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://trench-tech.fr/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Trench Tech&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://trench-tech.fr/"><span>Trench Tech</span></a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg" width="800" height="800" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:800,&quot;width&quot;:800,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Mick L&#233;vy , salon DATA et IA - Nantes 2023&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Mick L&#233;vy , salon DATA et IA - Nantes 2023" title="Mick L&#233;vy , salon DATA et IA - Nantes 2023" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2J9_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4dc5f442-bd71-4f63-84a8-2ffbe06a1c69_800x800.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Quand Mick L&#233;vy sort les lunettes, &#231;a ne plaisante plus.</figcaption></figure></div><h3><span>L&#8217;iA fait gagner du temps, vraiment ?</span></h3><p><span>Qui n&#8217;a jamais g&#233;n&#233;r&#233; une recette de cuisine ou demand&#233; un rapide renseignement &#224; Chat-GPT ? Oui, l&#8217;iA du quotidien rend des services. Mais le temps qu&#8217;elle nous fait gagner est souvent imm&#233;diatement englouti par le temps pass&#233; &#224; v&#233;rifier son travail, ou bien il est si fractionn&#233; qu&#8217;il en devient inutile.</span></p><p><span>L&#8217;auteur remonte le fil : il compare l&#8217;iA g&#233;n&#233;rative d&#8217;aujourd&#8217;hui aux calculatrices, aux tableurs ou aux courriels de l&#8217;&#233;poque, qui </span>font gagner du temps, mais ne constituent plus un avantage concurrentiel. <span>Savoir envoyer un e-mail ne fait plus de vous un pionnier. L&#8217;iA du quotidien ne constitue plus un avantage concurrentiel ; c&#8217;est le minimum syndical.</span></p><p><span>La v&#233;ritable r&#233;volution, celle qui fait passer du rang d&#8217;amateur &#224; celui de strat&#232;ge, c&#8217;est &#171; l&#8217;iA &#224; l&#8217;&#233;chelle &#187;, celle qui puise dans les donn&#233;es propres de l&#8217;entreprise pour cr&#233;er de la valeur, au service d&#8217;une strat&#233;gie diff&#233;renciante. Quel d&#233;fi de parler de cr&#233;er une valeur unique &#224; des secteurs aussi vari&#233;s !</span></p><h3><span>101 fa&#231;ons de marcher</span></h3><p><span>Pour illustrer et mettre en pratique ces usages, le livre nous offre une mosa&#239;que de 101 cas, class&#233;s par ambition : innover, ma&#238;triser son &#233;cosyst&#232;me, cr&#233;er un avantage client, gagner en efficacit&#233;. Le d&#233;tail complet est accessible sur le site : </span></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.micklevy.com/ia-mania/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;iAMANIA&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.micklevy.com/ia-mania/"><span>iAMANIA</span></a></p><p>&#192; la fin de la journ&#233;e, quand on eut souffl&#233; les bougies et que les enfants se furent couch&#233;s, j&#8217;ai referm&#233; <em>iAMANIA</em> soulag&#233;e. Assez de la surench&#232;re de promesses et d&#8217;hypoth&#232;ses futuristiques de LinkedIn, des discussions de comptoir sur des iA Terminator fl&#233;au de l&#8217;humanit&#233;... En &#244;tant aux iA leur magie et leur majuscule, Mick L&#233;vy nous sort de la fascination, et nous rend notre pouvoir d&#8217;action.</p><p><span>Son grand m&#233;rite, c&#8217;est de poser les bonnes questions. Avec ce livre, vous ne saurez pas &#8220;comment doubler son CA en deux prompts&#8221;, &#8220;quelle est la meilleure iA ?&#8221;, ni &#8220;si l&#8217;iA va d&#233;truire/sauver l&#8217;humanit&#233;&#8221;. Vous y d&#233;couvrirez, en revanche, des iA aussi discr&#232;tes que puissantes : cette cha&#238;ne logistique capable d&#8217;anticiper une p&#233;nurie de composants en croisant des donn&#233;es climatiques et g&#233;opolitiques, ce service client qui devance la frustration de l&#8217;utilisateur gr&#226;ce &#224; une hyper-personnalisation de son parcours, cette &#233;quipe de recherche et d&#233;veloppement qui simule des milliers de combinaisons de mat&#233;riaux pour concevoir un emballage &#233;co-responsable, sans gaspiller la moindre ressource physique.</span></p><p><span>Rien de magique, finalement. Juste de la strat&#233;gie, de la rigueur, et bien s&#251;r des donn&#233;es pertinentes.</span></p><p><span>La question n&#8217;est donc plus de savoir si l&#8217;iA va &#8220;nous&#8221; remplacer, ni de la mythifier. La seule question qui vaille est : qu&#8217;allons-nous b&#226;tir avec elle, une fois redescendus sur terre ?</span></p><h3><strong><span>Et vous ?</span></strong></h3><p><span>&#202;tes-vous encore dans cette phase d&#8217;exploration &#233;merveill&#233;e et un peu brouillonne, ou avez-vous commenc&#233; &#224; passer l&#8217;iA &#224; l&#8217;&#233;chelle ? </span></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/lia-en-minuscules?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">S<em>i vous avez des amis ou coll&#232;gues (ou les deux&nbsp;!) qui ont encore besoin de sortir de la fascination, si vous voulez faire passer un subtil message &#224; des adeptes du &#8220;shadow iA&#8221;, partagez ce post !</em></p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/lia-en-minuscules?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/lia-en-minuscules?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><div><hr></div><p><em><a href="https://www.micklevy.com/ia-mania/">iA MANiA</a></em><a href="https://www.micklevy.com/ia-mania/">, Mick Levy, Vuibert, 285p., 24&#8364; </a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg" width="800" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:800,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;iA MANiA est chaud sorti de la presse &#128293; Un livre sur l'iA ? Encore ?  Maintenant ?! &#128513; &#128073; Voil&#224; la question qu'on me pose le plus : \&quot;Pourquoi un  livre&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="iA MANiA est chaud sorti de la presse &#128293; Un livre sur l'iA ? Encore ?  Maintenant ?! &#128513; &#128073; Voil&#224; la question qu'on me pose le plus : &quot;Pourquoi un  livre" title="iA MANiA est chaud sorti de la presse &#128293; Un livre sur l'iA ? Encore ?  Maintenant ?! &#128513; &#128073; Voil&#224; la question qu'on me pose le plus : &quot;Pourquoi un  livre" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0iAw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1026e53b-8512-40cf-ac6f-a3086d42b1a2_800x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[(Over)throw the Party!]]></title><description><![CDATA[Ce qu'il reste du courage]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/overthrow-the-party</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/overthrow-the-party</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 24 May 2026 04:01:33 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Il y a des anniversaires qu&#8217;on f&#234;te au champagne, et d&#8217;autres qu&#8217;on tente d&#8217;y noyer. En ce d&#233;but d&#8217;ann&#233;e 2026, nous c&#233;l&#233;brons le centenaire de la naissance de l&#8217;<strong>Opposition de gauche unifi&#233;e</strong> en URSS.</p><p>Il y a cent ans, entre les murs du Kremlin, une poign&#233;e d&#8217;hommes se sont battus contre la bureaucratie. Sans succ&#232;s.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg" width="360" height="247" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:247,&quot;width&quot;:360,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Opposition de gauche &#8212; Wikirouge&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Opposition de gauche &#8212; Wikirouge" title="Opposition de gauche &#8212; Wikirouge" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SHER!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe51a0815-62c5-4b88-8ff3-0396322ba56b_360x247.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><strong>La &#8220;petite caste&#8221; et la grande claque</strong></p><p>J&#8217;aime quand l&#8217;actualit&#233; s&#8217;habille en m&#233;taphore ! Il y a quelques semaines, plus de deux cent &#233;crivains ont sign&#233; une tribune contre la concentration du pouvoir &#233;ditorial et m&#233;diatique aux mains de Vincent Bollor&#233;. Certains y voient une courageuse r&#233;sistance intellectuelle ; d&#8217;autres trouvent que c&#8217;est un peu cracher dans la soupe, empocher les avances de Grasset pour s&#8217;offusquer de d&#233;couvrir que son actionnaire principal n&#8217;est pas un enfant de ch&#339;ur breton. L&#8217;Histoire se r&#233;p&#232;te, para&#238;t-il, la premi&#232;re fois en trag&#233;die, la deuxi&#232;me fois en parodie. </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laregledujeu.org/2026/04/16/48472/lintegralite-de-la-lettre-de-depart-et-la-liste-des-auteurs-signataires-qui-quittent-grasset/&quot;,&quot;text&quot;:&quot;La liste des signataires&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://laregledujeu.org/2026/04/16/48472/lintegralite-de-la-lettre-de-depart-et-la-liste-des-auteurs-signataires-qui-quittent-grasset/"><span>La liste des signataires</span></a></p><p><strong>D&#233;crocher de l&#8217;appareil</strong></p><p>Un groupe d&#8217;anciens qui s&#8217;insurgent de l&#8217;int&#233;rieur, et du haut de leurs privil&#232;ges, &#224; coups de tribunes et de signatures, contre la d&#233;rive d&#8217;un appareil qui les nourrit, &#231;a ne date pas d&#8217;hier. En 1923, une lettre de Trotsky mettait le feu aux poudres. Il &#233;crivait : &#171; La bureaucratisation de l&#8217;appareil du parti a atteint des proportions inou&#239;es. [...] Il s'est cr&#233;&#233; une couche tr&#232;s large de fonctionnaires du parti qui renoncent compl&#232;tement &#224; leur propre opinion, ou du moins &#224; son expression ouverte, comme s'ils consid&#233;raient que la hi&#233;rarchie secr&#233;tariale est l'appareil qui cr&#233;e l'opinion du parti et ses d&#233;cisions. &#187; &#192; sa suite, quarante-six vieux-bolch&#233;viks, qui dispara&#238;tront presque tous dans les Proc&#232;s de Moscou, signent la <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/D%C3%A9claration_des_46">D&#233;claration des 46</a>. </p><p>Ce n&#8217;est que trois ans plus tard, en 1926, que Zinoviev et Kamenev r&#233;aliseront, un peu tard, que Staline &#233;tait en train d&#8217;&#233;touffer la r&#233;volution. Ils rejoindront Trotsky pour former l&#8217;Opposition de gauche unifi&#233;e, qui f&#234;te cet &#233;t&#233; son centenaire. </p><p><strong>La dictature du Secr&#233;tariat</strong></p><p>Rembobinons. En 1926, le grand &#233;lan romantique d'Octobre n'est plus qu'un souvenir de v&#233;t&#233;rans. L&#233;nine est sous verre depuis deux ans. L'URSS est un pays &#233;puis&#233;, gangren&#233; par la corruption, incapable de se renouveler. Au dehors, le Grand Soir est annul&#233; : la r&#233;volution allemande a avort&#233; dans le sang, et la gr&#232;ve g&#233;n&#233;rale anglaise de 1926 vient d'&#234;tre bris&#233;e. Au dedans, la Nouvelle Politique &#201;conomique a fait surgir une faune insolente de sp&#233;culateurs, de nepmen et de koulaks, pendant que le ch&#244;mage ouvrier explose. Le pays stagne entre un capitalisme de contrebande et un socialisme de caserne.</p><p>Staline s&#8217;est fait nommer Secr&#233;taire g&#233;n&#233;ral du Parti communiste. Le poste n&#8217;a  pas en soi grand int&#233;r&#234;t, mais il lui permet de placer ses pions, de veiller aux nominations et aux exclusions, et donc de s&#8217;entourer de fid&#232;les qui lui doivent leur place. Il tisse son organigramme.</p><p>Contre cette dictature du Secr&#233;tariat, le fondateur de l&#8217;Arm&#233;e rouge proteste. Trotsky, exclu du Politburo, est &#224; cette &#233;poque rel&#233;gu&#233; aux maigres fonctions de Commissaire du peuple aux concessions (lui qui en fit si peu&#8230;). Rejoint par ses anciens rivaux Zinoviev et Kamenev, il dresse un r&#233;quisitoire sans appel :</p><ul><li><p><strong>La bureaucratisation :</strong> le Parti n&#8217;est plus un lieu de d&#233;bats, mais une institution hi&#233;rarchis&#233;e et scl&#233;ros&#233;e (et encore, ils &#233;taient loin d&#8217;avoir tout vu !)</p></li><li><p><strong>L&#8217;&#233;touffement ouvrier :</strong> l&#8217;ouvrier, hier h&#233;ros prol&#233;tarien, devient un rouage d&#8217;une machine &#224; engraisser des apparatchikis.</p></li><li><p><strong>Le repli national :</strong> le &#8220;socialisme dans un seul pays&#8221; ne peut mener qu&#8217;&#224; l&#8217;&#233;chec politique et &#233;conomique. Le but de la IIIe Internationale&#8230; &#233;tait dans son nom. </p></li></ul><p>Naturellement, la comparaison avec l&#8217;apathie opaque de l&#8217;&#233;dition fran&#231;aise ou les in&#233;galit&#233;s croissantes entre &#8220;pointures&#8221; starifi&#233;es et &#233;crivains pr&#233;caris&#233;s est loin d&#8217;&#234;tre fortuite : c&#8217;est mon th&#232;me favori. </p><p><strong>Le cr&#233;puscule des proph&#232;tes</strong></p><p>La r&#233;sistance de l&#8217;Opposition unifi&#233;e, toutefois, se heurte au r&#233;el. Isaac Deutscher a immortalis&#233; ces sc&#232;nes de gu&#233;rilla politique o&#249;, dans les usines de Moscou, les anciens chefs de la R&#233;volution tentaient de parler aux ouvriers, malgr&#233; les coupures de micro, les sifflets organis&#233;s par des nervis, les commandos staliniens qui faisaient hurler leurs moteurs pour couvrir la voix des orateurs, et, bient&#244;t, les premi&#232;res exclusions. La bureaucratie ne r&#233;fute pas ses adversaires : elle les &#233;touffe dans le bruit.</p><p>Au milieu de ce naufrage, deux figures sont encore plus d&#233;sempar&#233;es que les autres. Zinoviev et Kamenev, bolch&#233;viks de la premi&#232;re heure, alli&#233;s &#224; Staline en 23, puis ralli&#233;s &#224; Trotsky en 26, sont pris entre le marteau et la faucille. D&#8217;un c&#244;t&#233;, c&#8217;est le harc&#232;lement, la calomnie, la lutte sans fin, &#233;puisante, absurde, et &#224; l&#8217;horizon l&#8217;exclusion du Parti, autrement dit la mort civile et la balle dans la nuque, dans une cave de la Loubianka. De l&#8217;autre, tout de m&#234;me, il reste le droit de se tenir sage et de signer des confessions grotesques. En d&#233;cembre 1927, pendant une r&#233;union du XVe Congr&#232;s, ils font passer &#224; Trotsky un petit morceau de papier : &#8220;Lev Davidovitch, l&#8217;heure est venue d&#8217;avoir le courage de capituler&#8221;. Il vaut mieux avoir tort avec le Parti que raison contre lui. </p><p> Trotsky d&#233;plie le mot, sort son crayon, et griffonne au dos : <br>&#8220;S&#8217;il avait suffi de ce courage-l&#224;, la r&#233;volution serait chose faite dans le monde entier&#8221;. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg" width="1456" height="938" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:938,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bG30!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8ca7b8f-c51d-42b2-81cf-5878c2e17a3f_2560x1649.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Grigorii Zinoviev (1883&#8211;1936) et Lev Kamenev (1883&#8211;1936)</figcaption></figure></div><div><hr></div><h3>2026 : le retour des apparatchikis</h3><p>Quel rapport avec 2026 ? Pourquoi aller exhumer le cadavre d&#8217;une Opposition qui, il y a un si&#232;cle d&#233;j&#224;, n&#8217;avait gu&#232;re eu de soutien ? Est-ce que par hasard je comparerais la perte d&#8217;un contrat chez Grasset &#224; une ex&#233;cution dans les caves de la Loubianka ?<br><br>Oh, non. Plus de trag&#233;die : il ne reste que la parodie. La bureaucratie n&#8217;a plus besoin de tch&#233;khistes en veste de cuir ; elle a les algos de curation, elle a les &#233;l&#233;ments de langage calibr&#233;s par IA, et elle a une arm&#233;e d&#8217;idiots utiles qui rappellent sur Linkedin que M. Bollor&#233; fait bien ce qu&#8217;il veut de son argent.</p><p>Le citoyen de 2026, face &#224; une directive de la Commission europ&#233;enne ou plus encore face &#224; la mod&#233;ration d'une plateforme de la Silicon Valley, ressent la m&#234;me impuissance que l'ouvrier de Petrograd face au Comit&#233; central.</p><p><strong>Exclu pour non-conformit&#233;</strong></p><p>L&#8217;Opposition de Gauche luttait contre la &#8220;ligne unique&#8221;. En 2026, entre la polarisation extr&#234;me et la &#8220;cancel culture&#8221; de tous bords, l&#8217;espace pour une pens&#233;e dissidente, ou juste nuanc&#233;e, se r&#233;duit comme une peau de chagrin. Stefan Zweig proph&#233;tisait d&#233;j&#224; cette "monotonisation du monde". Aujourd'hui, les algos de recommandation, les images et vid&#233;os g&#233;n&#233;r&#233;es, la curation sur les r&#233;seaux sociaux poussent vers la moyenne, vers le consensus mou ou l'indignation st&#233;rile. Il n&#8217;y a m&#234;me plus besoin de br&#251;ler des livres, quand on peut en refuser les manuscrits parce qu&#8217;ils ne seraient pas assez rentables, ou les noyer sous les derni&#232;res publications de Bardella dans les Point Relay.</p><div id="youtube2-_DjtfZ-yxbo" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;_DjtfZ-yxbo&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/_DjtfZ-yxbo?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Ce n&#8217;est pas une fatalit&#233; : les algos de recommandation peuvent favoriser la &#8220;longue tra&#238;ne&#8221; des contenus peu connus, mais ils sont d&#233;velopp&#233;s par des plateformes comme Netflix qui favorise ses propres productions, ou Amazon qui vend de la &#8220;mise en avant&#8221;. Il y a des usages formidablement cr&#233;atifs de l&#8217;IA, mais il faut reconna&#238;tre que la plupart de ceux qu&#8217;on voit sont d&#8217;une banalit&#233; affligeante. Je ne doute pas que des gens &#233;crivent des choses int&#233;ressantes sur Linkedin&#8230; mais la curation les rel&#232;gue au goulag de l&#8217;invisibilit&#233;.</p><p><strong>La gestion sur la vision</strong></p><p>Staline a sacrifi&#233; l'avenir de la r&#233;volution pour s&#8217;accaparer le pouvoir. Nos structures actuelles ne font pas autre chose lorsqu'elles sacrifient l'imp&#233;ratif &#233;cologique ou la justice sociale sur l'autel du maintien des &#233;quilibres budg&#233;taires. C'est le triomphe de la gestion sur la vision, du court-terme, de la myopie press&#233;e de faire des dividendes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png" width="1456" height="2224" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:2224,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Quelles entreprises poss&#232;de Vincent Bollor&#233;, le milliardaire au service de  l'extr&#234;me droite ? &#8212; Vert&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Quelles entreprises poss&#232;de Vincent Bollor&#233;, le milliardaire au service de  l'extr&#234;me droite ? &#8212; Vert" title="Quelles entreprises poss&#232;de Vincent Bollor&#233;, le milliardaire au service de  l'extr&#234;me droite ? &#8212; Vert" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TRfa!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6baac98b-190f-4dcc-bbcb-a4b400c2fd73_1620x2475.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Oui, m&#234;me l&#8217;&#201;cole Sup&#233;rieure de Journalisme, m&#234;me Geo, et m&#234;me le Larousse&#8230;</figcaption></figure></div><div><hr></div><h3>La le&#231;on des vaincus</h3><p>Soyons justes. L&#8217;Opposition de Gauche a elle-m&#234;me particip&#233; &#224; la cr&#233;ation du syst&#232;me qui l&#8217;a broy&#233;e. Trotsky et ses alli&#233;s avaient, en 1921, lors du Xe Congr&#232;s, vot&#233; l'interdiction des factions pour sauver la R&#233;volution en p&#233;ril. Ils ne sont pas pour rien dans la facilit&#233; avec laquelle Staline a ensuite pu &#233;teindre la pluralit&#233; des opinions. On n&#8217;accepte jamais impun&#233;ment le &#8220;courage de la capitulation&#8221;.</p><p>Mais un si&#232;cle plus tard, leur d&#233;faite nous l&#232;gue une le&#231;on : une organisation qui cesse de d&#233;battre commence &#224; pourrir.</p><p>Le spectre de l&#8217;Opposition de gauche hante notre modernit&#233; surconnect&#233;e, pourtant si docile. Il rappelle que la bureaucratie n&#8217;est pas qu&#8217;une affaire de paperasse administrative (bien qu&#8217;elle commence souvent par l&#224;), que c&#8217;est une pathologie du pouvoir, qui, du syndicat de quartier au gouvernement, du comit&#233; de direction d&#8217;un empire m&#233;diatique &#224; l&#8217;&#238;le priv&#233;e d&#8217;un g&#233;nie de la tech californien, se reconna&#238;t toujours aux m&#234;mes sympt&#244;mes : la pr&#233;f&#233;rence de l&#8217;ordre au mouvement, du tableau Excel &#224; la vision, et du consensus st&#233;rile au d&#233;bat.</p><p>Allez, voil&#224; que je donne des le&#231;ons. On me demandait ce qu&#8217;est le courage, je crois que celui qui s&#8217;en est le plus approch&#233; &#233;tait ce c&#233;l&#232;bre lyc&#233;en qui a seulement &#233;crit &#8220;le courage, c&#8217;est &#231;a&#8221; sur sa copie de bac, s&#8217;est lev&#233; et est parti. Trotsky n&#8217;a pas agi autrement. </p><p><strong>Alors, bon anniversaire &#224; l&#8217;Opposition ! Et bon courage &#224; tous. On entend encore quelques voix sous le bruit des moteurs, m&#234;me s&#8217;il faut aller les chercher un si&#232;cle en arri&#232;re. </strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg" width="800" height="450" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:450,&quot;width&quot;:800,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vfSK!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa171f742-0016-411a-8268-6fc2e1b7213b_800x450.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Sur la m&#234;me photo : Diego Rivera, Frida Kahlo, Natalia Sedova, Andr&#233; Breton, L&#233;on Trotsky, Jan van Heijenoort</figcaption></figure></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[God save the queen, qui d'ailleurs se sauve très bien toute seule]]></title><description><![CDATA[La Reine Vierge, par L&#233;onie Guilbert, Cie Le Feu et la Braise]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/god-save-the-queen-qui-dailleurs</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/god-save-the-queen-qui-dailleurs</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 03 May 2026 04:51:48 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>&#8220;Le c&#339;ur bien au chaud, les yeux dans la bi&#232;re&#8221;, il y a sept ou huit ans, &#224; la sortie d&#8217;un atelier d&#8217;&#233;criture au Labo des Histoires, nous nous &#233;tions retrouv&#233;s, entre &#233;crivains amateurs, autour d&#8217;une table collante, &#224; parler de nos projets avec autant d&#8217;espoir que de na&#239;vet&#233;.</p><p>L&#233;onie parlait d&#8217;un roman sur la virginit&#233; et dissertait sur la reine &#201;lisabeth d&#8217;Angleterre, et j&#8217;esquissais ce qui devait devenir <em>Old Europe&#8217;s.</em></p><p>Huit ans plus tard, <em>Old Europe&#8217;s</em> a avort&#233; (&#8220;trop roman anglais&#8221;, avait dit mon &#233;diteur), et <em>La Reine Vierge</em> est jou&#233;e devant une salle comble &#224; l&#8217;<a href="https://www.espacesorano.com/evenement/la-reine-vierge/">Espace Sorano de Vincennes</a>. La na&#239;vet&#233; a pay&#233; : nos discussions de jeunes &#233;crivains sont devenues chair, bois, lumi&#232;re, superbes costumes &#233;lisab&#233;thains, sous les applaudissements de deux cents spectateurs.</p><p>Au centre de la sc&#232;ne, portant la triple couronne d'autrice, de metteuse en sc&#232;ne et de r&#244;le-titre : L&#233;onie Guilbert. Les petits bouts de carton qu&#8217;elle levait sur Zoom pendant ses lectures de la pi&#232;ce pour indiquer quel personnage parlait, ont pris vie. Ce sont d&#233;sormais cinq interpr&#232;tes, qui endossent avec virtuosit&#233; pas moins de douze r&#244;les, &#224; l&#8217;&#233;criture po&#233;tique et spirituelle.</p><p>Pour une fois, la pi&#232;ce, de facture classique, r&#233;ussit le pari de l&#8217;actualisation : la musique &#233;lectro, les jeux de lumi&#232;re, les sc&#232;nes l&#233;g&#232;res lui donnent une modernit&#233; qui rend la trag&#233;die d&#8217;autant plus frappante. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1730426,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/193045463?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XzK7!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d6fe04a-dcfb-4c80-a8be-9e6b1f8f933a_2362x1575.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#233;onard Holzer &#169; Le Feu et la Braise &#8211; Tous droits r&#233;serv&#233;s</figcaption></figure></div><p>Est-ce d&#8217;ailleurs une trag&#233;die ? Depuis huit ans que cette pi&#232;ce &#233;clot, j&#8217;ai eu le temps de la voir d&#233;ployer toutes ses nuances. Pi&#232;ce sur la virginit&#233;, sur une grossesse non-d&#233;sir&#233;e, puis sur l&#8217;&#233;ternel combat du devoir et de l&#8217;amour, du c&#339;ur et de la raison, je l&#8217;ai entendue cette fois comme un &#233;loge du c&#233;libat. Car pour &#201;lisabeth, il n&#8217;y a d&#8217;ind&#233;pendance que dans la solitude : le mariage de raison, tout comme l&#8217;inclination de son c&#339;ur, la m&#232;neraient &#224; suivre la r&#232;gle d&#8217;un homme. Si <em>La Reine Vierge</em> est une pi&#232;ce f&#233;ministe, elle l&#8217;est en subtilit&#233;, sans militantisme appuy&#233;, et toute empreinte de ces convictions qui ressemblent &#224; des &#233;vidences.</p><p>Sur sc&#232;ne, le mythe de la Reine Vierge se fissure pour laisser para&#238;tre le drame intime. Nous sommes au XVIe si&#232;cle, &#201;lisabeth aime Robert Dudley ; elle est reine, il est mari&#233;. Elle porte son enfant, mais l'Histoire et les pressions politiques exigent qu'elle &#233;pouse un prince &#233;tranger. Son conseiller, Sir William, joue &#224; ses c&#244;t&#233;s un r&#244;le ambigu, qui rappelle l'exigence de Racine dans la pr&#233;face d&#8217;<em>Andromaque</em> : les personnages doivent avoir une &#171; <em>vertu capable de faiblesse</em> &#187;, et &#171;&nbsp;<em>tomber dans le malheur par quelque faute qui les fasse plaindre sans les faire d&#233;tester</em> &#187;.</p><p>Et comme je ne saurais mieux r&#233;sumer cette exp&#233;rience que <span class="mention-wrap" data-attrs="{&quot;name&quot;:&quot;Thibaux&quot;,&quot;id&quot;:27139646,&quot;type&quot;:&quot;user&quot;,&quot;url&quot;:null,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://bucketeer-e05bbc84-baa3-437e-9518-adb32be77984.s3.amazonaws.com/public/images/01795033-0ffd-4259-8f7c-89771f70db9c_400x400.jpeg&quot;,&quot;uuid&quot;:&quot;100b76ff-c9fe-4182-9104-1d0c30a201cf&quot;}" data-component-name="MentionToDOM"></span> : </p><blockquote><p>&#8220;Quelle &#233;motion d&#8217;avoir vu les petits bouts de carton, que L&#233;onie agitait sous nos yeux depuis les USA, prendre vie ce soir.</p><p>Et quelle joie de retrouver cette &#233;criture aussi pr&#233;cise qu&#8217;intelligente. Apr&#232;s l&#8217;&#233;cran plat des visios, la sc&#232;ne donne l&#8217;impression que l&#8217;&#233;criture s&#8217;est d&#233;pli&#233;e comme un enfant qui s&#8217;&#233;tire au petit matin ; l&#8217;&#233;criture est partout, l&#224; dans le d&#233;cors, ici dans la lumi&#232;re, plus loin la voil&#224; dans les costumes ou la musique, et la voix des com&#233;diens fait circuler les mots comme les globules bleus font circuler l&#8217;oxyg&#232;ne dans le corps.</p><p>Une coupe en argent tombe, voil&#224; qu&#8217;on rit.</p><p>A few moments later.</p><p>La m&#234;me coupe tombe. On pleure.</p><p>Tout est &#233;crit mais tout vit. Une vie aussi l&#233;g&#232;re que douloureuse et qui semble ne jamais vouloir trancher entre les deux&#8221;</p></blockquote><p>&#128197; <strong>Prochaines dates :</strong> 12, 18 et 20 juin 2026 au <a href="https://www.funambule-montmartre.com/">Funambule Montmartre</a> ! La billetterie vient d&#8217;ouvrir : </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.funambule-montmartre.com/la-reine-vierge&quot;,&quot;text&quot;:&quot;R&#233;servez votre place !&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.funambule-montmartre.com/la-reine-vierge"><span>R&#233;servez votre place !</span></a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:5331400,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/193045463?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jOUu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F671cef6b-d838-4093-8af2-b3e38ad707c7_6000x4000.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#233;onard Holzer &#169; Le Feu et la Braise &#8211; Tous droits r&#233;serv&#233;s</figcaption></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager Bienvenue en Fantasia !</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Les naufragés de Grasset]]></title><description><![CDATA[L'empire s'arr&#234;te ici.]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/les-naufrages-de-grasset</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/les-naufrages-de-grasset</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Thu, 23 Apr 2026 03:51:42 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="pullquote"><p>&#171; Bernard Grasset n'aimait pas les livres, il les d&#233;vorait ; il ne les &#233;ditait pas, il les &#233;pousait. &#187;<br><em>Andr&#233; Maurois</em></p></div><p>Mardi dernier, j&#8217;&#233;tais assise face &#224; un buste monumental de Balzac, avec une vingtaine d&#8217;&#233;crivains de tous bords, v&#233;t&#233;rans et primo-romanciers, encyclop&#233;distes, traducteurs, plumes jeunesse, essayistes et illustrateurs, &#224; la Soci&#233;t&#233; des Gens de Lettres. Sous l&#8217;&#339;il de marbre de l&#8217;auteur des <em>Illusions perdues</em>, nous venions de passer la matin&#233;e &#224; &#233;tudier les tours et d&#233;tours des contrats d&#8217;&#233;dition, et surtout les mille fa&#231;ons dont les &#233;diteurs peuvent les tordre &#224; leur avantage. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg" width="750" height="500" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:500,&quot;width&quot;:750,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;H&#244;tel de Massa | Fondation du patrimoine&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="H&#244;tel de Massa | Fondation du patrimoine" title="H&#244;tel de Massa | Fondation du patrimoine" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W939!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc6c9125-640d-445a-be48-a93c6f77977c_750x500.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">L&#8217;H&#244;tel de Massa, si&#232;ge de la SGDL</figcaption></figure></div><h3>Jusqu&#8217;&#224; ce que Bollor&#233; vous s&#233;pare&#8230;</h3><p>Je m&#8217;&#233;tais lanc&#233;e dans un calcul mental p&#233;rilleux : je cherchais, en additionnant soixante-dix &#224; la date encore inconnue de ma mort, &#224; calculer la &#8220;dur&#233;e de la PLA<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>&#8221;, pendant laquelle les droits de <em>Fantasia</em> appartiendraient &#224; Grasset. 2026+50+70&#8230; j&#8217;&#233;tais parvenue &#224; la conclusion que mon livre battrait encore pavillon Grasset quand le monde f&#234;terait le bicentenaire de la fin de la Seconde Guerre Mondiale. Faust m&#8217;avait pourtant mise en garde : quand on vend son &#226;me, il faut lire les conditions. C&#8217;est alors que j&#8217;ai re&#231;u la notification annon&#231;ant le licenciement brutal d&#8217;Olivier Nora, directeur historique de la maison. J&#8217;ai relu : Olivier Nora limog&#233; de Grasset par Bollor&#233;. Licenciement express d&#8217;Olivier Nora, Grasset d&#233;capit&#233;.</p><p>Difficile, apr&#232;s cela, de se concentrer sur des litiges d&#8217;auteur. C&#8217;est l&#8217;un de ces moments o&#249; l&#8217;on se sent &#234;tre un maillon de la cha&#238;ne du livre, pas le plus solide, mais solidaire des &#233;diteurs qui ont l&#8217;ingrate responsabilit&#233; de d&#233;fendre une &#339;uvre aupr&#232;s d&#8217;un public sur-sollicit&#233;. </p><p>Plus encore que d&#8217;une cha&#238;ne, qui les retient, les auteurs font partie d&#8217;une maison, qui les accueille. Grasset m&#233;ritait enti&#232;rement ce nom. Je ne suis jamais pass&#233;e rue des Saints-P&#232;res sans m&#8217;arr&#234;ter &#224; sa vitrine o&#249; se c&#244;toient les flamboyantes couvertures des Cahiers Rouges, les ancres du p&#244;le &#233;tranger, et les traditionnelles couvertures jaune p&#226;le, ces derni&#232;res ann&#233;es cach&#233;es par des sur-couvertures n&#233;on. J&#8217;avais pris l&#8217;habitude d&#8217;arriver un quart d&#8217;heure en avance aux rendez-vous, pour bavarder avec Fran&#231;oise, &#224; l&#8217;accueil, qui a vu passer, dans sa carri&#232;re, tout ce qui pense, &#233;crit et rature &#224; Paris.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg" width="1200" height="720" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:720,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;La R&#233;daction, L'int&#233;gralit&#233; du texte annon&#231;ant le d&#233;part de Grasset. Et la  liste des auteurs signataires. - La R&#232;gle du Jeu - Litt&#233;rature,  Philosophie, Politique, Arts&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="La R&#233;daction, L'int&#233;gralit&#233; du texte annon&#231;ant le d&#233;part de Grasset. Et la  liste des auteurs signataires. - La R&#232;gle du Jeu - Litt&#233;rature,  Philosophie, Politique, Arts" title="La R&#233;daction, L'int&#233;gralit&#233; du texte annon&#231;ant le d&#233;part de Grasset. Et la  liste des auteurs signataires. - La R&#232;gle du Jeu - Litt&#233;rature,  Philosophie, Politique, Arts" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Qj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f4a45a7-832a-462f-aaac-9fa705f7c962_1200x720.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Le 61 rue des Saints-P&#232;res</figcaption></figure></div><h3>Quand Laura quittait le navire</h3><p>Fr&#233;d&#233;ric Beigbeder t&#233;moigne dans Le Figaro : &#8220;Lorsqu&#8217;on montait les escaliers et qu&#8217;on traversait les couloirs &#233;troits pour aller jusqu&#8217;au bureau d&#8217;Olivier [Nora], on croisait des alcooliques, des d&#233;pressifs, on se croyait dans un asile de fous.&#8221; Je n&#8217;ai jamais, &#224; ma connaissance, crois&#233; d&#8217;alcoolique ou de d&#233;pressif &#224; Grasset, mais aussi je ne dois pas avoir le radar de l&#8217;auteur de <em>99 francs</em> pour les rep&#233;rer. J&#8217;y ai en revanche crois&#233; des fous d&#8217;une autre esp&#232;ce, monomanes de la litt&#233;rature, &#8220;amoureux de la chose &#233;crite&#8221;, sp&#233;cialistes des myst&#232;res de l&#8217;&#233;dition, dont l&#8217;histoire se confond avec celle des id&#233;es.</p><p>J&#8217;avais pourtant des reproches &#224; adresser &#224; la maison. Depuis quelques semaines, l'opacit&#233; byzantine de son fonctionnement, ses statuts &#224; g&#233;om&#233;trie variable et le silence de mon &#233;diteur m'avaient convaincue d'aller porter ailleurs mon prochain roman sur la R&#233;volution de F&#233;vrier. Je ne regrettais rien : j'avais &#233;t&#233; publi&#233;e dans la maison de Maurois et de Montherlant ; j'avais vu mon nom en lettres vertes sur fond jaune, sur le dos de ces livres qui d&#233;bordent des biblioth&#232;ques et s&#8217;empilent sous la verri&#232;re de la rue des Saints-P&#232;res.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg" width="1456" height="1941" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1941,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2459834,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/194554788?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2K2N!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe82bd7ec-d9fe-4ac2-8184-f65658bbef90_3060x4080.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Quand l&#8217;expression &#8220;&#234;tre un auteur qui p&#232;se&#8221; prend tout son sens&#8230; </figcaption></figure></div><p>C&#8217;est la seule chose qui unisse les auteurs de Grasset : tous ont connu la d&#233;licieuse vanit&#233; de tenir dans leurs mains un livre qu&#8217;une &#233;quipe d&#233;vou&#233;e et discr&#232;te avait relu, corrig&#233;, mis en page, et imprim&#233; ; tous ont senti la fiert&#233; de le voir rejoindre un catalogue qui abrite les plus grands penseurs du si&#232;cle. Ainsi que de fameux imb&#233;ciles, pr&#233;cisons-le avant de sombrer dans le pathos. Pathos qui guette toujours quand j&#8217;&#233;voque les auteurs qui ont fait Grasset&nbsp;: beaucoup ont &#233;t&#233; pour moi des ma&#238;tres et des amis, et c&#8217;est aussi pour eux que j&#8217;&#233;cris. Je ferais mieux de m&#8217;arr&#234;ter : mon ex-&#233;diteur m&#8217;avait d&#233;j&#224; reproch&#233; d&#8217;&#8220;avoir trop d&#8217;admiration pour les auteurs&#8221;, ce qui, en maison d&#8217;&#233;dition, est &#233;videmment un d&#233;faut.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg" width="707" height="1220" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1220,&quot;width&quot;:707,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:122947,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/194554788?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9dcc6e8a-2a74-4544-a544-a7021483eea4_720x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vwXt!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd46953ab-d57b-4b72-8e40-2d6e792d9631_707x1220.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Quand m&#234;me, c&#8217;&#233;tait gentil de partager.</figcaption></figure></div><h3>Des milliards et des poussi&#232;res</h3><p>On peut acheter les murs, des archives, des contrats - et lesquels ! Dans les cartons de Grasset, on trouve des manuscrits de Colette et de N&#233;mirovsky, la correspondance de Marcel Proust, le fonds Marcel Pagnol, et m&#234;me des lettres de Trotsky (qui y avait publi&#233; <em>Les Crimes de Staline</em> en 1937).</p><p>Ce que tout l&#8217;argent de M. Bollor&#233;, ce que m&#234;me les trois milliards de chiffre d&#8217;affaires<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a> annonc&#233;s par Hachette Livre sur l&#8217;ann&#233;e derni&#232;re ne pourront pas acheter, en revanche, ce sont les centaines d&#8217;auteurs, et les centaines de milliers de lecteurs qui font la maison. On peut faire entrer les <em>Crimes de Staline</em> au patrimoine d&#8217;un capitaine d&#8217;industrie breton, pas ceux qui les lisent.</p><p>Ils sont d&#233;j&#224; deux cent dix auteurs &#224; avoir pris la porte, et la liste ne cesse de s&#8217;allonger. C&#8217;est qu&#8217;un Bernard Grasset sans sa colonne vert&#233;brale est aussi d&#233;sempar&#233; qu&#8217;un bernard l&#8217;hermite sans sa coquille. (La semaine a &#233;t&#233; difficile, pardonnez-moi). Victor Hugo en avait d&#233;j&#224; fait le th&#232;me principal des <em>Ch&#226;timents</em> : un nom, m&#234;me glorieux, ne suffit pas. Il y a eu un Napol&#233;on le Grand et un Napol&#233;on le Petit, il y aura un Grasset-Nora et un Grasset-Thiery. Ou <a href="https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Hugo_-_Les_Ch%C3%A2timents_(Hetzel,_1880).djvu/305">dans le</a> texte :</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg" width="884" height="315" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:315,&quot;width&quot;:884,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:81290,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jncV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68c3a715-5da8-41ad-bef2-85ba39b127fb_884x315.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>N&#8217;en d&#233;plaise aux logiques de supermarch&#233;, ce qui distingue une maison d&#8217;&#233;dition d'un d&#233;p&#244;t-vente, c'est ce suppl&#233;ment d&#8217;&#226;me qui ne figure sur aucun bilan comptable. Ce n&#8217;est pas le grand nom : c&#8217;est ce qui l&#8217;a rendu grand.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.livreshebdo.fr/article/la-clause-de-conscience-des-auteurs-est-une-question-qui-va-se-poser-affirme-emmanuel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;La liste mise &#224; jour dans Livres Hebdo&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.livreshebdo.fr/article/la-clause-de-conscience-des-auteurs-est-une-question-qui-va-se-poser-affirme-emmanuel"><span>La liste mise &#224; jour dans Livres Hebdo</span></a></p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Abonnez-vous : cette infolettre est gratuite, ind&#233;pendante, et le restera !</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><div><hr></div><h3>Les illustres inconnus</h3><p>Puisqu&#8217;on lit, comme &#224; l&#8217;accoutum&#233;e, beaucoup de b&#234;tises sur les r&#233;seaux sociaux, ainsi que quelques justes interrogations, je vais m&#8217;efforcer d&#8217;y r&#233;pondre. </p><p><strong>&#8220;C&#8217;est une affaire de bourgeois germanopratins snobinards qui d&#233;jeunent au Flore etc.&#8221;</strong> <br>Je l&#8217;ai craint. Mais c&#8217;est toute la force du catalogue Grasset, de r&#233;unir des auteurs de sensibilit&#233;s, revenus, appartenances, publics vari&#233;s. Dans la fronde, il n&#8217;y a pas que des foulards de soie. La liste r&#233;unit d&#233;j&#224; des auteurs jeunesse, des romanciers, des essayistes, des biographes, et s&#8217;ouvre aux traducteurs (co-auteurs des livres, en droit fran&#231;ais), ayants droit, illustrateurs. Et leur combat nous concerne tous : ils protestent contre la d&#233;rive d&#8217;un garant du pluralisme de pens&#233;e, contre la concentration &#233;ditoriale, contre l&#8217;optimisation du livre comme un simple produit, et contre la brutalit&#233; des m&#233;thodes de Vincent Bollor&#233;.</p><p><strong>&#8220;Encore des </strong><em><strong>nobodies</strong></em><strong> qui veulent faire parler d&#8217;eux&#8221;</strong> <br>On peut &#234;tre un <em>nobody</em> et ne pas cautionner l&#8217;id&#233;ologie fasciste de Bollor&#233;, ni voir son &#339;uvre y contribuer. L&#8217;anonymat n&#8217;est pas une faute. <em>Nous, les petits, les obscurs, les sans-grades</em>, nous avons m&#234;me plus &#224; perdre que des pointures qui retrouveront sans peine une maison d&#8217;&#233;dition, apr&#232;s les tribunes de grands journaux. </p><p><strong>&#8220;O&#249; sont les petites mains, les assistant&#8226;es d'&#233;dition, les fabricant&#8226;es, les &#233;quipes commerciales, repr&#233;sentant&#8226;es notamment ?&#8221;</strong><br>Personne ne nie leur r&#244;le, absolument indispensable, et leur remarquable implication au service des livres ! Je nierais plut&#244;t le choix de l&#8217;expression : quand on sait combien le succ&#232;s d&#8217;un livre d&#233;pend des repr&#233;sentants, c&#8217;est surtout l&#8217;&#233;crivain qui se sent tr&#232;s petit face &#224; eux.<br>Les salari&#233;s partiront ou resteront, ce n&#8217;est pas &#224; nous d&#8217;en d&#233;cider. Ils engagent leur travail, parfois le travail d&#8217;une vie, mais pas leur nom. J&#8217;ai toujours eu l&#8217;impression que Grasset &#233;tait une maison &#224; laquelle on restait fid&#232;le. J&#8217;y ai crois&#233; de nombreuses personnes qui y travaillaient depuis dix, vingt, trente ans&#8230; J&#8217;ai pu f&#234;ter, en janvier 2024, les trente ans de maison de la correctrice, en m&#234;me temps que mon trenti&#232;me anniversaire. <br>Mais ne confondons pas : &#224; peine 1 &#224; 2 % des auteurs vivent de leurs droits. Pour nous, le d&#233;part est une affaire de morale ; pour l&#8217;&#233;quipe commerciale, c&#8217;est une autre question. Toutefois, ceux qui resteront risquent fort de choisir le compromis et d&#8217;avoir la r&#233;duction d&#8217;effectifs. La fid&#233;lit&#233; &#224; sens unique, c&#8217;est une l&#226;chet&#233;, qui leur promet bient&#244;t les joies de la restructuration.</p><p><strong>&#8220;C&#8217;est pas trop t&#244;t !&#8221;</strong><br>Certes. Mais le licenciement d&#8217;Olivier Nora n&#8217;est pas exactement un coup de tonnerre dans un ciel d&#8217;azur. Vincent Bollor&#233; avait d&#233;j&#224; donn&#233; nombre d&#8217;exemples de sa gestion brutale et id&#233;ologique : depuis la nomination de Lise Bo&#235;ll &#224; la t&#234;te de Fayard, en juin 2024, elle a publi&#233; tout le g&#233;n&#233;rique de fin de soir&#233;e de CNews - Jordan Bardella, Philippe de Villiers, Sarah Knafo, Sonia Mabrouk, Michel Onfray, &#201;ric Ciotti, Marion Mar&#233;chal, Nicolas Sarkozy&#8230; et ces auteurs sont mis en avant par l&#8217;ensemble du groupe, au point que F&#233;licit&#233; Herzog, pr&#233;sidente de la librairie L&#8217;&#201;cume des Pages, a d&#233;missionn&#233; avec &#233;clat pour protester contre la &#8220;mise en avant privil&#233;gi&#233;e&#8221; des ouvrages d&#8217;extr&#234;me-droite, et que <a href="https://www.lemonde.fr/m-le-mag/article/2026/02/05/les-auteurs-conservateurs-bien-relayes-par-bollore-bardella-zemmour-de-villiers-je-les-aime-bien-et-je-sais-qu-ils-vont-se-vendre_6665455_4500055.html">m&#234;me les magasins Relay</a> se demandent s&#8217;ils vendent encore des journaux ou des tracts.<br><br>Hachette Livre s&#8217;est retir&#233; du Festival du Livre de Paris, qui a eu lieu ce weekend, pour f&#234;ter ses 200 ans au Palais Brongniart, avec le m&#234;me casting en invit&#233;s-stars. L&#8217;&#233;v&#233;nement a &#233;t&#233; marqu&#233; par le discours de Boualem Sansal, fra&#238;chement d&#233;bauch&#233; de Gallimard, et qui envisage, se murmure-t-il, de faire figurer dans les remerciements de son livre Bruno Retailleau et &#201;ric Zemmour. Sous la c&#233;l&#232;bre couverture jaune. Chez Hachette, l&#8217;ironie est un plat qui se mange r&#233;chauff&#233; et sauce Bollo. </p><p>La prise en main id&#233;ologique de Grasset &#233;tait pr&#233;visible. Des auteurs bouclaient d&#233;j&#224; leurs valises, et j&#8217;en faisais partie (sans aucun m&#233;rite d&#8217;ailleurs ; mon prochain roman a pour personnage principal Trotsky : nul besoin d&#8217;&#234;tre tr&#232;s visionnaire pour sentir que l&#8217;ap&#244;tre de la r&#233;volution permanente aurait difficilement sa place dans l&#8217;empire bollor&#233;en). Seulement, un d&#233;part d&#8217;auteur, lorsqu&#8217;il ne re&#231;oit pas un ch&#232;que &#224; six z&#233;ros, cela arrive fr&#233;quemment, sans d&#233;clencher de panique m&#233;diatique. L&#8217;&#233;viction brutale d&#8217;Olivier Nora a agi comme un d&#233;c&#232;s dans une famille : deux cent dix &#233;crivains ont pr&#233;f&#233;r&#233; mettre de c&#244;t&#233; leurs dissensions, parce qu&#8217;ils sont tous h&#233;ritiers du pluralisme de pens&#233;e.</p><p>Je vous l&#8217;accorde, ce mouvement aurait d&#251; commencer plus t&#244;t. Je l&#8217;aurais souhait&#233;. Mais pour beaucoup ce pluralisme, cet humanisme, cette &#233;l&#233;gance intellectuelle s&#8217;incarnaient dans Olivier Nora. Il &#233;tait arriv&#233; &#224; la t&#234;te de la maison alors que j'apprenais &#224; lire ; il est rest&#233;, jusqu&#8217;au bout, le dernier rempart contre l'actionnaire.</p><p><strong>&#8220;C&#8217;est facile pour les auteurs, ils retrouveront une autre maison !&#8221;</strong><br>D&#233;j&#224;, il faut vouloir une autre maison ! M&#234;me avant d&#8217;y &#234;tre publi&#233;e, Grasset &#233;tait pour moi la maison d&#8217;&#233;dition par excellence, celle dont les couvertures ornaient la biblioth&#232;que de mes grands-parents, et celle qui, parmi les &#8220;grandes maisons parisiennes&#8221; avait su rester &#224; taille humaine. </p><p>Nombreux sont les auteurs qui y restaient attach&#233;s &#224; un seul &#233;diteur, m&#234;me apr&#232;s sa retraite ou son d&#233;part. Ce qui m&#8217;a r&#233;ellement d&#233;cid&#233;e &#224; quitter la maison, cela a &#233;t&#233; de la voir se scl&#233;roser, alors qu&#8217;elle avait la r&#233;putation d&#8217;&#234;tre l&#8217;une des derni&#232;res &#224; r&#233;sister &#224; l&#8217;industrialisation, l&#8217;une de celles o&#249; un auteur fran&#231;ais pouvait travailler avec un &#233;diteur de litt&#233;rature &#233;trang&#232;re, trouver son titre en discutant avec le directeur, parler interminablement de ses projets sans souci de rentabilit&#233;. </p><p>Je ne connais pas d&#8217;autre maison en France qui sache si bien marier le prestige et l&#8217;intimit&#233; de l&#8217;accompagnement des auteurs. Mon petit doigt de comm&#232;re alsacienne m&#8217;a d&#8217;ailleurs souffl&#233; que la maison pourrait un jour r&#234;ver d&#8217;ind&#233;pendance. Si elle devait se recr&#233;er loin des griffes de son actionnaire, en gardant ses &#233;quipes et son &#226;me, quitte &#224; voir sa diffusion fondre comme les neiges vosgiennes au printemps, je n&#8217;aurais qu&#8217;un seul d&#233;sir : redevenir locataire.</p><p><strong>&#8220;C&#8217;est de la posture : pour les livres suivants, &#231;a n&#8217;engage &#224; rien, pour les pr&#233;c&#233;dents, un auteur ne peut pas reprendre ses droits&#8221;</strong><br>Pas facile de reprendre ses droits, en effet, quand on signe pour &#8220;toute la dur&#233;e de la PLA&#8221; ! Il y a des recours individuels possibles, pour non-respect des obligations contractuelles, en particulier non-suivi de l&#8217;exploitation. Un contrat d&#8217;&#233;dition reste soumis au droit des contrats. Il peut aussi y avoir des n&#233;gociations entre les parties. En l&#8217;occurrence, un recours collectif pour atteinte au droit moral me semble bien pr&#233;f&#233;rable, puisqu&#8217;il traduit en actes l&#8217;opposition &#224; l&#8217;ing&#233;rence politique de Bollor&#233;. Une nouvelle p&#233;tition est parue dans le Journal du Dimanche, pour r&#233;clamer une &#8220;clause de conscience pour les auteurs de livres&#8221;.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://9py1.mjt.lu/nl3/uUYSskU1ggWx9QQJGHKjzw?m=AWEAAJVABjsAAc3py0QAALSzv10AAABEawoAnZktAAwSBABp4fiwzryPvfiMSy-SQheFVzknPgAMHkE&amp;b=be17e8bb&amp;e=b336ebe8&amp;x=LbBYFoQ9W2v4A3Wlyh-GwjTQM02JWxzJuBqS9pILPCo&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Lire le communiqu&#233; de la SGDL&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://9py1.mjt.lu/nl3/uUYSskU1ggWx9QQJGHKjzw?m=AWEAAJVABjsAAc3py0QAALSzv10AAABEawoAnZktAAwSBABp4fiwzryPvfiMSy-SQheFVzknPgAMHkE&amp;b=be17e8bb&amp;e=b336ebe8&amp;x=LbBYFoQ9W2v4A3Wlyh-GwjTQM02JWxzJuBqS9pILPCo"><span>Lire le communiqu&#233; de la SGDL</span></a></p><p></p><p><strong>&#8220;M. Bollor&#233; fait ce qu&#8217;il veut de son argent !&#8221;</strong><br>De son argent, oui, dans les limites l&#233;gales. De personnes, non, et c&#8217;est bien ce qu&#8217;entendent lui signifier les 210 &#233;crivains signataires de la tribune.</p><p><strong>&#8220;Donc il faut cesser d&#8217;acheter les livres de Grasset ?&#8221;</strong><br>La rentr&#233;e litt&#233;raire 2026 et la rentr&#233;e d&#8217;hiver 2027 sont d&#233;j&#224; &#224; l&#8217;imprimerie, ont &#233;t&#233; pr&#233;sent&#233;es aux repr&#233;sentants, ont &#233;t&#233; relues, corrig&#233;es, mises en page par les &#233;quipes d&#8217;Olivier Nora, sans intrusion politique. Il est question d&#8217;imprimer des autocollants &#8220;Promotion Nora&#8221; pour les identifier. Cependant, le prix d&#8217;un livre inclut 20 &#224; 22% pour l&#8217;&#233;diteur, et &#224; peu pr&#232;s autant pour le diffuseur/distributeur, ici Hachette Distribution. C&#8217;est le moment de rappeler le r&#244;le crucial des biblioth&#232;ques dans le monde du livre. </p><p><strong>&#8220;Pourquoi les auteurs Grasset ne diffusent-ils pas leurs livres gratuitement ?&#8221;</strong><br>Outre que cela cr&#233;erait beaucoup plus de soucis juridiques pour les auteurs que de nuisance au groupe Hachette, j&#8217;y ai renonc&#233; par respect pour le travail de tous ceux sans qui le livre n&#8217;existerait m&#234;me pas : correctrices, DA, attach&#233;es de presse, commercial&#8230; &#192; d&#233;faut, vous avez un acc&#232;s gratuit mais juste aux livres dans les m&#233;diath&#232;ques publiques.</p><p><strong>&#8220;M. Bollor&#233; affirme que la maison Grasset avait des performances tr&#232;s d&#233;cevantes en 2025, et qu&#8217;Olivier Nora a augment&#233; sa r&#233;mun&#233;ration annuelle au-del&#224; d&#8217;un million d&#8217;euros&#8221;</strong><br>Je n&#8217;y peux rien si la sortie de <em>Fantasia </em>en 2024 a mis la barre trop haute pour M. Bollor&#233; ! &#201;videmment, il est &#233;c&#339;urant de r&#233;sumer le r&#244;le d&#8217;une maison d&#8217;&#233;dition, surtout d&#8217;une maison dot&#233;e de la mission publique de Grasset, &#224; une liste de chiffres, probablement fantaisistes. Le milliardaire utilisait exactement la m&#234;me rh&#233;torique envers l&#8217;audiovisuel public, lors de son audition en commission d&#8217;enqu&#234;te. </p><p>Sur le groupe des auteurs d&#233;missionnaires, l&#8217;attaque d&#233;fensive est dr&#244;le et touchante, chacun &#224; son poste : la gauche intellectuelle rejette ce prisme vulgaire et d&#233;shumanisant ; la gauche radicale rappelle la pr&#233;carit&#233; des auteurs (37% vivent sous le seuil de pauvret&#233;, et cette part monte &#224; 50% chez les autrices) ; la droite germanopratine affirme qu&#8217;un salaire d&#8217;un million est faux, et que serait-il vrai il serait acceptable, et m&#234;me bas ; les catholiques critiquent des actions peu chr&#233;tiennes ; les internationaux retrouvent dans la vieille opposition &#8220;&#233;lite d&#233;connect&#233;e&#8221; contre &#8220;hommes du peuple&#8221; des relents de Brexit et de Trump ; tous s&#8217;insurgent contre le manque de respect, la vulgarit&#233;, le populisme de Bollor&#233;.</p><p><strong>&#8220;C&#8217;&#233;tait une vieille caste, place aux nouveaux auteurs !&#8221;</strong><br>D&#8217;abord, merci. C&#8217;&#233;tait un r&#234;ve de jeunesse, pour la provinciale toujours locataire et sans CDI &#224; trente ans, de recevoir les m&#234;mes insultes que la bourgeoisie intellectuelle de Saint-Germain-des-Pr&#233;s. Un accomplissement. </p><p>Si vous voulez vous faire une id&#233;e de ce qu&#8217;est la &#8220;vieille caste&#8221;, il vous faudra une d&#233;finition large : Livres Hebdo en dresse un panorama, d&#233;j&#224; pr&#234;t &#224; concurrencer l&#8217;&#233;tat civil.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.alire.asso.fr/wp-content/uploads/2026/04/crise-chez-grasset-_-limpact-ecoique-dun-depart-massif-dauteurs-livres-hebdo.pdf&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Panorama des signataires&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.alire.asso.fr/wp-content/uploads/2026/04/crise-chez-grasset-_-limpact-ecoique-dun-depart-massif-dauteurs-livres-hebdo.pdf"><span>Panorama des signataires</span></a></p><p>Quant aux nouveaux auteurs qui pourront s&#8217;exprimer, l&#8217;exemple de Fayard prouve assez que le crit&#232;re de s&#233;lection ne sera pas la valeur litt&#233;raire, le style ou la profondeur des id&#233;es. </p><p><strong>&#8220;Tout de suite la censure ! M. Bollor&#233; l&#8217;a &#233;crit : </strong><em><strong>les dirigeants de Hachette continueront &#224; publier tous les auteurs qui le souhaitent.&#8221;</strong><br></em>Quel supplice de r&#233;pondre &#224; ces b&#234;tises&#8230; D&#233;j&#224;, parler de &#8220;dirigeants de Hachette&#8221; et non d&#8217;&#233;diteurs en dit long sur les ambitions culturelles de M. Bollor&#233;. Je ne  mesure m&#234;me pas encore ce que le monde perd, en perdant des dirigeants qui &#233;taient capables d&#8217;&#234;tre, avant cela, des lecteurs. </p><p>Ensuite, je pense qu&#8217;il y a une faute de frappe. Correcteurs en gr&#232;ve ? Hachette ne pourra jamais publier &#8220;tous les auteurs qui le souhaitent&#8221; (de fa&#231;on g&#233;n&#233;rale, dans l&#8217;&#233;dition, moins de 1% des manuscrits re&#231;us par courrier sont publi&#233;s ; Grasset approchait plus des 0.1%), d&#8217;autant moins si elle vise la rentabilit&#233;. Je soup&#231;onne plus : &#8220;les dirigeants d&#8217;Hachette continueront &#224; publier tous les auteurs <em>qu&#8217;ils souhaitent</em>&#8221;. </p><div><hr></div><p>Pas de proc&#232;s sans contradictoire ! N&#8217;h&#233;sitez pas &#224; commenter, ou &#224; ajouter vos questions, je r&#233;pondrai de mon mieux. </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/les-naufrages-de-grasset/comments&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Laissez un commentaire.&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/les-naufrages-de-grasset/comments"><span>Laissez un commentaire.</span></a></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Propri&#233;t&#233; Litt&#233;raire et Artistique</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Hachette Livre (Lagard&#232;re Publishing) a annonc&#233; un chiffre d&#8217;affaires de 3.001 milliards d&#8217;euros en 2025, tandis que Louis Hachette Group, qui poss&#232;de aussi les points Relay, Prisma Media (Femme Actuelle, GEO, Capital, Voici&#8230;), les Folies Berg&#232;res, le Casino de Paris&#8230; a g&#233;n&#233;r&#233; 9.6 milliards d&#8217;euros.</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Fantasia in Malaysia ]]></title><description><![CDATA[Bons baisers de Kuala Lumpur &#127474;&#127486;]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/fantasia-in-malaysia</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/fantasia-in-malaysia</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sat, 11 Apr 2026 05:47:32 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>La Malaisie, allez-y, qu&#8217;ils disaient ! On se r&#234;ve en &#233;crivain voyageur, en Jack London de l&#8217;IA &#233;gar&#233; en Malaisie, puis on se retrouve rouge et hoquetante &#224; implorer de l&#8217;eau devant un <em>fish tikka</em>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg" width="201" height="251" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/daab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:251,&quot;width&quot;:201,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Special Fish Tikka, smoky and flavorful &#10084;&#65039; Fresh fish marinated in  traditional spices, grilled to perfection, and served with a smoky, juicy  finish that hits every bite with flavor. Tender, aromatic, and&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Special Fish Tikka, smoky and flavorful &#10084;&#65039; Fresh fish marinated in  traditional spices, grilled to perfection, and served with a smoky, juicy  finish that hits every bite with flavor. Tender, aromatic, and&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Special Fish Tikka, smoky and flavorful &#10084;&#65039; Fresh fish marinated in  traditional spices, grilled to perfection, and served with a smoky, juicy  finish that hits every bite with flavor. Tender, aromatic, and" title="Special Fish Tikka, smoky and flavorful &#10084;&#65039; Fresh fish marinated in  traditional spices, grilled to perfection, and served with a smoky, juicy  finish that hits every bite with flavor. Tender, aromatic, and" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0av9!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdaab7adc-d3f2-4b9d-ad7a-e2313422c8f5_201x251.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Il a l&#8217;air inoffensif comme &#231;a, mais m&#233;fiez-vous&#8230; </figcaption></figure></div><p>J&#8217;ai &#233;t&#233; secourue par le patron du restaurant, d&#8217;une compassion digne de la l&#233;gendaire hospitalit&#233; locale : que vous supportiez ou non le piment, que vous parliez le <em>broken English</em> de survie avec un accent ou en mime, tant que vous offrez votre curiosit&#233;, vous recevrez ici une r&#233;ponse.</p><p>L&#8217;hospitalit&#233;, l&#8217;ouverture et la curiosit&#233;, c&#8217;est bien ce qui d&#233;finit le mieux ce m&#233;lange de cultures, de peuples, de religions et de traditions qu&#8217;on rencontre en Malaisie. (Sans oublier le piment, passion manifestement partag&#233;e par toute l&#8217;Asie du Sud-Est). Difficile de faire des g&#233;n&#233;ralit&#233;s sur un pays qui s&#8217;est essentiellement construit par le commerce et les &#233;changes ; &#224; l&#8217;estomac si solide qu&#8217;il a successivement dig&#233;r&#233; les dominations portugaise, n&#233;erlandaise, britannique, japonaise sans se diluer dans aucune ; et plus encore sur Kuala Lumpur, o&#249; les minorit&#233;s sont majoritaires. Au Mus&#233;e National, on peut voir un charmant petit film de propagande o&#249; un grand-p&#232;re malais raconte l&#8217;ind&#233;pendance, la Merdeka, &#224; ses petits-enfants : l&#8217;un est indien, l&#8217;autre chinois, la derni&#232;re porte un hijab. Si la g&#233;n&#233;tique semble douteuse, l&#8217;all&#233;gorie traduit parfaitement le g&#233;nie malaisien de la fusion.</p><p>On ne s&#8217;&#233;tonne donc pas de voir une impressionnante confiance dans le progr&#232;s technologique, qui transpara&#238;t &#224; travers des affiches futuristes et des publicit&#233;s omnipr&#233;sentes pour les portables dernier cri, de gigantesques panneaux lumineux au-dessus de l&#8217;autoroute, et m&#234;me un festival des auteurs francophones plac&#233; sous le signe ambitieux du &#8220;monde du futur&#8221;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg" width="1456" height="2059" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:2059,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2128576,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/191965981?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iD2f!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F328c4fb2-2786-4466-81cb-5fd38f4515d5_5738x8115.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Cybertropical </h3><p>La technologie se fait <em>kawaii</em> et se glisse partout : les portables sont chouchout&#233;s comme des animaux de compagnie dans des magasins d&#233;di&#233;s emplis de car holders, de porte-bonheurs, de coques color&#233;es, de trousses sp&#233;ciales et d&#8217;oreillettes... M&#234;me les plus obscures &#233;choppes du quartier touristique arborent sur le comptoir un rutilant terminal de paiement sans contact, d&#8217;un blanc immacul&#233;. Les h&#244;tels et les restaurants vous &#233;crivent sur WhatsApp, et les QR codes fleurissent dans cette atmosph&#232;re tropicale, pour tout et n&#8217;importe quoi : menus, informations, paiement, jeux, traduction...</p><p>Et l&#8217;IA dans tout &#231;a ? Plus abstraite, elle se manifeste surtout dans l&#8217;imaginaire du robot. Les malls en pr&#233;sentent une version andro&#239;de, mignonne et rassurante. Mais derri&#232;re cette fa&#231;ade, c&#8217;est l&#8217;effervescence : sur le seul premier trimestre 2025, la Malaisie a valid&#233; plus de 13 milliards de ringgits (environ 3 milliards d&#8217;euros) d'investissements directs sp&#233;cifiquement d&#233;di&#233;s au secteur de l'IA, et en pr&#233;voit encore<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>.</p><p>Avec sa "<a href="https://hkifoa.com/wp-content/uploads/2024/12/ai-roadmap-2025-malaysia.pdf">National AI Roadmap</a>" et la cr&#233;ation r&#233;cente de son <em>National AI Office</em> (NAIO)<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, le gouvernement ambitionne de propulser la Malaisie dans le top 20 mondial des &#233;conomies de l&#8217;intelligence artificielle d'ici 2030. Un pari colossal qui, s'il est r&#233;ussi, pourrait injecter plus de 113 milliards de dollars dans l'&#233;conomie nationale<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>. Le pays a su tirer profit de sa position sur la route des &#201;pices et sur la route de la Soie, et entend bien s&#8217;ancrer sur celle de la Donn&#233;e. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:128768,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/191965981?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wOuT!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8beec9b5-6e00-46d8-8226-ec6beaaed7cd_1600x900.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>&#201;troits d&#233;troits</h3><p>Et pourtant, malgr&#233; ces investissements colossaux et un insatiable app&#233;tit technologique, la Malaisie ne s&#8217;impose pas encore dans le monde de l&#8217;IA, qui reste domin&#233; par les supermod&#232;les de la Silicon Valley, et par les IA chinoises, plus agiles, et riches de toutes les donn&#233;es issues de la surveillance de masse. Pourquoi n&#8217;y a-t-il pas de g&#233;ant de l&#8217;IA en Asie du Sud-Est ? On y trouve pourtant de l&#8217;&#233;nergie en quantit&#233;, une curiosit&#233; et une r&#233;glementation cl&#233;mente pour la tech, et &#224; Malacca un <em>hub </em>d&#8217;&#233;change qui voit passer un tiers du commerce mondial&#8230;</p><p>C&#8217;est le paradoxe d&#8217;une nation &#224; deux vitesses, avec d&#8217;un c&#244;t&#233; une volont&#233; gouvernementale ambitieuse, de l&#8217;autre des entreprises qui cantonnent l&#8217;usage de l&#8217;IA aux t&#226;ches administratives. Il n&#8217;y a qu&#8217;&#224; lever la t&#234;te : les tours Petronas, plus hautes tours jumelles du monde, dominent de leur silhouette &#233;lanc&#233;e les habitations de t&#244;le envahies par la v&#233;g&#233;tation tropicale. Et &#224; c&#244;t&#233; de chaque toit de t&#244;le : une voiture flambant neuve, la premi&#232;re chose qu&#8217;on ach&#232;te en Malaisie d&#232;s qu&#8217;on gagne un peu d&#8217;argent.</p><p>L&#8217;Asie du Sud-Est joue encore les back-offices de l&#8217;IA mondiale : autrefois, les mines de Malaisie fournissaient l&#8217;&#233;tain n&#233;cessaire &#224; l&#8217;industrie et &#224; l&#8217;arm&#233;e de l&#8217;Empire britannique ; aujourd&#8217;hui, les usines de Penang assemblent et packagent les semi-conducteurs qui feront tourner les mod&#232;les &#233;trangers. </p><h3>Trotsky l&#8217;avait pr&#233;dit</h3><p>Il y a pr&#232;s d&#8217;un si&#232;cle, L&#233;on Trotsky forgeait la th&#233;orie du &#171;&nbsp;d&#233;veloppement in&#233;gal et combin&#233; &#187; pour expliquer comment certaines nations, pouss&#233;es par l'urgence, sautent les &#233;tapes lin&#233;aires de l'Histoire : elles greffent les technologies les plus avanc&#233;es sur des structures encore traditionnelles. Il l&#8217;observait dans la Russie tsariste, pays quasi f&#233;odal au d&#233;but du XXe si&#232;cle, o&#249; des paysans analphab&#232;tes abandonnaient leurs araires en bois pour rejoindre les gigantesques usines Poutilov, abreuv&#233;es de capitaux fran&#231;ais et anglais, sans passer par la case du capitalisme de boutiquiers ou de la petite manufacture textile.</p><p>Plus r&#233;cemment, cette th&#233;orie du d&#233;veloppement in&#233;gal et combin&#233; a trouv&#233; une illustration frappante dans le paiement mobile en Afrique. Des pays comme le Kenya n&#8217;ont pas connu le d&#233;veloppement lin&#233;aire occidental : le t&#233;l&#233;phone fixe filaire, puis l'ouverture d'agences bancaires physiques, puis le t&#233;l&#233;phone portable, puis la carte bancaire, et enfin l'application mobile. Ils se sont directement appropri&#233; les technologies les plus r&#233;centes ; sont pass&#233;s du paiement en cash, parfois du troc, &#224; la banque mobile 4G. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg" width="512" height="287" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:287,&quot;width&quot;:512,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Kenya : Safaricom et 28 autres entreprises technologiques autoris&#233;es &#224; proposer le paiement mobile dans les Matatus&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Kenya : Safaricom et 28 autres entreprises technologiques autoris&#233;es &#224; proposer le paiement mobile dans les Matatus" title="Kenya : Safaricom et 28 autres entreprises technologiques autoris&#233;es &#224; proposer le paiement mobile dans les Matatus" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GRUA!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e2cf655-4b5d-4d2c-ad0e-1a247191cf1e_512x287.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Les matatus (minibus) kenyans n&#8217;ont pas l&#8217;air d&#8217;&#234;tre &#224; la pointe de la modernit&#233;, pourtant on peut payer son ticket par mobile, ce qui permet de suivre le trajet des passagers (dans le cadre de la lutte contre la Covid)</figcaption></figure></div><h3>Une si vilaine qualit&#233;</h3><p>Le d&#233;veloppement de l&#8217;IA en Malaisie pourrait bien donner raison &#224; Trotsky : sans &#234;tre pass&#233; par toutes les &#233;tapes du d&#233;veloppement, le pays a cette remarquable capacit&#233; &#224; s&#8217;approprier les technologies venues d&#8217;ailleurs, dans leur stade le plus r&#233;cent. Comme la Russie f&#233;odale qui est pass&#233;e de l&#8217;araire en bois &#224; l&#8217;usine g&#233;ante, comme le Kenya qui a adopt&#233; le paiement mobile en ignorant le ch&#232;que et la carte bancaire, la Malaisie court-circuite les &#233;tapes de d&#233;veloppement. Dans la course &#224; l&#8217;IA, elle a l&#8217;air d&#8217;avoir pris du retard, mais elle pourrait surtout prendre le raccourci. </p><p>C&#8217;est que le pays a une grande qualit&#233;, la plus pr&#233;cieuse et la plus dangereuse : la curiosit&#233;. Il adopte les technologies &#233;trang&#232;res les plus avanc&#233;es, au prix de sa d&#233;pendance. On en revient &#224; la m&#234;me vieille conclusion : l&#8217;IA permet des d&#233;veloppements qui auraient &#233;t&#233; inimaginables il y a quelques ann&#233;es, mais elle n&#233;cessite une hyper-concentration des donn&#233;es, et donc, dans un syst&#232;me capitaliste, des infrastructures, des talents, de la formation, des financements&#8230; dans les m&#234;mes mains, qui ne sont pas celles des Malaisiens. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg" width="1456" height="1092" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1092,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:138691,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/191965981?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RKZd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4cf70b0d-3e9d-443b-b74d-17c54d3b1d50_1600x1200.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">&#8220;Salam&#8221; en arabe, au pinceau de calligraphie chinoise, au Mus&#233;e des Arts Islamiques de Kuala Lumpur.</figcaption></figure></div><h3>Pays d&#8217;&#233;changes et de transmission</h3><p>Comment sortir de la d&#233;pendance ? Install&#233; dans un fauteuil en rotin, sous un chapiteau de tissus, devant un tapioca au pandan vert fluo, Yannick Tatin, directeur du Festival des Auteurs Francophones, me raconte son expatriation, il y a dix ans, depuis la France. Bordeaux est loin ! D&#233;sormais, il enseigne toute une palette de disciplines, et s&#8217;int&#233;resse &#224; l&#8217;intelligence artificielle, en particulier pour le <em>project-based learning</em>.</p><p>Il m&#8217;explique : un groupe d&#8217;&#233;l&#232;ves re&#231;oit un projet interdisciplinaire &#224; mener en autonomie sur un semestre. Les r&#233;sultats sont impressionnants : &#224; l&#8217;&#226;ge o&#249; l&#8217;on passe le brevet, des &#233;l&#232;ves ont d&#233;j&#224; cr&#233;&#233; de petites entreprises, apr&#232;s avoir eux-m&#234;mes r&#233;alis&#233; leurs &#233;tudes de march&#233;, la r&#233;partition des r&#244;les, la relation-client, d&#8217;autres ont lev&#233; des fonds pour des associations. Ils apprennent par la pratique encadr&#233;e.</p><p>L&#8217;ann&#233;e prochaine, leur professeur proposera un projet autour de l&#8217;IA. C&#8217;est certainement le meilleur moyen de sortir la Malaisie de sa d&#233;pendance technologique aux supermod&#232;les &#233;trangers : cesser de consommer l&#8217;algorithme comme un produit d&#8217;importation, pour apprendre &#224; l'&#233;crire. Quand les marchands arabes sont arriv&#233;s &#224; Malacca, au d&#233;but du Sultanat, vers le XVe si&#232;cle, ils n&#8217;ont pas apport&#233; que leurs &#233;toffes et leur calligraphie ; avec l&#8217;alphabet voyageait la religion. Les pinceaux chinois qui tra&#231;aient les lettres arabes ont bient&#244;t &#233;crit celles du Coran. Pour qu&#8217;il n&#8217;en soit pas de m&#234;me avec l&#8217;IA, pour que sa grammaire puisse s&#8217;exporter sans l&#8217;id&#233;ologie de surveillance (chinoise) ou de concentration capitalistique (am&#233;ricaine) qui l&#8217;a vue na&#238;tre, il faut transformer la curiosit&#233; en cr&#233;ativit&#233;. Cesser d&#8217;&#234;tre les locataires d&#8217;une bo&#238;te noire &#233;trang&#232;re, qui se r&#233;v&#232;le souvent &#234;tre une bo&#238;te de Pandore, et en devenir les enseignants &amp; architectes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!,w_2400,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg" width="1200" height="400.54945054945057" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:false,&quot;imageSize&quot;:&quot;large&quot;,&quot;height&quot;:486,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:1200,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Skyline | Kuala Lumpur, Malaysia - Fine Art Photography by Nico Trinkhaus&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:&quot;center&quot;,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-large" alt="Skyline | Kuala Lumpur, Malaysia - Fine Art Photography by Nico Trinkhaus" title="Skyline | Kuala Lumpur, Malaysia - Fine Art Photography by Nico Trinkhaus" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SFy6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d2e6a64-b69a-4641-ba61-76b53d88cfb3_1550x517.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">La skyline de Kuala Lumpur</figcaption></figure></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Microsoft (2,2 milliards de dollars), Google (2 milliards), AWS (6 milliards d&#8217;ici 2037) et Nvidia ont tous annonc&#233; des investissements massifs r&#233;cents pour implanter des <em>data centers</em> et des infrastructures cloud en Malaisie, faisant notamment de l&#8217;&#201;tat de Johor le &#8220;nouveau hub&#8221; des serveurs en Asie du Sud-Est gr&#226;ce &#224; sa proximit&#233; avec Singapour.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Le <em>National AI Office</em> (NAIO) a &#233;t&#233; officiellement inaugur&#233; en d&#233;cembre 2024 sous l&#8217;&#233;gide du Minist&#232;re du Num&#233;rique.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p><a href="https://www.mydigital.gov.my/mydigital-corporation-and-undp-malaysia-forge-partnership-to-drive-digital-inclusion-through-the-digital-inclusivity-index-malaysia-diim/">Rapport conjoint d&#8217;</a><em><a href="https://www.mydigital.gov.my/mydigital-corporation-and-undp-malaysia-forge-partnership-to-drive-digital-inclusion-through-the-digital-inclusivity-index-malaysia-diim/">Access Partnership</a></em><a href="https://www.mydigital.gov.my/mydigital-corporation-and-undp-malaysia-forge-partnership-to-drive-digital-inclusion-through-the-digital-inclusivity-index-malaysia-diim/"> et de </a><em><a href="https://www.mydigital.gov.my/mydigital-corporation-and-undp-malaysia-forge-partnership-to-drive-digital-inclusion-through-the-digital-inclusivity-index-malaysia-diim/">MyDIGITAL Corporation</a></em> (l&#8217;agence gouvernementale malaisienne pour l&#8217;&#233;conomie num&#233;rique).</p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Éclosions algéro-malaisiennes]]></title><description><![CDATA[Jeunesse &#224; la Fleur, Rym Khelil, [barzakh], 2025]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/eclosions-algero-malaisiennes</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/eclosions-algero-malaisiennes</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sat, 04 Apr 2026 05:54:20 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>J&#8217;ai affront&#233; les missiles iraniens, l&#8217;alerte au serpent dans l&#8217;amphith&#233;&#226;tre, les singes voleurs de portables dans le lyc&#233;e, pour &#233;couter l&#8217;autrice Rym Khelil pr&#233;senter son roman sur sur une jeunesse alg&#233;rienne en plein tumulte des ann&#233;es 90, devant une classe de seconde du Lyc&#233;e Fran&#231;ais de Kuala Lumpur. La litt&#233;rature fait voyager, et affronter tous les dangers : c&#8217;est bien ce que prouve <em>Jeunesse &#224; la fleur.</em></p><p>Paru en octobre 2025 aux prestigieuses &#233;ditions [barzakh], ce roman nous a transport&#233;s dans la chaleur vibrante et tragique de l&#8217;Alg&#233;rie des ann&#233;es 90.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg" width="1087" height="1795" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1795,&quot;width&quot;:1087,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lfuw!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6e86df7-3872-4c1b-b9ec-b5ae35652840_1087x1795.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>L&#8217;Alg&#233;rie au po&#232;me</h3><p><em>Jeunesse &#224; la fleur</em>, c&#8217;est d&#8217;abord un personnage : Assia, une jeune fille &#233;mouvante qui nous guide dans l&#8217;intimit&#233; d&#8217;un lyc&#233;e, d&#8217;un immeuble, d&#8217;une famille alg&#233;rienne. Avec elle, on rencontre Narim&#232;ne, Fadila, Majid, Hamid, Rafik et toute une g&#233;n&#233;ration qui cherche sa place dans un monde p&#233;tri de traditions, de destructions et d&#8217;espoirs.</p><p>Sous la plume de Rym Khelil, attentive aux beaut&#233;s secr&#232;tes des villes comme &#224; celles des habitants, nous sommes plong&#233;s dans l&#8217;Alg&#233;rie des ann&#233;es 90. La &#8220;d&#233;cennie noire&#8221;. L&#8217;autrice d&#233;crit avec d&#233;licatesse et humanit&#233; la mani&#232;re dont les attentats de l&#8217;&#233;poque (dont certains sont habilement d&#233;plac&#233;s en 1995 pour les besoins de la narration) ont percut&#233; les vies ordinaires.</p><p>Des dialogues vifs et vivants, truff&#233;s d&#8217;expressions locales, donnent corps &#224; ces personnages bless&#233;s &#224; la fois par l&#8217;injustice de leur soci&#233;t&#233; et par la sourde indiff&#233;rence du reste du monde. On devine le parcours scientifique de l&#8217;autrice &#224; sa dense bri&#232;vet&#233;, et &#224; la pr&#233;cision de ses descriptions : les d&#233;cors de son enfance sont palpables, mat&#233;riels. La po&#233;sie du texte ne sacrifie jamais la nettet&#233; du r&#233;el. </p><blockquote><p>Il ne lui faut gu&#232;re plus que quelques phrases pour recr&#233;er un monde : &#8220;Mais rien n&#8217;&#233;tait normal dans cette Alg&#233;rie en &#233;tat d&#8217;exception. Le pays &#233;tait en guerre. Se risquer sur certaines routes relevait du suicide. Les faux barrages &#233;taient monnaie courante dans les r&#233;gions de M&#233;d&#233;a, Bentalha, Bouira, Blida, Rais, la Mitidja, o&#249; les terroristes avaient &#233;lu domicile.&#8221;</p></blockquote><p><em>Jeunesse &#224; la fleur</em> est d&#8217;abord un instantan&#233; de la g&#233;n&#233;ration des bacheliers alg&#233;rois 1995. Comme une photographie, ce roman laisse deviner les vies m&#234;l&#233;es de ces attachants lyc&#233;ens, sans les raconter. On le regrette m&#234;me, lorsque les destins de certains sont laiss&#233;s en suspens, sans autre conclusion que l&#8217;imagination du lecteur. Mais il reste le parfum de la fleur apr&#232;s qu&#8217;elle soit fan&#233;e, et celui de la jeunesse en refermant le livre. Car le v&#233;ritable talent de Rym Khelil se trouve dans la peinture d&#8217;atmosph&#232;re et de d&#233;cors, rendus vivants et color&#233;s par les expressions intraduisibles, le langage propre &#224; Alger. Un glossaire en fin d&#8217;ouvrage s&#8217;efforce de les &#233;claircir, mais il n&#8217;&#233;tait pas n&#233;cessaire : les mots sonnent si justes qu&#8217;on les laisserait l&#224; sans les comprendre, comme une respiration. Les sp&#233;cialit&#233;s culinaires, la <em>zlabia</em> ou le <em>kessra</em> y c&#244;toient le vocabulaire liturgique et les interjections de tous les jours, <em>Ya Hasra, wech, kho, khtik</em>&#8230;</p><h3>Alger et ailleurs</h3><p>S&#8217;il est profond&#233;ment ancr&#233; dans la vie alg&#233;rienne des ann&#233;es 90, ce roman a pourtant un &#233;cho international, &#224; l&#8217;image de son auteure : form&#233;e en Alg&#233;rie puis en France, elle a v&#233;cu en Angleterre, au Texas, et r&#233;side actuellement avec sa famille &#224; Kuala Lumpur. On imagine les journ&#233;es de Rym, entre l&#8217;&#233;criture qui la ram&#232;ne en Alg&#233;rie, le travail &#224; plein temps et les enfants scolaris&#233;s en Malaisie, les visios nocturnes avec la France, les appels matinaux des amis am&#233;ricains&#8230; Une mani&#232;re d&#8217;&#234;tre &#8220;ici et ailleurs&#8221; qu&#8217;elle partage avec les &#233;l&#232;ves du Lyc&#233;e Fran&#231;ais, et avec  la plupart des francophones de Kuala Lumpur, r&#233;unis pour le Festival des auteurs 2026.</p><p>Pas facile de s&#8217;adresser &#224; des adolescents de 15 ans quand on a &#233;crit sur une adolescente de cet &#226;ge-l&#224; ! Rym Khelil a pu &#233;changer avec des &#233;l&#232;ves de seconde, qui avaient lu les trois premiers chapitres de son roman. Elle leur a parl&#233;, avec la sinc&#233;rit&#233; qu&#8217;on retrouve dans son livre, de ce d&#233;chirement si familier des lyc&#233;ens : sciences ou humanit&#233;s ? <em>&#8220;&#192; votre &#226;ge, je pensais qu&#8217;il fallait que je fasse des choix,&#8221;</em> leur a-t-elle confi&#233;. <em>&#8220;J&#8217;&#233;tais bonne en maths, mais j&#8217;aimais &#233;crire. Quand j&#8217;avais quelque chose &#224; me faire pardonner, j&#8217;&#233;crivais &#224; ma m&#232;re de mauvais po&#232;mes, puis plus tard, j&#8217;ai tenu le magazine de mon &#233;cole d&#8217;ing&#233;nieurs.&#8221;</em></p><p>Une ing&#233;nieure de formation, dont la langue maternelle est l&#8217;arabe, et qui publie aujourd&#8217;hui un magnifique roman en fran&#231;ais, chez un &#233;diteur alg&#233;rien, pour le pr&#233;senter en Malaisie et porter un message de transmission entre les g&#233;n&#233;rations&nbsp;: d&#233;cid&#233;ment, <em>Jeunesse &#224; la fleur </em>ne conna&#238;t pas de fronti&#232;re.</p><div class="instagram-embed-wrap" data-attrs="{&quot;instagram_id&quot;:&quot;DQM_NkFjSOU&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Algerian Bookreaders - Nelia on Instagram: \&quot;[ Rym Khelil ] nous&#8230;&quot;,&quot;author_name&quot;:&quot;@algerian_bookreaders&quot;,&quot;thumbnail_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/__ss-rehost__IG-meta-DQM_NkFjSOU.jpg&quot;,&quot;like_count&quot;:null,&quot;comment_count&quot;:null,&quot;profile_pic_url&quot;:null,&quot;follower_count&quot;:null,&quot;timestamp&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true}" data-component-name="InstagramToDOM"></div><h3>Le secret des nuits de l&#8217;autrice</h3><p>Aux &#233;l&#232;ves intrigu&#233;s par la &#8220;recette&#8221; pour &#233;crire un livre quand on a un m&#233;tier et une famille, Rym Khelil a livr&#233; son secret. <em>&#8220;Je n&#8217;ai pas besoin de beaucoup de sommeil. J&#8217;&#233;cris de 4 &#224; 6 heures du matin.&#8221; </em>Soupirs dans la classe, regards incr&#233;dules ou effray&#233;s. Rym temp&#232;re : &#8220;<em>ce sont mes heures pour moi. Elles ont un sens.&#8221; </em>Un peu plus tard, elle pr&#233;cisera : <em>&#8220;je devais &#233;crire ce livre pour que mes enfants ne soient pas des &#233;trangers &#224; mon histoire.&#8221;</em></p><p>Je n&#8217;ai aucun mal &#224; la croire : avec ses enfants comme avec leurs camarades du Lyc&#233;e fran&#231;ais, l&#8217;histoire de <em>Jeunesse &#224; la fleur</em> et de son auteure tend un pont entre les pays et les g&#233;n&#233;rations. Il refuse de taire une trag&#233;die sur laquelle l&#8217;Alg&#233;rie reste encore discr&#232;te trente ans plus tard, et s&#8217;obstine &#224; y chercher la lumi&#232;re, la chaleur des dialogues, et l&#8217;&#233;closion d&#8217;une jeune fille au milieu du chaos.</p><p>Rassurons d&#8217;ailleurs les lyc&#233;ens : il est tr&#232;s court (30.000 mots environ) et se lit en deux heures&#8230; plus court que le trajet de Kuala Lumpur &#224; Paris, dans les heures vol&#233;es sur le d&#233;calage horaire !</p><div><hr></div><p><em><a href="http://www.editions-barzakh.com/catalogue/jeunesse-a-la-fleur">Jeunesse &#224; la fleur, </a></em><a href="http://www.editions-barzakh.com/catalogue/jeunesse-a-la-fleur">Rym Khelil, [barzakh], octobre 2025, 206p.</a></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Bienvenue en Fantasia ! Abonnez-vous gratuitement pour d&#8217;autres recommandations de lecture</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Alsace, nouvelle saison]]></title><description><![CDATA[O&#249; va l'Alsace ? Chroniques intemporelles 1990 - 2009, Bernard Reumaux]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/alsace-nouvelle-saison</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/alsace-nouvelle-saison</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Mon, 30 Mar 2026 00:42:16 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Le livre parfait pour les trajets en TER Fluo existe ! Je viens de le refermer. Un v&#233;ritable format poche, des chroniques courtes et denses qui se d&#233;vorent avant d&#8217;avoir eu le temps dire <em>Oberschaeffolsheim</em>, et peignent un paysage politico-social moins verdoyant que les collines qui d&#233;filent par la fen&#234;tre. Il devrait &#234;tre offert avec chaque billet.</p><p>Sous la plume de Bernard Reumaux, &#233;diteur et ancien membre du Conseil &#201;conomique et Social d&#8217;Alsace o&#249; il s'est notamment pench&#233; sur notre r&#233;seau ferroviaire, se d&#233;roule un voyage en points d&#8217;interrogations, &#224; travers les grandes questions qui font l&#8217;Alsace contemporaine.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg" width="628" height="1000" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1000,&quot;width&quot;:628,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Amazon.fr - O&#249; va l'Alsace ? - Reumaux, Bernard - Livres&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Amazon.fr - O&#249; va l'Alsace ? - Reumaux, Bernard - Livres&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Amazon.fr - O&#249; va l'Alsace ? - Reumaux, Bernard - Livres" title="Amazon.fr - O&#249; va l'Alsace ? - Reumaux, Bernard - Livres" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d6Kd!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb52ee439-2ba0-4f5d-88aa-14477c7c0dae_628x1000.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Mill&#233;sime 1990-2009</h3><p>Ce petit exemplaire regroupe des chroniques &#233;crites pour <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Saisons_d%27Alsace">Les Saisons d&#8217;Alsace</a> entre 1990 et 2009, en &#233;quilibre entre la peinture d&#8217;histoire et l&#8217;essai sociologique. Comme un bon riesling, le temps leur a donn&#233; du corps et de la charpente. &#192; l&#8217;acuit&#233; de l&#8217;analyse imm&#233;diate s'ajoute d&#233;sormais la hauteur de vues des pr&#233;dictions du si&#232;cle dernier. </p><p>C&#8217;est que les deux d&#233;cennies qui vont de la chute du Mur de Berlin &#224; la crise des <em>subprimes</em> ne sont pas encore de l&#8217;Histoire, mais d&#233;j&#224; plus de l&#8217;actualit&#233;. Ce sont celles de mon enfance, celles des cours d&#8217;allemand de l&#8217;&#233;cole primaire, des toits arrach&#233;s par la grande temp&#234;te de 99, des lunettes en carton pour l&#8217;&#233;clipse de l&#8217;an 2000. C&#8217;est l&#8217;irruption du visage de Jean-Marie Le Pen sur l&#8217;&#233;cran de la t&#233;l&#233;vision familiale, des images du World Trade Center en flammes, et des adultes qui m&#8217;expliquaient ce qu&#8217;&#233;taient des &#233;lections. </p><p>Ironie de l&#8217;Histoire : un quart de si&#232;cle plus tard, la maire de l&#8217;&#233;poque, Catherine Trautmann, vient d&#8217;&#234;tre r&#233;-&#233;lue, pour la troisi&#232;me fois, maire de Strasbourg. Et le visage de Lionel Jospin, qui aurait d&#251; appara&#238;tre sur l&#8217;&#233;cran de la t&#233;l&#233;vision familiale en 2022, est apparu dans mon fil d&#8217;actualit&#233; pour annoncer sa disparition. L&#8217;aiguille a fait un tour complet, ou comme disait le vieux Marx : l&#8217;Histoire se r&#233;p&#232;te toujours deux fois. L&#8217;occasion de se repencher sur une p&#233;riode fondatrice de l&#8217;Alsace, avec Bernard Reumaux et ses chroniques doublement visionnaires.</p><h3>Le complexe de la tarte aux quetsches</h3><p>Saisir l'&#226;me d'une province au moment o&#249; elle bascule, l'exercice n'est pas nouveau. En 1920, Andr&#233; Maurois s'y &#233;tait d&#233;j&#224; essay&#233;, juste apr&#232;s que la victoire de 1918 eut rendu l'Alsace &#224; la France au terme d'un demi-si&#232;cle de domination allemande.</p><p>Dans <em><a href="https://www.gutenberg.org/files/61373/61373-h/61373-h.htm">Les Bourgeois de Witzheim</a></em>, Maurois d&#233;crit l&#8217;arriv&#233;e des troupes fran&#231;aises en Alsace, avec une gourmandise qui n&#8217;a d&#8217;&#233;gale que celle de la tarte aux quetsches, aux &#8220;fruits serr&#233;s comme les tuiles du toit&#8221;. Chez Maurois hier, comme chez Reumaux aujourd&#8217;hui, on retrouve cette m&#234;me tentative de capter le pouls d&#8217;une r&#233;gion qui passe son temps &#224; se demander o&#249; elle va, tout en regardant d&#8217;o&#249; elle vient. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg" width="1200" height="680" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:680,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;illustration agrandir l'image&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="illustration agrandir l'image" title="illustration agrandir l'image" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qETe!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F511db241-468c-4709-8575-faa18e78cff6_1200x680.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">C&#8217;est peut-&#234;tre cela, la fameuse &#8220;identit&#233; alsacienne&#8221; : sur une p&#226;te solide et g&#233;n&#233;reuse, son irr&#233;ductible pointe d&#8217;acidit&#233; qui la distinguera toujours du consensus lisse et sucr&#233; des macarons parisiens ?</figcaption></figure></div><h3>L&#8217;&#339;il du sismographe</h3><blockquote><p>&#8220;Pourquoi republier [&#8230;] ces chroniques et les qualifier d&#8217;intemporelles ?&#8221; s&#8217;interroge l&#8217;auteur en avant-propos. Il r&#233;pond : &#8220;C&#8217;est que les interrogations institutionnelles sur l&#8217;Alsace (Grand-Est, fusion des deux d&#233;partements), coupl&#233;es &#224; la r&#233;activation d&#8217;un militantisme  n&#233;o-autonomiste, r&#233;v&#232;lent une absence pr&#233;occupante : celle d&#8217;un d&#233;bat r&#233;gional impliquant <em>l&#8217;ensemble</em> des forces vives de la r&#233;gion (universitaires, artistes, chefs d&#8217;entreprises, citoyens engag&#233;s dans le social, l&#8217;innovation, la recherche, l&#8217;ouverture au monde)&#8221;. </p></blockquote><p>Je le confesse : la fusion des r&#233;gions m&#8217;a longtemps sembl&#233; &#234;tre destin&#233;e uniquement aux radotages de retrait&#233;s d&#233;s&#339;uvr&#233;s entre le kir et le kougelhopf. Je me sentais infiniment loin des querelles de clochers entre pro et anti &#8220;grande r&#233;gion&#8221;, je m&#8217;endormais &#224; la simple mention de la loi NOTRe. Ce petit livre a le grand m&#233;rite de m&#8217;en avoir montr&#233; tout l&#8217;importance : institutionnelle, mais surtout symbolique et sociale. Lire la presse d&#8217;il y a vingt ans est finalement le meilleur rem&#232;de contre l&#8217;amn&#233;sie, et peut-&#234;tre m&#234;me contre l&#8217;apathie actuelle.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg" width="1456" height="1880" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1880,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Les Saisons d'Alsace - Nature sauvage et secr&#232;te&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Les Saisons d'Alsace - Nature sauvage et secr&#232;te" title="Les Saisons d'Alsace - Nature sauvage et secr&#232;te" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MZC_!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0bc96b38-668f-4e70-90e5-d842300e7a65_1487x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Les Saisons d&#8217;Alsace magazine n&#176;18, printemps 2003, sous la dir. de Bernard Reumaux</figcaption></figure></div><p>La pr&#233;face de Richard Kleinschmager, g&#233;ographe, g&#233;opoliticien et ancien conseiller des Saisons d&#8217;Alsace dessine clairement la ligne de faille : &#8220;Les Alsaciens n&#8217;ont pas une identit&#233;, mais plusieurs. Elles sont parfois contradictoires.&#8221; Il constate l&#8217;effritement de la famille, de la religion et de la langue r&#233;gionale comme sources de stabilit&#233;, et ouvre la voie aux nouvelles solidarit&#233;s et aux d&#233;bats du XXIe si&#232;cle, que le livre aborde par th&#233;matiques : l&#8217;&#233;conomie, la gastronomie, le tourisme, l&#8217;Alsace maritime&#8230;</p><h3>Ouest ne puis-je, Est ne veux-je&#8230;</h3><p>Il en ressort l&#8217;image d&#8217;une Alsace schizophr&#232;ne. Le TGV Est a beau avoir rapproch&#233; Paris &#224; 1h50, j&#8217;arrive toujours &#224; persuader mes amis parisiens qu&#8217;on croise des ours blancs au march&#233; de No&#235;l les jours de grand froid. Mais cette fascination pour l'Ouest a un prix : la r&#233;gion a tourn&#233; le dos au Rhin, sa seule v&#233;ritable porte vers la mer et le monde. Obnubil&#233;e par l'id&#233;e de devenir le centre de l'Europe, Strasbourg a pris le risque de finir en banlieue pittoresque de l&#8217;&#206;le-de-France, un arr&#234;t de train folklorique quelque part entre Disneyland et EuropaPark.</p><p>Certes, l&#8217;Alsace a profit&#233; de la mondialisation et du grand march&#233; europ&#233;en, mais sur le terrain, l&#8217;ambition transfrontali&#232;re se r&#233;sume souvent &#224; des petits-d&#233;jeuners franco-allemands (au demeurant fort sympathiques). On s&#8217;&#233;merveille volontiers du tramway qui relie Strasbourg &#224; Kehl, en oubliant un peu vite qu&#8217;il existait d&#233;j&#224; il y a un si&#232;cle. Prenez l&#8217;excellente initiative du <em>Deutschlandticket</em> (ce pass mensuel valable dans toute l&#8217;Allemagne, sur les petites lignes et les transports en commun)&nbsp;: il a naturellement essaim&#233; jusqu&#8217;aux gares autrichiennes et tch&#232;ques, mais s&#8217;est arr&#234;t&#233; net &#224; la fronti&#232;re strasbourgeoise. </p><p>En lisant Bernard Reumaux, on mesure le r&#233;tr&#233;cissement g&#233;ographique. Sans lui, je n&#8217;aurais jamais appris qu&#8217;il exista, un jour, un train de nuit reliant directement Mulhouse &#224; Ostende, arrimant la plaine d&#8217;Alsace aux grands ports de la mer du Nord. Nous avons gagn&#233; le tr&#232;s haut d&#233;bit, mais nous avons perdu le grand large.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg" width="940" height="533" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:533,&quot;width&quot;:940,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;illustration agrandir l'image&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="illustration agrandir l'image" title="illustration agrandir l'image" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yhsV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa4ad901c-fd66-4c07-afdd-96a2d0ece60f_940x533.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">On se f&#233;licite &#224; raison du tram reliant Strasbourg &#224; Kehl, mais il avait d&#233;j&#224; exist&#233; de 1897 &#224; 1918, puis de 1942 &#224; 1944. </figcaption></figure></div><p>Strasbourg, ville des routes, au carrefour de l&#8217;Europe, n&#8217;est pas &#224; la hauteur de son nom. Et on peut douter de sa volont&#233; de l&#8217;&#234;tre quand on constate la dynamique suivie depuis la pand&#233;mie : renfermement, m&#233;fiance (on a m&#234;me vu le retour des contr&#244;les d&#8217;identit&#233; &#224; la fronti&#232;re !), pouss&#233;e sym&#233;trique de l&#8217;extr&#234;me-droite sur les deux rives. </p><h3>Place aux vieux !</h3><blockquote><p>&#8220;Dans cette perte g&#233;n&#233;ralis&#233;e du sens, l&#8217;Alsace de 1991 n&#8217;&#233;chappe pas &#224; l&#8217;&#233;volution universelle et joue une valse-h&#233;sitation pour le moins confuse entre la tentation du repli sur soi - une terre, un art de vivre, une langue - et le pari t&#233;m&#233;raire - car rien ne dit que la r&#233;gion a les moyens de le relever avec succ&#232;s et y survivrait en tant qu&#8217;entit&#233; culturelle - de l&#8217;ouverture tous azimuts : d&#233;velopper les infrastructures de transport, internationaliser davantage l&#8217;&#233;conomie et la formation, int&#233;grer les populations &#233;trang&#232;res install&#233;es sur son sol.&#8221; </p></blockquote><p>Bilan trente ans plus tard : l&#8217;Alsace de 2026 a-t-elle c&#233;d&#233; &#224; la tentation du repli, ou a-t-elle relev&#233; le pari t&#233;m&#233;raire de l&#8217;ouverture ? </p><p>Les deux, Herr General. Elle n&#8217;a plus d&#8217;existence administrative depuis 2015, et sa capitale vient de confier ses cl&#233;s &#224; une maire n&#233;e du vivant de Staline, ce qui la qualifie assur&#233;ment pour affronter les d&#233;fis des six prochaines ann&#233;es.</p><p>Repli ou ouverture&#8230; En 2026, l&#8217;Alsace n&#8217;a pas fini sa valse-h&#233;sitation. Elle est m&#234;me plut&#244;t rest&#233;e fig&#233;e au milieu de la piste de danse - l&#8217;arthrose, &#231;a ne pardonne pas. Le paradoxe reste entier, parce qu&#8217;il reste aux mains de la m&#234;me g&#233;n&#233;ration, qui ne s&#8217;est pr&#233;occup&#233;e que bien tardivement de transmission, et encore, par r&#233;flexe conservateur : que les choses changent, d&#8217;accord, mais pour que rien ne bouge. Deux pas en avant, trois pas en arri&#232;re.</p><h3>Capitale du doute</h3><p><em>O&#249; va l&#8217;Alsace ?</em> d&#233;plore, au seuil des ann&#233;es 90, que &#8220;ceux dont la fonction est de donner du sens aux choses, les &#233;crivains, les intellectuels, [aient &#233;t&#233;] syst&#233;matiquement &#233;cart&#233;s des &#8216;affaires r&#233;gionales&#8217;&#8221;. Trente-cinq ans plus tard, les meilleurs &#233;tudiants (hormis en droit et en m&#233;decine) continuent &#224; se former dans les grandes &#233;coles parisiennes, les &#233;crivains et penseurs &#224; rechercher les maisons germanopratines, Strasbourg n&#8217;a toujours pas de salon du livre, et la programmation des Biblioth&#232;ques Id&#233;ales se d&#233;cide bien plus au caf&#233; de Flore qu&#8217;au caf&#233; Brant.</p><p>Je reconnais bien l&#224; l&#8217;Alsace : elle ne sait pas ouvrir de carri&#232;re &#224; ses intellectuels ou ses artistes, en revanche elle leur offre un havre - je n&#8217;ose &#233;crire une retraite - confortable. C&#8217;est la r&#233;gion de France qui compte le plus de soci&#233;t&#233;s savantes, la deuxi&#232;me plus grande biblioth&#232;que de recherche apr&#232;s la BnF, un formidable r&#233;seau de m&#233;diath&#232;ques gratuites et peut-&#234;tre bient&#244;t ouvertes le dimanche. Tomi Ungerer a fait carri&#232;re &#224; New-York, avant d&#8217;&#234;tre encens&#233; dans sa r&#233;gion de c&#339;ur, et les jeunes alsaciens continuent de &#8220;monter &#224; Paris&#8221;, comme au temps de Rastignac, en attendant que leur r&#233;gion leur fasse une place.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg" width="960" height="639" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:639,&quot;width&quot;:960,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Wc7S!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f1c70f5-0d00-45d7-8111-7d0e9ff99724_960x639.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">La BNU place de la R&#233;publique &#169;Ombeline Faure</figcaption></figure></div><p>Face &#224; ces constats passablement pessimistes et revendicateurs, la chronique &#8220;Bo&#238;tes &#224; r&#234;ves&#8221; appelle &#224; l&#8217;imagination et &#224; l&#8217;audace, pour inventer : </p><blockquote><p>&#8220;L&#8217;Alsace  que nous aimons, l&#8217;Alsace dont nous sommes fiers, l&#8217;Alsace qui touche le c&#339;ur de chacun, Alsacien ou non, c&#8217;est l&#8217;Alsace de la cath&#233;drale et d&#8217;Ettore Bugatti, l&#8217;Alsace des hautes-Vosges et de la for&#234;t du Rhin - ce fleuve qui nous relie au moins autant &#224; l&#8217;Allemagne, si proche et si &#233;trang&#232;re &#224; la fois, qu&#8217;&#224; la mer, &#224; l&#8217;oc&#233;an, au monde -, l&#8217;Alsace des ateliers d&#8217;artistes et des &#233;crivains parlant &#224; l&#8217;univers, l&#8217;Alsace des inventeurs, des missionnaires, des associations, l&#8217;Alsace du travail opini&#226;tre, l&#8217;Alsace d&#8217;une certaine d&#233;mesure&#8221;. </p></blockquote><h3>Terminus, tout le monde descend</h3><p>Le train arrive en gare, les freins grincent, je referme le livre. Trente-cinq ans apr&#232;s les chroniques d&#8217;<em>O&#249; va l&#8217;Alsace ?</em>, je n&#8217;ai aucune r&#233;ponse &#224; cette question. L&#8217;Alsace, je l&#8217;ai quitt&#233;e d&#232;s que j&#8217;ai pu, &#224; 17 ans, j&#8217;y suis revenue, et je garde toujours un carton dans mon entr&#233;e, en <em>memento mori </em>domestique. Je ne sais pas o&#249; va l&#8217;Alsace, mais ce qui est certain, c&#8217;est qu&#8217;elle n&#8217;y va pas vite.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Abonnez-vous, et d&#233;couvrez d&#8217;autres chroniques, pour &#233;gayer vos prochains trajets en TER Fluo !</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p></p><div><hr></div><p><em><a href="https://www.pointlire.fr/livre/9782716508636-ou-va-l-alsace-bernard-reumaux/">O&#249; va l&#8217;Alsace ? Chroniques intemporelles 1990 - 2009</a></em>, Bernard Reumaux, &#201;d. La Nu&#233;e Bleue, oct. 2018. Pr&#233;face de Richard Kleinschmager.</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Un livre qui se lit comme Le Havre]]></title><description><![CDATA[Des vies &#224; b&#226;tir, Basile Mulciba, Gallimard, 2026]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/un-livre-qui-se-lit-comme-le-havre</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/un-livre-qui-se-lit-comme-le-havre</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Wed, 25 Mar 2026 02:48:38 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg" width="186" height="272" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:272,&quot;width&quot;:186,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Des vies &#224; b&#226;tir - Romans | Maison de la Presse&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Des vies &#224; b&#226;tir - Romans | Maison de la Presse&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Des vies &#224; b&#226;tir - Romans | Maison de la Presse" title="Des vies &#224; b&#226;tir - Romans | Maison de la Presse" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!i-Vn!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F458ecee0-daca-4d3c-a423-73bbc0347097_186x272.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Un livre &#224; l'image du Havre : sobre, structur&#233;, sans artifice, il faut en apprivoiser l&#8217;aust&#233;rit&#233; pour en appr&#233;cier la beaut&#233;. Si la retenue des personnages et le rythme contemplatif imposent d'abord une distance, on finit par s'attacher &#224; cette fresque ouvri&#232;re et architecturale, &#224; ses dialogues pudiques et &#224; ses rigoureuses descriptions. </p><p>On y respire l'air des Trente Glorieuses, prises en &#233;tau entre la m&#233;moire d&#8217;une ville d&#233;vast&#233;e et l'espoir d'un monde neuf, entre la morgue bourgeoise et les nouvelles perspectives d&#8217;ascension sociale qu&#8217;ouvre la reconstruction. </p><p>Un magnifique portrait de la France moderne qui se construit. Pour tous les amoureux du Havre, de l'architecture, et des ann&#233;es 50 !</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg" width="1024" height="682" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:682,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Point de vue sur Le Havre &quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Point de vue sur Le Havre " title="Point de vue sur Le Havre " srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EvNR!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91cfa737-e08c-426a-9d22-5f3acec1ce71_1024x682.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Vue du Havre de Perret, avec l&#8217;&#233;glise Saint-Joseph</figcaption></figure></div><div><hr></div><p><em><a href="https://www.fnac.com/a22402160/Basile-Mulciba-Des-vies-a-batir">Des vies &#224; b&#226;tir</a></em><a href="https://www.fnac.com/a22402160/Basile-Mulciba-Des-vies-a-batir">, Basile Mulciba, Gallimard, 2026. 304p, 21&#8364;.</a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Alerte pollution ! Comment le fascisme a hacké la langue, et comment résister.]]></title><description><![CDATA[Coul&#233;e brune, Comment le fascisme inonde notre langue, Olivier Mannoni, &#201;d. H&#233;lo&#239;se d'Ormesson, 2024]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/alerte-pollution-comment-le-fascisme</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/alerte-pollution-comment-le-fascisme</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 22 Feb 2026 06:01:48 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/youtube/w_728,c_limit/LfnTv1LkQLM" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Je me suis retrouv&#233;e l&#8217;autre jour, risques du m&#233;tier de formatrice, &#224; prendre mon petit-d&#233;jeuner dans un h&#244;tel du Nord de la France face &#224; un &#233;cran branch&#233; sur CNews. J&#8217;ai tent&#233; un <em>drinking game </em>suicidaire : une gorg&#233;e de caf&#233; &#224; chaque fois que j&#8217;entendais le mot &#8220;migrant&#8221;. J&#8217;ai fr&#244;l&#233; la tachycardie avant 8h. <br>Si comme moi vous avez l&#8217;impression que le discours public ressemble de plus en plus &#224; une fin de soir&#233;e au PMU qui aurait mal tourn&#233;e, vous n&#8217;&#234;tes pas fous. Mais j&#8217;esp&#232;re que vous avez une bonne descente de caf&#233;.</p><p>Avec <em>Coul&#233;e brune</em>, Olivier Mannoni a pouss&#233; le <em>drinking game</em> plus loin. Germaniste, journaliste, essayiste, il est surtout connu pour &#234;tre le traducteur d&#8217;Hitler en fran&#231;ais<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>. Autant dire qu&#8217;en mati&#232;re de rh&#233;torique fasciste, il en conna&#238;t un rayon. Avec ce dernier livre, sous-titr&#233; <em>Comment le fascisme inonde notre langue</em>, il alerte sur la mani&#232;re dont les discours racistes, d&#233;shumanisants et haineux se r&#233;pandent aujourd&#8217;hui aux &#201;tats-Unis, en Italie, et dans l&#8217;extr&#234;me-droite fran&#231;aise. Il nous pr&#233;vient : des meetings aux plateaux de t&#233;l&#233;vision, la langue est en train de tourner au brun. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg" width="400" height="658" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:658,&quot;width&quot;:400,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Traduire Hitler suivi de Coul&#233;e brune&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Traduire Hitler suivi de Coul&#233;e brune" title="Traduire Hitler suivi de Coul&#233;e brune" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Dou0!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1544c43-8d8a-43ea-8330-468f5807e8b9_400x658.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><br><strong>Bon app&#233;tit surtout !</strong></p><p>Pr&#233;cisons tout de suite qu&#8217;Olivier Mannoni n&#8217;est pas l&#8217;homme d&#8217;un seul moustachu : il a aussi traduit, entre autres, G&#252;nter Grass, Sigmund Freud ou Peter Sloterdijk. Et la rh&#233;torique fasciste n&#8217;a rien de particuli&#232;rement germanique ; j&#8217;ai m&#234;me plut&#244;t tendance &#224; croire que l&#8217;allemand, avec ses d&#233;clinaisons qui forcent &#224; tourner sept fois sa langue dans sa bouche et ses verbes en fin de phrase, qui imposent la patience, serait plus respectueuse que les autres. </p><p>Quoiqu&#8217;il en soit, lorsqu&#8217;on passe des ann&#233;es en compagnie de <em>Mein Kampf</em>, on affine son ou&#239;e, pour entendre de plus loin le bruit des bottes. Il se rep&#232;re &#224; quatre crit&#232;res :</p><ul><li><p>des raisonnements tronqu&#233;s et biais&#233;s.</p></li><li><p>une accumulation de faits inv&#233;rifiables.</p></li><li><p>une avalanche d&#8217;adverbes et d&#8217;adjectifs.</p></li><li><p>des phrases en forme de slogan.</p></li></ul><div id="youtube2-hneKMcYp7n8" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;hneKMcYp7n8&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/hneKMcYp7n8?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>C&#8217;est le menu complet : en entr&#233;e, du gruy&#232;re, plus il y a de trous dans les raisonnements, mieux ils passeront ; en plat de r&#233;sistance, un tartare de faits, crus et sans lien, avec une g&#233;n&#233;reuse sauce d&#8217;adverbes bien &#233;pic&#233;s ; en dessert, des slogans mielleux &#224; souhait.</p><p>Plumes, ghostwriters, r&#233;dacteurs en cabinets minist&#233;riels : ce n&#8217;est pas un mode d&#8217;emploi ! Qu&#8217;on se consid&#232;re de gauche, de droite, ni de l&#8217;un ni de l&#8217;autre ou anti-syst&#232;me&#8230; accumuler les chiffres et les anecdotes sans citer leur source, exiger, par les affirmations-massues, une pleine approbation sans nuance ni r&#233;serve, c&#8217;est flirter avec la manipulation. </p><p><strong>Une novlangue pas si nouvelle</strong></p><p>Et souvent, cette forme est au service d&#8217;un fond naus&#233;abond. &#192; l&#8217;origine de <em>Coul&#233;e brune</em>, il y a une phrase de Trump en campagne pour son deuxi&#232;me mandat, en 2023, au New Hampshire : &#8220;<em>We pledge to you that we will root out the communists, Marxists, fascists, and the radical left thugs that live like vermin within the confines of our country</em>&#8221;. Qui sont les &#8220;fascistes de gauche&#8221;, ce n&#8217;est pas tr&#232;s clair, mais ce qui l&#8217;est, en revanche, c&#8217;est l&#8217;inspiration hitl&#233;rienne. &#8220;<em>Root out</em>&#8221; est le pendant anglais du &#8220;<em>ausrotten</em>&#8221; allemand, &#8220;&#233;radiquer&#8221;. L&#8217;id&#233;e d&#8217;&#233;radiquer une &#8220;vermine&#8221; qui contaminerait la puret&#233; du sang national n&#8217;est gu&#232;re nouvelle. </p><p>Soyons aussi clairs que lui : les discours et la politique de Trump sont fascistes, puisqu&#8217;ils &#8220;tendent &#224; instaurer dans un &#201;tat un r&#233;gime totalitaire&#8221;, bas&#233; sur le culte de la force, le m&#233;pris et l&#8217;exclusion. </p><div id="youtube2-ulJmroCy7g8" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;ulJmroCy7g8&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/ulJmroCy7g8?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>L&#8217;avantage d&#8217;une rh&#233;torique aussi servilement imit&#233;e du nazisme, c&#8217;est qu&#8217;elle se parodie tr&#232;s bien. Son inconv&#233;nient, c&#8217;est qu&#8217;on ne sait plus o&#249; commence le pastiche, ou finit le r&#233;el. </p><div id="youtube2-JMTXNwhE5yk" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;JMTXNwhE5yk&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/JMTXNwhE5yk?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Pourtant, Trump parle et il est &#233;lu. Comment en est-on arriv&#233;s l&#224; ? La grammaire fasciste ob&#233;it &#224; quelques r&#232;gles simples, facilement d&#233;tectables, qui devraient nous alerter, et nous permettre d&#8217;&#233;viter leur traduction. La langue garde trace de la d&#233;rive vers le populisme, la technocratie, et finalement la bien r&#233;elle r&#233;duction des droits sociaux et humains.</p><p><strong>Hip hip populisme</strong></p><p>Le langage ne se modifie pas du jour au lendemain. On entend, en France, depuis quelques ann&#233;es, des mots &#233;tranges passer dans la langue commune, et infuser dans le caf&#233; du matin. Les &#8220;travailleurs immigr&#233;s&#8221; sont depuis bien longtemps devenus des &#8220;migrants&#8221;, sans nom et sans identit&#233;, seulement d&#233;finis par le fait qu&#8217;ils viennent d&#8217;un ailleurs qu&#8217;on ne sait pas placer sur la carte. Mieux encore s&#8217;ils sont &#8220;sans-papier&#8221;, &#8220;sans domicile fixe&#8221; ou &#8220;sans dents&#8221;. <em>Omnis determinatio est negatio&#8230; </em>Mais &#224; les nommer par ce qu&#8217;ils ne sont pas, on finit par oublier ce qu&#8217;ils sont. Notez qu&#8217;un &#8220;expat&#8221; n&#8217;est pas un migrant, quoiqu&#8217;il ait &#233;migr&#233;&#8230; puisqu&#8217;il est blanc et poss&#232;de un MacBook. </p><p>Parall&#232;lement, nos dirigeants adoptent une rh&#233;torique de sergent-chef. Am&#233;lie Oud&#233;a-Castera  parlait de &#8220;r&#233;armement civique&#8221;, Emmanuel Macron de &#8220;r&#233;armement d&#233;mographique&#8221;. Voil&#224; qui donne envie de sortir l&#8217;artillerie lourde. </p><p>Cette musique de caserne a ses chefs d&#8217;orchestre. Olivier Mannoni nous soumet la double devinette : cherchez le &#8220;milliardaire traditionaliste breton qui a soutenu un activiste d&#8217;extr&#234;me-droite&#8221;. R&#233;ponse : &#201;ric Zemmour a &#233;t&#233; plusieurs fois condamn&#233; pour racisme et injures, bien qu&#8217;il ait re&#231;u le plein soutien de l&#8217;empire Bollor&#233; - celui de Fayard qui le publie, de CNews qui le re&#231;oit (jusqu&#8217;&#224; 700 000 t&#233;l&#233;spectateurs par soir pour <em>Face &#224; l&#8217;info, </em>pendant sa campagne de 2022), d&#8217;Europe 1 qui a restructur&#233; sa grille pour s'aligner sur ses th&#233;matiques, tandis que la presse magazine (Paris Match, le JDD) assure le service apr&#232;s-vente id&#233;ologique. L&#8217;&#233;dition, l&#8217;&#233;cran, les ondes et la presse servent ainsi de caisse de r&#233;sonance &#224; un discours pourtant condamn&#233; par la justice. </p><p><strong>Matraquage en r&#232;gle, matraquage en ligne</strong><br><br>Si les canaux de diffusion m&#233;diatiques sont satur&#233;s d&#8217;id&#233;ologie, tournons-nous vers la parole d&#233;mocratique des r&#233;seaux sociaux ? J&#8217;ai eu la na&#239;vet&#233; de la croire, jusqu&#8217;au rachat de Periscope (les anciens savent). <br></p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;7c307be9-9d1e-4322-b483-c18ba9dfbff7&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Je me souviens encore tr&#232;s bien de la cr&#233;ation de mon compte Facebook, en 2011. J&#8217;&#233;tais en Terminale, l&#8217;ann&#233;e du bac. MSN, c&#8217;&#233;tait le pass&#233;, le lyc&#233;e, les enfantillages ponctu&#233;s de wizz. Sur Facebook, on pouvait voir les photos du beau gosse du lyc&#233;e, rejoindre des &#233;v&#233;nements, &#171; liker &#187;. On parlait &#224; l&#8217;&#233;poque de &#171;&quot;,&quot;cta&quot;:&quot;Read full story&quot;,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Facebook, du 5e pouvoir &#224; la 5e colonne&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:3306109,&quot;name&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;&#128218; Si votre vie &#233;tait un roman, quel titre lui donneriez-vous ? Je prendrais : Gratwanderung. &#199;a signifie l'&#233;quilibre dans l'oscillation. J'&#233;cris, j'enseigne, avec la curiosit&#233; de d&#233;couvrir de nouveaux univers et de nouvelles personnes.&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781ff72-3cda-42a8-b54e-1f8f1b2321c2_3935x3935.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2025-08-01T18:01:45.982Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6s_u!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc088e8a7-de9b-49f6-8b88-3f42009760d3_700x301.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/facebook-du-5e-pouvoir-a-la-5e-colonne&quot;,&quot;section_name&quot;:&quot;M&#233;moire Vive&quot;,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:169863967,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:0,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:5524842,&quot;publication_name&quot;:&quot;Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p>Il n&#8217;y a pas loin du Capitole &#224; la roche tarp&#233;ienne, et encore moins du forum &#224; l&#8217;ar&#232;ne. Les r&#233;seaux sociaux ne jouent pas qu&#8217;un r&#244;le de diffusion : ils d&#233;forment et amplifient les messages. La logique &#233;conomique qui les pousse &#224; intoxiquer les esprits pour g&#233;n&#233;rer toujours d&#8217;interactions et de donn&#233;es &#224; revendre aux annonceurs, a remplac&#233; le d&#233;bat par le combat. </p><p>Ils mettent sur le m&#234;me plan le climatologue et l&#8217;influenceur, l&#8217;expert, le militant et le troll, sur des plateformes o&#249; les discours haineux deviennent presque moins dangereux que &#8220;la confusion g&#233;n&#233;ralis&#233;e du langage [&#8230;], l&#8217;&#233;mergence simultan&#233;e de m&#233;talangues primitives et fig&#233;es, coup&#233;es du r&#233;el&#8221;. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp" width="1200" height="680" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:680,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Nazi\&quot;, \&quot;Romain\&quot; : &#224; la source du salut pol&#233;mique | France Culture&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Nazi&quot;, &quot;Romain&quot; : &#224; la source du salut pol&#233;mique | France Culture" title="Nazi&quot;, &quot;Romain&quot; : &#224; la source du salut pol&#233;mique | France Culture" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bEKs!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F705761d7-48d4-4ef2-ae14-1f95ca640204_1200x680.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><strong>Vox populi, vox d&#233;ni</strong></p><p>Pour Aristote (en rh&#233;torique on en revient toujours &#224; Aristote), il y a trois discours&nbsp;: le juridique, qui d&#233;fend ; le politique, qui convainc ; et l&#8217;&#233;pidictique, qui permet d&#8217;&#233;taler votre culture face au la&#239;us de d&#233;part &#224; la retraite de Jean-Michel. Quand j&#8217;enseigne la rh&#233;torique, je m&#8217;appuie souvent sur des discours politiques<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>, cens&#233;s incarner une parole qui s&#8217;adresse &#224; tous, et dans laquelle chacun peut se reconna&#238;tre. <br><br>Alors forc&#233;ment, je suis sensible aux exemples choisis par Olivier Mannoni : il compare la clart&#233; du discours sur la Russie de De Gaulle en 1947 &#224; la logorrh&#233;e de Nicolas Sarkozy en 2014 ; ou la noblesse de l&#8217;hommage rendu par Mitterrand &#224; B&#233;r&#233;govoy &#224; la trivialit&#233; des insultes d&#8217;un Jean-Marie Le Pen.</p><p>On aimerait plus de d&#233;veloppements, mais <em>Coul&#233;e brune</em> n&#8217;est pas une th&#232;se de rh&#233;torique. C&#8217;est un essai qui alerte sur la  vulgarit&#233; et la violence des discours, pr&#233;ludes au fascisme. Et qui montre aussi l&#8217;une des facettes de l&#8217;impuissance politique aujourd&#8217;hui : &#8220;la politique, rappelle-t-il en conf&#233;rence, c&#8217;est d&#8217;offrir un projet aux gens&#8221;. La confusion du discours masque sous un brouillard d&#8217;accusations et de menaces l&#8217;incapacit&#233; du politique &#224; proposer un avenir r&#233;aliste et souhaitable, <em>Ici et maintenant</em> comme le disait joliment un titre de Mitterrand, et non pas pour un hypoth&#233;tique &#8220;Reich de mille ans&#8221;.</p><p>Ryan Chen, alias Chinese Trump, fait le travail inverse d&#8217;Olivier Mannoni&nbsp;: lui s&#233;pare la rh&#233;torique trumpienne de son fond &#233;c&#339;urant, et l&#8217;applique au contraire aux choses les plus anodines (tr&#232;s majoritairement &#224; des commentaires gastronomiques). L&#8217;un d&#233;montre la confusion du fond, l&#8217;autre montre celle de la forme, mais les deux aboutissent au m&#234;me r&#233;sultat : prouver que le discours fasciste, sur papier ou devant un cheeseburger, est d&#233;nu&#233; de sens.</p><div id="youtube2-m54BheuwMu0" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;m54BheuwMu0&quot;,&quot;startTime&quot;:&quot;33&quot;,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/m54BheuwMu0?start=33&amp;rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p><strong>Un peu de g&#233;om&#233;trie&#8230;</strong></p><p>Mais d&#8217;o&#249; vient cette d&#233;rive ? &#192; quand remonte-t-elle ? </p><p>Le r&#244;le de r&#233;dacteurs politiques et de conseillers de l&#8217;ombre, &#224; la mani&#232;re de Patrick Buisson, n&#8217;est pas &#224; n&#233;gliger, mais elle n&#8217;explique pas tout. La strat&#233;gie politicienne y a aussi une bonne part. La tactique de la triangulation, qui consiste &#224; piller le lexique et les obsessions de l&#8217;adversaire pour capter son &#233;lectorat, fait flor&#232;s aujourd&#8217;hui dans la droite fran&#231;aise, au point qu&#8217;on se demande si l&#8217;extr&#234;me-droite est r&#233;ellement encore un adversaire. Mannoni en montre les effets &#224; travers de savoureuses citations, comme celle de Nicolas Sarkozy en campagne &#224; Limoges en 2014 : &#8220;Je voudrais leur dire qu&#8217;on a re&#231;u le coup de pied au derri&#232;re, mais c&#8217;est pas parce que vous voulez renverser  la table que vous descendez la voiture dont vous vous abstenez de choisir le chauffeur&#8221;. Sans vouloir enfoncer le clou, ce serait malhonn&#234;te &#224; partir d&#8217;une seule citation&#8230; mais rappelons que l&#8217;auteur de cette phrase est aussi l&#8217;essayiste le plus lu de 2025, avec <em>Le Journal d&#8217;un prisonnier</em> (Fayard, 2025)</p><p><strong>&#201;lus, &#233;lites</strong></p><p>Si la parole est d&#8217;argent (et de l&#8217;ordre de 5 millions d&#8217;euros pour <em>Le journal d&#8217;un prisonnier</em><a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>), le silence est d&#8217;or. Je ne recommanderais jamais assez le superbe ouvrage de Joseph Roth, <em>Le Proph&#232;te Muet</em>. Il m&#8217;a inspir&#233; un roman qui trace le parall&#232;le entre la r&#233;volution de F&#233;vrier, sans chef, sans parti ni discours, et la p&#233;riode actuelle. Son titre s&#8217;appliquerait particuli&#232;rement bien &#224; l&#8217;origine du mouvement des Gilets Jaunes.</p><p>J&#8217;ignorais que c&#8217;&#233;tait une p&#233;tition de Priscilla Ludosky sur change.org qui avait mis le feu aux poudres, le 17 novembre 2018. Le texte est r&#233;dig&#233; avec clart&#233; et mesure. Derri&#232;re l&#8217;opposition &#224; l&#8217;augmentation du prix du diesel, on lit la demande d&#8217;un retour du discours politique authentique, sans langue de bois, &#224; l&#8217;&#233;coute &#8220;des besoins, des d&#233;sirs et des d&#233;tresses&#8221;.</p><p>Pour comprendre ce basculement, il faut (re)lire Trotsky. Dans son <em>Histoire de la r&#233;volution de f&#233;vrier</em>, il d&#233;montre, chiffres &#224; l&#8217;appui, le passage de gr&#232;ves &#233;conomiques (&#8220;Du pain !&#8221;) aux gr&#232;ves politiques (&#8220;&#192; bas le tsar&nbsp;!&#8221;) &#224; P&#233;trograd en 1917. Il n&#8217;a pas son pareil pour capter le clin d&#8217;&#339;il du Cosaque au manifestant, qui r&#233;sume &#224; lui seul le passage de la plainte &#224; la r&#233;volte. On retrouve l&#8217;embryon de cette m&#233;tamorphose dans le discours des Gilets Jaunes, qui passe des revendications contre l&#8217;augmentation du prix du diesel &#224; une r&#233;crimination, encore assez vague, contre une d&#233;mocratie repr&#233;sentative d&#233;voy&#233;e, dans laquelle le langage fait obstruction entre &#233;lus et &#233;lecteurs.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg" width="1456" height="923" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:923,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;F&#233;vrier 1917, le tsarisme s'&#233;croule comme un ch&#226;teau de cartes |  L'Anticapitaliste&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="F&#233;vrier 1917, le tsarisme s'&#233;croule comme un ch&#226;teau de cartes |  L'Anticapitaliste" title="F&#233;vrier 1917, le tsarisme s'&#233;croule comme un ch&#226;teau de cartes |  L'Anticapitaliste" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Szbj!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc631d43-c93c-457f-afbb-2065359e3027_1546x980.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Plus drapeaux rouges que gilets jaunes, ici</figcaption></figure></div><p>Olivier Mannoni met en lumi&#232;re le processus de d&#233;composition. Faute d&#8217;une parole claire, incarn&#233;e et assum&#233;e, le propos s&#8217;est sali par des <em>fake news</em> sur l&#8217;immigration, puis n&#8217;a pas tard&#233; &#224; s&#8217;embourber dans le conspirationnisme et le tristement c&#233;l&#232;bre triptyque : antis&#233;mitisme, fantasme d&#8217;un complot contre &#8220;le peuple&#8221; et appels &#224; la violence.</p><p>Sans surprise, quelques mois plus tard, aux &#233;lections pr&#233;sidentielles de 2022, 52% des suffrages &#8220;Gilets jaunes&#8221; ont &#233;t&#233; r&#233;cup&#233;r&#233;s par l&#8217;extr&#234;me-droite (44% par le RN et 8% par le parti de Zemmour).</p><p>Les vrais proph&#232;tes pr&#233;f&#232;rent rester muets.</p><p><strong>Le virus de la d&#233;sinformation</strong></p><p>On ne sera pas surpris de retrouver cette m&#234;me d&#233;rive dans le discours covidosceptique et antivax, qui ne cache nullement son inspiration nazie, en brandissant le spectre d&#8217;une &#8220;dictature sanitaire&#8221;, en taxant les vaccin&#233;s de &#8220;collabos&#8221; (les vaccin&#233;s) ou promettant un &#8220;N&#252;remberg II&#8221;. </p><p>Les r&#233;seaux sociaux ne sont cependant pas la seule caisse de r&#233;sonance des d&#233;rives d&#8217;extr&#234;me-droite. Olivier Mannoni le dit sans ambages : les m&#233;dias au services d&#8217;int&#233;r&#234;ts id&#233;ologiques &#8220;font lever le ferment complotiste&#8221;. Ils lui offrent un milieu chaud, humide, confin&#233;, &#233;touffant, une serre id&#233;ale pour la prolif&#233;ration du soup&#231;on. Et dans l&#8217;empire Bollor&#233;, ce ferment a trouv&#233; sa v&#233;ritable pouponni&#232;re. Un chiffre seulement : en 2022, ann&#233;e d&#8217;&#233;lections pr&#233;sidentielles, l&#8217;&#233;mission Touche pas &#224; mon poste ! anim&#233;e par Cyril Hanouna sur C8 a consacr&#233; 53% de son temps d&#8217;antenne &#224; des candidats d&#8217;extr&#234;me-droite<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a>.</p><p>Olivier Mannoni esquisse une comparaison troublante entre l&#8217;id&#233;ologie catholique traditionaliste d&#8217;extr&#234;me-droite de Vincent Bollor&#233; et l&#8217;empire m&#233;diatique qu&#8217;Alfred Hugenberg avait, en son temps, mis au service des nazis. Je ne connaissais pas ce magnat de la presse et du cin&#233;ma sous la R&#233;publique de Weimar&#8230; Il n&#8217;est pas inint&#233;ressant de noter que les nazis, apr&#232;s l&#8217;avoir encens&#233; et lui avoir offert un minist&#232;re, lui ont confisqu&#233; &#224; la fois son portefeuille et ses entreprises, d&#232;s la fin 1933. Quand on croit acheter la paix avec le d&#233;shonneur&#8230;</p><p>Pas plus tard que cette semaine, c&#8217;est F&#233;licit&#233; Herzog, ex-directrice de l&#8217;innovation de Vivendi, et pr&#233;sidente de la librairie L&#8217;&#201;cume des Pages<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a> depuis son rachat par Bollor&#233;, qui d&#233;missionne, en raison du &#8220;m&#233;lange des genres entre influence politique et conduite des affaires&#8221;. Elle &#233;crit dans sa lettre de d&#233;part : &#8220;le respect, l&#8217;ind&#233;pendance et la capacit&#233; de d&#233;lib&#233;ration sont mis &#224; mal&#8221; et cite explicitement des pressions pour mettre en avant des livres de Xenia Fedorova (ancienne directrice de Russia Today, avant sa condamnation dans toute l&#8217;Europe pour faits de propagande, et essayiste chez Fayard) ou pour participer au festival, organis&#233; par le groupe Hachette au Palais Brongniart quelques semaines avant le Festival du Livre de Paris.<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-6" href="#footnote-6" target="_self">6</a></p><p><strong>Indignez-vous, indignez-vous, qu&#8217;ils disaient</strong></p><p>Mais alors, quelle solution ? Lorsque la question lui a &#233;t&#233; pos&#233;e en conf&#233;rence, M. Mannoni a simplement r&#233;pondu : &#8220;il faut se r&#233;approprier le langage&#8221;. Ce qui est un peu court, surtout quand le langage devient propri&#233;t&#233; de milliardaires qui ach&#232;tent les m&#233;dias, l&#8217;&#233;dition et la diffusion, et ne se privent pas d&#8217;user de leurs droits. </p><p>Si <em>Coul&#233;e brune</em> met tr&#232;s clairement en lumi&#232;re la d&#233;rive du langage politique, il ne fait qu&#8217;&#233;voquer celle de la novlangue &#8220;inepte du marketing [qui] nous parle d&#8217;<em>exp&#233;rience client</em> quand on va acheter une laitue&#8221;. Il ne mentionne pas celle du langage tech, il ne souligne pas que nous utilisons &#224; longueur de journ&#233;e des USB, URL, IA, RIB&#8230; sans savoir ce qu&#8217;ils signifient, et que cette d&#233;possession du langage n&#8217;est que le sympt&#244;me d&#8217;une d&#233;possession de nos donn&#233;es au profit des g&#233;ants du num&#233;rique, ce que Bernard Stiegler appelait &#8220;la prol&#233;tarisation du monde&#8221;. </p><p>Comment r&#233;sister &#224; cette d&#233;rive de la langue, qui s&#8217;immisce sur les r&#233;seaux sociaux, dans les publicit&#233;s, dans nos mails, et jusque dans la litt&#233;rature, si on peut encore parler de litt&#233;rature lorsque des maisons autrefois r&#233;put&#233;es publient des journaux intimes &#233;crits en 21 jours en prison par l&#8217;auteur du &#8220;casse-toi pauv&#8217; con&#8221; ?</p><p>D&#233;j&#224;, et Mannoni le prouve par le discours comme par ses actes :  d&#233;noncer. Il faut continuer de d&#233;noncer, et autant que possible de d&#233;tricoter, la collusion des m&#233;dias, de l&#8217;&#233;dition, de la diffusion et du politique. Un projet de loi en ce sens, d&#233;pos&#233; par la d&#233;put&#233;e &#233;cologiste Sophie Taill&#233;-Polian, est actuellement &#224; l&#8217;&#233;tude par l&#8217;Assembl&#233;e Nationale.</p><p><strong>Du rire aux armes</strong></p><p>Il reste l&#8217;analyse, il reste la parodie ; en rire ou en pleurer. </p><p>J&#8217;ai h&#233;sit&#233;, quand j&#8217;ai entendu que Nicolas Sarkozy avait &#224; un moment envisag&#233; de prendre la t&#234;te du groupe Hachette (premier groupe &#233;ditorial en France et l&#8217;un des plus gros du monde, qui d&#233;tient Fayard, Grasset, JC Latt&#232;s, Livre de Poche, Hachette Pratique&#8230;). Ou qu&#8217;&#201;douard St&#233;rin avait &#233;t&#233; pressenti pour le rachat d&#8217;Editis, apr&#232;s que la Commission Europ&#233;enne e&#251;t forc&#233; sa vente par Vincent Bollor&#233;, pour &#233;viter justement une situation de monopole. </p><p>J&#8217;ai finalement plut&#244;t choisi d&#8217;en rire, dans un roman qui m&#234;le le fantastique &#224; l&#8217;intrigue. Je me permets de le mentionner parce qu&#8217;il s&#8217;intitulera <em>ISKRA</em>, une r&#233;f&#233;rence au nom du journal clandestin publi&#233; par Martov, L&#233;nine et Trotsky avant la r&#233;volution, et que cite Mannoni, parce qu&#8217;il exprime par son nom l&#8217;indignation saine, celle qui m&#232;ne au combat et non &#224; la haine renferm&#233;e : Iskra signifie en russe &#8220;l&#8217;&#233;tincelle&#8221;. </p><p><strong>La langue buissonni&#232;re</strong></p><p>En mati&#232;re g&#233;opolitique, la cha&#238;ne Diaper Diplomacy utilise l&#8217;IA, pour mettre d&#8217;authentiques discours politiques am&#233;ricains dans la bouche de b&#233;b&#233;s. Voil&#224; qui a le m&#233;rite de faire tomber les habits neufs de l&#8217;empereur, et de remettre &#224; leur place, c&#8217;est &#224; dire au coin, des dirigeants qui se prennent un peu trop au s&#233;rieux.</p><div id="youtube2-LfnTv1LkQLM" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;LfnTv1LkQLM&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/LfnTv1LkQLM?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Quand la &#8220;coul&#233;e brune&#8221; de la rh&#233;torique fasciste envahit notre imaginaire, &#224; travers les discours politiques, amplifi&#233;s par un monde de l&#8217;&#233;dition, des m&#233;dias et de la diffusion de plus en plus concentr&#233;, aux mains de milliardaires avec un projet id&#233;ologique, et les discours de citoyens, relay&#233;s et radicalis&#233;s par des r&#233;seaux sociaux eux aussi soumis aux projets masculinistes et d&#233;shumanisants de milliardaires de la tech&#8230; Il est temps de changer la couche. </p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/alerte-pollution-comment-le-fascisme?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Parce que les mots ne s&#8217;usent que lorsqu&#8217;on ne s&#8217;en sert pas, partagez cet article (garanti sans sponsoring de milliardaire breton !)</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/alerte-pollution-comment-le-fascisme?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/alerte-pollution-comment-le-fascisme?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><p></p><div><hr></div><p><em>Coul&#233;e brune, comment le fascisme inonde notre langue</em>, Olivier Mannoni, &#201;d. H&#233;lo&#239;se d&#8217;Ormesson, 2024</p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Dans une &#233;dition critique publi&#233;e par Fayard avant l&#8217;arriv&#233;e de Lise Bo&#235;ll &#224; sa t&#234;te.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Les <a href="https://www.youtube.com/watch?v=3J5W6imdPeE">&#8220;Petites phrases&#8221; du compte INA Politique</a> sont une mine d&#8217;or&#8230; si on parle d&#8217;une &#233;poque o&#249; la &#8220;petite phrase&#8221; couronnait un discours, plut&#244;t que de le remplacer.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Calcul tr&#232;s approximatif. D&#8217;apr&#232;s GfK, le livre s&#8217;est vendu &#224; 98.610 exemplaires en seulement quatre jours, &#224; 20,90&#8364; l&#8217;unit&#233;. D&#233;but 2026, il a d&#251; d&#233;passer les 250.000 ventes, ce qui avoisine donc les 5 millions d&#8217;euros. Si on estime les droits d&#8217;auteurs de Nicolas Sarkozy &#224; 20%, il a d&#251; percevoir un million d&#8217;euros en avances et droits. Il doit attendre avec impatience l&#8217;adaptation cin&#233;ma.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p>Selon Claire S&#233;cail, chercheuse au CNRS.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p>C&#233;l&#232;bre librairie du boulevard Saint-Germain, rachet&#233;e fin 2023 pour 4.5 millions d&#8217;euros par Vivendi.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-6" href="#footnote-anchor-6" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">6</a><div class="footnote-content"><p><a href="https://www.lemonde.fr/economie/article/2026/02/18/la-presidente-de-la-librairie-l-ecume-des-pages-demissionne-apres-des-desaccords-avec-vivendi_6667269_3234.html?search-type=classic&amp;ise_click_rank=1">L&#8217;article du Monde &#224; ce sujet.</a></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Psychanalysée par contumace]]></title><description><![CDATA[Les divans ne sont pas faits pour les livres.]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/psychanalysee-par-contumace</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/psychanalysee-par-contumace</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 25 Jan 2026 06:51:52 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>La peste soit des psychanalystes ! </p><p>Si vous tenez absolument &#224; des th&#233;ories non-r&#233;futables &#224; l&#8217;apparence scientifique d&#8217;un gourou m&#233;galo qui ont men&#233; plusieurs g&#233;n&#233;rations &#224; la folie, lisez Marx. Au moins, il y a du style, de la casse et de la lutte des classes. Avec les h&#233;ritiers de la rue de Lille, vous entendrez au mieux du jargon pontifiant pour bourges nombrilistes. Je sais de quoi je parle : mon livre, <em>Fantasia, Contes et l&#233;gendes de l&#8217;intelligence artificielle, </em>est pass&#233; &#224; mon corps d&#233;fendant sur leur divan.</p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.romanica.upol.cz/pdfs/rom/2025/02/05.pdf&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Article ici&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.romanica.upol.cz/pdfs/rom/2025/02/05.pdf"><span>Article ici</span></a></p><p></p><p>Intitul&#233; &#8220;Psychanalyse de l&#8217;intelligence artificielle dans <em>Fantasia</em> de Laura Sibony. Une lecture lacano-freudienne&#8221;, cet article explore cinq chapitres de mon livre, pour y paraphraser le portrait que je donne de l&#8217;intelligence artificielle, et en faire un miroir des aspirations et des insuffisances humaines. Je cite : </p><blockquote><p>&#192; travers les cinq nouvelles que nous analysons, &#224; savoir <em>Le D&#233;serteur, Sans filtre et sans reproche, P&#233;nis et croix gamm&#233;es,</em> <em>Des Mad Men aux Math Men et Impact avec le diable,</em> notre article interroge la mani&#232;re dont ces r&#233;cits mettent en sc&#232;ne un sujet &#233;clat&#233;, pris dans les reflets du miroir technologique. Nous verrons comment l&#8217;IA agit comme un miroir r&#233;v&#233;lateur de l&#8217;inconscient : du double, du surmoi, de la mort du symbolique, de l&#8217;extinction du d&#233;sir. En croisant psychanalyse et analyse litt&#233;raire, nous nous attachons aux motifs, aux figures et aux r&#233;seaux de signification &#224; l&#8217;oeuvre dans les textes &#233;tudi&#233;s. Nous d&#233;montrons globalement comment <em>Fantasia</em> appara&#238;t comme une litt&#233;rature du fantasme, o&#249; l&#8217;intelligence artificielle ne parle pas de la machine, mais de nous, de notre psychisme, et de nos impasses &#224; l&#8217;&#232;re num&#233;rique.</p></blockquote><p>Pensez-vous que les auteurs de cet article soient en fac de psychanalyse ? D&#233;trompez-vous : ils sont &#224; la facult&#233; des sciences sociales, des sciences humaines ou &#224; l&#8217;Institut des sciences du sport de Settat. Et pour cause : il n&#8217;y a ni facult&#233; ni dipl&#244;me d&#8217;&#201;tat en psychanalyse. Chez les lacaniens, il suffit de faire des passes<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>.</p><p>La confusion entre toutes les disciplines qui &#233;tudient la psych&#233; humaine persiste, et ne b&#233;n&#233;ficie qu&#8217;aux psychanalystes. Je n&#8217;ai rien contre une approche psychologique de l&#8217;IA, au contraire ! ce serait passionnant de mieux comprendre comment l&#8217;humain interagit avec des formes d&#8217;automation qui imitent la pens&#233;e, de suivre sa travers&#233;e de la Vall&#233;e de l&#8217;&#201;trange, ou les effets de l&#8217;IA sur notre m&#233;moire et notre attention. En psychiatrie, des chatbots aident d&#233;j&#224; au diagnostic et au tri des urgences. Mais il serait temps de rappeler que la psychanalyse ne s&#8217;int&#233;resse ni aux r&#233;seaux de neurones, ni aux faits. Elle a &#233;rig&#233; l&#8217;obscurit&#233; en syst&#232;me, et n&#8217;&#233;tudie que les fant&#244;mes vant&#233;s de Lacan, pour aboutir &#224; un r&#233;sultat aussi fumeux que ses pr&#233;mices.</p><p>Les auteurs pr&#233;tendent &#8220;d&#233;montrer que l'intelligence artificielle dans <em>Fantasia </em>est plus qu&#8217;un objet technologique, qu&#8217;elle devient un r&#233;v&#233;lateur de l'inconscient contemporain et une mise en sc&#232;ne de la crise du sujet humain. Ils analysent comment l'IA confronte l'humain &#224; ses manques, ses fantasmes et sa propre disparition au prisme de Freud et Lacan&#8221;. Merci, mais mon prisme me semble l&#233;gitime aussi&#8230; j&#8217;en suis l&#8217;auteur, quand m&#234;me. Et en mati&#232;re d&#8217;IA, je pense en savoir un peu plus que Freud et Lacan. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg" width="330" height="193" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:193,&quot;width&quot;:330,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!C76n!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7d0da6e-c6fc-42ab-ad67-bfaa83a21fc5_330x193.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Dessin de Ram&#243;n y Cajal des cellules du cervelet du poussin , tir&#233; de <em>Estructura de los centros nerviosos de las aves</em>, 1905&#8230; La m&#234;me ann&#233;e que les <em>Trois Essais sur la th&#233;orie sexuelle. </em>La science et sa m&#233;thode de test et r&#233;futation prend un peu plus de temps que les &#233;lucubrations psychanalytiques.</figcaption></figure></div><h3>Mon livre &#224; la science</h3><p>Alors, certes, mon opinion, m&#234;me sur mon propre livre, n&#8217;est pas la v&#233;rit&#233; absolue. Roland Barthes parlait de &#8220;mort de l&#8217;auteur&#8221;, pour expliquer qu&#8217;une &#339;uvre &#233;chappe &#224; son cr&#233;ateur. Je veux bien, mais alors j&#8217;accuse les auteurs de cet article de n&#233;crophilie. Si l&#8217;&#233;crivain dispara&#238;t &#224; la publication pour offrir sa pens&#233;e &#224; toutes les interpr&#233;tations, il m&#233;rite au moins qu'on respecte son cadavre. Ici, c&#8217;est de la dissection sauvage, du viol ; ni <em>Fantasia</em> ni moi n&#8217;y avons consenti. </p><p>La r&#233;alit&#233; elle-m&#234;me se rebelle. Il faut vraiment toute la mauvaise foi et la suffisance d&#8217;un psychanalyste pour oser &#233;crire, dans le premier paragraphe de l&#8217;introduction&nbsp;: &#8220;Dans ce recueil de nouvelles paru aux &#233;ditions Fayard en 2024&#8221;.</p><p>JE NE SUIS PAS &#192; FAYARD. Ce n&#8217;est pas comme si le nom de l&#8217;&#233;diteur figurait sur la couverture, sur la page de garde, sur le dos&#8230; <em>Fantasia</em> est &#224; Grasset, dans la maison des quatre mousquetaires (Mauriac, Morand, Montherlant, Maurois) et j&#8217;en suis fi&#232;re. Pas &#224; Fayard, la maison des sept p&#233;ch&#233;s capitaux : Bardella, Zemmour, Sarkozy, de Villiers, Mar&#233;chal, Schiappa et Ciotti. Je n&#8217;ai aucune id&#233;e d&#8217;o&#249; vient l&#8217;erreur et je ne psychanalyse pas sauvagement des inconnus. Mais enfin, quand les psychanalystes se trompent sur un fait si facilement v&#233;rifiable, on comprend mieux pourquoi ils pr&#233;f&#232;rent analyser leurs nu&#233;es. Ils ne savent pas lire une couverture et ils pr&#233;tendent lire l&#8217;inconscient ?</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg" width="836" height="557" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:557,&quot;width&quot;:836,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Bardella, Zemmour&#8230; Chez Fayard, une mue id&#233;ologique qui inqui&#232;te le monde  du livre&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Bardella, Zemmour&#8230; Chez Fayard, une mue id&#233;ologique qui inqui&#232;te le monde  du livre" title="Bardella, Zemmour&#8230; Chez Fayard, une mue id&#233;ologique qui inqui&#232;te le monde  du livre" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cxKu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97cda1d0-6924-494a-a78f-9c3b6dfe3552_836x557.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Sans commentaire.</figcaption></figure></div><h3>Le temps des cherry-pickings</h3><p>Pour bien illustrer les diff&#233;rences de ligne entre ces maisons : en 2022, les &#233;ditions Grasset ont repris la collection Fortunio, d&#233;di&#233;e &#224; Marcel Pagnol, mais en 2025, c&#8217;est Fayard qui republie <em>Les Sermons</em>. Alors, ce n&#8217;est pas faux : Pagnol a bien &#233;crit des dizaines de sermons, qu&#8217;il a mis dans la bouche de ses cur&#233;s de campagne qui jouent &#224; la p&#233;tanque apr&#232;s la messe et consolent les maris cocus, des sermons taill&#233;s pour des soutanes hautes en couleur port&#233;es par Fernandel. <a href="https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/i00015196/marcel-pagnol-parle-de-son-livre-les-sermons-de-marcel-pagnol">Grand admirateur de Bossuet, Pagnol a autoris&#233; ce recueil de son vivant</a>. Mais de l&#224; &#224; ne montrer le fils de Joseph que sous la lumi&#232;re vacillante des cierges, c&#8217;est malhonn&#234;te. Ce n&#8217;est pas faux, c&#8217;est Fayard. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg" width="309" height="500" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:500,&quot;width&quot;:309,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Les marchands de gloire (Grand format - Autre 2008), de Marcel Pagnol |  Grasset&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Les marchands de gloire (Grand format - Autre 2008), de Marcel Pagnol |  Grasset" title="Les marchands de gloire (Grand format - Autre 2008), de Marcel Pagnol |  Grasset" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CR7T!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa1e1d49f-6b6a-4d15-8888-8dd975e80d38_309x500.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Pagnol n&#8217;est pas plus le sermonneur que voudrait en faire Fayard, que Freud n&#8217;est l&#8217;idole que ses fid&#232;les tentent de glisser partout. Et les <em>Souvenirs d&#8217;enfance</em> n&#8217;ont pas plus leur place dans un confessionnal que <em>Fantasia</em> sur un divan. Je refuse que l&#8217;on d&#233;membre mon livre pour n&#8217;en garder que des morceaux choisis &#224; assaisonner sauce lacanienne.</p><p>Je disais la semaine derni&#232;re que le Pr. Brija avait traduit mon texte, il n&#8217;a pas mis longtemps &#224; le trahir. Soyons clairs : mon livre ne m&#8217;appartient plus, chacun est libre d&#8217;y voir ce qu&#8217;il veut, mais la libert&#233; s&#8217;arr&#234;te l&#224; o&#249; commence le d&#233;lire. Je ne consens pas &#224; ce qu&#8217;on m&#8217;associe &#224; Fayard ou &#224; ce qu&#8217;on m&#8217;attribue une &#8220;approche lacano-freudienne&#8221;, parce que c&#8217;est factuellement faux.</p><p>Ah c&#8217;est bien une approche de psychanalystes, &#231;a ! Me dire ce que j&#8217;ai pens&#233; sans m&#8217;avoir jamais contact&#233;e. Aller jusqu&#8217;&#224; parler de &#8220;fragments autobiographiques&#8221; parce que j&#8217;ai utilis&#233; la premi&#232;re personne ! C&#8217;est le plus beau privil&#232;ge de l&#8217;&#233;crivain, que de pouvoir dire &#8220;je est un autre&#8221;, et j&#8217;y tiens. L&#8217;illusion devait &#234;tre convaincante, tout de m&#234;me, c&#8217;est flatteur. Mais si l&#8217;auteur est mort, moi je suis bien vivante, jusqu&#8217;&#224; preuve du contraire, et gu&#232;re difficile &#224; joindre. Et si j&#8217;accepte que mon livre serve de mat&#233;riau de laboratoire, et toujours avec plaisir, je ne veux quand m&#234;me pas qu&#8217;on le malm&#232;ne de la sorte ! </p><h3>La faute &#224; l&#8217;IA, encore ?</h3><p>Que lis-je ? &#8220;C&#8217;est pourquoi une approche psychanalytique de <em>Fantasia</em> s&#8217;impose comme n&#233;cessaire&#8221; ? Outre que cette phrase est &#233;crite avec les pieds, non, vraiment, je ne vois pas en quoi ce serait une n&#233;cessit&#233;. J&#8217;&#233;tais tr&#232;s reconnaissante de l&#8217;analyse litt&#233;raire, mais vraiment la psychanalyse, vous pouvez la garder. Les psy devraient cesser de prendre leurs m&#233;taphores pour des r&#233;alit&#233;s. Les concepts freudo-lacaniens, aussi flous qu&#8217;ils soient, ont &#233;t&#233; forg&#233;s pour des humains (du si&#232;cle dernier qui plus est). Pr&#233;tendre que l&#8217;IA &#8220;forclot&#8221; le sujet masque derri&#232;re un jargon obscur et pr&#233;tentieux une absurdit&#233; : &#231;a signifierait seulement qu&#8217;un programme informatique mettrait &#224; distance un sujet. L&#8217;IA n&#8217;est pas une personne, oui, merci, et je vous mets au d&#233;fi de trouver une seule fois o&#249; j&#8217;aurais pu laisser penser l&#8217;inverse.</p><p>L&#8217;IA est devenue un bouc &#233;missaire ais&#233;. Bien s&#251;r, il y a un v&#233;ritable et gravissime probl&#232;me dans la concentration que supposent les technologies d&#8217;IA : concentration des donn&#233;es, des mod&#232;les, des infrastructures, des talents et des financements dans les mains d&#8217;entreprises priv&#233;es majoritairement am&#233;ricaines, presque sans contre-pouvoirs. Mais la recherche scientifique, les &#233;tudes qui visent &#224; mieux comprendre l&#8217;esprit humain en le simulant sur des r&#233;seaux de neurones, les technologies elles-m&#234;mes ne sont pas en cause. &#192; trop l&#8217;oublier, les gens ne comprennent plus qu&#8217;on ne puisse pas &#8220;juste d&#233;brancher l&#8217;IA&#8221; pour &#8220;sauver l&#8217;humanit&#233;&#8221;, comme s&#8217;il s&#8217;agissait d&#8217;un robot mal&#233;fique, branch&#233; en ligne directe sur l&#8217;Enfer. Oh, on peut (et on devrait) interdire l&#8217;utilisation de Grok et autres applications d&#8217;IA &#224; vis&#233;e p&#233;dopornographique, au moins sur le territoire national, mais cela n&#8217;emp&#234;cherait ni les connexions distantes ni la production d&#8217;images dangereuses. C&#8217;est une application technologique qui est en cause, on se trompe de cible en visant l&#8217;ensemble du champ de l&#8217;intelligence artificielle.</p><p>Cessons d&#8217;opposer frontalement l&#8217;homme et l&#8217;IA, devenue l&#8217;incarnation de tous les maux. Ce n&#8217;est pas l&#8217;IA qui a invent&#233; Auschwitz, la p&#233;dopornographie et le napalm, je crois m&#234;me l&#8217;avoir &#233;crit quelque part dans <em>Fantasia.</em> L&#8217;IA est une grave menace pour l&#8217;esprit critique, pour la diversit&#233; et la libert&#233; de la pens&#233;e, pour l&#8217;&#233;change intellectuel, parce qu&#8217;elle est utilis&#233;e pour curater<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a> le contenu sur les r&#233;seaux sociaux, afin de favoriser la collecte de donn&#233;es et le ciblage publicitaire, et parfois m&#234;me pour g&#233;n&#233;rer des contenus honteux, oui. Mais aucun probl&#232;me humain ne sera r&#233;solu par la &#8220;suppression de l&#8217;IA&#8221;. Bien s&#251;r, elle favorise la triche, la d&#233;sinformation, et le slop<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>, mais tout cela existait depuis longtemps. L&#8217;IA est un catalyseur de probl&#232;mes qu&#8217;on ne r&#233;glera pas si simplement.</p><p>La psychanalyse appliqu&#233;e &#224; l&#8217;IA ressemble beaucoup &#224; de l&#8217;exorcisme : on accuse une chose mal d&#233;finie de tous les maux, pour ne pas avoir &#224; la comprendre et s&#8217;en d&#233;barrasser. L&#8217;IA est un grave danger, pas un d&#233;mon. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png" width="735" height="135" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/df07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:135,&quot;width&quot;:735,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:37594,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/183451128?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!exx3!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdf07fad7-96c1-4f68-8363-528b8e64d322_735x135.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Pardon, &#231;a faisait trop longtemps que je ne l&#8217;avais pas cit&#233;.</figcaption></figure></div><h3>Suranalys&#233;e mais s&#251;re de son fait</h3><p>Par la suite les auteurs psychanalysent mes personnages, &#231;a, c&#8217;est leur droit. L&#8217;ennui, c&#8217;est que la psychanalyse de personnages fictifs ne peut aller plus loin que la paraphrase&#8230; Dire que le fantasme du d&#233;sert, chez l&#8217;inspecteur Smith, du chapitre Le D&#233;serteur, repr&#233;sente une tentative de &#8220;fuite vers un lieu vide de signifiants technologiques&#8221;&#8230; Oui, mais enfin c&#8217;est manquer le jeu de mots, pourtant pas tr&#232;s subtil, du titre, et surtout le fait que l&#8217;inspecteur voit tant de d&#233;serts parce que les premi&#232;res IA de lutte contre la p&#233;dopornographie avaient du mal &#224; distinguer les formes courbes couleur de sable des dunes, tr&#232;s communes sur les images de base des Windows, et des nus d&#8217;enfants. Il y a une forme d&#8217;affreuse po&#233;sie contemporaine, dans ces maladresses de la machine, que l&#8217;analyse ne peut pas saisir. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg" width="1366" height="853" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:853,&quot;width&quot;:1366,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;In the Desert : t&#233;l&#233;chargement et installation gratuits sous Windows |  Microsoft Store&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="In the Desert : t&#233;l&#233;chargement et installation gratuits sous Windows |  Microsoft Store" title="In the Desert : t&#233;l&#233;chargement et installation gratuits sous Windows |  Microsoft Store" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xY8O!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F09d7d7c5-14f1-452f-9c77-1b658896d78a_1366x853.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Qui se souvient de la collection &#8220;In the desert&#8221; de fonds d&#8217;&#233;crans Windows ?</figcaption></figure></div><p>J&#8217;ai plus loin un chapitre intitul&#233; P&#233;nis et croix gamm&#233;es. J&#8217;aurais d&#251; savoir que ce serait un aimant &#224; psychanalystes. J&#8217;&#233;tais na&#239;ve. Les auteurs y ont vu un &#8220; un miroir sp&#233;culaire perverti, o&#249; le sujet se r&#233;fl&#233;chit &#224; travers un id&#233;al du moi algorithmique, r&#233;v&#233;lateur de ses fantasmes et de ses manques.&#8221; Si, comme moi, vous ignoriez le mot <em>sp&#233;culaire</em>, il signifie &#8220;relatif au miroir&#8221;. J&#8217;aurais donc &#233;crit un miroir relatif aux miroirs mais d&#233;tourn&#233; de son but, qui renverrait au sujet une vision de lui-m&#234;me fantasm&#233;e par les algorithmes, ce qui mettrait en lumi&#232;re ses aspirations et ses manques. Alors, non : j&#8217;ai juste racont&#233; les d&#233;boires d&#8217;un prototype qui devait mettre en relation des dessins d&#8217;enfants avec des collections artistiques, et surtout de la coordinatrice qui doit nettoyer la base de donn&#233;es&#8230; riche, comme toute base artistique, de sc&#232;nes de violence, de nudit&#233;, et autres joyeuset&#233;s, parce qu&#8217;on ne fait pas d&#8217;art avec des bons sentiments.</p><p>Au chapitre Sans filtre et sans reproche, c&#8217;est l&#8217;inverse. Les psychanalystes sont cette fois pris en d&#233;faut de second degr&#233;. Ma narratrice pr&#233;sente ArtSelfie, bien r&#233;elle application d&#8217;IA qui trouve le portrait qui vous ressemble le plus, parmi les collections num&#233;ris&#233;es par Google. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg" width="1140" height="655" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:655,&quot;width&quot;:1140,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Google App Matches You With Your Classical Art Twin&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Google App Matches You With Your Classical Art Twin&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Google App Matches You With Your Classical Art Twin" title="Google App Matches You With Your Classical Art Twin" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g6lG!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F68887bf1-df07-4481-9164-0227d5023c6c_1140x655.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Cette narratrice est bien surprise de recevoir, un lundi &#224; 7h du matin, ce qu&#8217;elle appelle une &#8220;dickpic de Sundar Pichai&#8221;, et qui n&#8217;est &#8212; rassurez-vous &#8212; qu&#8217;une photo des parties intimes du David de Michel-Ange <em>match&#233;es</em> avec le visage &#224; l&#8217;air blas&#233; d&#8217;un humoriste am&#233;ricain. Oui, excusez-moi, je regrette aussi de tant parler d&#8217;anatomie, mais on en revient toujours l&#224; avec les psychanalystes. Les &#233;quipes de Google n&#8217;ont aucun mal &#224; prouver qu&#8217;il s&#8217;agit d&#8217;un photomontage (le David de Michel-Ange ne fait m&#234;me pas partie des collections), et l&#8217;anecdote illustre la question des filtres et l&#8217;importance des bases d&#8217;entra&#238;nement. Mon humour est peut-&#234;tre douteux, mais je trouve l&#8217;anecdote plus dr&#244;le que l&#8217;analyse qu&#8217;en livrent nos chercheurs : &#8220;ce qui a &#233;t&#233; exclu du langage et de la pens&#233;e revient brutalement, dans le r&#233;el, souvent sous une forme &#233;trange, violente ou grotesque. Ce qui revient, c&#8217;est le sexe, le corps nu, la partie animale et pulsionnelle de l&#8217;humain, l&#224; o&#249; l&#8217;on attendait une &#339;uvre d&#8217;art avec une repr&#233;sentation noble.&#8221; Encore, ce serait entendable, s&#8217;il y avait l&#224; de l&#8217;IA&#8230; mais c&#8217;est un photomontage pour une bonne blague. (Par contre, si vous aimez psychanalyser les blagues graveleuses, <a href="https://www.instagram.com/biniambiz/">Biniam Bizuneh</a> est un ma&#238;tre du genre)</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg" width="950" height="600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:600,&quot;width&quot;:950,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Ok Google, &#224; quelle &#339;uvre d'Art mon selfie ressemble-t-il ?&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Ok Google, &#224; quelle &#339;uvre d'Art mon selfie ressemble-t-il ?" title="Ok Google, &#224; quelle &#339;uvre d'Art mon selfie ressemble-t-il ?" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a7HV!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa68f4e67-751b-48ba-9cb7-6ce3572b8121_950x600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Gu&#232;re &#233;tonnant d&#8217;ailleurs de lire : &#8220;On note ici que c&#8217;est le regard de l&#8217;Autre qui d&#233;cide si la banane est fruit ou phallus&#8221;. Je n&#8217;ai pas fait de psychanalyse et je n&#8217;en ai certainement pas besoin pour savoir que la banane est un fruit, parce que les mots ont un sens, parce que votre &#8220;passe&#8221; lacanienne ne vous autorise pas &#224; vous affranchir des d&#233;finitions, et que si les m&#233;taphores sont une belle chose et r&#233;v&#232;lent une essence des objets qui d&#233;passe parfois les mots&#8230; c&#8217;est tout de m&#234;me triste de n&#8217;y voir que des phallus. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg" width="1456" height="1092" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1092,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2003055,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/183451128?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kpby!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ebea5c7-4bc4-4ac4-ae82-c1526ad274bd_4160x3120.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">M&#234;me l&#8217;IA trouve qu&#8217;une fleur ressemble &#224; une fleur (prototype de Draw to Art, Google Arts &amp; Culture)</figcaption></figure></div><h3>Autopsie-chanalyse</h3><p>Il para&#238;t enfin que &#8220;la litt&#233;rature de Sibony radicalise les hypoth&#232;ses freudiennes et lacaniennes en les projetant dans un environnement technique o&#249; le sujet est litt&#233;ralement rendu impossible&#8221;. </p><p>Assez ironique de lire que parce qu&#8217;elle anticipe nos pr&#233;f&#233;rences pour cibler la publicit&#233;, l&#8217;IA, &#8220;cette violence symbolique nous prive du droit de nous raconter par nous-m&#234;mes&#8221;&#8230; sous la plume de chercheurs qui m&#8217;ont enti&#232;rement priv&#233;e du droit de me raconter par moi-m&#234;me. Je regrette particuli&#232;rement qu&#8217;ils d&#233;tricotent mon texte, en sortent des concepts qu&#8217;ils passent ensuite &#224; la moulinette du jargon lacanien. Texte a la m&#234;me &#233;tymologie que tissu : on n&#8217;analyserait pas un v&#234;tement maille &#224; maille, pourquoi approcher mon texte mot &#224; mot ? Le rythme, la fluidit&#233; du style et sa dynamique le rendent vivant. La Fontaine  fait une fable l&#224;-dessus : quand bien m&#234;me <em>Fantasia</em> produirait des &#339;ufs d&#8217;or pour la psychanalyse, ne le diss&#233;quez pas.</p><h3>Bo&#238;tes noires et pages blanches</h3><p>La philosophie pose des questions, la psychologie propose un traitement, mais la psychanalyse, &#224; part paraphraser, que fait-elle ?</p><p>L&#8217;int&#233;r&#234;t que je trouve &#224; l&#8217;article est d&#8217;ordre litt&#233;raire : il met <em>Fantasia</em> en regard d&#8217;autres r&#233;f&#233;rences, que je d&#233;couvre pour certaines. Il convoque par exemple Bernard Stiegler, pour rappeler que l&#8217;objet technique est pharmak&#244;n, &#224; la fois rem&#232;de et poison. L&#224;, je suis d&#8217;accord. Les auteurs auraient d&#8217;ailleurs pu aller plus loin, et s&#8217;inspirer un peu plus de Stiegler sur la prol&#233;tarisation du monde, tellement actuelle face &#224; des IA &#8220;bo&#238;tes noires&#8221;, opaques et ali&#233;nantes.</p><div id="youtube2-P78EPuR9Vas" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;P78EPuR9Vas&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/P78EPuR9Vas?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>En somme, ce qui ne rel&#232;ve pas de la psychanalyse dans l&#8217;article est tr&#232;s int&#233;ressant. La critique du biocapitalisme est bienvenue, et r&#233;sonne tr&#232;s justement avec le chapitre <em>Des Mad Mens aux Maths Men. </em>La r&#233;f&#233;rence au <em>Cyborg Manifesto</em> de Haraway aurait n&#233;cessit&#233; une d&#233;finition du cyborg (l&#8217;article semble juste l&#8217;assimiler &#224; l&#8217;IA, alors que j&#8217;y vois plus une hybridation la plupart du temps inconsciente), mais elle sonne juste et permet de penser plus loin qu&#8217;un <em>Fantasia</em> qui n&#8217;avait d&#233;cid&#233;ment pas tant d&#8217;ambitions.</p><p>Malheureusement, avec les psychanalystes, on ne peut jamais &#234;tre tranquille. Ils viendront encore me dire que cette newsletter est une r&#233;action de forclusion lacanienne, de rejet d&#8217;un signifiant fondamental hors de l&#8217;univers symbolique du sujet&#8230; Ce sera 250&#8364; la s&#233;ance, en liquide s&#8217;il vous pla&#238;t. </p><h3>Et le Witz ?</h3><p>J&#8217;avoue que les auteurs et leur &#233;diteur acad&#233;mique m&#8217;ont vex&#233;e comme un pou en pr&#233;tendant que j&#8217;&#233;tais &#224; Fayard, et je n&#8217;aime pas trop que ce genre d&#8217;erreurs tra&#238;ne dans des journaux peer-reviewed et sur internet. Et que d&#233;cid&#233;ment, non, la psychanalyse, surtout de chapitres de mon livre et en mon absence, ce n&#8217;est pas ma tasse de th&#233;. Freud est un grand auteur, au style limpide et imag&#233;, je lui avais m&#234;me d&#233;di&#233; un &#233;pisode du <em>Peuple Lu, </em>avec Lev Fraenckel alias Serial Thinker<em>. </em></p><div id="youtube2-8V57164cFi0" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;8V57164cFi0&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/8V57164cFi0?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Mais l&#8217;inverse n&#8217;est pas vrai, et je ne connais rien d&#8217;ass&#233;chant comme de psychanalyser un roman. &#199;a me fait l&#8217;effet de gens qui n&#8217;ont pas compris une blague et essaient tout de m&#234;me de l&#8217;expliquer. Je reste flatt&#233;e que des chercheurs aient trouv&#233; mon livre digne d&#8217;analyse, je leur suis reconnaissante de leur lecture et de l&#8217;effort de r&#233;daction et de publication&#8230; Mais pourquoi diable avoir cherch&#233; une &#8220;approche lacano-freudienne&#8221; plut&#244;t que se contenter du d&#233;j&#224; tr&#232;s complet article de th&#233;orie litt&#233;raire, du m&#234;me auteur ?<br><br><strong>L&#8217;intelligence artificielle comme figure de l&#8217;imaginaire litt&#233;raire dans </strong><em><strong>Fantasia : contes et l&#233;gendes de l&#8217;intelligence artificielle</strong></em><strong> de Laura Sibony, par le Pr. Abdelghani Brija :</strong></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.romanica.upol.cz/artkey/rom-202502-0004_l-intelligence-artificielle-comme-figurede-l-imaginaire-litteraire-dans-fantasia-contes-et-legendes-de-l-inte.php&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Article ici&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.romanica.upol.cz/artkey/rom-202502-0004_l-intelligence-artificielle-comme-figurede-l-imaginaire-litteraire-dans-fantasia-contes-et-legendes-de-l-inte.php"><span>Article ici</span></a></p><p></p><p>Je ne vais pas vous dire comment lire mon livre. Par morceaux, du d&#233;but &#224; la fin, en tra&#238;nant pendant deux ans, en une nuit, dans le m&#233;tro, dans le bain ou pour endormir votre petite ni&#232;ce (sauf le chapitre P&#233;nis et croix gamm&#233;es, s&#8217;il vous pla&#238;t), vous ferez ce que voudrez. Il y a d&#233;j&#224; des lecteurs qui le revendent sur Vinted en clamant &#8220;Lu une fois&#8221;, la personne qui en a re&#231;u la premi&#232;re d&#233;dicace s&#8217;est empress&#233;e de le t&#233;l&#233;charger ill&#233;galement (c&#8217;est se donner beaucoup de mal pour un livre qui vous attend en biblioth&#232;que&#8230;), on m&#8217;en a envoy&#233; des photos &#224; la plage, &#224; l&#8217;universit&#233;, vous y verrez un livre de science-fiction ou un essai, vraiment, libre &#224; vous ! Par contre, ne faites pas mon proc&#232;s, ou cette forme encore plus tra&#238;tresse de proc&#232;s de l&#8217;esprit qu&#8217;est la psychanalyse. C&#8217;est une fiction. Une fiction qui vise &#224; r&#233;v&#233;ler, une fiction qui prend un d&#233;tour pour mieux &#233;clairer le r&#233;el, une fiction s&#233;rieuse comme il y a des <em>serious games</em>, mais ne m&#8217;enlevez pas &#231;a ! Je l&#8217;ai assez clam&#233; : j&#8217;ai voulu <em>raconter</em> l&#8217;IA. </p><p>Les auteurs concluent : </p><blockquote><p>&#8220;&#192; travers un registre souvent ironique, Laura Sibony a produit un texte psychanalytique qui donne &#224; voir un sujet &#233;clat&#233;, en qu&#234;te de reflet, &#233;gar&#233; dans le fantasme de sa propre image, travers&#233; par le manque, confront&#233; &#224; l&#8217;alt&#233;rit&#233; du corps et &#224; l&#8217;ind&#233;sir&#233; du r&#233;el. [&#8230;] Mais tous ces apports confirment, au fond, ce que la psychanalyse annon&#231;ait d&#233;j&#224;&nbsp;: &#224; mesure que le symbolique s&#8217;effondre, c&#8217;est la parole, le fantasme, et le sujet qui disparaissent.&#8221;</p></blockquote><p>La psychanalyse a beau jeu de faire des pr&#233;dictions, quand elle met tant d&#8217;efforts &#224; les r&#233;aliser. Parce que le sujet qui se sent effac&#233;, ici, c&#8217;est moi, et ce n&#8217;est pas par l&#8217;IA. </p><p>En conclusion, j&#8217;ai un seul message (assez ironiquement, c&#8217;e&#251;t sans doute &#233;t&#233; celui de Freud dans <em>Le Mot d&#8217;esprit)</em> : n&#8217;expliquez pas les blagues.</p><p>Quand je veux livrer un constat ou une r&#233;flexion aboutie, j&#8217;en fais un essai ou un article. C&#8217;est une cible fixe ; libre &#224; chacun de la diss&#233;quer. Mais quand le sujet est encore en mouvement, quand je poursuis une v&#233;rit&#233; polymorphe et aussi fuyante que les visages de l&#8217;IA, qui s&#8217;approche plus du &#8220;je cherche&#8221; que du &#8220;eur&#234;ka&#8221;, alors je raconte. Je ne voudrais pas expliquer, je ne voudrais pas juger, encore moins empailler une chose qui m&#8217;&#233;chappe encore. L&#8217;essai informe, la litt&#233;rature transforme.</p><p>Pourquoi donc vouloir &#8220;r&#233;soudre&#8221; <em>Fantasia</em> par la psychanalyse ? Mon livre ne demande pas &#224; &#234;tre gu&#233;ri de ses paradoxes ou analys&#233; dans ses &#8220;manques&#8221; ; ils sont assum&#233;s. Il demande &#224; &#234;tre lu, simplement, dans l&#8217;ordre, le d&#233;sordre et le plaisir du texte. Et surtout lu aussi librement qu&#8217;il a &#233;t&#233; &#233;crit.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Parfois, je suis plus calme, et je fais des articles de fond sur l&#8217;IA aujourd&#8217;hui. Pour s&#8217;abonner : </p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager Bienvenue en Fantasia !</span></a></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>&#199;a ne s&#8217;invente pas (et bon courage pour lire cette bouillie de langage) : https://www.causefreudienne.org/la-passe/</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Excusez l&#8217;anglicisme (et il y aurait, en bon fran&#231;ais, beaucoup &#224; r&#233;curer sur les r&#233;seaux sociaux&#8230;) : curater signifie s&#233;lectionner, organiser et partager des contenus existants pour leur donner une nouvelle valeur ou une nouvelle perspective. En art, les curateurs de mus&#233;es (ou commissaires d&#8217;exposition) choisissent les &#339;uvres pour raconter une histoire. En ligne, les r&#233;seaux sociaux font ce tri avec un but commercial, pour obtenir toujours plus de donn&#233;es et mieux cibler la publicit&#233;.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Je crois que les sonorit&#233;s sont assez explicites : le <em>slop</em> c&#8217;est la m&#233;lasse qu&#8217;on donne aux cochons, et par extension l&#8217;insipide p&#226;t&#233;e qui inonde les r&#233;seaux sociaux, souvent g&#233;n&#233;r&#233;e par IA.</p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Metafantasia]]></title><description><![CDATA[Commentaire d'un commentaire de Fantasia]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/metafantasia</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/metafantasia</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Sun, 18 Jan 2026 06:04:18 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>&#8220;Mais l&#8217;auteur a vraiment pens&#233; &#231;a ?&#8221; </p><p>En cours de fran&#231;ais au coll&#232;ge, j&#8217;&#233;tais dubitative. Nous &#233;tudiions <em>Nuit Rh&#233;nane, </em>et<em>&#8220;</em>la chanson lente d&#8217;un batelier<br>Qui raconte avoir vu sous la lune sept femmes<br>Tordre leurs cheveux verts et longs jusqu&#8217;&#224; leurs pieds&#8221;.<br><br>Pour mon professeur, l&#8217;image &#233;tait claire : Apollinaire avait &#233;chou&#233; ivre mort dans une taverne des bords du Rhin, les verres alsaciens aux pieds torsad&#233;s comme des chevelures devenaient dans les vapeurs de l&#8217;ivresse &#8220;les f&#233;es aux cheveux verts&#8221;, et les &#8220;les filles blondes / Au regard immobile aux nattes repli&#233;es&#8221; &#233;taient brod&#233;es sur les rideaux.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg" width="768" height="1024" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ebe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1024,&quot;width&quot;:768,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Verres 15.5cl Pied Vert Verres &#224; Vin D'Alsace BOECKLING - Lot De 6, Pied  Vert, D&#233;cor C&#233;page, 15.5cl Verre &#224; Vin Alsace&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Verres 15.5cl Pied Vert Verres &#224; Vin D'Alsace BOECKLING - Lot De 6, Pied  Vert, D&#233;cor C&#233;page, 15.5cl Verre &#224; Vin Alsace&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Verres 15.5cl Pied Vert Verres &#224; Vin D'Alsace BOECKLING - Lot De 6, Pied  Vert, D&#233;cor C&#233;page, 15.5cl Verre &#224; Vin Alsace" title="Verres 15.5cl Pied Vert Verres &#224; Vin D'Alsace BOECKLING - Lot De 6, Pied  Vert, D&#233;cor C&#233;page, 15.5cl Verre &#224; Vin Alsace" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vIQC!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febe1f78f-250c-4d35-b68f-b0448eacdf15_768x1024.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">&#8220;les nixes nicettes aux cheveux verts et naines / Qui n&#8217;ont jamais aim&#233;&#8221; - Automne malade, <em>Alcools</em>, Apollinaire </figcaption></figure></div><p>Joli, non ? &#201;videmment, en 4e, on pensait qu&#8217;il fallait appeler un verre un verre, et un <em>delirium tremens</em> une maladie mentale. Mais aussi, en 4e, je ne savais pas que j&#8217;&#233;crirai sur l&#8217;intelligence artificielle. </p><p>Or, j&#8217;ai voulu faire le bilan de la r&#233;ception de mon dernier livre, <em><a href="https://www.grasset.fr/livre/fantasia-9782246833482/">Fantas</a><strong><a href="https://www.grasset.fr/livre/fantasia-9782246833482/">ia</a></strong></em><a href="https://www.grasset.fr/livre/fantasia-9782246833482/">, </a><em><a href="https://www.grasset.fr/livre/fantasia-9782246833482/">Contes &amp; l&#233;gendes de l&#8217;intelligence artificielle </a></em><a href="https://www.grasset.fr/livre/fantasia-9782246833482/">(Grasset, 2024)</a>, deux ans apr&#232;s sa parution. R&#233;solution de Nouvel-An : passer plus de temps derri&#232;re les &#233;crans. J&#8217;ai d&#233;couvert avec trois mois de retard cette &#233;tude parue dans le 37e volume du journal acad&#233;mique <em>Romanica Olomucensia</em>, sous la plume du Pr. Abdelghani Brija, de l&#8217;universit&#233; Mohamed V de Rabat, intitul&#233;e &#8220;L&#8217;intelligence artificielle comme figure de l&#8217;imaginaire litt&#233;raire dans <em>Fantas<strong>ia</strong>, Contes &amp; l&#233;gendes de l&#8217;intelligence artificielle</em> de Laura Sibony&#8221;. Je ne savais pas encore de quoi il &#233;tait question, mais le titre me plaisait d&#233;j&#224; : IA, imaginaire, litt&#233;raire. La sainte trinit&#233; veillait sur <em>Fantas<strong>ia</strong>.</em></p><p><a href="https://www.romanica.upol.cz/pdfs/rom/2025/02/04.pdf">L&#8217;article complet est ici</a> ; soit dit en toute objectivit&#233; je le trouve remarquablement juste et int&#233;ressant. Il a su mieux que moi trouver les mots pour parler d&#8217;un livre que je n&#8217;ai jamais regard&#233; avec une telle distance critique. Et pour cause, puisque je l&#8217;ai &#233;crit. J&#8217;ai la sensation que mon livre est pass&#233; chez le psychanalyste.</p><p>Je vous en livre le r&#233;sum&#233; :</p><blockquote><p>Cet article propose une lecture du recueil <em>Fantasia. Contes et l&#233;gendes de l&#8217;intelligence artificielle</em> de Laura Sibony en tant qu&#8217;exploration po&#233;tique et critique de l&#8217;intelligence artificielle con&#231;ue comme figure de l&#8217;imaginaire litt&#233;raire. Loin des r&#233;cits technophobes ou des visions utilitaristes, l&#8217;intelligence artificielle y est abord&#233;e comme un miroir du sujet humain qui r&#233;v&#232;le ses angoisses, ses d&#233;sirs et ses paradoxes. &#192; travers une constellation mythique du D&#233;miurge &#224; Prom&#233;th&#233;e et du Double au Golem, Sibony inscrit l&#8217;IA dans la continuit&#233; des grandes figures de la cr&#233;ation, interrogeant la d&#233;l&#233;gation du pouvoir de cr&#233;er et la tentation prom&#233;th&#233;enne de l&#8217;humain de se faire dieu. Cette approche mythocritique s&#8217;articule &#224; une esth&#233;tique de l&#8217;hybridation narrative et langagi&#232;re. Chaque nouvelle de <em>Fantasia</em> adopte une forme singuli&#232;re, fragmentaire, po&#233;tique, essayistique ou satirique, qui refl&#232;te la nature mouvante et plurielle de l&#8217;intelligence artificielle. Ainsi, la litt&#233;rature devient un laboratoire de pens&#233;e o&#249; s&#8217;exp&#233;rimente la coexistence entre humain et machine, entre technique et sensibilit&#233;. Par une &#233;criture travers&#233;e de r&#233;f&#233;rences philosophiques, historiques et psychanalytiques, Fantasia d&#233;place le d&#233;bat sur l&#8217;IA vers le champ de la subjectivit&#233;, du symbolique et du langage. Ce faisant, Laura Sibony propose une relecture du contemporain o&#249; la technologie n&#8217;est plus simple outil, mais actrice de fiction et catalyseur de m&#233;tamorphoses esth&#233;tiques et existentielles. L&#8217;intelligence artificielle, ici, ne d&#233;truit pas le litt&#233;raire, mais le r&#233;invente. </p></blockquote><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.romanica.upol.cz/pdfs/rom/2025/02/04.pdf&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Lire l'article ici&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.romanica.upol.cz/pdfs/rom/2025/02/04.pdf"><span>Lire l'article ici</span></a></p><p></p><p>Je crois que mon &#233;diteur de l&#8217;&#233;poque avait &#233;t&#233; convaincu par le projet <em>Fantas<strong>ia</strong></em> du moment o&#249; il a vu ses propres textes servir d&#8217;entra&#238;nement &#224; une cha&#238;ne de Markov cod&#233;e par le Dr. Sarah Dury. Une cha&#238;ne de Markov est un simple processus math&#233;matique o&#249; la probabilit&#233; de passer &#224; un &#233;tat futur d&#233;pend exclusivement de l&#8217;&#233;tat pr&#233;sent. Entra&#238;n&#233;e sur une base de textes, elle en fera donc ressortir les r&#233;gularit&#233;s statistiques, des suites de mots qui reproduisent la m&#233;canique propre &#224; un auteur. Autrement dit&nbsp;: c&#8217;est une machine &#224; mettre en lumi&#232;re les n&#233;vroses d&#8217;un &#233;crivain. Je retrouvais un style connu, m&#234;me dans des phrases d&#233;pourvues de sens. &#192; partir de l&#224;, plus personne n&#8217;a dout&#233; de la n&#233;cessit&#233; de raconter l&#8217;IA, bien que le sujet, plus d&#8217;un an avant la sortie de Chat-GPT, sembl&#226;t encore tr&#232;s <em>geek.</em></p><p></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg" width="571" height="990" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:990,&quot;width&quot;:571,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;The Five Greatest Applications of Markov Chains.&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="The Five Greatest Applications of Markov Chains." title="The Five Greatest Applications of Markov Chains." srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uisS!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F594a0657-d3fc-4ffd-836b-32d6ce30927c_571x990.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Premi&#232;re application d&#8217;une cha&#238;ne de Markov (par Markov) entra&#238;n&#233;e sur l&#8217;<em>Eug&#232;ne On&#233;guine</em> de Pouchkine.</figcaption></figure></div><p>Je ne comprenais pas encore &#224; quel point cela peut &#234;tre troublant, pour un auteur, de se croire &#224; ce point lu, compris et r&#233;v&#233;l&#233;. Maintenant, l&#8217;IA g&#233;n&#233;rative nous a habitu&#233;s &#224; voir des styles dig&#233;r&#233;s et reproduits. Mais il reste cette impression que les Anglais disent <em>humbling</em>, une reconnaissance m&#234;l&#233;e de fiert&#233;, &#224; voir ce que nos mots ont fait na&#238;tre ailleurs.</p><h2>Laura de biblioth&#232;que</h2><p>La recherche en litt&#233;rature a toujours suscit&#233; chez une moi une immense admiration &#8212; de loin. Je n&#8217;en approche qu&#8217;avec une timidit&#233; respectueuse. Ma tante a &#233;crit <a href="https://theses.fr/151859965">une th&#232;se sur la repr&#233;sentation du Juif dans la litt&#233;rature italienne du XIIIe au XVIe si&#232;cle</a>, j&#8217;ai r&#233;cemment eu la chance de rencontrer une chercheuse qui &#233;crit et enseigne sur les recueils de nouvelles et les usages de la casuistique en Europe m&#233;di&#233;vale, pour mon &#233;mission de radio j&#8217;avais interview&#233; des chercheurs sur le langage de la lumi&#232;re dans <em>La Recherche du Temps Perdu</em>, sur la symbiose jud&#233;o-allemande qu&#8217;incarne Gershom Scholem&#8230; Des gens qui ont d&#233;di&#233; des ann&#233;es d&#8217;&#233;tudes aux &#233;crits d&#8217;autres auteurs, &#224; leurs choix de structure et de figures, &#224; ce qu&#8217;ils ont apport&#233; ou reproduit&#8230; </p><p>Alors me retrouver, moi, sur cette &#233;trange table de dissection qui serait aussi un pi&#233;destal&#8230; ! Se dire qu&#8217;il y a quelque part un professeur qui a jug&#233; mon &#339;uvre&#8230; d&#233;j&#224; qui a jug&#233; que c&#8217;&#233;tait une &#339;uvre, et non un simple travail&#8230; et qui de plus l&#8217;a trouv&#233;e suffisamment nouvelle et int&#233;ressante pour m&#233;riter une analyse&#8230; ! Il y a beaucoup de raisons pour lesquelles j&#8217;ai &#233;t&#233; absolument ravie de lire l&#8217;article du Pr. Brija, et l&#8217;orgueil de telles comparaisons n&#8217;y est pas &#233;tranger.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png" width="1024" height="1024" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1024,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1649224,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/182938708?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8ml6!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F221177b8-8de8-426d-8212-376b7a020127_1024x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">La pyramide de Maslow des auteurs, g&#233;n&#233;r&#233;e par Nano Banana. J&#8217;aime toujours autant les hallucinations de l&#8217;IA, qui ne sont qu&#8217;un reflet de nos <em>patterns</em> humains : les fant&#244;mes d&#8217;ordinateurs, les c&#226;bles sortis de nulle part, le r&#233;gime de l&#8217;auteur apparemment constitu&#233; de caf&#233; fumant qui d&#233;fie la gravit&#233; et de cookies&#8230; </figcaption></figure></div><p><strong>&#8220;C&#8217;est du plus pur et du meilleur orgueil&#8221;</strong></p><p>Chacun a ses raisons d&#8217;&#233;crire, et ne les conna&#238;t peut-&#234;tre m&#234;me pas. Pour la gloire, pour l&#8217;argent, pour se sortir d&#8217;une d&#233;pression, pour se venger de son enfance ou pour faire revenir l&#8217;&#234;tre aim&#233;&#8230; Pour moi c&#8217;&#233;tait tr&#232;s clair : je voulais rejoindre ma vraie famille, Pagnol, Hugo, Gary, Maurois etc. sur les &#233;tag&#232;res d&#8217;une biblioth&#232;que. J&#8217;ai toujours eu, profond&#233;ment ancr&#233;, le sentiment que les livres sont des rencontres, et souvent des amiti&#233;s. Je me souviens d&#8217;une dict&#233;e de mon grand-p&#232;re, instituteur, qui s&#8217;intitulait &#8220;Les livres sont des amis&#8221;, et qui m&#8217;avait beaucoup fait m&#233;diter autour des sabl&#233;s qu&#8217;apportait ma grand-m&#232;re, &#8220;parce qu&#8217;il faut du carburant &#224; cette petite&#8221;. Si vous les aviez connus, ils vous auraient aussi fait aimer les dict&#233;es.</p><p>&#199;a semblera donc pr&#233;tentieux, parce que &#231;a l&#8217;est : il faut toujours un peu de vanit&#233; pour se risquer &#224; &#233;crire. Mais il faut aussi de l&#8217;audace (ou de l&#8217;impudeur, c&#8217;est selon), de celle que ne donne que l&#8217;orgueil. Ma grande ambition &#233;tait, et elle est toujours, d&#8217;&#233;crire ce que Balzac n&#8217;a pas pu &#233;crire, de raconter le monde contemporain pour poursuivre cette merveilleuse aventure de la litt&#233;rature. Moquez-vous : je sais bien que j&#8217;en suis tr&#232;s loin. Mais enfin on n&#8217;a pas lu <em>Cyrano</em> en vain&nbsp;: &#8220;c&#8217;est bien plus beau lorsque c&#8217;est inutile.&#8221; Et je n&#8217;allais quand m&#234;me pas n&#233;gliger cet atout : Balzac n&#8217;a &#224; ma connaissance jamais &#233;crit sur l&#8217;intelligence artificielle. C&#8217;est ce qu&#8217;&#224; HEC on appelle une opportunit&#233; de march&#233;, et que j&#8217;ai pris pour une invitation.</p><p>J&#8217;ai remarqu&#233; que dans l&#8217;&#233;criture d&#8217;un manuscrit, arrive in&#233;vitablement un moment o&#249; l&#8217;on rencontre le livre qu&#8217;on aurait aim&#233; &#233;crire. Pour <em>Lab</em>, &#231;a a &#233;t&#233; les notes du dernier livre de Nabokov, <em>L&#8217;original de Laura</em> ; pour <em>Old Europe&#8217;s</em>, <em>Le pion sur l&#8217;&#233;chiquier</em> de N&#233;mirovsky ; pour <em>Iskra, Le Proph&#232;te Muet</em>, de Joseph Roth. Dr&#244;le d&#8217;&#233;motion que celle d&#8217;avoir pass&#233; des mois, des ann&#233;es &#224; m&#251;rir un texte, &#224; y mettre son &#226;me, pour se rendre compte que cela avait d&#233;j&#224; &#233;t&#233; fait et bien mieux. Il y entre un peu de jalousie, beaucoup d&#8217;admiration, un &#233;trange malaise et par-dessus tout de la reconnaissance et une fraternit&#233; humaine pour ce semblable qui exprime mieux que soi-m&#234;me ce qu&#8217;on portait en silence.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg" width="327" height="500" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:500,&quot;width&quot;:327,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;L'Original de Laura by Vladimir Nabokov | Goodreads&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="L'Original de Laura by Vladimir Nabokov | Goodreads" title="L'Original de Laura by Vladimir Nabokov | Goodreads" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CK92!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F293f80f9-48af-48e7-956e-0ba05bc5bec5_327x500.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Alors, quand un chercheur comme Brija s'arr&#234;te sur mon texte et y d&#233;c&#232;le une "esth&#233;tique de l'hybridation" ou une "relecture du contemporain", ce n'est pas seulement ma vanit&#233; qui est flatt&#233;e. Son article aiguillonne l&#8217;orgueil d&#8217;apporter une pierre &#224; l&#8217;&#233;difice, une goutte &#224; &#8220;cet ardent sanglot qui roule d&#8217;&#226;ge en &#226;ge&#8221;, il pousse &#224; se montrer digne de la lecture de tant de vies avant la mienne. <br>Et face &#224; un &#233;diteur silencieux, j&#8217;y puise l&#8217;&#233;nergie de reprendre pour la quinzi&#232;me fois un manuscrit, de tordre une phrase, de peser deux formulations.</p><p>Je remercie donc infiniment le Pr. Brija d&#8217;avoir cherch&#233; et lu mon livre, et d&#8217;avoir d&#233;m&#234;l&#233; des intentions qui m&#8217;&#233;taient rest&#233;es assez obscures. Il m&#8217;offre cette chance rare de conna&#238;tre la r&#233;ception et m&#234;me l&#8217;interpr&#233;tation de mon texte, et d&#8217;en faire ce que j&#8217;ai toujours r&#234;v&#233; qu&#8217;il devienne : une conversation. Et une conversation que je trouve tr&#232;s amusante, puisque je peux commenter le commentaire, critiquer la critique de mon livre.</p><p><strong>Relire et relier.</strong></p><p>Brija ne se contente pas d'&#233;tudier ; il traduit. Il transpose mon lexique tr&#232;s personnel (et encore, je me suis retenue pour <em>Fantas<strong>ia</strong> </em>!) dans un registre universel, avec des r&#233;f&#233;rences &#224; la philosophie et &#224; la psychanalyse. Th&#232;me et version &#224; la fois : il donne une grammaire acad&#233;mique &#224; mes r&#233;cits, et il les relie &#224; son propre bagage de chercheur. </p><p>Comme tout traducteur, il se fait l&#8217;interpr&#232;te de ma pens&#233;e, avec une part cr&#233;ative. Je ne lui ai pas simplifi&#233; la t&#226;che, puisque je ruse avec les d&#233;finitions. L&#8217;IA, dans <em>Fantas<strong>ia</strong></em>, c&#8217;est tant&#244;t un &#8220;vaste malentendu&#8221;, tant&#244;t un champ de recherche scientifique, le plus souvent un ensemble de technologies, mais aussi un imaginaire&#8230; Il a tr&#232;s bien compris que l&#8217;&#233;criture en r&#233;cits fragment&#233;s &#233;tait une mani&#232;re d&#8217;en parler au pluriel. Mais puisque dans une &#233;tude de quinze pages, il lui faut bien dire ce que c&#8217;est, l&#8217;IA, il convoque les &#171; fins en soi &#187; de Kant, celles du deuxi&#232;me imp&#233;ratif cat&#233;gorique<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a>&nbsp;: l&#8217;IA n&#8217;est pas qu&#8217;un moyen, c&#8217;est plus qu&#8217;un outil, elle devient un miroir de l&#8217;humain.</p><p>Cet article ne se contente donc pas de commenter ; il traduit, transpose et interpr&#232;te. Et cela, c&#8217;est encore bien mieux que flatteur.</p><p><strong>Contre la montre</strong></p><p>La premi&#232;re fois que j&#8217;ai tenu <em>Fantas<strong>ia</strong> </em>dans mes mains, j&#8217;&#233;tais paniqu&#233;e. Il doit y avoir un mot allemand pour parler de ce sentiment, recto fiert&#233; de voir mon nom (et donc celui de mon grand-p&#232;re) en lettres vertes sur le dos, l&#224; o&#249; j&#8217;&#233;tais habitu&#233;e &#224; voir s&#8217;&#233;taler celui de Montherlant, verso embarras de le sentir si d&#233;risoire et insignifiant, dans la salle de r&#233;union de Grasset aux murs couverts de centaines de chefs-d&#8217;&#339;uvre. Il y a la pr&#233;tention de d&#233;part, &#233;crire ce que Balzac n&#8217;aurait pas pu &#233;crire, et il y a le r&#233;sultat : 350 pages que je suis bien incapable de juger apr&#232;s les avoir couv&#233;es pendant des mois. </p><p>Je ne me doutais pas que la grande &#233;preuve commen&#231;ait &#224; peine. Sorti de chez Grasset, le livre affrontait un &#233;diteur plus terrible encore : le temps. Et pour un livre sur l&#8217;IA, paru en 2024&#8230; Il partait avec un handicap.</p><p>Au-del&#224; de l&#8217;orgueil et de la reconnaissance, c&#8217;est donc la troisi&#232;me raison pour laquelle je remercie si chaleureusement le Pr. Brija : il me laisse croire que <em>Fantas<strong>ia</strong></em> n&#8217;a pas atteint sa date de p&#233;remption. Je n&#8217;irais pas jusqu&#8217;&#224; le pr&#233;tendre intemporel, mais il se distingue au moins des manuels et des livres pratiques destin&#233;s &#224; l&#8217;usage plus qu&#8217;&#224; la compr&#233;hension de l&#8217;IA. Apparemment, en langage acad&#233;mique, on dit que le livre &#8220;s&#8217;inscrit dans le pr&#233;sentisme th&#233;oris&#233; par Fran&#231;ois Hartog&#8221;, qui &#8220;se lib&#232;re de la progression historique et rejoint une succession d&#8217;instants.&#8221; En tous cas il offre une pause bienvenue dans la surench&#232;re des derniers gadgets IA.</p><h3>L&#8217;IA fa&#231;on boule &#224; facettes</h3><p>Quand je lis : &#8220;&#192; l&#8217;image de la science postmoderne, Fantasia &#233;rige la discontinuit&#233; en principe de pens&#233;e. Son esth&#233;tique de la fragmentation est un mode d&#8217;exploration critique des technosciences et de leurs effets sur le sujet, le corps, le langage et la m&#233;moire. Cette discontinuit&#233; est aussi une mani&#232;re de r&#233;sister &#224; la cl&#244;ture du sens, &#224; l&#8217;univocit&#233; de l&#8217;algorithme et &#224; la standardisation des affects et des r&#233;cits&#8221;, je me dis : &#8220;Grave, c&#8217;est tout moi.&#8221;</p><p>Je parle souvent des facettes de l&#8217;intelligence artificielle, faute de meilleur terme pour exprimer les usages &#233;tonnamment vari&#233;s de l&#8217;expression, dans tous les domaines, du droit &#224; la m&#233;decine. C&#8217;est plus &#233;l&#233;gant que de dire &#8220;on met l&#8217;IA &#224; toutes les sauces&#8221;, et &#231;a transmet mieux l&#8217;image d&#8217;une technologie dans laquelle  nous projetons, comme dans des &#233;clats de miroirs, notre vision de nous-m&#234;mes &#8212; ni ange, ni b&#234;te, ni robot. Mon ex-&#233;diteur parlait m&#234;me d&#8217;&#8220;IA fa&#231;on boule &#224; facettes&#8221;. Le Pr. Brija dit plus simplement que <em>Fantas<strong>ia</strong></em> &#8220;refuse de figer [l&#8217;IA] dans un r&#244;le ou dans un arch&#233;type technologique reconnaissable. Cette ind&#233;termination rel&#232;ve de la porosit&#233; et de l&#8217;instabilit&#233; de ses identit&#233;s.&#8221; </p><p><em><strong>What&#8217;s in a name?</strong></em></p><p>Ces mille facettes, pardon : cette ind&#233;termination de l&#8217;IA, j&#8217;ai voulu d&#233;j&#224; la transmettre par le titre. <em>Fantas<strong>ia</strong></em> &#233;voque les merveilleuses possibilit&#233;s de technologies aux apparences magiques. Mais il rappelle aussi l&#8217;apprenti sorcier, celui de Dukas &amp; de Goethe illustr&#233; par Disney. Comme ce long-m&#233;trage d&#8217;animation qui, en 1940, a enregistr&#233; avec l&#8217;Orchestre de Philadelphie les chefs-d&#8217;&#339;uvre de la musique classique pour en faire la bande-son des aventures de Mickey Mouse, j&#8217;ai souhait&#233; concilier l&#8217;exigence du fond avec les hippopotames en tutu, rendre accessibles les concepts et enjeux de l&#8217;IA, vulgariser sans simplifier. Walt Disney disait vouloir &#8220;seeing sound&#8221;, voir le son, et j&#8217;aimerais montrer l&#8217;IA.</p><div id="youtube2-ELC1vzm0NXE" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;ELC1vzm0NXE&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/ELC1vzm0NXE?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Il y a une derni&#232;re r&#233;f&#233;rence derri&#232;re le titre. Les fantasias, jeux de poudre, de violence et de vitesse, ce sont aussi ces brillantes chevauch&#233;es guerri&#232;res, o&#249; des cavaliers lanc&#233;s &#224; toute allure tirent en l&#8217;air, dans la poussi&#232;re dor&#233;e que d&#233;chire l&#8217;&#233;clat des armes d&#8217;apparat. Aussi fascinants qu&#8217;effrayants, ils ressemblent en cela &#224; la course de l&#8217;IA, objet de peur et de fantasme, parade de puissance o&#249; r&#232;gnent la comp&#233;tition et l&#8217;ivresse de l&#8217;acc&#233;l&#233;ration.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg" width="800" height="453" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:453,&quot;width&quot;:800,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Fichier:Eug&#232;ne Delacroix - Fantasia ou Jeu de la poudre, devant la porte  d'entr&#233;e de la ville de M&#233;quinez.jpg &#8212; Wikip&#233;dia&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Fichier:Eug&#232;ne Delacroix - Fantasia ou Jeu de la poudre, devant la porte  d'entr&#233;e de la ville de M&#233;quinez.jpg &#8212; Wikip&#233;dia" title="Fichier:Eug&#232;ne Delacroix - Fantasia ou Jeu de la poudre, devant la porte  d'entr&#233;e de la ville de M&#233;quinez.jpg &#8212; Wikip&#233;dia" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gDGX!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64062d96-7e21-45fa-b75a-6cc66361d610_800x453.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Fantasia &#224; Mequinez par Eug&#232;ne Delacroix</figcaption></figure></div><p>L&#8217;analyse dialectique qu&#8217;en fait Brija est tout-&#224;-fait juste, mais plus s&#233;rieuse. Je suis rassur&#233;e ! Choisir un titre, cela ressemble beaucoup au choix d&#8217;un pr&#233;nom&nbsp;: on ne sait pas comment l&#8217;enfant va grandir, mais on l&#8217;entoure d&#233;j&#224; d&#8217;un univers, dans lequel on esp&#232;re qu&#8217;il trouvera sa libert&#233;. <em>Fantas<strong>ia</strong></em> a trouv&#233; la sienne. Vous y verrez Disney, vous y verrez les cavalcades du Sahara, vous n&#8217;y verrez rien d&#8217;autre que le IA en vert sur fond jaune, &#224; votre guise. </p><p><strong>Faire &#233;clater la vieille baudruche du roman</strong></p><p>C&#8217;est que j&#8217;y tiens, &#224; cette ind&#233;termination, d&#8217;abord parce que les d&#233;finitions de l&#8217;IA sont toujours soit trop vastes pour &#234;tre utiles, soit trop pr&#233;cises pour &#234;tre compl&#232;tes ; ensuite parce que je la trouve essentielle &#224; la litt&#233;rature. </p><p>Regardez l&#8217;industrie audiovisuelle : des sc&#233;narios con&#231;us pour durer 52 minutes g&#233;n&#233;rique compris et un <em>cliffhanger</em> avant chaque pause-pub &#224; la t&#233;l&#233;vision, un &#8220;<em>inciting incident</em>&#8221; dans les dix premi&#232;res minutes et une unit&#233; de lieu pour favoriser le tournage en blocs sur les plateformes&#8230; Les contraintes commerciales sont &#224; l&#8217;oppos&#233; de la libert&#233; et de l&#8217;innovation artistique.</p><p>On aurait pu esp&#233;rer que l&#8217;&#233;dition, dispens&#233;e des contraintes de tournages et des pauses-pub, soit une industrie cr&#233;ative plus cr&#233;ative qu&#8217;industrielle. Mais j&#8217;ai bien peur qu&#8217;elle ne suive la voie de l&#8217;audiovisuel, et s&#8217;uniformise toujours plus. Comment du reste s&#8217;en &#233;tonner ? Le milieu repose sur un entre-soi social et g&#233;ographique presque herm&#233;tique : 90% des &#233;diteurs, critiques, jur&#233;s de prix (ou les trois &#224; la fois, le cumul des mandats ne les effraie pas) travaillent entre le quai Conti et la rue des Saints-P&#232;res<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a> <a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>; Hachette et &#201;ditis contr&#244;lent la moiti&#233; du chiffre d&#8217;affaires du secteur, et poss&#232;dent de plus les r&#233;seaux de distribution, de diffusion, et de communication<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-4" href="#footnote-4" target="_self">4</a> ; l&#8217;immense majorit&#233; des auteurs publi&#233;s ont b&#233;n&#233;fici&#233; d&#8217;une recommandation<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-5" href="#footnote-5" target="_self">5</a> ; la moyenne d&#8217;&#226;ge en comit&#233; de lecture oscille entre 60 et 70 ans ; la plupart des grandes maisons sont dirig&#233;es par les m&#234;mes familles depuis trois &#224; quatre d&#233;cennies<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-6" href="#footnote-6" target="_self">6</a>&#8230; Enfin sans s&#8217;appesantir sur une homog&#233;n&#233;it&#233; de l&#8217;&#233;dition d&#233;j&#224; amplement d&#233;montr&#233;e<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-7" href="#footnote-7" target="_self">7</a>, force est de constater que l&#8217;innovation, ou m&#234;me la diversit&#233;, sont des risques que peu acceptent de courir.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg" width="1456" height="2038" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:2038,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8002534,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/182938708?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1_YD!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3d2e9263-92df-4734-8e35-be30a3c18569_2953x4134.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Le &#8220;cherche et trouve&#8221; de l&#8217;&#233;dition (surtout) fran&#231;aise, par l&#8217;association <a href="https://www.ecologiedulivre.org/">Pour l&#8217;&#201;cologie du Livre</a></figcaption></figure></div><p>L&#8217;innovation formelle, ce n&#8217;est pas faire du neuf pour du neuf. Et ce n&#8217;est pas que de la coquetterie. C&#8217;est surtout oser s&#8217;&#233;loigner des conventions pour trouver la forme qui convienne le mieux &#224; de nouveaux sujets. &#201;videmment, une forme n&#233;e avec le roman picaresque au XVIe si&#232;cle pour raconter des vies d&#8217;aventuriers, issue comme le disait Walter Benjamin &#8220;de l&#8217;isolement de l&#8217;individu&#8221;, correspond mal &#224; un sujet aussi collectif et prot&#233;iforme que l&#8217;IA. Le roman est une forme qui permet de raconter de magnifiques histoires, mais ce n&#8217;est qu&#8217;une forme parmi d&#8217;autres.</p><p>D&#8217;ailleurs, le Pr. Brija me fait beaucoup d&#8217;honneur en parlant d&#8217;innovation formelle. Je n&#8217;ai fait que reprendre la vieille tradition humaniste des pens&#233;es, maximes, essais et autres fragments, d&#233;j&#224; modernis&#233;e par les propos d&#8217;Alain ou les dialogues de Maurois.</p><p><strong>Essais, XXIe si&#232;cle</strong></p><p>Je ne r&#233;siste pas au plaisir de le citer :</p><div class="pullquote"><p>&#8220;<em>Fantas<strong>ia</strong></em> s&#8217;inscrit pleinement dans la logique postmoderne d&#233;crite par Jean-Fran&#231;ois Lyotard dans <em>La Condition postmoderne</em> (1994). En effet, l&#8217;auteure renonce &#224; toute pr&#233;tention &#224; l&#8217;unit&#233; qui engloberait le ph&#233;nom&#232;ne de l&#8217;intelligence artificielle dans un cadre unique. Elle revendique une multiplicit&#233; de r&#233;gimes de discours dramatiques, lyriques, th&#233;oriques, mythiques. De ce fait, l&#8217;hybridation formelle est aussi une mise en crise des formes de l&#233;gitimation du savoir. [&#8230;] Le style h&#233;t&#233;roclite d&#233;robe une r&#233;sistance po&#233;tique &#224; la rh&#233;torique techno-scientifique.&#8221;</p></div><p>Voil&#224; les mots que j&#8217;aurais d&#251; trouver, quand j&#8217;essayais de faire partager &#224; mon ex-&#233;diteur mon int&#233;r&#234;t pour le genre de la nouvelle. J&#8217;&#233;tais postmoderne sans le savoir. </p><p>Enfin, je me r&#233;jouis de cette l&#233;gitimation de la th&#233;orie litt&#233;raire. Je le pense beaucoup plus simplement : pourquoi un cadre unique pour des sujets qui n&#8217;ont pas d&#8217;unit&#233; ? <em>Les Propos</em> d&#8217;Alain, des textes courts et percutants qui partent d&#8217;une observation banale pour en extraire la v&#233;rit&#233;, sont pour moi des le&#231;ons de philosophie autant que de style. Et je me reconnais plus facilement dans le <em>je</em>, pourtant vieux d&#8217;un demi-mill&#233;naire, des <em>Essais</em> de Montaigne ou des <em>M&#233;ditations M&#233;taphysiques</em> de Descartes, que dans nombre d&#8217;analyses contemporaines et impersonnelles. </p><p>Pour certains chapitres, j&#8217;ai adopt&#233; la forme de la nouvelle. Combien de fois, pourtant, ai-je entendu de la part d&#8217;&#233;diteurs cet invariable mantra : &#8220;les nouvelles ne marchent pas en France&#8221; ? Sans jamais plus d&#8217;explications, comme si les chiffres de vente devaient dicter la production, ou pire encore, comme s&#8217;ils &#233;taient incapables de changer. Merci du fond du c&#339;ur au Pr. Brija de renverser l&#8217;argument, en rappelant que &#8220;cette forme narrative classique&#8221; &#233;tait sans doute la plus &#224; m&#234;me de &#8220;d&#233;crire la d&#233;ch&#233;ance d&#8217;un mythe, avec une mont&#233;e dramatique, une r&#233;v&#233;lation (la triche comme ultime libert&#233;), et un effondrement.&#8221;</p><p>Je n&#8217;aurais pas cru devoir d&#233;fendre la nouvelle comme s&#8217;il s&#8217;agissait d&#8217;une forme r&#233;volutionnaire. Les faits sont cependant l&#224; : en France, bien que les recueils de nouvelles repr&#233;sentent 10 &#224; 15% des manuscrits re&#231;us par les comit&#233;s de lecture, ils repr&#233;sentent moins de 1% des publications (port&#233;es &#224; 80% par de petits &#233;diteurs ind&#233;pendants<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-8" href="#footnote-8" target="_self">8</a>) </p><p>Ne parlons m&#234;me pas de la br&#232;ve, forme que j&#8217;adopte dans le chapitre <em>Silly Valley Awards</em> et &#224; laquelle Brija trouve &#8220;un effet de zapping, d&#8217;acc&#233;l&#233;ration, &#224; l&#8217;image de la temporalit&#233; des plateformes et des r&#233;seaux sociaux.&#8221; Eh, &#224; quoi bon s&#8217;offusquer du d&#233;clin cognitif qu&#8217;engendre l&#8217;usage massif de l&#8217;IA g&#233;n&#233;rative, si c&#8217;est pour le faire sous la forme longue d&#8217;un roman-fleuve ou d&#8217;un essai pontifiant&nbsp;? <em>Fantas<strong>ia</strong> </em>traite moins des IA que de ceux qui les utilisent, il est juste de le faire d&#8217;une mani&#232;re adapt&#233;e (et encore reste-t-il de nombreuses barri&#232;res pour cela, dont le prix du livre ! Je n&#8217;ai pas pouss&#233; l&#8217;innovation formelle jusqu&#8217;&#224; faire des vid&#233;os TikTok, on touche &#224; la limite entre s&#8217;adapter et se trahir). Je ne saurais mieux conclure qu&#8217;en citant la fin de la pr&#233;face du <em>Tartuffe</em> : &#8220;le roi, en sortant, dit [&#8230;] &#171; je voudrais bien savoir pourquoi les gens qui se scandalisent si fort de la com&#233;die de Moli&#232;re ne disent mot de celle de Scaramouche &#187; ; &#224; quoi le prince r&#233;pondit : &#171; La raison de cela, c'est que la com&#233;die de Scaramouche joue le ciel et la religion, dont ces messieurs-l&#224; ne se soucient point ; mais celle de Moli&#232;re les joue eux-m&#234;mes ; c'est ce qu'ils ne peuvent souffrir. &#187;&#8221;</p><h3>La suite au prochain chapitre&#8230;</h3><p>Je voulais faire un bilan de la r&#233;ception de <em>Fantas<strong>ia</strong></em>, pour tourner la page, mais la lecture de cet article m&#8217;encourage plut&#244;t aux bonnes r&#233;solutions pour le prochain chapitre &#224; &#233;crire. Il me r&#233;v&#232;le ce &#224; quoi je tiens dans l&#8217;&#233;criture, et pourquoi j&#8217;&#233;cris. </p><p>Surtout, il me conforte dans une forme de r&#233;cit qui &#8220;ne peut &#234;tre stable, mais se voit forc&#233;e de muter, se plier, se d&#233;doubler, se fragmenter pour accueillir cet objet qui, par nature, d&#233;place les cadres traditionnels du sujet humain.&#8221; Et puisqu&#8217;il para&#238;t que j&#8217;ai l&#8217;&#8220;anachronisme cr&#233;ateur&#8221;, &#231;a tombe bien : mon prochain roman met en parall&#232;le la r&#233;volution de F&#233;vrier 1917 avec la r&#233;volution de l&#8217;IA, sous une forme tr&#232;s fragment&#233;e, o&#249; je tente de donner une voix&#8230; aux notes de bas de page. </p><p>Voil&#224; qui devrait donner mati&#232;re &#224; commentaire au Pr. Brija ! Et si l&#8217;&#233;dition fran&#231;aise y reste sourde, qu&#8217;importe ?</p><p>&#8220;La voix chante toujours &#224; en r&#226;le-mourir<br>Ces f&#233;es aux cheveux verts qui incantent l&#8217;&#233;t&#233;&#8221;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png" width="1024" height="1024" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1024,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1878263,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/i/182938708?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPSL!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe1450abb-6737-42b9-9a76-6cd914355927_1024x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">&#192; la v&#244;tre !</figcaption></figure></div><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/metafantasia?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci pour votre lecture ! Et bien s&#251;r n&#8217;h&#233;sitez pas &#224; partager la newsletter Bienvenue en Fantasia. </p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/metafantasia?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/metafantasia?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Le trop oubli&#233; : &#171; Agis de telle sorte que tu traites l'humanit&#233; aussi bien dans ta personne que dans la personne de tout autre toujours en m&#234;me temps comme une fin, et jamais simplement comme un moyen. &#187;</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>Article du Monde de 2020, <a href="https://www.lemonde.fr/livres/article/2020/01/21/prix-litteraires-d-automne-cet-hiver-n-est-pas-une-morte-saison_6026748_3260.html">&#8220;Du Goncourt au Renaudot, enqu&#234;te sur le fonctionnement des prix litt&#233;raires&#8221;</a></p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Pour la concentration g&#233;ographique de l&#8217;&#233;dition : l&#8217;APUR (Atelier Parisien d&#8217;URbanisme) propose une <a href="https://www.apur.org/fr/open-data-cartes/open-data/base-donnees-commerces-parisiens">base de donn&#233;es des commerces jusqu&#8217;en 2023</a>. </p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-4" href="#footnote-anchor-4" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">4</a><div class="footnote-content"><p><a href="https://www.sne.fr/economie/chiffres-cles/">Rapport du Syndicat National de l&#8217;&#201;dition (SNE) en 2024</a> ; rapport Xerfi sur le march&#233; de l&#8217;&#233;dition 2025&#8230; </p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-5" href="#footnote-anchor-5" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">5</a><div class="footnote-content"><p><em><a href="https://www.editionsladecouverte.fr/la_condition_litteraire-9782707161215">La condition litt&#233;raire</a></em>, de Bernard Lahire, ne s&#8217;est pas d&#233;mod&#233;e, au contraire. Les envois par la Poste (hors r&#233;seaux) repr&#233;sentent entre 1 et 5% des publications.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-6" href="#footnote-anchor-6" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">6</a><div class="footnote-content"><p>&#192; l&#8217;heure actuelle, en 2026, Antoine Gallimard est en poste depuis 38 ans, Francis Esm&#233;nard (Albin Michel) depuis 38 ans, Olivier Nora (Grasset) depuis 26 ans et Odile Jacob depuis la fondation de la maison il y a 40 ans.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-7" href="#footnote-anchor-7" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">7</a><div class="footnote-content"><p>D&#8217;ailleurs, ne nous privons pas d&#8217;en rire un peu ! <a href="https://www.youtube.com/watch?v=SASfCclpPvE&amp;themeRefresh=1">Les &#233;diteurs eux-m&#234;mes </a>nous en prient.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-8" href="#footnote-anchor-8" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">8</a><div class="footnote-content"><p>Livres Hebdo, d&#233;cembre 2025, <a href="https://www.livreshebdo.fr/article/forme-courte-avenir-long-ledition-de-nouvelles-se-reinvente">&#8220;Forme courte, avenir long : l&#8217;&#233;dition de nouvelles se r&#233;invente&#8221; </a></p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La fête continue !]]></title><description><![CDATA[Qui sera le Pape des Fous ?]]></description><link>https://laurasibony.substack.com/p/la-fete-continue</link><guid isPermaLink="false">https://laurasibony.substack.com/p/la-fete-continue</guid><dc:creator><![CDATA[Laura Sibony]]></dc:creator><pubDate>Mon, 05 Jan 2026 23:04:22 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Vous vous remettez &#224; peine des f&#234;tes de No&#235;l et du Jour de l&#8217;An ? Pas si vite, la plus belle occasion de s&#8217;amuser arrive ! <br><br>&#8221;Le 6 janvier, ce qui <em>mettait en &#233;motion tout le populaire de Paris</em>, comme dit Jean de Troyes, c&#8217;&#233;tait la double solennit&#233;, r&#233;unie depuis un temps imm&#233;morial, du jour des Rois et de la F&#234;te des Fous.&#8221;<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-1" href="#footnote-1" target="_self">1</a> </p><p>C&#8217;&#233;tait sage : pas de rois sans fous. Et si nous ressuscitions un peu cette bonne vieille F&#234;te des Fous ?</p><p><em>Why so serious? </em>Je vous livre mon aper&#231;u comme tout analyste politique post-prandial : nombre de probl&#232;mes viennent de ce que les dirigeants se prennent un peu trop au s&#233;rieux. Ou pour le dire dans la langue des journaux : de la reproduction d&#8217;une classe dirigeante auto-c&#233;l&#233;br&#233;e. Des Prix Nobel de la Paix, des Time&#8217;s Person of the Year, des Forbes&#8217; 30, des Prix de la Paix de la FIFA, des Epstein lists et des Panama Papers&#8230; et pas un pape des Fous&nbsp;? C&#8217;est pourtant l&#8217;une des institutions les plus d&#233;mocratiques que l&#8217;on ait connues. Laissez-moi expliquer, et d&#233;p&#234;chons : les fous n&#8217;ont qu&#8217;un jour par an.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg" width="569" height="853" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:853,&quot;width&quot;:569,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;The Joker - Why So Serious? | Batman T-Shirt Manches courtes | Large&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="The Joker - Why So Serious? | Batman T-Shirt Manches courtes | Large" title="The Joker - Why So Serious? | Batman T-Shirt Manches courtes | Large" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sBr2!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc42979e2-8a14-40a4-9c4e-b9387fffc6da_569x853.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">D&#8217;ailleurs, saviez-vous que le Joker est inspir&#233; d&#8217;un autre roman de Victor Hugo, <em>L&#8217;Homme qui rit ?  </em>Puisque les livres de politiques semblent avoir la cote, pourquoi ne pas rouvrir ceux du d&#233;put&#233; Hugo&#8230;</figcaption></figure></div><h3>Savez-vous trouver les fous ?</h3><blockquote><p>&#8220;On se rassemble une cohue, comme ici. Puis chacun &#224; son tour va passer sa t&#234;te par un trou et fait une grimace aux autres. Celui qui fait la plus laide, &#224; l&#8217;acclamation de tous, est &#233;lu pape. Voil&#224;. C&#8217;est fort divertissant. Voulez-vous que nous fassions votre pape &#224; la mode de mon pays ? Ce sera toujours moins fastidieux que d&#8217;&#233;couter ces bavards. S&#8217;ils veulent venir faire leur grimace &#224; la lucarne, ils seront du jeu. Qu&#8217;en dites-vous, messieurs les bourgeois ?&#8221;</p></blockquote><p>Quand il n&#8217;y a pas de pain, il reste les jeux. Et celui que propose Jacques Coppenole dans <em>Notre-Dame</em> a une longue histoire. La F&#234;te des Fous est h&#233;riti&#232;re en ligne directe des Saturnales romaines, qui se tenaient pendant le solstice d&#8217;hiver. On y offrait des cadeaux aux enfants et &#224; ses amis, on d&#233;corait la maison de gui, jusque l&#224; rien d&#8217;anormal fin d&#233;cembre, et &#224; en croire Lucien de Samosate &#8220;personne, durant la f&#234;te, ne devra s'occuper d'affaires soit politiques , soit particuli&#232;res, except&#233; celles qui ont pour but les jeux, la bonne ch&#232;re et les plaisirs&nbsp;: les cuisiniers seuls et les p&#226;tissiers auront de l'occupation. - &#201;galit&#233; pour tous , esclaves ou libres , pauvres ou riches. - D&#233;fense absolue de se f&#226;cher, de se mettre en col&#232;re, de faire des menaces. Pas de comptes d'administration pendant les Saturnales. - Qu'on ne redemande &#224; personne ni argent ni habits.&#8221;</p><p>Cette agr&#233;able f&#234;te, d&#233;crite par Lucien dans un <a href="https://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Lucien/saturnales.htm">dialogue entre Saturne, un pr&#234;tre, les riches et les pauvres</a>, n&#8217;est pas un appel &#224; l&#8217;&#233;galit&#233; ou &#224; la redistribution des biens (&#231;a, le dieu s&#8217;en dispense : c&#8217;est l&#8217;affaire de son fils Jupiter<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-2" href="#footnote-2" target="_self">2</a>). Seulement &#224; la dignit&#233; : &#8220;Notre mis&#232;re pourtant, sache-le bien, serait plus supportable, si nous ne voyions pas le bonheur des riches qui ont sous clef tant d'or et tant d'argent, avec des v&#234;tements dont nul ne sait le nombre, des esclaves, des chars, des bourgades enti&#232;res, des champs, des biens de toute esp&#232;ce ; et, malgr&#233; cela, ils sont si peu dispos&#233;s &#224; nous en donner notre part, qu'ils ne daignent pas m&#234;me jeter les yeux sur le commun des hommes.&#8221; Pendant les Saturnales, les r&#244;les s&#8217;inversent, chacun conna&#238;t les joies et les mis&#232;res de l&#8217;autre classe, les ma&#238;tres portent les danseuses sur leur dos, les matrones servent leurs &#233;chansons, les vieillards redeviennent enfants, les pauvres se comportent en riches, et personne ne s&#8217;occupe d&#8217;affaires politiques.</p><p>Et &#224; la fin de la f&#234;te, l&#8217;ordre social reprend ses droits, Saturne y veille, arm&#233; de la faucille avec laquelle il a &#233;mascul&#233; son p&#232;re Uranus. La l&#233;gende ne dit pas ce qu&#8217;il a fait du marteau. Son r&#244;le en tous cas s&#8217;arr&#234;te l&#224;, sa f&#234;te n&#8217;est qu&#8217;une soupape de respiration dans un monde &#233;touffant, dont l&#8217;absurdit&#233; n&#8217;&#233;chappe &#224; personne : &#8220;toutes ces richesses doivent p&#233;rir ; d&#233;truites par le temps ; qu'ils nous les laissent mettre sur le dos, plut&#244;t que de les voir moisir et pourrir dans des coffres et dans des armoires&#8221;. Les Saturnales r&#233;pondent &#224; l&#8217;absurdit&#233; par l&#8217;absurdit&#233; : l&#8217;ordre du monde est injuste mais il n&#8217;est pas &#233;ternel.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg" width="550" height="377" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:377,&quot;width&quot;:550,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;C'est le d&#233;but des Saturnales, une des principales f&#234;tes romaines en  l'honneur de Saturne qui marque la fin de l'ann&#233;e. Un temps o&#249; les  hi&#233;rarchies sociales peuvent &#234;tre invers&#233;es et o&#249; l'on&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="C'est le d&#233;but des Saturnales, une des principales f&#234;tes romaines en  l'honneur de Saturne qui marque la fin de l'ann&#233;e. Un temps o&#249; les  hi&#233;rarchies sociales peuvent &#234;tre invers&#233;es et o&#249; l'on" title="C'est le d&#233;but des Saturnales, une des principales f&#234;tes romaines en  l'honneur de Saturne qui marque la fin de l'ann&#233;e. Un temps o&#249; les  hi&#233;rarchies sociales peuvent &#234;tre invers&#233;es et o&#249; l'on" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b_Cu!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18693347-7976-4421-b7de-9fc13f886551_550x377.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h3>Parodier la messe et insulter les puissants</h3><p>La tradition perdure, sous diff&#233;rents noms : f&#234;te des sous-diacres, f&#234;te des innocents, Festum fastuorum, f&#234;te des cornards, des libert&#233;s de d&#233;cembre ou F&#234;te des Fous, nom sous lequel elle est d&#233;crite par l&#8217;<em>Encyclop&#233;die</em> de 1756, qui a s&#251;rement servi d&#8217;inspiration &#224; Victor Hugo. C&#8217;est &#233;videmment en voulant l&#8217;interdire qu&#8217;on attire l&#8217;attention : l&#8217;article d&#233;taille les vains efforts pour l&#8217;abolir de Saint-Augustin, du concile de Tol&#232;de en 633, de la Sorbonne en 1444, d&#8217;&#233;glises &#224; Autun en 1416, &#224; Dijon en 1494, &#224; York en 1530&#8230; Sans grand succ&#232;s. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg" width="504" height="512" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:512,&quot;width&quot;:504,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Abolition de la f&#234;te des fous &#224; N&#238;mes en 1394&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Abolition de la f&#234;te des fous &#224; N&#238;mes en 1394" title="Abolition de la f&#234;te des fous &#224; N&#238;mes en 1394" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqcQ!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5059462c-febe-421f-b346-c7885a7c3838_504x512.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><blockquote><p>La F&#234;te des Fous persiste et signe. Un th&#233;ologien tente cette image : <br>&#8220;la folie qui nous est naturelle, &amp; qui semble n&#233;e avec nous, se dissipe du moins une fois chaque ann&#233;e par cette douce r&#233;cr&#233;ation ; les tonneaux de vin creveroient, si on ne leur ouvroit la bonde pour leur donner de l&#8217;air : nous sommes des tonneaux mal reli&#233;s, que le puissant vin de la sagesse feroit rompre, si nous le laissions bouillir par une d&#233;votion continuelle. Il faut donc donner quelquefois de l&#8217;air &#224; ce vin, de peur qu&#8217;il ne se perde &amp; ne se r&#233;pande sans profit.&#8221;</p></blockquote><p>Par une similarit&#233; remarquable, Trotsky reprend la m&#234;me image un demi-mill&#233;naire plus tard, dans la pr&#233;face de son <em>Histoire de la r&#233;volution russe</em> : &#171;&nbsp;Sans organisation dirigeante, l&#8217;&#233;nergie des masses se dissiperait comme de la vapeur non enferm&#233;e dans un cylindre &#224; piston. Le mouvement n&#8217;est pourtant produit ni par le cylindre ni par le piston, mais par la vapeur. &#187;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg" width="201" height="251" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:251,&quot;width&quot;:201,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Revolutionary Communist International (RCI) | What's your favorite Trotsky  quote? &#9997;&#65039;&#128064; #trotsky #leontrotsky #marx #marxism #communism #revolution  #bolshevism | Instagram&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Revolutionary Communist International (RCI) | What's your favorite Trotsky  quote? &#9997;&#65039;&#128064; #trotsky #leontrotsky #marx #marxism #communism #revolution  #bolshevism | Instagram" title="Revolutionary Communist International (RCI) | What's your favorite Trotsky  quote? &#9997;&#65039;&#128064; #trotsky #leontrotsky #marx #marxism #communism #revolution  #bolshevism | Instagram" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Xtln!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc34ea3f6-1ff4-4966-9a25-01babc630fb2_201x251.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Pour les uns, le peuple est un mauvais tonneau qui cr&#232;verait si on ne leur ouvrait la bonde ; pour les autres c&#8217;est au contraire l&#8217;eau bouillante qui n&#233;cessite d&#8217;&#234;tre canalis&#233;e dans un piston, pour faire accoucher l&#8217;Histoire. Changement d&#8217;air ou changement d&#8217;&#232;re : les uns proposent d&#8217;a&#233;rer pour &#233;viter l&#8217;explosion ; les autres d&#8217;utiliser cette force pour provoquer le grand soir. </p><p>Alors en ce 6 janvier 2026, apr&#232;s des si&#232;cles de r&#233;volutions confisqu&#233;es et de col&#232;res &#233;vapor&#233;es, &#231;a reste au fond une question de point de vue : la F&#234;te des Fous n&#8217;est-elle qu&#8217;une ruse du pouvoir pour faire supporter au peuple ses cha&#238;nes, ou la R&#233;volution ne serait-elle qu&#8217;une F&#234;te des Fous qui n&#8217;a jamais voulu rendre les clefs ?</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg" width="640" height="857" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:857,&quot;width&quot;:640,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;F&#234;te des Fous &#8212; Wikip&#233;dia&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="F&#234;te des Fous &#8212; Wikip&#233;dia" title="F&#234;te des Fous &#8212; Wikip&#233;dia" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!e390!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a134e1a-71dc-480a-af9f-a7823207a94f_640x857.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Charivari du <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Roman_de_Fauvel">Roman de Fauvel</a>, miniature du XIV<sup>e</sup> si&#232;cle.</figcaption></figure></div><p>En 1667, le Parlement de Paris interdit officiellement la F&#234;te des Fous. Nous sommes sous Louis XIV, o&#249; le pouvoir se montre, se met en sc&#232;ne et en ordre. Colbert cr&#233;e la Lieutenance g&#233;n&#233;rale de police, pour centraliser l&#8217;&#8221;ordre public&#8221;. Et c&#8217;est bien le Parlement, institution la&#239;que et aristocratique, qui interdit une parodie religieuse : preuve que tous les pouvoirs, &#201;glise comme Parlement, se sentent menac&#233;s. Parodier le pr&#234;tre, c&#8217;est fragiliser le tr&#244;ne. </p><h3>Le droit de la rime contre la raison</h3><p>Si le Carnaval a surv&#233;cu l&#224; o&#249; la F&#234;te des Fous a disparu, c&#8217;est qu&#8217;il s&#8217;agit moins d&#8217;une satire que d&#8217;un divertissement encadr&#233; par le pouvoir, autoris&#233; et l&#233;gitim&#233;. Le pouvoir n&#8217;est pas attaqu&#233;, il est mis entre parenth&#232;ses le temps d&#8217;une ivresse. Le Carnaval divertit, la F&#234;te des Fous subvertit. </p><p>Or, il faut mourir pour ressusciter. Cent cinquante ans plus tard, quand Hugo rep&#234;che des profondeurs de l&#8217;Histoire cette F&#234;te des Fous et en fait le th&#232;me de <em>Notre-Dame de Paris</em>, cette relique m&#233;di&#233;vale est devenue si vieille qu&#8217;elle en para&#238;t nouvelle ; dangereusement nouvelle en pleine Monarchie de Juillet, comme un lointain anc&#234;tre des caricatures de Daumier.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg" width="650" height="885" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:885,&quot;width&quot;:650,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Les 61 Daumier de Hildebrand Gurlitt&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Les 61 Daumier de Hildebrand Gurlitt" title="Les 61 Daumier de Hildebrand Gurlitt" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HpWB!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd4679336-e159-4b25-92f7-4c1c4059ec1b_650x885.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Louis-Philippe vu par Honor&#233; Daumier.</figcaption></figure></div><p>Victor Hugo lui donnera ses lettres de noblesse romantique. Ma&#238;tre Coppenole, sous sa plume, a d&#233;j&#224; des accents de tribun populaire : </p><blockquote><p>&#8220;L&#8217;alti&#232;re algarade du chaussetier flamand, en humiliant les gens de cour, avait remu&#233; dans toutes les &#226;mes pl&#233;b&#233;iennes je ne sais quel sentiment de dignit&#233; encore vague et indistinct au quinzi&#232;me si&#232;cle. C&#8217;&#233;tait un &#233;gal que ce chaussetier, qui venait de tenir t&#234;te &#224; monsieur le cardinal ! r&#233;flexion bien douce &#224; de pauvres diables qui &#233;taient habitu&#233;s &#224; respect et ob&#233;issance envers les valets des sergents du bailli de l&#8217;abb&#233; de Sainte-Genevi&#232;ve, caudataire du cardinal.&#8221;</p></blockquote><p>Ceci tuera cela : apr&#232;s les r&#233;volutions du XVIIIe et XIXe si&#232;cles, la caricature est sortie des &#233;glises pour se r&#233;fugier dans les romans et les journaux.</p><h3>O&#249; est Charlie ?</h3><p>Et aujourd&#8217;hui ? Je ne vois pas beaucoup de ma&#238;tres servant leurs esclaves&#8230; pas m&#234;me beaucoup d&#8217;&#233;lus servant leurs mandataires, &#224; vrai dire. Quelquefois un film o&#249; un homme et une femme &#233;changent leurs r&#244;les, cens&#233; d&#233;noncer le patriarcat, et truff&#233; de blagues grasses. Des Guignols rachet&#233;s, crypt&#233;s, puis supprim&#233;s par Bollor&#233;. &#8220;On dirait du Gorafi&#8221; devenue une expression courante. Des proc&#232;s-b&#226;illon contre des humoristes. <em>La Ferme des animaux</em> censur&#233;e aux &#201;tats-Unis. &#192; Strasbourg, des cha&#238;nes de mails en Comic Sans MS violet entre retrait&#233;s d&#233;s&#339;uvr&#233;s, pour supprimer une caricature dans une publication juive, o&#249; une femme disait &#224; son mari : &#8220;je porterai la perruque quand tu porteras le masque&#8221; (&#224; l&#8217;&#233;poque o&#249; les orthodoxes refusaient de porter le masque, car &#8220;leur visage est &#224; l&#8217;image de dieu&#8221;). </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg" width="932" height="582" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:582,&quot;width&quot;:932,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Rabbi Jacqueline &#187;, la suite de &#171; Rabbi Jacob &#187;, n'aura pas lieu &#224; cause  d'&#171; une sorte de censure &#187; - Le Parisien&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Rabbi Jacqueline &#187;, la suite de &#171; Rabbi Jacob &#187;, n'aura pas lieu &#224; cause  d'&#171; une sorte de censure &#187; - Le Parisien" title="Rabbi Jacqueline &#187;, la suite de &#171; Rabbi Jacob &#187;, n'aura pas lieu &#224; cause  d'&#171; une sorte de censure &#187; - Le Parisien" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uek!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F13e5f3d0-a3d3-4af7-bc99-697012e97c2e_932x582.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Le r&#233;seau Comic Sans a des censeurs efficaces, je n&#8217;ai pas retrouv&#233; la caricature. &#192; la place, la perruque de Louis de Fun&#232;s en Rabbi Jacob. </figcaption></figure></div><p>Oh, le Carnaval se porte mieux que jamais. Le divertissement ne manque gu&#232;re. Les <em>deepfakes</em> et la d&#233;sinformation massive, en mettant en doute la valeur m&#234;me de la v&#233;rit&#233;, ont fait des r&#233;seaux sociaux un 1er avril permanent. Mais la F&#234;te des Fous allait plus loin : au-del&#224; de l&#8217;exutoire, elle ridiculisait l&#8217;ordre &#233;tabli. Si le Carnaval &#233;tait une issue de secours, la F&#234;te des Fous &#233;tait une entr&#233;e par effraction.</p><p>Un point sur lequel le th&#233;ologien du XVe si&#232;cle et Trotsky sont d&#8217;accord : la F&#234;te des Fous, c&#8217;est le dernier contre-pouvoir avant la r&#233;volution. Mais s&#8217;il n&#8217;y a pas de piston, pour canaliser la vapeur, s&#8217;il n&#8217;y a plus de bonde, pour a&#233;rer le tonneau&#8230; Que se passe-t-il ?</p><div id="youtube2-n82Z5-CDbKQ" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;n82Z5-CDbKQ&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/n82Z5-CDbKQ?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><h3>Le pouvoir rend fou</h3><p>La d&#233;mocratie, ce n&#8217;est pas le droit d&#8217;aller voter tous les cinq ans pour la peste ou le chol&#233;ra. Si l&#8217;on admet que c&#8217;est le pouvoir du peuple par le peuple, cela veut aussi dire le pouvoir du peuple <em>contre</em> ce qui s&#8217;en d&#233;tache, <em>contre</em> les &#233;lites, <em>contre</em> l&#8217;entre-soi de la classe dirigeante. Distinguons le r&#233;gime de l&#8217;institution : tous les votes, m&#234;me tous les r&#233;f&#233;rendums ne sont pas d&#233;mocratiques. Un vote confisqu&#233; (dont le r&#233;sultat n&#8217;est pas respect&#233;), un vote entre bonnet blanc et blanc bonnet, un vote organis&#233; par opportunisme juste apr&#232;s une &#233;motion populaire, un vote avec des soldats en arme devant les isoloirs, un vote sans libert&#233; d&#8217;informer, un vote sous la dictature des algorithmes&#8230; &#231;a rel&#232;ve plus du th&#233;&#226;tre que de la d&#233;mocratie. </p><p>Aucun pouvoir n&#8217;est garanti en soi. Platon notait d&#233;j&#224; que m&#234;me le philosophe-roi, m&#234;me le meilleur des gouvernants, finirait corrompu par un pouvoir absolu. Alain apr&#232;s lui regrette : &#8220;Il fallait des rois sans majest&#233;, toujours menac&#233;s et surveill&#233;s, toujours pr&#234;ts &#224; rendre des comptes, sans aucun privil&#232;ge ni aucun secret, et d&#233;pos&#233;s promptement, &#224; l&#8217;occasion, sans scandale ni tumulte. &#192; quoi les Chambres devaient servir, qui &#233;taient comme des comit&#233;s de vigilance, traduisant la puissance de l&#8217;opinion.&#8221; Bref : pas de pouvoir sans limite. Plus encore si le peuple est souverain : c&#8217;est alors &#224; lui qu&#8217;on doit rendre des comptes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_webp, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png" width="695" height="1024" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1024,&quot;width&quot;:695,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_424, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_848, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1272, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W7f8!, /__u/laurasibony.substack.com/w_1456, /__u/laurasibony.substack.com/c_limit, /__u/laurasibony.substack.com/f_auto, /__u/laurasibony.substack.com/q_auto:good, /__u/laurasibony.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F824a6b3a-bef4-42c9-aad3-165906bf9493_695x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Tous les contre-pouvoirs n&#8217;ont pas disparu, heureusement ! Mais les trois pouvoirs de Montesquieu, ex&#233;cutif, l&#233;gislatif, judiciaire, ne suffisent plus &#224; d&#233;crire le fonctionnement de nos soci&#233;t&#233;s. Le champ m&#233;diatique s&#8217;affirme comme puissance politique, et en France il est particuli&#232;rement concentr&#233;. Neuf milliardaires poss&#232;dent et contr&#244;lent 90% de la presse quotidienne nationale : Dassault, Arnault, Drahi, Niel, Bollor&#233;, Bouygues, Lagard&#232;re, Pigasse et Kretinsky<a class="footnote-anchor" data-component-name="FootnoteAnchorToDOM" id="footnote-anchor-3" href="#footnote-3" target="_self">3</a>. On pourrait esp&#233;rer que les r&#233;seaux sociaux soient leur <em>checks &amp; balances.</em> Je l&#8217;ai cru&#8230; en 2016. Je d&#233;taillais la d&#233;sillusion dans cet article : </p><div class="digest-post-embed" data-attrs="{&quot;nodeId&quot;:&quot;89200ade-2c95-4f0e-9a78-3a61f5fc6a0b&quot;,&quot;caption&quot;:&quot;Je me souviens encore tr&#232;s bien de la cr&#233;ation de mon compte Facebook, en 2011. J&#8217;&#233;tais en Terminale, l&#8217;ann&#233;e du bac. MSN, c&#8217;&#233;tait le pass&#233;, le lyc&#233;e, les enfantillages ponctu&#233;s de wizz. Sur Facebook, on pouvait voir les photos du beau gosse du lyc&#233;e, rejoindre des &#233;v&#233;nements, &#171; liker &#187;. On parlait &#224; l&#8217;&#233;poque de &#171;&quot;,&quot;cta&quot;:&quot;Read full story&quot;,&quot;showBylines&quot;:true,&quot;showDescription&quot;:true,&quot;showImage&quot;:true,&quot;size&quot;:&quot;lg&quot;,&quot;isEditorNode&quot;:true,&quot;title&quot;:&quot;Facebook, du 5e pouvoir &#224; la 5e colonne&quot;,&quot;publishedBylines&quot;:[{&quot;id&quot;:3306109,&quot;name&quot;:&quot;Laura Sibony&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;&#128218; Si votre vie &#233;tait un roman, quel titre lui donneriez-vous ? Je prendrais : Gratwanderung. &#199;a signifie l'&#233;quilibre dans l'oscillation. J'&#233;cris, j'enseigne, avec la curiosit&#233; de d&#233;couvrir de nouveaux univers et de nouvelles personnes.&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781ff72-3cda-42a8-b54e-1f8f1b2321c2_3935x3935.jpeg&quot;,&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null}],&quot;post_date&quot;:&quot;2025-08-01T18:01:45.982Z&quot;,&quot;cover_image&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6s_u!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc088e8a7-de9b-49f6-8b88-3f42009760d3_700x301.jpeg&quot;,&quot;cover_image_alt&quot;:null,&quot;canonical_url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/facebook-du-5e-pouvoir-a-la-5e-colonne&quot;,&quot;section_name&quot;:&quot;M&#233;moire Vive&quot;,&quot;video_upload_id&quot;:null,&quot;id&quot;:169863967,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;reaction_count&quot;:0,&quot;comment_count&quot;:0,&quot;publication_id&quot;:5524842,&quot;publication_name&quot;:&quot;Bienvenue en Fantasia !&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aPU3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5e18b825-1bbc-4827-ac3a-947727518533_500x500.png&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;youtube_url&quot;:null,&quot;show_links&quot;:null,&quot;feed_url&quot;:null}"></div><p>&#201;videmment, quand 98% des revenus du groupe Meta (qui d&#233;tient Whatsapp, Instagram et Facebook) proviennent de la publicit&#233;, c&#8217;est-&#224;-dire de nos donn&#233;es ; et que nous tous, <em>produsers </em>de ciblage publicitaire, nous cr&#233;ons la valeur de ces entreprises sans avoir de mot &#224; dire sur leur fonctionnement&#8230; O&#249; est l&#8217;&#233;quilibre ? &#192; quand la gr&#232;ve des producteurs de donn&#233;es, le black-out volontaire ? </p><p>Ou il y a une autre solution. Dans <em>Lysistrata</em>, d&#8217;Aristophane, les femmes ath&#233;niennes font la gr&#232;ve du sexe, pour forcer les hommes &#224; demander la paix &#224; Troie. Dans <em>L&#8217;assembl&#233;e des femmes</em>, elles envahissent l&#8217;agora et remplacent les hommes. Elles rappellent aux puissants que le pouvoir des uns ne repose que sur l&#8217;ob&#233;issance des autres ; qu&#8217;un ma&#238;tre sans esclave, un roi sans peuple, un influenceur sans followers, un pape sans fid&#232;les&#8230; n&#8217;est qu&#8217;un pape des Fous.</p><p>Tr&#232;s joyeux 6 janvier et belle F&#234;te des Fous &#224; tous ! </p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/la-fete-continue?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Faites passer le mot !</p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://laurasibony.substack.com/p/la-fete-continue?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/laurasibony.substack.com/p/la-fete-continue?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p></div><p></p><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-1" href="#footnote-anchor-1" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">1</a><div class="footnote-content"><p>Vous avez reconnu le d&#233;but de <em>Notre-Dame de Paris</em>, Victor Hugo, <a href="https://fr.wikisource.org/wiki/Notre-Dame_de_Paris/Texte_entier">disponible sur Wikisource</a>.</p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-2" href="#footnote-anchor-2" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">2</a><div class="footnote-content"><p>&#8220;Boire, m&#8217;enivrer, crier, plaisanter, jouer aux d&#233;s, choisir les rois du festin, r&#233;galer les esclaves, chanter nu, applaudir en chancelant, &#234;tre parfois jet&#233; dans l&#8217;eau froide la t&#234;te la premi&#232;re, avoir la figure barbouill&#233;e de suie, voil&#224; ce qu&#8217;il m&#8217;est permis de faire. Mais les grands biens, la richesse, l&#8217;or, c&#8217;est Jupiter qui les donne &#224; qui il lui pla&#238;t." Lucien de Samosate, <em><a href="https://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Lucien/saturnales.htm">Les</a></em><a href="https://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Lucien/saturnales.htm"> </a><em><a href="https://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Lucien/saturnales.htm">Saturnales</a></em></p></div></div><div class="footnote" data-component-name="FootnoteToDOM"><a id="footnote-3" href="#footnote-anchor-3" class="footnote-number" contenteditable="false" target="_self">3</a><div class="footnote-content"><p>Rapport de la Commission d&#8217;enqu&#234;te du S&#233;nat sur la concentration des m&#233;dias en France, mars 2022.</p><p></p></div></div>]]></content:encoded></item></channel></rss>