Meteen nam ik me voor om The Godfather opnieuw te kijken, want alleen het paardenhoofd en de Moe Greene-special waren me eigenlijk nog bijgebleven. En dat-ie zo goed was.

Hij is inderdaad opnieuw: duizelingwekkend goed. De straatdecors, al die grote glimmende langzame auto’s die als haaien door de pittoreske straatjes glijden. De subtiele maar vernietigende handgebaren van Don Vito Corleone/Marlon Brando. De wangzakken van Marlon Brando/Don Vito Corleone.

Fun fact: Francis Ford Coppola wilde dat zijn Don eruit zou zien als een bulldog, waarop Marlon Brando voor de auditie zwart schoensmeer door zijn haar kamde en Kleenex in zijn wangen propte.

Paramount wilde Brando eigenlijk helemaal niet eens casten vanwege zijn onmogelijke reputatie, maar na de eerste screentest met het schoensmeer en de proppen Kleenex was de rol unaniem voor hem.

Een tandheelkundige make-up-artist maakte een speciale Marlon Brando-mondprothese om zijn wangen er precies zo als tijdens zijn auditie uit te laten zien. Wat een rol.

En dan ook nog de interieurs, de beelden, het eten, de kunst. De honderden en honderden en honderden perfect geklede figuranten voor alle straatfeesten en huwelijken. De sinaasappel die steeds even in beeld verschijnt om een naderende executie aan te kondigen. En de Moe Greene-special, wat filmjargon werd voor een schot door het oog.

Moe Greene, een rijke casinobaas in Las Vegas, was respectloos tegen Don Corleone. Dus zou hij, zoals de Corleones zeggen, spoedig ‘met de vissen gaan zwemmen’.

Tijdens een massage, hij ligt naakt op zijn buik op de massagetafel, komt de moordenaar binnen, Moe Greene tilt zijn hoofd op, moffelt zijn bril op zijn neus om te kunnen zien wat er aan de hand is en krijgt meteen een kogel door zijn oog. Het is allemaal in één shot gefilmd (alle mannen met wie je een film kijkt ooit: “zie je dat dit allemaal gewoon één enkel shot is!”). Zonder nabewerking bovendien: in de (inderdaad nogal dikke) bril zat een buisje luchtdruk om het brillenglas eruit te laten knallen, plus een buisje nepbloed, dat door het brillenglas naar buiten gutste.

De Moe Greene-special, hoog in de top-10 van de meest iconische/beruchte film-executies, maar wel ver onder de brute en ongehoord wrede moordscene uit American History X, het zal me schokken als de Bordsteinkick oftewel curb stomp oftewel curb job oftewel de maagdraaiende stoeprandtrap van Edward Norton ooit overtroffen wordt.

Edit na een rondje googlen: helaas, de Bordsteinkick - ook wel bekend als Randsteinbeißen of Bordsteinfressen of Bordsteinbashing of Bordsteinbreaker - duikt sinds American History X in 1998 voor een Oscar genomineerd werd ook in Duitsland op. In het echt. Met echte schedels, echte kaken, echte stoepranden, echte neonazi’s.

Wat kunnen mensen toch afschuwelijke wezens zijn. Nu, toen, altijd al waarschijnlijk.

In het Groningse Termunten ging het er zo’n zeshonderd jaar geleden ook nogal bruusk aan toe, getuige deze schedel van een 40- tot 50-jarige man, met een pijlpunt in zijn oogkas.

De schedel ligt in het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis (Nuis is een dorpje in Groningen), en de pijlpunt zit er nog in. Binnenkort gaat hij (de schedel met de pijlpunt) op roadtrip naar het UMCG, vertelt de depothouder. Hij kent daar iemand in het ziekenhuis die het wel leuk vond om de schedel door de scanner te halen, om te zien om wat voor pijl het gaat.

Van middeleeuwse pijlen, lees ik in een onderzoek van de University of Exeter, is bekend dat de veren ervan dusdanig werden aangebracht dat de pijl met de klok mee om zijn as draaide om een zo nauwkeurig mogelijke route af te leggen (richting hart/oog/nek). En dan brachten die veren ook nog eens nóg meer schade in de wond aan.

In hetzelfde onderzoek wordt aangestipt dat ‘dood door pijl in oog’ vroeger een speciale betekenis had: kerkelijke schrijvers zagen het als een door god voorbestemde straf.

Het bekendste voorbeeld, ook al is ie omstreden, is de Angelsaksische Koning Harold II (niet te verwarren met de vorige week overleden Noorse koning Harald).

Harold II staat op het Tapijt van Bayeux afgebeeld - dat tapijt van zeventig meter lang met daarop scene voor scene de oorlog tussen de Britten en de Fransen geborduurd met als hoogte-/dieptepunt de Slag bij Hastings van 1066, ieder zijn hobby, en gelukkig kwamen zendingsdrang, borduren en verslaglegging ooit samen in tijd, plaats en persoon, want het Tapijt van Bayeux is een absurd intrigerend historisch object.

Ook niet onomstreden, en geen primaire bron, maar toch zie je op dat tapijt Koning Harold staan die probeert een pijl uit zijn oog te trekken vlak voordat een Franse ruiter hem dreigt neer te maaien. Het blijft een onderwerp van discussie - Did Harold really take one in the eye? vragen historici zich af. Did the Tapestry embroider the truth?

Hoe dan ook, het is een ongelooflijk staaltje borduurwerk. Zeventig meter lang, dat is bijna twee Olympische zwembaden achter elkaar. Er staan meer dan zeshonderd mensen op afgeborduurd, waarvan een aanzienlijk aantal gesneuveld. En van die ruim zeshonderd mensen zijn er drie tot zes van het vrouwelijk geslacht. Verder nog, onder meer: 190 paarden, 35 honden, 32 schepen, 33 gebouwen, 37 bomen en 93 óf 94 penissen, dat is nog een heikel discussiepunt tussen twee professoren.

Professor George Garnett van de Universiteit van Oxford telde er in totaal 93 — waarvan 88 paardenpenissen en 5 mensenpenissen — maar Dr. Christopher Monk, een bekende Bayeux-deskundige, komt op 94: bij een vluchtende man in de onderrand van het tapijt meent hij toch echt een verborgen piemel te zien en niet, zoals professor Garnett, de schede van een zwaard of dolk. Lees ook het leuke stuk erover in The Guardian getiteld Two Bayeux scholars at loggerheads over whether dangling shape depicts dagger or the embroidery’s 94th phallus. ❤️❤️

Je kunt binnenkort ook zelf koppen en/of pikken gaan tellen want: het tapijt is vanaf volgende week, voor het eerst in bijna duizend jaar, op Britse bodem te bewonderen, waar het volgens de meeste historici gemaakt is (maar ook daar zijn ze nog niet helemaal over uit).

De reis van het zeventig meter lange tapijt vol paarden en penissen (niet in kruissteek genaaid, maar in de typische Bayeux-stitch) verliep volgens de krantenartikelen als een soort omgekeerde meesterkraak: het middeleeuwse meesterwerk werd vorige maand in het diepste geheim en in het holst van de nacht in een schokbestendige kar geladen, die kar werd in een vrachtwagen gereden en die vrachtwagen vertrok onder zware politiebegeleiding richting de Kanaaltunnel op weg naar het British Museum, dat door dit topstuk qua tickets kon wedijveren met Glastonbury: bij de online kaartverkoop sloten meteen 65.000 mensen aan in de wachtrij. Dit soort zaken geeft de burger moed, zó veel mensen die staan te popelen voor een historisch borduurwerk.

In ieder geval: deze meneer uit de kerk uit Termunten is niet Harold II noch Koning Harald en ook niet de beruchte Rodmer Eenoog, die helemaal niet zou misstaan in een Francis Ford Coppola-achtig epos over stammen en clans en clashes. Wie het wel was weet niemand, maar dat hij een gewelddadige dood stierf door een pijl die van grote afstand werd afgeschoten met zijn oog op te vangen, is duidelijk.
Die pijl is bovendien nooit verwijderd, dus waarschijnlijk is hij niet lang na deze bull’s eye overleden.

Rest in peace meneer, of dan in ieder geval in een zuurvrije kartonnen doos in het Noordelijk Archeologisch Depot te Nuis.

Maar mijn droom is een paard.

Zou de stad het probleem zijn?

Ik heb er ook niet genoeg tijd en al helemaal niet genoeg geld voor.

Maar geld is net als tijd deels een kwestie van prioriteiten, prioriteiten kunnen verlegd worden, prioriteiten kun je stellen. Wat zijn mijn prioriteiten eigenlijk, waar gaan mijn geld en mijn tijd naartoe, komt dat overeen met mijn ideeën over zingeving?

Wanneer je je motivatie een beetje kwijt bent, of als je wilt ontdekken wat je drijft, waar je nou écht gelukkig van wordt, dan wordt wel gezegd dat je terug moet naar de dingen die je vroeger urenlang deed zonder op de klok te kijken. Toen je nog jong was, nog vrij, nog kind, nog echt jezelf. Toen er nog geen sociale verwachtingen en verplichtingen waren, nog geen strategische aanpak, nog geen effectbejag en zelfbescherming en beleefdheden.

Tekenen.

Hutten bouwen.

Nutella uit de pot lepelen, stroopwafelsnippers eten, slush puppies, alles uit de Jamin.

Paarden.

De geur van paarden.

Een paard aanraken, een paard tussen zijn oren kriebelen, een paard in zijn ogen kijken, de wimpers tellen. Een paard op de flank kloppen, of op dat gespierde en tegelijk fluweelzachte stukje borst. Rijden. Zo hard galopperen dat je wind voelt. De hoeven krabben en dan de vreemde geur die daar uit oprijst, altijd die warme, vieslekkere geur van samengeperst stro, modder en mest en de bevrediging als dat vuil er in het perfecte hoefvormpje uit komt.

Jarenlang waren paarden mijn focus. Tot er heel langzaam een jongen in beeld kwam. En toen nog één. En toen plekken waar de kans groot was dat er jongens in beeld verschenen: discotheken. Langzaam transformeerde mijn liefde voor stallen met stro en mesthopen en weilanden en gesproeide bakken en hoefgekletter in een focus op rookmachines, draaiende dansvloeren, basdreunen, mixdrankjes, Jasons, Mimouns, Jeroens.

Met mijn eerste stappen in de discotheken klepperden de paarden in een stroboscopische galop mijn leven uit, stroboscopisch zoals in de allereerste film ooit, uit 1878, Sallie Gardner at a Gallop, waarbij de maker, Eadweard Muybridge - Eadweard kun je eigenlijk alleen maar op z’n Schots of Gronings uitspreken, Eeaaaadweeeard - waarbij deze Eadweard een renbaan vol met camera’s aan touwtjes zette waarmee gekiekt werd zodra het renpaard door het touwtje knalde.

Het werd de eerste bewegende beeld-opname ooit én vormde het bewijs dat paarden in galop inderdaad even met alle vier hun hoeven tegelijk los van de grond zijn, de suspension phase, vlak nadat het paard met zijn achterbeen heeft afgezet is er eventjes geen enkel punt van contact meer, geen sturing, geen weerstand, geen grond om tegen af te zetten. Volledig in het luchtledige en in het moment en niet bezig met de grond waarop hij straks zal landen, maar echt nu, een fractie van een galopsprong, een voorbijgaand moment dat geen doel op zich is, want een paard galoppeert niet om te zweven; dat zweven is een bijproduct van zijn snelheid en zijn kracht, net zoals een spelend kind niet als doel heeft om in gedachten verzonken te zijn, maar dat dat een bijproduct is van dat pure spelen. Iets wonderbaarlijks waar we allemaal soms nog wel een beetje naar streven (en door dat streven: falen).

Met die stroboscopische galop waarmee ze uit mijn leven verdwenen bedoel ik dat ze steeds even weg waren, en dan weer terug, en dan weer weg althans ik, ik ging weg, zoals alle tieners ooit touwtjes doorknippend en deuren dichtslaand, steeds vaker en verder een grotemensenleven in, een mensenleven, tot er nog weinig paard te bekennen was.

Ik reed nog wel af en toe, maar zonder veel gevoel. Tot ik op een dag over de kop vloog, met paard en al, en het paard, een stevige haflinger van een kilo of zeshonderd, bovenop me kreeg. Het paard was in orde, ik werd een paar uur later wakker in de CAT-scanner van een ziekenhuis en het zou een leugen zijn om te zeggen dat dat de laatste keer was dat ik op een paard zat, maar het markeerde wel ongeveer de overgang van een leven mét paarden naar een leven zonder.

Een volledig leven zonder paarden.

[Insert een eindeloze lijst zelfstandig naamwoorden met het grotemensenequivalent van hutten, stroopwafels, slush-puppies, paarden…]

Tot ik op een dag liefdesverdriet had en nergens meer zin in had behalve door het bos crossen op een paard.

Hoe regel je door het bos crossen op een paard? Ik kende geen paarden meer en ik kende ook geen mensen met paarden. Dus boekte ik een buitenrit op een bosmanege.

Het paard was lief, het bos was mooi, het was bijzonder om na zo veel jaar weer op een paard te zitten, maar het maakte me niet gelukkig. Het was een manegepaard, het paard beleefde niet veel plezier aan onze buitenrit, hij had het rondje al ontelbaar vaak gelopen en sjokte sipjes tussen de bomen door het bos. Mogelijk projectie.

Ik besloot dat paardrijden inderdaad niet meer voor mij was en dacht vervolgens ook niet vaak meer aan paarden, behalve af en toe, eventjes, als er iets paard-achtigs voorbijkwam. Hoe raar het is dat zulke zuivere, zachtaardige en hypersensitieve dieren gebruikt worden om zulke getroebleerde, kwaadaardige en weinig empathische beesten als massa’s voetbalhooligans uit elkaar te drijven.

Hoe gedwee paarden altijd voor toeristenkoetsen lopen en hoe raar het is dat de betreffende toerist achter in die zwarte glimmende koets eigenlijk alleen maar naar de trapgevels en de klokgevels kijkt en nooit écht naar het paard dat ze zo loyaal voorttrekt ondanks het schuim, het oogwit, de geuren en geluiden en bewegingen van een drukke stad.

De drollenopvangzakken.

Dat paarden wel zweten en koeien niet.

Af en toe een scheut heimwee, bij het ruiken van die typische paardengeur. Bijna alle paarden hebben DE GEUR. Zoals ook de meeste konijntjes, mits goed verzorgd, een typische konijnengeur hebben. Wat is dat toch? Honden hebben ook een onmiskenbare hondengeur, die ik afschuwelijk vind, zoals de meeste mensen paarden waarschijnlijk ook afschuwelijk vinden ruiken, maar als ik een paard zie steek ik het liefst mijn neus meteen in zijn of haar flank.

Het begon weer opnieuw met Danse avec lui, een paar jaar geleden; een Franse film over een vrouw die een ernstig ongeluk krijgt met haar paard en het dier moet laten inslapen. Alsof dat nog niet erg genoeg is, verongelukt ook haar man. Daarna neemt zij ontslag en vertrekt uit de stad. Ze komt terecht op een afgelegen landgoed waar een oudere man met een paar paarden woont. Langzaam weet ze weer echt contact te maken, allereerst met het meest wilde paard aldaar.

Al tijdens de aftiteling zocht ik weer naar een plek om te rijden die het minst op een manege leek; het werd een stal in de duinen. Ik boekte een strandrit en ervoer daar niets van wat ik in de film had gezien. Het paard was uiteraard lief, paarden zijn altijd indrukwekkend, maar het was en bleef een ingedut manegepaard, de strandrit was een ingesleten route waar de paarden maar suboptimaal plezier aan beleefden - dus hier gaan we dan maar een stukje in rengalop, voelde ik hem onaangedaan denken, mogelijk wederom projectie - en ik besloot opnieuw en nu voorgoed dat het niets meer voor mij was, paarden, en dan vooral paardenmensen en paardenplekken.

Tot ik een paar maanden geleden Danse avec lui opnieuw keek, en alwéér moest huilen bij het zien van dat prachtige paard. Vervolgens keek ik alle paardenfilms die ik kon vinden - The Black Stallion, een prima kinderfilm geproduceerd door Francis Ford Coppola; The Horse Whisperer, met een fantastische rol van de toen twaalfjarige Scarlett Johansson; The Rider, met jonge cowboys, wilde paarden, ruige achtergronden en topacteurs, die zichzelf spelen; ik keek zelfs Black Beauty, meh.

En toen belde mijn vaste zomeroppasadres, een woonboerderij in Drenthe waar ik ieder jaar voor de diertjes zorg, dat ze sinds kort een haflinger hadden, of ik het aandurfde om een paar weken voor haar te zorgen.

Is de paus katholiek?

Honderdduizend procent ja.

Bij aankomst op het erf rende ik de poezen voorbij, negeerde de hond in de deel, zelfs de hinnikende shetlanders in het weitje achter het erf liet ik links liggen, mijn kleine makkertjes, de stoute kameraadjes die als het ook maar even kon alles op alles zetten om het huis binnen te dringen en door de keuken te banjeren, wat het hogere doel in hun kleine leven leek te zijn.

De eerste keer dat ik een paar weken voor de shetlanders zorgde was ik al verknocht aan ze geraakt, met hun dikke vachtjes en die stoute grijze koppies en al hun streken die ze ondanks dat ze al een poos met pensioen waren nog lang niet kwijt waren - zulke typische karaktertjes, de één bazig en kattig maar heel erg onzeker, en de ander gedwee maar ook altijd tevree; zelfs hen liet ik links liggen om meteen naar de haflinger te snellen.

Ze verwelkomde me vrolijk met een hinnik, ze brieste toen ik haar neus aaide, ze wilde heel graag gekriebeld worden en toen ik mijn neus in haar flank drukte: De Geur.

Meteen hadden we een band (opnieuw: wellicht projectie. Maar het voelde echt zo, ik begreep wat ze “zei”, ze kwam altijd naar me toe als ik haar riep, ze was sterk en stout en voorzichtig en ongelooflijk).

Iedere dag schepte ik fluitend haar drollen van het land - iedere dag heel netjes negen stuks. Iedere ochtend poetste ik haar, krabde haar hoeven, kriebelde het stukje dons onder haar lok en als ze zin had, wat op de meeste dagen zo was (of misschien, heel misschien was ook dat weer projectie, maar ze leek het echt leuk te vinden, haar oren stonden kwiek naar voren en ze brieste tevreden), zadelde ik haar op en gingen we rijden. Het is niet overdreven om te zeggen dat ik ondanks alle yogalessen en meditatiesessies en hardlooprondjes en magnesiumpillen en bokszaktrainingen en jointjes en drank en massages en wietdruppels en 528 Hertz-afspeellijsten in jaren en jaren en jaren niet zo rustig in mijn hoofd ben geweest als op/met/bij dit paard.

Aan het einde van de oppasvakantie reed ik met buikpijn het erf af. Mijn dochter zat huilend achterin en de hele terugweg verbeet ikzelf ook mijn tranen en dacht: ik wil een paard.

Ik wil een paard.

Maar ik woon in de stad.

Ik heb geen plek voor een paard, en ook geen geld voor een maandelijkse stalling en ook geen tijd om iedere dag op een neer te fietsen.

Soms moet je wensdromen naar beneden bijstellen zodat ze werkelijkheid kunnen worden:

Ik wil een paard in mijn leven?

Of: ik wil weer een band met een paard?

Of: ik wil meer paarden in mijn leven dan nu?

Alleen hoe?

Ik lees alles wat ik te pakken kan krijgen. Opnieuw ben ik onder de indruk van al die mooie paardenwoorden die ik ooit, lang geleden, vergeten ben.

Manenschimmel.

Zilverappels.

Sterrenkijkers.

Bles.

Hoefbevangenheid.

Mok.

Bomproof.

Zadelmak maar nog niet bevestigd.

Een ruinenweide.

Ik struin marktplaats af - wat zijn sommige paarden schokkend goedkoop (voor een paar honderd euro heb je al een volledig paard!); wat zijn sommige paarden schokkend duur (tienduizenden, tienduizenden euro’s).

In Diemen zoekt iemand een bijrijder voor haar paard met een stokmaat van 1,66. Stokmaat. Schofthoogte. Schoft. Ook weer van die prachtwoorden waarbij ik moet denken aan de rubriek ‘Wat zou u doen’ van de Volkskrant, waar op een dag een vrouw (70) zich afvraagt wat ze moet doen, want haar nieuwe vriend noemt haar tijdens het vrijen altijd ‘geilbeest’ en ‘schoft’. Met regelmaat moet ik nog aan die vrouw denken, soms probeer ik haar te ontwaren tussen alle zeventigers op straat.

Het paard met schoftmaat 1,66 m heet Don. Don is jong, braaf en wat flegmatisch, staat in de advertentie. De eigenaar zoekt een bijrijder met veel ervaring.
Het voelt wel alsof ik veel ervaring heb, maar ik weet niet wat ze precíes bedoelt.
Ze zoekt iemand die hem door zijn lichaam kan laten rijden, die hem in kan rijden.
Wat heerlijk om paarden door hun lichaam te kunnen laten rijden, om paarden in te kunnen rijden.

Ik hoorde over een vrouw die met haar twee paarden naar Santiago de Compostella liep, en zij vertelde dat de paarden nooit leidsels hadden, dat ze zelfs in een stedelijke omgeving rustig met haar mee stapten en op haar wachtten als ze even een kop koffie ging halen of een broodje, want: ze vormden samen een kudde.

Plots droom ik niet meer alleen van een paard, maar van een gigantisch stuk land en wilde paarden die dan samen met mij een kudde willen vormen.

Ik wil een paard, app ik een vriendin.

Ik app specifiek háár omdat ik weet dat zij altijd in is voor wilde ideeën. En met een paar mensen samen zou het misschien kunnen, een paard in mijn leven. Dan hoef ik alleen nog maar twee lieve betrouwbare mensen te vinden die zich voor minstens een jaar of twintig dag in dag uit aan een paard willen en kunnen committeren.

Wild plan stap 1: check, appt mijn vriendin terug.

En ook dat ze met geen stok op een paard is te krijgen.

Er is een prachtige documentaire over Duitse soldaten met PTSS die paardentherapie krijgen. Je put jezelf elke dag uit door al die dingen te denken, zegt de therapeut tegen een getraumatiseerde soldaat, die steevast opleeft tussen haar kudde. Dat kost je allemaal energie, zegt ze, terwijl hij een van de paarden door zijn manen kriebelt. Het lijkt erop dat ze hem wil spiegelen aan het paard, dat geen stap te veel zal zetten en zo zijn energie spaart.
Een vrouwelijke soldaat zit huilend in het weiland en van een afstandje komt een van de paarden uit de kudde op haar af gedraafd, wrijft zijn hoofd tegen haar schouder, veegt zachtjes met zijn lippen over haar betraande wang.
Het hartverscheurende gehinnik van een van de paarden uit de kudde wanneer hij (vol ongeloof en schrik lijkt het) afscheid neemt van zijn overleden maatje.

Inmiddels weet mijn algoritme genoeg en krijg ik alleen nog maar ontroerende paardenfilmpjes geserveerd. Een paard dat zijn baasje beschermt tijdens een aardbeving door over haar heen te gaan staan (waarschijnlijk AI, maar toch tranen, want ik geloof het - vroeger op de manege was er een paard dat met zijn hoef in zijn halster vast was komen te zitten en ’s nachts in het weiland zijn halve hoofd stuk had getrapt om los te komen. De volgende ochtend troffen ze hem op sterven na dood aan en zijn baasje moest nog een paar uur rijden om afscheid te kunnen nemen. Dat hebben ze het paard toen verteld, dat zijn baasje met een rotgang onderweg was, en pas toen het baasje arriveerde legde het paard zijn hoofd in haar schoot en stierf).

Ik wil een paard. Paarden, een kudde.

Soms moet je wensdromen misschien juist naar boven toe bijstellen. De droom gróter maken, zodat hij nog niet haalbaar is - zodat je eerst verplicht bent om uitgebreid alle mogelijkheden te onderzoeken. Omstandigheden te creëren. Oorzaken te zaaien, zodat er ooit misschien een band met een paard in een kudde paarden kan bestaan.

Onder een schaftkeet staat een verfemmer van Wits Vastgoedonderhoud. Er zit geen verf meer in, maar wel heel veel peuken en een laagje cognackleurig water. Op de zijkant van die emmer staat een slogan: de Kracht van Aandacht.

Twee Poolse zwervers lopen heel hard naar elkaar te schreeuwen terwijl ze vlak naast elkaar over straat lopen, ze slepen allebei met een grote vuilniszak vol lege blikjes en flesjes. De een draagt een zwart t-shirt met daarop de tekst Catch of the day, en op het zachtgele t-shirt van de ander staat: Beach Vibes.

Achter ze loopt een jong stelletje. Het meisje is popperig en zonnebankbruin, ze is zwaar opgemaakt, haar witblonde haren zijn perfect geföhnd en op haar buiktruitje staat I am not as think as you drunk.

De Egelantiersgracht ligt vol afval en de nagelsalon aan de Kinkerstraat zit vol met jonge vrouwen. Er staat een bestelbus met een wielklem op het trottoir, een knappe grijze vader op een lelijke elektrische fiets roept iets naar een Canta die erlangs probeert te komen.

Otis, het wordt nóóit meer normaal tussen ons! schreeuwt een jonge vrouw met roze geverfd haar naar een jongen met een wijde spijkerbroek en een grote rugzak. De jongen gaat het voorlopig niet tot zich door laten dringen dat het nooit meer normaal tussen hen zal worden, dat is duidelijk.

Bij Café de Tuin zit een man op het terras die er twintig jaar geleden ook al zat, hij bestelde toen altijd met heel veel egards precies hetzelfde, ik ben vergeten wat het was, maar de manier waarop hij het bestelde ben ik niet vergeten want hij bestelde het iedere keer weer alsof hij het écht enorm verdiend had. Hij ziet eruit als een drankman maar volgens mij was het zwarte koffie, hij kwam er iedere dag en is weinig veranderd - hij is nu iets dikker, iets grijzer en hij kijkt iets minder zelfvoldaan.
Een vrouw met een pigmentloze lok in haar pony groet hem. Ik kende ooit ook twee vrouwen met een pigmentloze strook in hun pony, het schijnt vooral in de voorkant van het haar voor te komen, ik ben vergeten waarom, het heet poliosis en heeft trendwatcher Lidewij Edelkoort niet ook zo’n lok?

Bro, zegt iemand nogal pedant in zijn telefoon, bro je hebt nu een baby hè bro?

Na een nacht op straat in de binnenstad heeft zich het volgende in mijn fietsmandje verzameld:

• Twee dunne plaatjes piepschuim die bij iedere hobbel heel sierlijk opvliegen;

• De verfrommelde verpakking van een supermarktsandwich tonijn;

• Het cellofaantje van waarschijnlijk een sigarettenpakje;

• Een platgeknepen bierblikje (Oettinger pils);

• Een kapot led-lampje (rood).

Mijn dochter heeft mensenmemory bedacht: wie de meeste mensen op straat kan aanwijzen die we al eerder hebben gezien heeft gewonnen. Zij is er extreem goed in, haar zag ik net bij de bakker! roept ze dan, ja! die stond net te wachten op de tram! - heel vaak verdenk ik haar ervan vals te spelen. Als ze er niet is doe ik het spelletje ook, ik ben er echt slecht in. Oude bekenden of kennissen tellen niet. Wat ook niet telt is twee keer door dezelfde straat lopen, maar ik ben op zoek naar een huisnummer in de Anjeliersstraat en vanaf 260 slaan ze daar ineens honderd huisnummers over. Ik passeer daarom voor de tweede keer twee vriendinnen die half op hun fiets zitten. Mijn navelpiercing is nog steeds niet genezen, zegt de donkere, er komt nog steeds van dat spul uit elke dag.

Gisteren in de kroeg vertelde een vriendin dat ze soms ineens de onbedwingbare behoefte heeft om een willekeurig persoon van haar basisschool op te zoeken, dan moet ze bijvoorbeeld aan Remi Mertens denken en dan laat ze alles uit haar handen vallen om subiet te googlen hoe het nu met hem gaat, met Remi Mertens.

Daar heb ik ook bovengemiddeld vaak last van, maar het is geen last, het is het tegendeel van last, het voelt als heel erg veel dopamine en afwachtingshormonen, en ineens vraag ik me zeer dringend af hoe het met Sanna van Leeuwen gaat, het knapste meisje van school bij wie ik soms Duckhunt ging spelen.

Op een lokale durftevragen-pagina hebben zij en haar man samen gereageerd op een oproep van iemand: in het mom van durf te vragen is er iemand die deze stoel kan bekleden heb der vier. Ze is interim B2B-manager bij een autobedrijf.

Het valt altijd een beetje tegen, dat zei de vriendin gisteren ook al, ze zijn heel erg vaak Omgevingsmanager voor een provincie.

Dit is Sjoerd. Vijfenzeventig jaar geleden gingen mijn opa en oma op zoek naar zijn graf, en vonden hem tot hun verdriet niet. Zeven jaar geleden dacht ik te weten waar hij lag, maar daar lag hij ook niet.

Sjoerd was de beste vriend van mijn opa en werkte in de Tweede Wereldoorlog op opa’s schip, de Duurswold. Een schaalmodel van het schip stond vroeger bij mijn grootouders in de hal, en ik kon maar niet geloven dat zoiets moois de oorlog had meegemaakt.

Van opa, die sindsdien amper nog sprak, geloofde ik het wel; maar zo’n keurig grijs met wit geverfd schip?

Sinds ik zijn vergeelde foto in een oud familiealbum zag, ben ik eigenlijk al gefascineerd door Sjoerd. ‘Sjoerd’, staat er naast die foto. Punt. Een guitig kereltje, op de foto een twintiger die net als alle twintigers uit de sepia-tijd hartstikke ouwelijk lijkt, door zijn nette maar veel te grote pak, maar misschien ook gewoon door de grote verantwoordelijkheden die de meeste twintigers uit die tijd al moesten dragen. Hij heeft een opvallende hazenlip, die zijn grimas naar de lens nóg liever maakt.

In 1940 spanden Sjoerd en opa samen met een aantal mannen van de Royal Air Force staalkabels met gigantische heliumballonnen boven het dek van De Duurswold en gingen zo bij Liverpool voor anker, om die stad met de andere balloon barrage vessels te beschermen tegen Duitse bommenwerpers.

Op D-Day bevoeren Sjoerd en opa de Normandische kust: om er wapens af te leveren, om er gewonde soldaten vandaan te sleuren en die naar hospitaalschepen te transporteren. Britten, Fransen, Duitsers; gewond was gewond, in het ruim van de Duurswold golden de wetten van de oorlog niet (of juist wel?) en kreeg een Fransman zonder armen met veel toewijding een shaggie gevoerd door een Duitser zonder oog.

Sjoerd en opa lagen in Plymouth toen het bericht van de naderende bevrijding hen bereikte. Frankrijk was al een heel eind bevrijd en ze waren uitzinnig dus ze zetten het op een drinken ergens langs de Britse kust. Vol toekomstdromen en plannen: Sjoerd wilde na de oorlog zelf een binnenvaartschip kopen, daar proostten ze op, misschien wel, en gingen katjelam naar bed. Althans, dat was het plan. Opa struikelde op goed geluk de kajuit in, maar Sjoerd stapte onderweg mis.

De volgende dag, op wat een van de eerste dagen van hun toekomstige, vrije leven had moeten worden, werd zijn lichaam gevonden tussen de wal en het schip. De bemanning moest hem ter plaatse identificeren en ze wilden hun vriend graag begraven, maar dat mocht niet - het schip moest blijven varen.

Na de oorlog keerde opa met de vrouw die de moeder van mijn moeder zou gaan worden (mijn oma) terug naar Plymouth, om Sjoerds graf te bezoeken en hem een eer te bewijzen. Alleen vonden ze hem nergens.

Opa is nooit meer over zijn diepe oorlogstrauma’s heen gekomen, en stond heel vaak ineens midden in de nacht op om zich aan te kleden en naar de Britse kroeg te gaan (terwijl hij in het kleine Noord-Groningse dorpje Siddeburen woonde). Hij zat hele dagen in zijn leren fauteuil (met een hendel kon hij de stoel naar achteren laten kantelen en het voetensteuntje omhoog laten komen, een knotslelijk ding dat nu bij mij thuis staat en dat ik maar niet weg kan doen). In die stoel zat hij dan voor zich uit te staren, in gedachten misschien wel bij Sjoerd en alle anderen die het einde van de oorlog niet haalden.

Volgens een maritieme website werd het lichaam van Sjoerd verplaatst naar een graf in Torquay, en een paar jaar geleden was ik daar toevallig in de buurt dus maakte ik een omweg. De begraafplaats was prachtig, maar daar kwam ik erachter dat Sjoerd in 1965 toch opnieuw verplaatst was, ditmaal naar een erebegraafplaats ergens in de buurt van Londen. Uit naam van het nageslacht dat Sjoerd nooit op aarde had kunnen zetten en uit dank voor het plekje op aarde dat de achterkleindochter van zijn vriend, mijn opa, in zou mogen gaan nemen, het meisje dat op dat moment (zeven jaar geleden in Engeland) in mijn buik groeide, legde ik mijn bloem daarom maar bij het Cross of Sacrifice en schonk het gras er een plens jenever. Proost Sjoerd, en dankjewel.

Ik denk nog steeds met enige regelmaat aan Sjoerd, als personificatie van alle mensen die ons voor zijn gegaan en de weg hebben geplaveid met hun kennis en expertise en creativiteit en moed en inventiviteit en durf en dromen en verdriet, alle mensen die ervoor nodig zijn geweest om het landschap en de wereld om ons heen op te bouwen tot de wereld die we soms zo voor lief nemen. Alle mensen en al hun offers die onze vrijheid stutten.

Nu is de achterkleindochter van opa (mijn dochter) zeven en rij ik met zijn kleindochter (mijn zusje) naar de Cotswolds in Engeland. We route voert langs Londen, dus hoe mooi zou het zijn als wij, twee van de kleindochters van de beste vriend van Sjoerd, hem een eer kunnen bewijzen.

We overnachten ergens bij Canterbury en willen daar een klein flesje jenever kopen om bij zijn graf te schenken - een maritiem ritueel heb ik ooit ergens gehoord of gelezen, maar bij de avondwinkel verkopen ze alleen literflessen whiskey. Misschien overdreven. Misschien hoeft zoiets ook helemaal niet.

Van Canterbury naar Londen is maar een klein eindje, en de begraafplaats ligt ook maar een paar afslagen onder de M2, we zijn er zo.
Mill Hill Cemetery is groot en overzichtelijk, bij de ingang staat een plattegrond en the Field of Honour is duidelijk aangegeven. Zou het ruim tachtig jaar na zijn dood en driekwart eeuw nadat opa en oma hem probeerden op te sporen echt zo makkelijk zijn?

Bij de ommuurde ingang van het ereveld lezen we dat wanneer Nederland betrokken raakt bij de Tweede Wereldoorlog, heel veel burgers ook tegen wil en dank betrokken raken. Medewerkers van de Koopvaardij kunnen niet meer terug naar huis, en vanwege de Vaarplichtwet worden 18.000 bemanningsleden ingezet voor de geallieerde oorlogsvoering.

Toen het Nederlandse leger door het Duitse leger buiten werking werd gesteld, maakten veel militairen en burgers de oversteek naar Engeland, alwaar ze werden opgeleid tot militair of geheim agent, of zouden deelnemen aan verzetsacties.

De mannen die de opleiding niet overleefden, lezen we, liggen op deze begraafplaats. Niemand is ouder dan vijfendertig.

Zou Sjoerd ook in opleiding zijn geweest?
Zouden we hem nu ineens zo gemakkelijk vinden?
Rij 8, graf 4, en ja: daar ligt hij inderdaad.

S. Dijkstra, Matroos, net geen dertig geworden.

Hij ligt tussen een eerste luitenant en een gezagvoerder en bij alle graven staat een mooi bloeiende struik, alles ligt er piekfijn bij. We hebben geen jenever bij ons, dus schenken we onze waterflesjes leeg over de struik bij zijn graf.

Cheers Sjoerd, dank je wel.

Wist je trouwens dat De Duurswold nog steeds bestaat? Aan het einde van de oorlog strandde het schip ergens op de scherpe rotsen tussen Plymouth en Glasgow en werd het door de bemanning verlaten. In Manchester werd het aan wal gehesen voor de nodige reparaties en in oktober 1945, een half jaar na de bevrijding en vijf jaar na het vertrek uit Nederland, voer het onder luid applaus de Rotterdamse haven weer binnen.

Ruim tachtig jaar later heet de Groningse Duurswold niet meer De Duurswold, maar Svarte Rudolf, vernoemd naar het Zweedse gedicht en kroeglied over een woeste matroos die droomt over al zijn verre reizen.
Svarte Rudolf ligt in een Finse haven en is verbouwd tot Italiaans restaurant. In het ruim worden nu geen shaggies meer doorgegeven aan gewonde strijdmakkers, maar tagliatelles aan gezonde tafelgenoten, en in plaats van heliumballonnen aan staalkabels wapperen er nu gekleurde vlaggetjes boven het dek. Wonderbaarlijk toch Sjoerd, deze nieuwe wereld?

Om hoeveel planten het in totaal gaat is op geen enkele manier uit te pluizen, maar uit verschillende onderzoeken (onder meer door Greenpeace en sinds 2021 ieder jaar opnieuw door Pesticide Action Network Netherlands) blijkt wel dat op de overgrote meerderheid van alle verkochte tuinplanten die insecten aantrekken pesticiden zitten die superschadelijk zijn voor: precies de insecten die ze aantrekken.

Sommige van die gifstoffen (om de zaden te behandelen, om de bodem te ontsmetten, om zo die gevraagde vrachtladingen tuinplanten non-stop te kunnen blijven leveren) betreffen zelfs de beruchte neonicotinoïden, en die neonicotinoïden zijn voor bijen bijvoorbeeld duizenden malen giftiger dan DDT (het naoorlogse “wondermiddel” dat in de jaren zeventig al werd verboden).

Bij tests op tuincentrumplanten bleek dat op bijna iedere plant verschillende (dus meerdere) soorten pesticiden zitten, en op sommige zelfs die superpesticiden.

♻️
Bijen raken door al die gifstoffen verzwakt en gedesoriënteerd, vinden de weg naar hun kolonie soms niet meer terug, raken uitgehongerd, uitgedroogd, vallen ten prooi aan parasieten, sterven.

En zonder bijen geen bloemen (terwijl we toch zo massaal van bloemen houden?!) en zonder bloemen geen insecten en zonder insecten geen vogels.

Vogels vond ik op een bepaalde manier altijd al wat ouderwets. In de context van oorlogvoering, bijvoorbeeld: dat sommige wezens zich in alle vrijheid door het luchtruim kunnen bewegen, van het ene luchtruim naar het andere nog wel.

Dat sommige wezens oorlogsgebieden in en uit kunnen vliegen, dat er boven onze hoofden altijd grote stromen wezens af en aan vliegen, dat er wereldwijd overal niet-waarneembare snelwegen over onze hoofden trekken, vele gevleugelde banen.

Met de verdorvenheid van een aanzienlijk deel van onze wereldleiders in het achterhoofd lijken vogels een soort autonome aantasting op het gevoel van controle dat zij willen hebben of in ieder geval willen uitstralen - allemaal vliegende middelvingers.

♻️
In ieder geval: bespoten planten kunnen ook nog eens maanden- en soms wel jarenlang giftig blijven, waardoor tuinen transformeren van groene oases tot een soort gifgroene galgenvelden voor nuttige nietsvermoedende beestjes.

En tuinliefhebbers en groenliefhebbers zetten massaal en waarschijnlijk ook nietsvermoedend (of in ieder geval niet met de allerslechtste bedoelingen) al die bijenverdelgers in hun karretje en vervolgens in hun tuintje.

Dit was natuurlijk al lang bekend, maar je hebt bekend en bekend. We weten ook dat er voor vlees diertjes vermoord worden, afgeslacht zelfs, maar wéten weten we het?

♻️
Neonicotinoïden kwamen in de jaren negentig voor het eerst in gebruik, en de eerste alarmsignalen waren er: meteen. Imkers zagen dat hun bijen na het halen van nectar verstrooid op de grond vielen, er was sprake van een heel gek soort bijenziekte.

En volgens documenten van Bayer bleek later dat hun eigen toxicologen al vermoedden dat de introductie van deze bestrijdingsmiddelen een opmerkelijke bijwerking zou hebben, namelijk: massale insectensterfte.

Toch kwam het op de markt.

De Nederlandse waterschappen registreerden meteen extreme normoverschrijdingen in het oppervlaktewater, vooral in de bollenstreek, waar een schep slootwater plots al tot pure insectenverdelger was verworden.

Toch bleef het op de markt.

En iedereen wist het. De imkers, de toxicologen, de waterschappen.

En toch duurde het nog tot 2018 voor er een verbod op kwam.

♻️
Gek genoeg was ik in de naïeve veronderstelling dat die pesticiden hiermee inmiddels tot de verleden tijd behoorden. Ik kocht meestal wel biologische plantjes voor op het balkon, maar liet een superleuk paars plantje niet per se staan als ik geen duidelijk keurmerk kon vinden. Want het zou toch onvoorstelbaar zijn dat zoiets liefs en vrolijks en paars…?

Ja.

Weet je wat onvoorstelbaar is? Er is een verbod op die pesticiden voor búitengebruik. Het College voor toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (afgekort: Ctgb, echt zo’n term waarvan je denkt wat dóén die mensen eigenlijk) heeft het gebruik van neonicotinoïden “streng” beperkt tot gesloten, permanente kassen.

Oftewel: binnen, in kassen, mag er gewoon volop met deze gifstoffen gewerkt worden. Gifstoffen die systemisch zijn, en dus nog maanden of zelfs jaren in een plant blijven circuleren, waardoor ze doordringen tot de sapstroom en zich verspreiden naar de bloemen, naar het stuifmeel, naar de nectar.
Waar worden de meeste tuinplanten gekweekt?
Binnen.

En bijna al die met gif bespoten tuinplanten uit die beschermde, afgesloten kassen, maken op een dag de overstap naar buiten, naar een balkon of een tuintje, naar de vrije natuur, waar ze met hun kleuren en vormen allemaal bijen en andere insecten zullen gaan lokken.

De kassenuitzondering bestaat nog steeds, het is niet te bevatten, in kassen gekweekte tuinplanten mogen (en zullen) gewoon grootschalig bijen vergiftigen.

Ik vrees dat ik zonder het te weten misschien wel honderden bijen heb vermoord met alleen al mijn paarse steenraket die het zo goed doet.

Nu was ik überhaupt al fout bezig met die steenraket, want het is een uitheems kweeksel.

Bijen werken al duizenden jaren samen met inheemse planten en zo zijn plant en bij samen geëvolueerd tot de perfecte combinatie van timing en vorm - inheemse planten bloeien precies wanneer de bijen actief zijn en de snuitlengte van de bij past perfect in bepaalde bloemen.

Let bijvoorbeeld eens op de bloemen van de springbalsemien als daar een hommel in duikt: onlangs zag ik ineens dat de bloem letterlijk de perfecte mal is van een heel hommellijf, inclusief stationair hangende achterpootjes en snuitje! Wonderbaarlijk.

Oké een hommel is geen bij, maar een principe is een principe.

♻️
In Nature Today lees ik dat één met superpesticiden gecoate maïskorrel al 200.000 honingbijen kan doden. Zou dat echt waar zijn? Ook al zou het maar voor de helft waar zijn. Zelfs al was het maar voor 1% waar - hoeveel bijen zou mijn paarse steenraket dan voor zijn (haar?) rekening kunnen nemen?
Op het label (dat ik altijd onderin de pot prop om de naam van de plant niet te vergeten) staat geen keurmerk. Rode vlag. De steenraket is van het merk GardenXperience, ik weet niet meer waar ik hem kocht.

De missie van GardenXperience, aldus hun site: een persoonlijk plantenparadijs voor iedereen. Dat iedereen heel eenvoudig een eigen groene oase kan creëren met onze veelkleurige verfraaiers van tuin, terras en balkon.

Ik stuur GardenXperience een mailtje of deze veelkleurige verfraaier van mijn balkon wellicht neonicotinoïden bevat.

Ze sturen een vriendelijke en op het eerste oog geruststellende mail terug: ze gebruiken “al een aantal jaar” geen gewasbeschermingsmiddelen (eufemistisch en lang woord voor het drieletterwoord gif) meer waar dat bestanddeel in zit. Op de kwekerij gebruiken ze geen rode (verboden) middelen meer, alleen nog witte (natuurlijke stoffen) en groene (laag risico) middelen. Oranje middelen (chemisch, verhoogd risico) worden alleen gebruikt als wit en groen niet werken.

Oké.

Subtekst: dit is geen harde garantie dat er geen pesticiden in mijn plant zitten.

Op mijn vraag of ze ook een biologisch keurmerk hebben: nee, biologisch doen ze niet aan, want dan mag je geen kunstmest gebruiken en dat is essentieel voor de plant.

Oké.

Subtekst: natuurlijke alternatieven vergen wat meer kennis en tijd en betekenen daardoor waarschijnlijk ook een lagere opbrengst, dus die keuze zullen ze niet maken.

♻️
Ik neem ook een kijkje bij de tuincentra die ieder jaar het slechtst uit de test komen, namelijk Welkoop en Intratuin. Die laatste laat op haar website weten dat “groen” al sinds 1980 in hun DNA zit en dat duurzaamheid daarom een belangrijke plek inneemt binnen het beleid van Intratuin. Dat betekent strenge afspraken met onze leveranciers en kwekers, hoge eisen aan onze planten en producten en met zorg omgaan met onze omgeving.

“Samen gaan we voor 50% groene tuinen in 2030.”

Wat staat daar?

Samen voor 50% groene tuinen in 2030 gaan, dat klinkt als een wazig streven, niet als een harde, ambitieuze deadline. En hoe ziet die andere vijftig procent eruit?

Ook Intratuin stuur ik een mailtje over twee fictieve planten die ik daar gekocht heb althans, de planten bestaan, maar ik kocht ze er nooit. Ik ben benieuwd naar de gewasbeschermingsmiddelen a.k.a. het gif dat op deze typische tuinplanten gebruikt is.

Ze mailen terug of ik de kaartjes nog heb, met daarop het plantpaspoort, zodat ik daarmee zelf onderzoek kan doen naar welke kweker welk gif gebruikt heeft.

Ik mail ze twee van hun eigen plantnummers terug, lavendel en klokjesbloem, allebei mooi paars en allebei vooral van het merk Intratuin, zodat ze het antwoord zelf snel paraat zullen hebben.

Hoi Laura, mailt de Sector Buiten van Intratuin terug, het enige wat wij kunnen achterhalen is dat onze planten aan Europese wetgeving voldoen. De lijsten met welke middelen gebruikt zijn zien wij helaas niet. Vandaar dat wij ons best doen om zo veel mogelijk biologische planten in te kopen, maar helaas zijn die nog niet in alle soorten beschikbaar. Het enige advies wat ik u op dit moment zou kunnen geven is dat nader onderzoek op internet wellicht antwoord geeft op uw vraag.

Wat staat daar?

Dat ze van hun eigen merkplanten niet weten welk gif gebruikt is. (Ik scroll even terug naar de claim op hun website: strenge afspraken met onze leveranciers en kwekers, hoge eisen aan onze planten en producten en met zorg omgaan met onze omgeving.)

Wat staat er?

Dat het enige wat zij weten is dat de planten aan Europese regelgeving voldoen.

Wat betreft Europese regelgeving weet ik dat de kassenuitzondering gewoon nog geldt, waardoor binnen in kassen nog rijkelijk superpesticiden gebruikt mogen worden, waardoor dit allerminst een geruststelling is.

Verder weet ik van Europese richtlijnen dat die regels eigenlijk vooral de grenzen vormen waaromheen de praktijk zich kan plooien.

De Varkensrichtlijn bijvoorbeeld, een minimumnorm voor het welzijn van varkens. Daarin is vastgelegd dat het couperen van de staarten van biggetjes verboden is, ténzij sprake is van uitzonderlijke omstandigheden.
Drie keer raden waar sprake is van “uitzonderlijke omstandigheden”?
In vrijwel de gehele Europese vee-industrie, waar standaard en grootschalig biggenstaartjes geknipt worden.

Wat staat er dus echt in die mail van Intratuin?

Dat ze “hun best doen” om “zo veel mogelijk” biologisch in te kopen. Váááág, weer.

En verder? Zoek het zelf maar lekker uit online.

♻️
Oké. Online vind ik dat Intratuin inderdaad de eetbare planten al bijna volledig biologisch aanbiedt, maar dat de sierplanten voor in de tuin nog amper biologisch verkrijgbaar zijn. Daar ging het me juist om. Het is een van schijnveilige regels aan elkaar geknoopt soepzooitje.

Het is onbegrijpelijk dat consumenten hier zelf zo diep over na moeten denken, dat consumenten hier niet zomaar een antwoord op kunnen krijgen of zelfs vinden, dat je niet te goeder trouw een plantje voor in de tuin kunt kopen, dat hier geen richtlijnen voor zijn althans die zijn er dus wel, maar die lopen zoals zo ontzettend veel richtlijnen en regels weer spaak op een grillige en geldbeluste praktijk, op de eindeloze mazen, de eeuwige zijpaadjes, de ellenlange kronkels.

Totaal onbegrijpelijk dat gifplanten nog steeds per bootlading verkocht mogen worden. Giftige planten zijn nog erger dan alle betegelde tuintjes: daar is gewoon alleen maar geen eten voor bijen en andere nuttige dieren.

Demeter, Eko, EU biologisch, On the way to PlanetProof of MPS-A+; dat zijn voorbeelden van keurmerken die wél veilig kunnen. Maar als je naar een tuincentrum gaat en probeert op te letten of je het goede doet, zie je dat er heel erg veel labels op iedere plant staan, allemaal zogenaamde keurmerken met zonnetjes en duimpjes en vinkjes en EU-achtige sterretjes; fabrikanten kunnen alles ook zomaar op een verpakking kwakken, ik kocht laatst een pak Tempo-zakdoekjes en daar stond een certificaatachtig logo op gedrukt met in een gestileerde rozet de tekst ‘No. 1 merk’.

Diepe zucht.

Het is om cynisch van te worden dat de ondertoon van het dagelijks leven bestaat uit subliminale beïnvloeding om je aan te zetten tot het kopen van frutsels en troep. Groene vinkjes, allemaal onschuldig ogende logootjes die je reptielenbrein vertellen dat je iets goeds aan het doen bent, goed zo goed zo ga maar door koop maar, KOOOOOOOOP NOUUUUU MAARRRRRR, en sommige labels hebben zelfs het woord bio of eko in de titel zonder daadwerkelijk aan de biologische of ekologische richtlijnen te voldoen en op bijna alle plantlabels staat dan ook nog heel erg groot en voor de met een half oog kijkende vlugge verstaander volslagen misleidend dat het LABEL geproduceerd is met honderd procent biologisch afbreekbaar materiaal ja godverredomme dat moest er nog eens bij komen, dat die plant een giffabriek is en dat je er dan ook nog een staaf nooit meer afbreekbare chemicaliën bij drukt.

Was er maar een uit-knop in je brein voor deze eindeloze stroom onderbewust werkende logo’s en teksten.

Dit soort misleiding zou strafbaar moeten zijn.

In de winter voer ik de vogeltjes bij op mijn balkon: deze Vlaamse gaai (de buurman noemt hem Johnny) komt dan iedere dag zijn vier doppinda’s halen en roept als een soort katje als ik ze vergeten ben; een setje meesjes pikt elke dag wat pompoenpitjes mee.

De niet-biologische steenraket op mijn balkon, de paarse “verfraaier” waar ik al heel erg veel bijen op heb zien landen, voelt nu alsof ik die doppinda’s en pompoenpitjes even met cyanide zou hebben bestreken, hier, kom maar lekker je laatste graantje meepikken.

Ik gooi de steenraket weg, het minste wat ik kan doen.

Wat kun je doen behalve zonder gif geteelde plantjes kopen?

Wat kun je doen zonder cynisch te worden?

• Gemeenteraadsleden uit je eigen gemeente aanschrijven met het verzoek om alleen nog maar biologisch geteelde planten voor de openbare ruimte te gebruiken.

• Tuincentra aanschrijven, vooral de tuincentra die slecht uit de bus komen zoals Welkoop en Intratuin: Klantenservice@welkoop.nl —sectorbuiten@amsterdam.intratuin.nl

• Petities tekenen, bijvoorbeeld die van PAN-NL

• Petities opstarten?

• Klachten indienen bij de NVWA, ook al is de NVWA de autoriteit-equivalent van een Europese richtlijn.

• Lid worden van groene partijen en organisaties.

• Zelf een geveltuin aanvragen

Maar dan nog.

Zucht.

• Zuchten.

Doorgaan.

• Doorgaan.

• 😁

Een meisje dat aan de telefoon vraagt: heb je nog gehomewrecked gisteren?

Het kontje van een tsjilpende merel.

Passeerstroken.

Een man die naar een kennis aan de overkant van de straat schreeuwt hoe het gaat en dat die kennis zichtbaar niet terug wil schreeuwen.

Een totaal afgeragde junk op een fiets met de naam Vogue Elite.

Jongens die condooms in het rastervak van hun backpack hebben zitten (drie stuks).

Drijfzand in de zon.

De achtergebleven haartjes in de kiwibakken bij de Albert Heijn.

Containers op een bouwplaats die worden opgetakeld voor de nacht.

Een niezende geit.

Hoe een jonge jongen op een scooter een sjekkie draait en tegelijk de scooter in balans houdt.

De zorgvuldigheid waarmee oude mensen een ijsje eten.

Oubliehoorns.

Een kennis aan zien komen lopen op dezelfde weghelft en allebei niet weten vanaf welk moment je kunt gaan zwaaien.

Een kind dat zegt: mama speelt altijd een beetje de baas.

Het geluid van koeien die over de verharde weg naar het weiland draven.

Een kleindochter die oma’s haar goed strijkt voor de selfie.

Verwaarloosde bosjes achter HERAS-hekwerk.

Een man die brood smijt naar eendjes.

Een tweeling op leeftijd waarvan eentje wel onder de zonnebank is geweest.

Een kraai die op een drijvend Spa-flesje in de gracht probeert te blijven zitten.

Blote benen in de regen.

Sneeuwbessen.

Platgeregende molshopen.

Vanuit de verte mensen zien lopen op een hele lange dijk.

Een stuurs pubermeisje dat toch haar telefoonnummer geeft aan die jongen op straat.

Microscopische beelden van klitteband.

Iemand die zegt: dat shotje was niet nodig, maar wel lekker.

Paardjes die bij het hek staan te wachten.

Een oudere dame die op een scooter voor het stoplicht steeds maar gas blijft geven.

Een man die tegen zijn baby zegt niet huilen kom op nou.

Traanplaatsuggestie.

Het geluid van de eerste grasmaaiers.

Het is een nogal pixelig plaatje, want ik moest flink inzoomen op dit kleine koffieboontje dat in een foam inlay in een donkere lade in een kast in het metaaldepot van het Provinciaal Archeologisch Depot Zuid-Holland in Alphen aan den Rijn lag. Het koffieboontje is dan ook slechts twee centimeter lang. En tweeduizend jaar oud. Bovendien is het geen koffieboontje, maar bronzen beslag voor op Romeins paardentuig in de vorm van een vulva.

Ja: een Romeinse vulva.

Om paardentuig mee te versieren.

Dat is op allerlei verschillende manieren bijzonder intrigerend.

In het oude Rome werden goden en helden als het maar even kon zo veel mogelijk en zo pontificaal mogelijk met hun fallus afgebeeld. De penis had in het Romeinse rijk dan ook een sterk symbolische betekenis: hij werd geassocieerd met geluk en met bescherming. Terwijl de vulva een grote afwezige was.
Vrouwelijke godinnen waren altijd gekleed, en zelfs als ze naakt waren — zoals Aphrodite A.K.A. Venus, de godin van de liefde blota bene — waren hun geslachtsdelen bedekt. Met een hand, een blad, een laken, een lok haar, woepsie.

En met penissen werd je om de oren geslagen, heel Pompeii stond/lag/hing er bijvoorbeeld vol mee. Volgens urban legends stonden/hingen/lagen al die pikken in Pompeii om de weg te wijzen naar bordelen, maar waarschijnlijker waren ze er als bescherming tegen het kwade oog. En voor geluk natuurlijk en succes; misschien waren ze wel een beetje het hedendaagse duimpje omhoog.

Tuinen werden vol piemels gezet om de planten aan te moedigen verder te groeien, hup je kunt het, de lucht in, omhoog Sammie! Verder waren er fallusbeeldjes, fallusamuletten, fallustekeningen en fallusschilderijen… piemels waren overal. Ze waren niet aanstootgevend en erotisch evenmin: ze hadden gewoonweg magische krachten. Piemels werkten afwerend (apotropeïsch) tegen het boze oog, ze konden zelfs hele steden en al hun inwoners beschermen tegen het kwaad.

En vulva’s zag je: nergens.

Of ja, veeeeeeel verder terug dan de oude Romeinen: dertigduizend jaar geleden was er vulva-wise nog niet zo veel aan de hand, want bij de Venus van Willendorf is de vulva zelfs duidelijker afgebeeld dan het gezicht van de vrouw van wie de vulva is. En bij de Sumeriërs werd de vulva een jaar of vijfduizend geleden ook nog gewoon openlijk vereerd, en bij de Egyptenaren werd de vulva gezien als bron van geluk en regeneratie. In de mythologie van de Hindu’s waren de vulva en de penis gelijkwaardige bronnen van al het bestaan, en ook het yin en yang van het oude Japan houdt het mannelijke en het vrouwelijke goed in evenwicht.

Maar ergens onderweg langs de lange tijdlijn van de geschiedenis is de vulva flink uit de gratie geraakt, waarschijnlijk ergens in de klassieke oudheid, toen de vulva’s volledig werden overschaduwd door alle fallussen en stilletjes uit beeld verdwenen.

En dat is in die tweeduizend jaar sinds de klassieke oudheid eigenlijk nauwelijks veranderd. Goden en helden slingerden te pas en te onpas met hun penissen in Griekse en Romeinse sculpturen (die daar later weer van af gemept werden door christenen - waar zijn die stenen piemels eigenlijk allemaal gebleven?) en schilderijen — if you have it, flaunt it, lijkt het peniscredo te zijn — en in films zwiept ook regelmatig een piemel voorbij, maar een vulva zie je buiten pornofilms nog steeds amper.

Daarom is dit kleine koffieboontje zo óngelooflijk interessant.

Wat ook kut is:

• Etiketten van glaswerk af peuteren.

• Douchegordijnen die door de tocht aan je benen plakken.

• Jonge vrouwen met airpods in die op hun elektrische fiets heel hard over de stoep rijden.

• Jongen jongens met vaak nog een jonge jongen achterop die op fatbikes heel hard over de stoep rijden.

• Tandenstokertjes die ze in een restaurant los in een glaasje stoppen, zodat iedereen ze allemaal al met zijn vieze vingers heeft aangeraakt.

• Mensen die ‘op werk’ zeggen.

• Gebruiksaanwijzingen lezen.

• Luisteren naar route-aanwijzingen

• Mijn toetsenbord

• Mijn nieuwe toetsenbord

Omdat ik zo veel achter de computer zit deed ik mezelf een groter toetsenbord cadeau. Zo’n toetsenbord met numerieke toetsen aan de rechterkant, en extra pijltjes waarmee je gemakkelijk kunt navigeren en, kers op de taart, zéven extra functietoetsen om veelgebruikte programma’s of taken met één druk op de F-knop te kunnen openen.

Maar F13 tot en met F19 zeggen PJOINGG als ik erop druk; ze hebben nog geen functie.

Eerst toewijzen, blijkbaar.

In systeeminstellingen kan ik echter alleen de toetsen tot en met F12 handmatig aanpassen.

Ik check de handleiding.

De supportpagina.

Beland op een forum en ontdek dat er misschien wel helemaal geen functies voor die zeven functietoetsen zijn?

Dat kan ik eigenlijk niet geloven, want ze zitten wel op mijn toetsenbord. Een vierkante centimeter per stuk. Dat lijkt me niet passen binnen de Apple-filosofie, want dat is veel ruimte om in te nemen voor iets overbodigs.

Ruimte innemen: sowieso een interessant thema. Hoe weet je of en wanneer je de juiste hoeveelheid ruimte inneemt? Wat betreft alles?

Wanneer ik vrienden in koophuizen bezoek vind ik dat ik wel wat meer ruimte zou mogen innemen. Maar welke ruimte dan, waar vind ik die ruimte en wat kost het, kan ik het betalen? Nee, natuurlijk niet.

Als ik de krant lees, vind ik weer dat ik veel te veel ruimte inneem en dat ik beter en zuiniger moet leven. Maar dan word ik weer van het fietspad gedrukt door een pafferige gezinswagen en dan vind ik weer dat vooral anderen veel te veel ruimte innemen. Hoe weet je welke ruimte je past? Hoe kom ik erachter wat het Lauravormige plekje op aarde is? Niet vergelijkenderwijs, maar oprecht.

Die zeven toetsen, bedrukt met F13 tot en met F19, waarbij F19 ook nog een afgerond hoekje heeft om rechts bovenin het toetsenbord te passen, lijken ineens ergens symbool voor te staan.

Ik start een chat met de Apple helpdesk.

Mijn incidentnummer is 102748865114

Marc is typing.

Bedankt dat je contact hebt opgenomen met Apple Support. Vind je het erg om even te wachten terwijl ik de informatie doorneem die je hebt verstrekt?

Oké, antwoord ik, alsof er keuze is.

Een hele goede middag Laura, zegt Marc, ik ga u direct even doorzetten ik ervaar momenteel een issue met mijn systeem mijn oprechte excuses voor het ongemak ik weet zeker dat mijn collega er alles aan gaat doen om u vraag te beantwoorden of u een oplossing te bieden !

Oké, zeg ik, alsof ik degene ben die ergens toestemming voor kan verlenen hier.

Blijft u aan de lijn terwijl de chat wordt doorgestuurd ?

Oké.

U wordt verbonden met een andere adviseur.

Oké oké.

Ooit werkte ik zelf als adviseur. Ik had toen nergens veel verstand van. Wel van alles een beetje, en het lukte me meestal ook om erg aardig te zijn, zodat ik me jarenlang zonder al te veel blunders overal doorheen wist te kletsen, en waarschijnlijk is het precies dat wat alle adviseurs ooit doen.

Harm is nu ineens typing.

Goede middag laura wat kan ik voor u doen ?

Opvallend dat alle Apple-medewerkers tot nu toe - Marc en Harm - een eenlettergrepige naam hebben met AR in het midden. En dat ze gekke regels voor interpunctie en spaties hanteren. Maar dat geeft niet.

Ik schrijf dat ik mijn nieuwe toetsenbord probeer in te stellen en dat het me maar niet lukt om taken toe te wijzen aan de toetsen F13 tot en met F19.

Het is heel lang stil aan de kant van Harm. Na drie minuten begint hij te typen.

Ik help u verder, staat er dan.

Ja oké, zeg ik.

Hij stuurt me de handleiding, die ik natuurlijk al bekeken had, en waar het antwoord niet in staat.

Dan stuurt hij me een screenshot van een optie in systeeminstellingen. Hij vraagt of dit werkt…?

Ja, zeg ik, heb ik ook al gedaan, maar dan tot en met F12. Vanaf F13 zijn er geen mogelijkheden.

Harm is weer heel lang stil, dan begint hij te typen. Ik ben even op zoek naar stappen bij dit issue, zegt hij.

Yes, zeg ik.

Daar ben ik weer, zegt Harm.

Oké Harm!

U kunt een Quick Action-workflow maken in Automator met behulp van een Run AppleScript-actie en een sneltoets toewijzen door te navigeren naar  > Systeemvoorkeuren > Toetsenbord > Snelkoppelingen > Services, zegt Harm.

Wow, zeg ik. Ingewikkeld. Betekent dit dat het eigenlijk niet de bedoeling is om die toetsen toe te wijzen?

Dat klopt een andere optie is er zover ik terug vind niet hiervoor.

Dus die toetsen hebben geen functie en horen geen functie te hebben?

Dat klopt.

Maar waarom zitten ze er dan op?

Dat weet ik niet.

Kun je misschien ergens navragen of opzoeken waarom Apple die toetsen überhaupt heeft gemaakt? Ik ben daar nu ineens echt heel erg nieuwsgierig naar.

Aangezien ik geen interne handeling terug vind is deze vraag ook niet geheel via chat support ondersteund.

Dus het zijn echt gewoon zeven toetsen zonder functie? (Ik wil het denk ik heel graag luid en duidelijk zwart op wit zien staan).

De F12 tot F19-toetsen op een macOS-toetsenbord zijn doorgaans niet toegewezen aan standaardfuncties en zijn gereserveerd voor interne ontwikkeling of specifieke Apple-software.

Harm heeft een ingewikkelde manier van ‘ja’ schrijven.

Dus je zegt eigenlijk dat de toetsen zijn bedoeld voor Apple zelf?

Ja, daar lijkt het wel op.

Dus ik heb zeven toetsen op mijn toetsenbord waar ik niets mee kan doen?

Sorry mevrouw daar lijkt het wel op.

Zeven hele toetsen waarbij er helemaal nooit iets gebeurt als ik er op druk?

Harm is even niet aan het typen.

Vroeger, toen er nog videotheken waren — dat is op zich nog niet eens zo heeeel erg lang geleden, helemaal als je het bekijkt in het licht van de tijdsschaal waarop vulva’s nog gewoon du jour waren in de publieke ruimte (pubic spaces, padoemmm) — had mijn videotheek op de Spaarndammerstraat een grote rode knop op de toonbank.

NIET OP DRUKKEN!! stond er op een getypt briefje dat op de toonbank gelamineerd was onder.

De eigenaar van de videotheek was een enorm vriendelijke man, die altijd precies wist wat je smaak was en wat je leuk zou gaan vinden, hij was een soort wandelende iTunes Genius maar dan voor films in plaats van muziek. Dan zei je bijvoorbeeld tegen hem ik wil een film die net zo lekker wegkijkt als Urban Legend en die net zo goed is als Seven maar dan mag het wel net iets minder duister en er mag ook wel wat humor in zitten maar hij moet vooral echt lekker spannend zijn en dan zei hij oké Laura, heb je The Usual Suspects al gezien?

Weet ik niet.

Ik ga even voor je in het systeem kijken.

Terug naar de balie, naar die grote rode verboden knop naast zijn computerscherm, waar de eigenaar dan in het systeem ging kijken en zag dat ik The Usual Suspects nog nooit gezien had! Meteen huren, was zijn dringende advies, en hij verdween naar achter om het DVD’tje uit het magazijn te halen en ik weet niet meer precies welke film ik huurde toen ik het deed, maar er was een avond dat ik het echt niet meer in kon houden en toen de eigenaar van de videotheek even naar achter liep om een film te pakken drukte ik heel snel op de grote rode knop.
Ik kneep mijn ogen dicht en toen ik geen alarm hoorde durfde ik ze weer te openen en toen zag ik dat er een vlaggetje achter de counter omhoog was gekomen waarop stond FIJN HÈ.

Nog steeds wel veel piemels in het straatbeeld trouwens:

In alle openheid: ik eet mijn leven lang iedere dag ontbijtkoek met boter bij de koffie. Ik drink twee koppen koffie per dag en ik denk dat ik vanaf mijn zesde ongeveer begon met koffie drinken. Alleen in het buitenland doet zich soms de situatie voor waarin er geen ontbijtkoek voorhanden is. Dan volstaat bij hoge uitzondering de plaatselijke patisserie - mokkend aan de chocoladecroissants bij de koffie.

Het leuke aan ontbijtkoek is dat er een eindeloze hoeveelheid smaken bestaat. En toch smaken ze allemaal naar ontbijtkoek. En zijn ze ongeveer allemaal lekker (behalve de ontbijtkoek van Peijnenburg. En uberhaupt de meeste voorverpakte ontbijtkoeken. En die met gember.)

Ik verheug me al zo lang ik me kan herinneren twee keer per dag op mijn koffie met koek-moment. Misschien schuilt in zoiets simpels wel het geheim van een bevredigend leven: minstens tweemaal per dag naar een geluksmoment kunnen uitkijken. Om die ontbijtkoek altijd lekker te houden is de truc: zo veel mogelijk wisselen.

Mijn lievelingsontbijtkoek was heel lang de honingkoek met rozijnen van Ekoplaza. “Mijn” Ekoplaza zit op de Bilderdijkstraat en het rare van die Ekoplaza is dat het er enorm stinkt. Iedere dag. Precies dezelfde lucht: vis. Want het echt vreemde van de Ekoplaza op de Bilderdijkstraat is dat zo ongeveer de halve winkel uit de vleesafdeling bestaat. Vlees, vis en kaas bedoel ik. Om af te rekenen moet je eerst langs de grote visbalie en de kaasplateaus en dan moet je je tussen de afgezaagde kippenpoten en varkenslappen door naar de kassa ploegen.

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Het allerleukste aan ontbijtkoek is, is dat je overal waar je komt bij de plaatselijke bakker de plaatselijke ontbijtkoek kunt kopen. En iedere bakker bakt ‘m anders, al bakken ze ‘m wel allemaal bruin. Soms heet hij dan kruidkoek. Of peperkoek. Of kandijkoek. En hij kost minder dan een gemiddeld brood.

Vorige week was ik in het Zoutmuseum in Delden om met een geoloog over zout te praten, heel ander verhaal, minstens zo boeiend.

Wist je dat er een eindeloze hoeveelheid zout in onze ondergrond zit?

Wist je dat de halve Nederlandse industrie zo ongeveer op zout draait?

Op zout uit Twente?

Wist je dat het zout uit onze eigen Twentse ondergrond vele malen zuiverder en schoner is dan zeezout terwijl iedereen altijd zo pronkt met zeezout? En dan al helemaal die Keltische zeezoutlulkoek. Keltisch zeezout wordt in Bretagne gewonnen in klei-bassins, waar het zeewater verdampt en het zout vervolgens van de mineraalrijke kleibodem geschraapt wordt. Ja oké goed mineralen. Maar. De zee zit ook vol microplastics.

Twents zout is in principe natuurlijk ook gewoon zeezout, maar dan van de Zechsteinzee, die hier miljoenen en miljoenen jaren geleden opdroogde. En miljoenen en miljoenen jaren geleden waren er nog geen microplastics. Sterker nog: we zijn 75 mensenjaren geleden pas massaal plastic gaan gebruiken en ongeveer 20 jaar geleden werd de term microplastics geïntroduceerd.

Niet dat zout nu de bulk vormt van de microplastics die je binnenkrijgt, maar toch kies ik sinds dit weetje liever voor een goedkoop vaatje JOZO dan voor peperduur (hehe) Keltisch zeezout.

Wist je dat ze in de Twentse zoutmijnen al cavernes hebben geprepareerd om in de toekomst waterstof op te slaan? Dus dat ze daar eigenlijk al helemaal klaar zijn voor de transitie van fossiele brandstoffen naar waterstof? Alleen de markt nog niet. De politiek evenmin.

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Schuin tegenover het zoutmuseum in Delden zit Bakkerij Van Otten. Daar verkochten ze vorige week twee soorten ontbijtkoek: de normale en de special. Ik koos de special natuurlijk. De special - uit te spreken op z’n Twents, dat kun je nabootsen door je lippen aan één kant op elkaar te bijten wanneer je het woord zegt - was kaneel met amandelschaafsel en het bleek een heerlijk zompige koek, spijsachtig zompig bijna.

Zompig is ontbijtkoekwise altijd beter dan droog, tenzij je de ontbijtkoek van Billy’s Farm hebt. Die is uitzonderlijk droog, en daarom ook uitzonderlijk lang houdbaar, en vreemd genoeg uitzonderlijk lekker.

Waar Ekoplaza vanwege de geur en de opzichtige vleeshaag waar je doorheen móét lopen om het eindpunt te bereiken en de prijzen op mijn irritatiespier werkt, heb ik bij bio-supermarkt Odin het tegenovergestelde. Ja oké, het is daar ook niet te betalen en je staat er soms wat langer te wachten omdat alle kassamedewerkers altijd overal uitgebreid de tijd voor nemen, maar ik heb besloten dat het mijn tekortkoming is om dat erg te vinden, dat dat aan mijn gesjeesdheid ligt en niet aan hun landerigheid.

De Odin is een coöperatieve supermarkt die de gehele productieketen (van grondstof tot arbeidsomstandigheden) zo duurzaam mogelijk probeert te houden, en sinds ik er lid van ben geworden geloof ik heilig in die heilige winkel.

Wat trouwens nóg heviger op mijn irritatiespier werkt dan de stinkende vis-/vleesafdeling van de Ekoplaza op de Bilderdijkstraat, zijn influencers die benadrukken dat ze iets gewoon zélf betaald hebben. En er desondanks iets positiefs over zeggen, hoor je ze? Ze menen het! Ze zijn positief! Zonder transactie! Zomaar! Gratis en voor niks!

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Ik heb dus heel lang geprobeerd om de ontbijtkoek van de Odin (waar ik €16 per maand aan betáál om er veel te dure bio-dynamsiche boodschappen te kunnen doen) lekker te vinden, voor het goede doel zeg maar, maar het lukt helaas niet.
Het is oké ontbijtkoek, prima ontbijtkoek waarbij ‘prima’ niet staat voor de 8,5 voor je toets-prima, maar voor een zes min. Best prima.

Leuk woord eigenlijk: de één z’n prima kan zomaar drie van de tien punten verschillen van de ander z’n prima.

Mijn prima is maximaal een 6,5.

De Odin heeft dus een prima ontbijtkoek voor als er niets anders is, een prima achter-de-hand-ontbijtkoek, een reserve-ontbijtkoek — altijd een reserve-ontbijtkoek in huis hebben — maar het is zeker geen dag in dag uit-ontbijtkoek. Dat was de honingrozijnenontbijtkoek van de Ekoplaza helaas wel, tot hij het niet meer was, zo gaat dat soms met dingen (mensen/banen/huizen).

Het andere irritante aan de Ekoplaza is dat de honingrozijnenontbijtkoek daar €5,89 kost.

Ik zal niet gaan zeuren over de schrikbarende prijzen van tegenwoordig, dat had ik jaren geleden al ruimschoots kunnen en moeten doen, ik ben duidelijk in het verkeerde budget geboren, maar: bijna zes euro voor een ontbijtkoek!

Jezus christus.

Mijn oma kwam uit Groningen en had ook altijd ontbijtkoek in huis. Kandijkoek, welteverstaan, met grote, witte, vaak enigszins smeltende kandijsuikerklonten op de bovenkant.

Misschien is daar de liefde ontstaan.

Op de Noordermarkt in Amsterdam zit Café Hegeraad en daar krijg je bij de koffie altijd een stukje ontbijtkoek. Ook zonder dat stukje ontbijtkoek is het een fantastische plek, maar dat stukje ontbijtkoek tilt de kroeg naar top-10-niveau. Zo simpel eigenlijk, en zo verbazingwekkend dat niemand dat doet. Sterker nog: er zijn zelfs café’s waar je helemaal niets bij de koffie krijgt, zelfs geen voorverpakt koekje dat ze zo in doosladingen voor een habbekrats hadden kunnen bestellen bij de Sligro, al is het een taai speculaasje of een frou-frou’tje, er mOeT iEtS BiJ dE kOfFiE.

Ik ga een keer een lijst maken met café’s die af zijn.

Op de nummers 1 tot en met 10 staan dan alle hipsterkoffieketens.
Ik woon in Oud-West en waar de Albert Heijn daar zo te zien de stelregel heeft dat er binnen een straal van 300 meter minstens één vestiging moet zitten, hebben de hipsters in Oud-West afgedwongen dat zij als afzetmarkt minstens op iedere hoek van iedere straat een veel te dure koffiezaak willen waar koffie coffee heet, en de zaak dan geen kroeg, café of koffiezaak, maar iets van Coffee Roasters, of, nog erger, Coffee Concepts, of, het toppunt, namelijk het pas geopende DAK Coffee Showroom waar ze eerst een kwartier voor je gaan ‘drippen’ en dat je dan eindigt met een piepklein bekertje zure koffie die €4,70 kost. In een straal van 80 meter rondom die dure drippers zitten vijf (ik zweer het) coffee spots.

De enige uitzondering in dit deel van Oud-West zijn er twee, namelijk Spelletjescafé 2 Klaveren (lievelings!) op de De Clerqcstraat, waar je naast het spelen van een van de duizend spelletjes ook nog de weekhap (bijvoorbeeld stamppot) kunt eten voor €13, en Café Topido (andere lievelings!) op de Ten Katemarkt.

Bij Café Topido — Tot Ons Plezier Is Dit Opgericht — mag je altijd je zelf meegebrachte lunch op hun marktterras nuttigen en is iedereen welkom en zit écht iedereen gemengd door elkaar op het terras, ik ken geen café dat zo ontzettend gemêleerd is en dat is mede te danken aan Sharon de barvrouw die iedereen kent en voor iedereen zorgt en over niemand oordeelt tenzij je echt een lul bent.

Vanaf volgende week gaat Topido helaas sluiten en dat is om te huilen. Als daar straks een coffee concept-achtige showroom opent eet ik het terras op.

Dit is trouwens schuin tegenover Topido, in de jaren zeventig: op de muur wordt gevraagd om betaalbare huren en wat hebben we vijftig jaar later?
Onvoorstelbaar onbetaalbare huren.

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Ik werk sinds kort in Zaandijk en dat is perfect want ik rij altijd tegen de file in en kan daardoor binnen 20 minuten op mijn werk zijn en daar is het ook perfect want als dit de gang van het kantoor is zul je me nooit horen klagen over kantoorwerk:

en als je dit zoal tegenkomt op een doorsneedonderdag uberhaupt niet:

Zodra je in Zaandijk arriveert, ruik je meteen verbrande chocola.
Als je halverwege de dag een rondje gaat lopen staan er op de brug met zicht op de Zaanse Schans altijd busladingen toeristen, en daar staan ze dan allemaal dezelfde foto te maken, namelijk eentje van de Zaanse Schans op veel te grote afstand voor een goede foto.

Bij de bakker om de hoek staat steevast een lange rij. Helemaal in de zomer, dan heeft het geen zin om daar een broodje te gaan halen want tussen 11:00 en 15:00 willen alle toeristen ooit daar een broodje. Ik vond de Damstraat en de Nieuwmarktbuurt en Oud-West de laatste tijd echt te druk, maar Zaandijk rond lunchtijd kan daar inmiddels aan tippen. Ze hebben zelfs coffee specials.

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Bij die bakker in Zaandijk verkopen ze ontbijtkoek met cashewnoten. Hij kost hetzelfde als twee hele (en ook hele vieze) Peijnenburg ontbijtkoeken, en dan voor ongeveer een halfje, maar hij is heerlijk. De noten zijn zelfs vers, niet van die oude taart-noten die helemaal zacht zijn geworden en de smaak van dat waar ze op zitten hebben overgenomen, maar echt nog nootachtig, ze krakken zelfs als je ze kauwt.

Toen mijn dochtertje twee was at ze heel slecht. Ik moest iedere dag de grootst mogelijke circuscapriolen uithalen om haar te overtuigen van een hapje. Na een half bordje eten was ik he-lemaal kapot. Tot we een keer met een vriendin en een zak cashewnoten op pad waren. Peuter kreeg haar eerste cashewnootje ooit en ze vond het heerlijk, ze wilde er nog een en nog een en nog een en dat kon toch geen kwaad? Dus ik gaf haar de hele zak en ze smikkelde alles op en ik was zó ontzettend blij dat ze eindelijk wat vetten en proteïne binnen had gekregen!

Die avond werden we met een ambulance in het ziekenhuis afgeleverd, waar bleek dat ze een notenallergie had.

Haar hele hoofd was opgezwollen, zo erg dat zelfs haar oren dik waren, dat ze haar oogjes niet meer openkreeg. Ze zag eruit als een in elkaar geprakte kooivechter. Ik stel me voor dat de meeste mensen met notenallergie er op een andere manier achter zijn gekomen dan na het eten van een zak cashewnoten ter grootte van zo ongeveer hun hele bovenlijf.

Volgens de ambulancebroeders maakte de dosis normaal gesproken niet zo gek veel uit, allergie is allergie, of je nu een likje noot neemt of een hele zak. Al had die volledige zak inderdaad niet geholpen.

De ambulancebroeders vertelden ook dat ze bovengemiddeld vaak iemand met pinda-allergie (nóg erger dan notenallergie) bij de snackmuur van de FEBO moesten ophalen omdat toeristen niet snappen dat in satékroketten pinda’s zitten.

Maar dit ging over ontbijtkoek.

Ik verbruik ongeveer één ontbijtkoek per week, een beetje afhankelijk van hoeveel mensen er op de koffie komen. Dat zijn er meestal niet zo heel erg veel, dus dat komt neer op ongeveer 52 ontbijtkoeken per jaar, en dat komt weer neer op ruim 2200 ontbijtkoeken in totaal.

Mijn voornemen is om vanaf nu een ontbijtkoekranglijst op te gaan stellen van de lekkerste ontbijtkoeken van Nederland. Ik vermoed dat het zwaartepunt in het noordoosten van het land zal liggen, met Groningen, Drenthe en Overijssel aan kop.

Dan ga ik ook meteen een kroegkoekjesranglijst maken, een top-zoveel van kroegen waar je de lekkerste koekjes bij de koffie krijgt. Als ik ooit een kroeg zou openen, zou ik altijd zelf taart bakken (nóg een grote irritatie: dat sommige cafe’s het presteren om hele vieze appeltaart aan te bieden, zo’n taart met een veel te zoete vulling, of met harde stukjes schil of klokhuis, of met een nog half bevroren en daardoor smaakloze vulling, of met veel te kleine opeengedrukte fabrieksblokjes appel, of met een veel te zachte bodem, met spijs op de bodem, oh lord) en dan zou ik ook kersenvlaai uit Limburg importeren (waarom kun je nooit ergens een stukje kersenvlaai bij de koffie krijgen?) en dan zou ik ook altijd een plaatkoek bakken en aan stukken snijden om bij de koffie te serveren en helaas zal ik nooit een café openen want ik zou me veel te vaak irriteren aan een groot deel van de clientèle.

En nu nog één grote irritatie om mee af te sluiten: loze claims van fabrikanten.

Zonder gluten! zag ik deze week als aanprijzing bij een gigantische nougat-schuimtaart staan:

Ja, en mét de godganse rest!

Vetvrij, staat vaak op voorverpakte ontbijtkoeken, die dus altijd vies zijn, terwijl alle ontbijtkoeken ooit vetvrij zijn.

Met rogge! Daar wordt ook vaak ten onrechte mee gesmeten als gezondheidsclaim volgens de directeur van de Consumentenbond met de toepasselijke naam Sandra Molenaar, omdat zo ongeveer alle ontbijtkoek rogge bevat, vandaar die donkere kleur.

In diezelfde irritatielijn: voor de hand liggende claims.

Een kinderopvang die reclame maakt met ‘veilig’, ‘vakkundig’ en ‘warm’.
Ja, wat dan, grimmig, gevaarlijk en amateuristisch?

Een massagesalon die prijkt met ‘kwalitatief’ en ‘ontspannend’.
Ja, wat dan, zenuwachtig gepruts?

Een verzorgingstehuis waar men ‘menselijk’, ‘aandachtig’ en ‘zorgzaam’ is.
Ja, wat dan, de tyfus voor iedereen?

Enzovoort.

Tip: open de appgeschiedenis met een van je favoriete personen en scroll door alle foto’s die je elkaar door de jaren heen hebt gestuurd. Hoogtepunten, dieptepunten en vergeten alledaagsheid gegarandeerd.

Lief: een ogenschijnlijke junk, in een portiek, gewikkeld in een slaapzak, met een draagbaar radiootje op schoot, met daarop heel hard en heel schel kerstliedjes, en dat hij zachtjes meedeint met Wham!

Vraag: wat is er aan de hand in de Jordaan? Waarom ligt alle vuilnis daar nu (nu!) zonder vuilniszakken op straat?

En daarbij geldt: hoe lelijker de omgeving, hoe meer verhalen.

Ieders antenne staat natuurlijk net iets anders afgesteld, maar die van mij neigt vooral naar pretentieloze prulletjes en: dat is een zegen. Want overal liggen prachtige afdankertjes, die allemaal hun eigen verhaal vertellen. Een dinsdagochtend in Slotervaart bijvoorbeeld, waar je vaker wel dan niet getrakteerd wordt op een depressieve knuffelbeer die daar natgeregend bij het vuilnis ligt.

Is er een woord voor het vinden van schoonheid in lelijkheid?
Volgens mij niet.
Het zou er moeten zijn.
Subliemelijk, paradochtig, tristastisch, gruweel.

Het is in ieder geval overal, het is prachtig.

En daarbij is de regel: het komt nooit alleen. Je hoeft er alleen maar even op te gaan letten.

Dus sinds die ene depressieve knuffel in Slotervaart zie ik overal sneue knuffels die in opmerkelijke posities zijn afgedankt, en inmiddels heb ik er daarvan nu 38:

Of, sinds ik op een ochtend het boek De perfecte moord in de regen op een elektriciteitshuisje zag liggen en daarnaast een travel survival kit met daarop een natgeregende pizzapunt en dacht huh, wat ging dáár aan vooraf? spaar ik ook natgeregende boeken die opengeslagen op elektriciteitshuisjes liggen (en je zou het misschien niet zeggen, maar daar heb ik er inmiddels al 9 van).

Zo wordt wandelen een soort game, waarbij je ieder moment het tiende natte-boek-op-transformatorhuisje of de zoveelste zielige knuffel aan de verzameling toe kunt voegen.

Of ingelijste kinderkunstwerken die ijskoud bij het vuilnis zijn gezet (daarvan heb ik er nu zowaar 29, superzielig)

En misschien wel de meest ontroerende categorie: die van verloren briefjes. Zij laten zien dat verhalen en poëzie letterlijk op straat liggen (en ook dat mensen nog steeds Axe Africa gebruiken).

Of de categorie kledingstukken waarvan je je af kunt vragen hoe mensen die precies verloren zijn, hoe die BH bijvoorbeeld aan de deurknop van een laagbouwflat in Geuzenveld verzeild is geraakt, want achter die vaalpaarse cup C zit vast en zeker een mooi of anders wel een enigszins droevig verhaal. Net als achter de cuploze donkergroene BH die bij de bushalte op de Admiraal de Ruyterweg lag. Of de bordeauxrode cup D die achter een scooter op een lege parkeerplaats lag, met twee meter verderop deze badstof diadeem van witte kattenoortjes. Wat ging daaraan vooraf?

En bij mij om de hoek bijvoorbeeld, daar zit een kapper die iedere ochtend dit bloeddoorlopen beeld voor zijn deur op de stoep zet. En dan zet hij het aan het einde van de dag weer binnen. En dan de volgende dag weer buiten. En weer binnen in de avond en ’s ochtends weer buiten op de stoep. En zo doet hij dat al minstens vijf JAAR. Waarom, wil ik hem eigenlijk een keer vragen, waarom zet je iedere dag een beeld van deze vent met zijn gitaar in een rode tuinbroek voor de deur, voor de deur van een kapperszaak dus, en waarom zit die vent helemaal onder het bloed, vertel me alsjeblieft het verhaal van dit beeld, en dat is het natuurlijk. Het gaat om verhalen. Alles vertelt in principe een verhaal; en die verhalen liggen dus op straat, we moeten er soms alleen even bij stilstaan.

Of deze gigantische teddybeer, die met zijn kleine omhooggestroopte roze t-shirtje aan met zijn hoofd voorover in een plas witte muurverf (RAL 9010) op de stoep ligt. Wat ging hier in godsnaam aan vooraf? (dat is wel een beetje katalysatorvraag voor ieder verhaal.)

En die katalysatorvraag geldt ook voor gespreksflarden die je opvangt op straat.

Zoals een vrouw die tegen haar dochtertje zegt: Je moet niet alles geloven wat jouw papa zegt. Een vrouw die zegt: hoe heet papa’s vriendin ook alweer? Een vrouw die in de supermarkt tegen haar kind zegt: jouw papa drinkt voortaan alcoholvrij bier en hij heeft het zelf niet eens door.

Of iemand die zegt: Niemand zorgt voor die hond zoals jij. En deze situatie, in dezelfde tergende waarom-categorie als het bloeddoorlopen beeld voor de kapperszaak: dit is namelijk de etalage van een dierenkliniek. Hoe is dit in godsnaam ontstaan, wie heeft ooit gedacht: weet je wat, laten we een levensgrote knuffel van een hele verdrietige husky tegen het raam drukken en dan een poster van een heel sip Frans bulletje ernaast. In A0-formaat. En die poster samen met de husky lekker laten verzakken en verbleken in de zon!

Iemand die zegt: je eigen fokking taal hoor je nauwelijks meer op straat.

Iemand die zegt: Ja liefje, zij hebben een kerstboom, maar wíj gaan dit jaar naar Bali!

Een bordje in de dierenwinkel waarop staat: een kwartier voor sluitingstijd verkopen wij geen vissen meer ivm werkdruk. Wat waren de extreme werkomstandigheden die eraan voorafgingen tot het punt kwam dat dit bordje toch echt dringend moest worden opgehangen?

Iemand op straat die tegen haar vriendin zegt: Benny wil me niet meer likken. En deze dildoverpakking op een prullenbak achter het Leidseplein in Amsterdam. Hier heb ik heel erg veel vragen over. De dildo heet namelijk RealRock en is 20,3 centimeter, zo staat op de verpakking. Allereerst: waarom die nul komma drie centimeter, waarom niet gewoon 20 of 21 centimeter, of 40 desnoods? En waarom zit er een garantie van een JAAR op, zoals ook op de verpakking staat? En hoeveel RealRockretouren zouden ze jaarlijks ontvangen en hoe komen die binnen en zit er dan iemand bij de receptie die al die pakketjes open moet maken en dan steeds over de afdeling roept joe! ‘k heb d’r weer een? En wat doen ze dan met al die realrockretouren? En vooral: wat is het verhaal dat zich afwikkelde voordat iemand deze RealRock ter waarde van €49,99 op het Leidseplein accuut uit moest pakken en de verpakking bovenop een prullenbak achterliet?

Iemand die zegt: Hee, doe eens even lief tegen die boom. En deze boom, met deze knuffel, die aan zijn nek is vastgetapet en precies het gezicht trekt dat je mag verwachten van iemand die met verpakkingstape aan een boom wordt geplakt. Aan zijn nek. En wederom: wat ging hieraan vooraf? Met die vraag in je achterhoofd is geen enkele wandeling nog saai.

In One Strange Rock wordt astronauten gevraagd om te reflecteren op de aarde, en allemaal zijn ze ontroerd door dat kwetsbare lijntje van leven rond de planeet.

Het einde van de troposfeer hangt ongeveer tien kilometer boven ons. Tien kilometer is een half uurtje fietsen, als je vanaf mijn huis richting het westen fietst ben je na een half uur ongeveer in Halfweg, en als je van mijn huis recht omhoog zou gaan ben je na een half uurtje bij het einde van de adem, de plek waar al het leven ophoudt.

(Ook een soort Halfweg.)

De afstand tot het einde van de adem zou je gewoon kunnen lopen.

De maximale hoogte waarop een levend wezen ooit uit zichzelf is gekomen is 11.000 meter. Dat was de Rüppelsgier. Oké niet helemáál uit zichzelf: met een vleugje thermiek.

De andere kant op, het diepste punt waar leven is ontdekt: de Mponeng-goudmijn in Zuid-Afrika, waar microben werden aangetroffen op bijna vier kilometer diepte.

Grofweg vijftien kilometer aan leven, het leven strekt zich naar twee kanten uit.

Dat binnenste deel vind ik zelfs nog eindeloos veel fascinerender dan het buitenste.

Afgelopen week liep ik met een geohydroloog over de Peelrandbreuk. Die Peelrandbreuk ligt in ons eigen Brabant en heeft te maken met bewegende aardschollen. De aardkorsten schuiven, sommige korsten botsen, en bij een botsing moeten ze omhoog. Resultaat: Himalaya’s, Alpen. En naast mooie bergketens leveren die botsingen ook stress op in de aarde, en die stress uit zich in breuken, zoals de Peelrandbreuk.

Peelrandbreuk. Peelrandbreuk. Goed woord ook, beetje pijnboompit-achtig.

De Peelrandbreuk loopt dwars door Nederland en komt in Uden zichtbaar aan het oppervlak, waar het voor een omgekeerde wereld zorgt. Ik kreeg het uitgelegd door de geohydroloog. De uitleg:

Normaal gesproken geldt voor ieder landschap het adagium hoog en droog, maar rond de Peelrandbreuk ter hoogte van Uden is dat precies andersom. Bij de breuk komt ijzer omhoog uit de ondergrond, dat ijzer oxideert en vormt een harde korst, die de breuk als het ware dichtkit en al het water tegenhoudt. En het grondwater zit hoog, waardoor de hoge delen van het landschap nat zijn, en de lagere delen juist droog.

Het water dat bij de breuk omhoog komt is ook een beetje warm — aan de hooggelegen kant is de temperatuur wel twee tot soms tien graden hoger, want daar komt het water rechtstreeks uit de diepe ondergrond omhoog. Fáscinerend!

Met een drone kun je de breuk ook duidelijk in het landschap zien: ijs en dauw blijven op de hogere (en dus warmere) gronden nooit liggen.

Alleen lopend zie je er vrij weinig van. Ja, het is kleddernat, het staat vol biezen, maar de breuk, die honderden meters diep dwars door ons land snijdt, is aan de oppervlakte niet meer dan een kleine terreintrede. Een terreinknik. Een bultje. Het enige wat naast die smalle helling de breuk verraadt, zijn de knaloranje sloten. Ze zien er giftig uit als je niet beter zou weten, maar het is kraakhelder en gezond water boven een totaal geoxideerde bodem.

Een slootje verderop ziet er nóg ranziger uit dan de oranje sloot, er drijft een drabbig parelmoer vlies overheen, en hoewel dat parelmoer prachtig alle kleuren van de regenboog weerspiegelt, associeer ik het toch vooral met olievlekken. Maar dat vieze vlies wordt hier gevormd door bacteriën die het ijzer afbreken, dus ook dit is gewoon gezond water met een goed werkend afweersysteem.

Inmiddels is de breuk een aardkundig monument, want door de bijzondere bodemsamenstelling (altijd nat met ijzer) groeien er zeldzame planten zoals moeraswalstro en hollepijp, en in de zomer staat het hier vol met orchideeën. Er zijn zeldzame insecten, zeldzame vogels.

Ter illustratie flitsen er twee geelgorzen voorbij en die zie je niet vaak, die hebben een heel specifiek landschap nodig: de variatie van akkers met zandpaden, echt dat kleinschalige wat met de ruilverkaveling is verdwenen.

De geelgors fluit de vijfde symfonie van Beethoven, de drie hoge tonen gevolgd door één langere lage — tudududuuuuuu — of andersom is het natuurlijk, waarschijnlijk heeft Beethoven de geelgors ooit horen fluiten.

Op de Peelrandbreuk (Peelrandbreuk! Peelrandbreuk!) ruikt het ook heerlijk, dat komt door het reukgras, wat niet voor niets zo heet, het ruikt naar zomervakanties van vroeger.

Op het hogere deel is een soort oranje poel ontstaan, met kleine stroompjes die lijken op een miniatuurgetijdenlandschap. De belletjes erin duiden op zandvulkaantjes: door gassen uit de bodem bubbelt alles ophoog, en waar de druk het hoogst is worden zand en gas en water omhoog geblazen.

Op het pad verderop liggen tientallen rietpommels. Vroeger staken we die altijd in de fik, zodat je ermee op straat kon schrijven. In de jaren tachtig waren er ook mensen die rietpommels in een grote vaas op de schouw zetten, ik vermoed dat dat dezelfde mensen waren die grote pauwenveren in een vaas zetten en eieren vulden op verjaardagen. Tegenwoordig zijn rietpommels beschermd en mag je ze niet meer zomaar meenemen. (Pauwenveren hopelijk ook niet).

Waar je de Peelrandbreuk nog het meest duidelijk in het landschap ziet, is in het fietspad langs de Karperdijk.

Je zou er een boek over kunnen maken maar daar heb ik nu geen tijd voor want ik ben op weg naar het Zeeuws Archeologisch Depot en dat is gevestigd aan het Armeniaans Schuitvlot, nummer 1, in Middelburg.

Niet per se aanstootgevend als straatnaam, maar Armeniaans Schuitvlot te Middelburg klinkt zelfs nóg verder weg dan Middelburg op zichzelf al is, dus ik ben op tijd van huis vertrokken.

Dermate op tijd dat ik ruim een half uur te vroeg dreig te arriveren. Zo veel gezwindheid zijn ze bij het archeologisch depot vast niet gewend, dus wanneer ik op de kustweg over de Zeeuwse eilanden, ergens tussen Schaar en Roggenplaat met mijlenver grauwgrijs uitzicht aan weerszijden dat slechts her en der wordt ingekrast door windmolens, deltawerken en verdacht veel betonnen palen, zuilen en andere gebouwachtige zaken — er is één betonnen bouwwerk dat over de hoogte van ongeveer zeven verdiepingen enkel lijkt te bestaan uit beton; borstwering, moet ik aan denken, zeewering, kustwering, ze zijn hier echt heel goed in weren. Afweren. Alles grof en hard en weersbestendig, de schapenpaadjes liggen als rosacea over de wangen van het kale grasland achter de dijk en de schapen zelf staan opgedromd bij elkaar tegen het houten hek gedrukt, zelfs zij staan blijkbaar liever op een betonplaat dan op gras, ze staan daar vast te wachten op het een of ander. Voer, beschutting, Godot.

In ieder geval, wanneer ik op die ellenlange Rijksweg die een tolweg zou zijn en waarop ik al talloze in- en uitvalswegen passeerde maar nog niet één keer een tolpoort — wel een donkerblauwe container genaamd Frituur Noordzee, en honderden strakstaande windvaantjes en professioneel geklede vissers en vogelaars en een enkel echtpaar met fietshelmpjes, een postbode op een met wel vijf volgepropte fietstassen behangen scooter, roofvogels op lantaarnpalen en bordjes met pas op, overstekende zeehonden en in de middenberm heel veel karkassen, gelukkig niet van zeehonden maar van opvallend veel egels, niet eerder zag ik zo’n hoge dode-egel-dichtheid als hier, en in de berm misschien toch een dode zeehond want daar ligt iets zo groot en grijs als een vuilniszak waar een stuk of vijf kraaien gretig uit zit te pikken — wanneer op die weg na kilometers vrijwel afwisselingsloos uitzicht plots een groot blauw verkeersbord prijkt met daarop een P én een pictogram van een analoge fotocamera, weet ik genoeg. Afslaan!

Kijk uit! staat op meerdere bordjes, Zand en wrakhout op de rijbaan! Voor nog meer vakantiegevoel draai ik de raampjes open en het ruikt zout, het ruikt borstwering-achtig naar meeuwenkak en opgedroogde schelpdieren, er is een gigantische parkeerplaats waarvan de ondergrond wel een gigantische bak vol gebroken leisteen lijkt dus met een weldadig geknerp draai ik die grijze vlakte op, ze houden hier echt heel erg van grijs en kaal, en ga ik op zoek naar dat mooie uitkijkpunt.

Noordzeekust, staat op een bord met een pijl naar links. Rechts staat Heras-hekwerk over de gehele lange lengte van de parkeerplaats. Knerp knerp knerp naar een stuk met een mooier uitzicht, maar hoe lang ik ook knerp, het uitzicht wordt nergens mooier dan het vanaf de autoweg over de dijk al was. Ook nergens een wc te bekennen. Maar met langzaam rondknerpen langs kustwering en rasterhekwerk en uiteindelijk weer op asfalt aanbeland heb ik inmiddels bijna zeventien minuten stukgeslagen, dus nu kan ik me wel met goed fatsoen richting depot begeven.

Ik passeer de enige auto die ook op dit fotogenieke uitkijkpunt staat, een SCANIA-vrachtwagen waarvan de bestuurder overduidelijk niet van het uitzicht aan het genieten is maar eerder van iets vleeskleurigs op zijn telefoonscherm, en dan draai ik de autoweg weer op. In die draai wordt mijn stuur plots zwaar, alsof er iemand aan is gaan hangen, pjoooiiiiing klinkt er, en dan valt de auto uit. Ik kan hem nog net met zijn snuit een stukje de berm in sturen, maar starten lukt niet meer.

Langsrazend autoverkeer. De berm is bruin van alle opgedroogde konijnenkeutels, het is echt onwaarschijnlijk hoeveel konijnen hier blijkbaar komen kakken.

Gevarendriehoek! hoor ik mijn vader zeggen. Ik zie hem er ook voor aan dat hij twintig jaar geleden een gevarendriehoek plus neongeel hesje in mijn kofferbak heeft gelegd, maar dat is zes auto’s geleden, en twintig jaar geleden is twintig jaar geleden bovendien.

In de kofferbak ligt een step. Er ligt de volledige inhoud van een blokkenspel waar mijn dochter inmiddels meerdere jaren te oud voor is. Zonder doos, verspreid over de achterbak. Twee paar werklaarzen in een vuilniszak, strandspullen, emmertjes, krabbenscharen, stenen.

ANWB bellen.

Staat u veilig? vraagt Shay van de ANWB, of Shee, of Sjee, het rijmt in ieder geval op ANWB.
Ik denk aan de vrachtwagenchauffeur die gelukkig net uit zicht is, maar daar doelt Shee waarschijnlijk niet op. Niet superveilig, zeg ik, maar het verkeer kán in principe om de auto heen. De alarmlichten staan aan.
Ik heb u een bericht gestuurd, kunt u op de link klikken om uw locatie te delen? Oh ik zie het al, u staat op een zeer onveilige plaats, we sturen eerst een bergingsdienst om u zo snel mogelijk naar een veilige plek te slepen.

Als je de gemiddelde Nederlander na laat denken over een exemplarisch veilige plek, dan komt het gemiddelde van al die gedachten waarschijnlijk uit op de lobby van Roompot vakantieparken in Vrouwenpolder, gemeente Veere, waar Angelo van het sleepbedrijf me naartoe sleept.
Angelo is een op het oog veel te jonge jongen om een sleepwagen te bemannen, hij heeft een lieve slotjesbeugelglimlach, maar als hij mijn auto op de plaat liert ziet dat er wel degelijk uit alsof hij dat al eindeloos vaak gedaan heeft, ook omdat hij het heeft over ‘op de plaat lieren’ in plaats van op de sleepwagen takelen, zoals ik het zou noemen.
Hij ruikt overdreven hevig naar parfum.

Ja, zegt hij op de parkeerplaats van Roompot vakantieparken in Vrouwenpolder, ik wil u niet zomaar langs de weg achterlaten natuurlijk. Het kan ook nog wel even duren voor de wegenwacht er is, dus nu kunt u misschien een hapje eten daar verderop in het restaurant. Hij wijst naar een met lampjes versierd gebouw aan het einde van de lange oprijlaan en hij ruikt echt zeer heftig naar een geur die ook wel lijkt op de geur die uit zo’n blokje komt dat je in het luchtrooster van je dashboard kunt steken, wat alle TCA-chauffeurs steevast doen, maar als hij buiten in de motregen mijn auto weer van zijn wagen lostakelt correctie van de plaat liert ruik ik hem nog steeds even hevig, dus het moet wel parfum zijn.

Roompot vakantieparken in Vrouwenpolder, gemeente Veere is allereerst een lange schelpengruislaan met aan weerszijden bruingroene sloten. Verboden te zwemmen, staat op meerdere bordjes die in de troebele slootbodem zijn geslagen, wat me doet denken over de kosten-baten-analyse van waarschuwingsbordjes, iets waar ik wel vaker over nadenk, bijvoorbeeld bij kroegen in de binnenstad die bordjes ophangen met daarop: Denk aan de buren! Geen glaswerk mee naar buiten! Demp uw stem en andere geluiden! Dat zijn doorgaans de bordjes waar juist de doelgroep (weinig opmerkzame en vaak wel flink aangeschoten of in ieder geval luidruchtige kroeggangers) recht zo die gaat aan voorbijloopt dus wat heeft het dan voor zin.
Ik durf te wedden dat het leeuwendeel van alle waarschuwingsbordjes slechts serieus gelezen wordt door mensen die die waarschuwing toch al niet nodig hadden, en de mensen die best eens gewaarschuwd zouden mogen worden zijn doorgaans de mensen die zich van zo’n waarschuwing weinig aantrekken.
En die ene onverlaat die het in zijn hoofd zou halen om in deze bruine botulismesloot langs de lange oprijlaan van de parkeerplaats van Roompot vakantieparken in Vrouwenpolder te gaan zwemmen; was hij - ik neem althans aan dat deze hypothetische persoon een hij is - was hij nou echt al die bordjes waard?

In ieder geval, Roompot vakantieparken in Vrouwenpolder, gemeente Veere, is een agglomeratie identieke catalogusvillaatjes met muren van witte baksteensuggestie die in concentrische bloemkoolhofjes over het terrein zijn neergezet. Vrijstaand, maar wel heel dicht op elkaar.
De Roompotbezoekers zijn stuk voor stuk roomwitte levensgenieters met middelkleine autootjes die op het terras van het Roompotrestaurant steak tartaar zitten te eten in gewatteerde jassen. Oké er zijn maar drie tafeltjes bezet, maar toch hebben die Roompotterrasbezoekers steevast steak tartaar op hun bord en dragen ze allemaal een gewatteerde jas en hebben ze respectievelijk een Kia Picanto, een Suzuki Ignis en nog zo iets compacts maar wel met comfortabel hoge instap achter de perfect gecoiffuurde beukhaag staan.

De Roompotreceptie is ingericht volgens een crossover van de tuincentruminterieurstijl met een flinke vleug provincievliegveldstijl: er is een witglanzende tegelvloer maar er zijn ook faux-houten afdakjes; er is een vakantiewinkel met peperdure sokken, chocoladecadeaus en simkaarten; in de lobby ruikt het heel overdreven naar een geur die wel wat weg heeft van Angelo’s parfum en er is ook een wc die heel erg naar poep stinkt en een blozend meisje met een Roompotblousje dat net uit de wc komt.

Ik eet een vrij vies maar ook vrij betaalbaar frietje, krijg een kopje thee van het huis en dan word ik gebeld door de ANWB dat ze bijna op de Roompotparkeerplaats zijn.

Enfin, zowel ik als mijn auto komen heelhuids bij het archeologisch depot aan het Armeniaans Schuitvlot te Middelburg aan en dat is een ongelooflijke schatkamer, ik voel me een archeoloog in een snoepwinkel archeologisch depot. Hier een kleine fotosamenvatting.

Middeleeuwse schaatsen (glissen) van been, die je onder je schoen moest binden, plus een middeleeuwse schoen waar de drager de kleine ijstijd mee heeft doorstaan (of niet, bless his soul in ieder geval):

Stellingkasten vol skeletten, door een archeoloog uit het verleden niet zoals het hoort per individu geordend, maar per botsoort. Dus scheenbenen bij scheenbenen, schouderbladen bij schouderbladen, schedels bij schedels, zodat je precies niets meer met al die kisten kunt:

Een scheenbeschermer uit de Karolingische tijd:

Romeinse muurverwarming (!!!), gevonden hier aan de kust, de Zeeuwse kust, waar de Romeinen er dus ooit warmpjes bij zaten:

Een Karolingische buideltas met daarboven iets waarvan ik nu vreselijk veel spijt heb dat ik vergeten ben te vragen watwatwat:

Benen kammetjes voor zowel Karolingische- als Vikingbaarden:

En net als de vlooienkammetjes AKA vikingbaardkammetjes zijn ook de dobbelstenen door de eeuwen heen nauwelijks veranderd, kijk maar naar deze middeleeuwse dobbelsteentjes:

Slag-, snij-, schiet- of stootwapens, waaronder een kinderzwaardje, in de middeleeuwen een statussymbool voor kleine kereltjes:

De gestigmataate voetjes van Jezus:

Een walviswervel (die aan de slagsporen te zien als hakblok dienstdeed):

Op kaartmateriaal wordt de bodem vaak weergegeven als plat, statisch vlak. Gewoon de beige of groene ruimte tussen het verknoopte wegennetwerk, of de grijs gearceerde vlakken met bebouwing: huizenblokken, bedrijventerreinen. Een gebruiksoppervlak, en zo gaan we er ook mee om. 

Gedachteloos bewegen we over dat oppervlak: blote voeten over gras, fietsbanden over rood asfalt, paardenhoeven over zandpaden, zijwieltjes over stoeptegels, autobanden over snelwegen, stalen wieltjes over rails, rupsbanden over rijplaten. Achteloos jassen we pijpleidingen door de ondergrond, heipalen, glasvezelaansluitingen, metrotunnels. We maken gaten in de bodem om afval in te storten, in de toekomst wellicht zelfs radioactief, en we vertrouwen haar evengoed onze dierbare nabestaanden toe. Alles wat ons leven een leven maakt komt voort uit of rust op de grond, en onderwijl hebben we weinig benul van wat er onder ons gebeurt. 

Met een schep breek je het maaiveld al open, eigenhandig kun je zomaar de grens van de grond verleggen. Om dieper te komen is echter grover geschut nodig. Maar wie heeft dat? Wie gaan er omlaag, en wat doen ze daar? Wat treffen ze aan? 

Kijkgaatje 1: Archeologie vs woningbouw  (Utrecht/X 5.108893, Y 52.068719)

Onder het maaiveld aan de Kanaalweg in Utrecht liggen puinbrokken. Daaronder: een forse laag ophoogzand en dan rats! Worteldoek. Een scherpe scheiding van zwart textiel door licht zand. Onder dat worteldoek een laag stugge klei en dan, niet eens zo heel diep onder ons huidige loopvlak: een Romeinse weg. Een tweeduizend jaar oude weg waar ooit karren overheen denderden, waar Romeinse manschappen overheen stampten met hei-installaties, koeriers op immer voortgalopperende paarden met nieuwtjes voor het keizerrijk en een enkele keer zelfs de keizer zelf. 

Archeologen van de gemeente Utrecht trekken met scheppen en graafmachines de bodem heel behoedzaam open en tonen wat ze hier zoal te verstouwen heeft gekregen. Een woud van betonnen funderingspalen, zo ver het oog reikt in een keurig maar voor het bodemarchief destructief grid. Een spaghetti van kabels en leidingen waar in de weekenden dat de bouwplaats verlaten is door kruimeldieven met gevaar voor eigen leven en gewapend met kniptangen en handzagen meermaals het koper uit gestript wordt. Rioolbuizen. Puinbrokken van gesloopte bebouwing. Bakstenen, badkamertegeltjes. Een ijzerdump uit de jaren zestig. Een puinstort uit de negentiende eeuw, een greppel uit de achttiende eeuw en hoe dieper de graafbak gaat, hoe verder ze afdalen in de tijd, tot aan het Romeinse loopvlak.

Stel dat je dwars door de bodem kon kijken, dan zag je onder de voormalige Praxis aan de Kanaalweg in Utrecht honderden palen hangen, perfect uitgelijnd in de klei. Prachtig aangepunt door tweeduizend jaar oude bijlen. Ertussen hangt dan het wegdek van zand en grind, en dat wegdek koerst recht op een grote houten brug af. Die brug zelf is metersdiep in een kolkgat gestort door al het watergeweld uit de eerste eeuw na Christus, maar her en der hangt nog een vondst in de grond. Een bronzen munt, een zilveren ketting. Spijkers, gespen, een koeienschedel.

De ondergrond aan de Kanaalweg in Utrecht is net als bijna ieder stukje Hollandse bodem drukbevolkt; iedereen wil er iets mee. De archeologen, die het bodemarchief liefst zo compleet mogelijk willen ontsluiten. Het bevoegd gezag, dat het terrein zo consciëntieus mogelijk vrij wil kunnen geven. De felrode muggenlarven die in het opborrelende grondwater spartelen, de bleekrode klaproos die zich als eerste weer door de braakliggende grond omhoog wurmt. De projectontwikkelaars, die hier zo snel mogelijk de diepte in willen met heipalen en parkeerkelders en rioleringsbuizen en kabels en leidingen voor hun te verrijzen woontorens. En ook de toekomstige bewoners staan te trappelen om zich op deze veelbewogen grond te mogen vestigen, de grond waar ooit een bouwmarkt stond, dezelfde grond die ook decennialang de officiële tippelzone van Utrecht was, en bijna twee millennia geleden de noordelijke grens van het Romeinse Rijk. Een dunne scheidslijn tussen heden en verleden, en hoeveel van dat verleden kunnen we ons permitteren in tijden van woningnood?

Kijkgaatje 2: Drinkwater (Schalkwijk/X 141177, Y 444161)

Een zonnige dinsdag in een weiland in Schalkwijk. De koeien zijn van het land af en in plaats van melkvee staat er nu een gigantische boorinstallatie te loeien. De megaboor draait gestaag de diepte in, ver voorbij alle archeologische niveaus. 

Waar de archeologen in Utrecht met z’n vieren aan de handgreep van een guts moesten hangen om een voor hen extreem diepe boring van tien meter te zetten, beukt de machinale boorkop hier in Schalkwijk met datzelfde aantal meters per uur dwars door alle historische tijden richting diepere tijd, de geologische tijd, speurend naar een nieuwe drinkwaterbron. 

Waar ons water uit de kraan vandaan komt, is afhankelijk van waar die kraan aan de muur hangt. In het westen komt kraanwater uit de rivier (mijn kraanwater komt bijvoorbeeld uit de Lek en wordt gezuiverd in de Amsterdamse Waterleidingduinen). Maar woon je in het oosten, dan drink je water uit de grond. Dat oosten begint drinkwaterwise eigenlijk al in Utrecht, waar Vitens in de omgeving met spoed op zoek is naar nieuwe locaties waar ze grondwater kunnen oppompen om daar drinkwater van te kunnen maken.

Waterschaarste is geen toekomstscenario; die toekomst is al begonnen onder onze voeten. De bevolking stijgt, de economie groeit, het klimaat verandert en de vraag naar water wordt groter en groter. De Algemene Rekenkamer waarschuwde in mei dat de Nederlandse drinkwatervoorraad ernstig onder druk komt te staan. 

Volgens Vitens is er over vijf jaar misschien al een probleem, helemaal rondom Utrecht. Vandaar die monsterboorzoektocht naar eeuwenoud water, water dat ooit als regen tegen de grond sloeg en vervolgens verder omlaag sijpelde langs zand en klei en grind en langs schelpenlagen van toen alles hier een paar miljoen jaar geleden nog zee was, tot in de watervoerende laag, vanwaaruit het in de toekomst weer omhoog gepompt kan worden om in onze basisbehoefte te voorzien.

Maar zo ver is het nog niet. Om daar te geraken moet de boorkop in Schalkwijk allereerst dwars door de Holocene deklaag (een metersdik pakket van veen en klei dat werd afgezet sinds de laatste ijstijd) verder de diepte in, dwars door de tijd en alle bodemformaties. 

De boormeester vloekt: de boorkop komt amper door het kleipakket heen (de Formatie van Waalre). Waar zijn machine doorgaans 8 tot 10 meter per uur boort, redt hij nu met moeite één meter. En hij moet tot zo’n 250 meter, een kleine Eiffeltoren omlaag.

Ook hier is de ondergrond drukbevolkt, en ook hier kruisen verschillende belangen. De boor wil de diepte in, de boer wil zijn land niet zien inklinken, de koeien willen gewoon grazen en waar de boormeester staat te vloeken, staan de hydrologen van Vitens juist te juichen: een kleipakket is goed nieuws. 

Als je op grote diepte gaat boren, legt Vitens-projectmanager Muriël Houdé uit, wil je voorkomen dat de grond verzakt, of dat er kortsluiting met het water in de sloot ontstaat. Met een beschermend kleipakket boven die watervoerende laag zijn de risico’s minder – precies waar Vitens op hoopte. En ook precies waar je normaal gesproken nauwelijks bij stilstaat: de precaire balans van geologische lagen onder ons.

Maar voordat hier de drinkwaterproductie zou kunnen starten zijn ze na alle onderzoeken, lab-tests en vergunningen zomaar tien jaar verder. Tegen die tijd is de 7 miljoen kubieke meter water die vanuit deze zogenaamde aquifer kan worden opgepompt mogelijk al niet meer genoeg. Te veel dorst voor dit weiland.

Kijkgaatje 3: Zoutmijnen (Twente/X 6.761669, Y 52.214007)

Bij die dorst zijn veel flauwe (zoutloze) bruggetjes naar de zoutmijnen in Nederland te verzinnen. Inderdaad: zoutmijnen in Nederland. Je zou het ook niet zeggen als je erlangs rijdt, maar onder de typische huisjes met de schuine daken waarvan er honderden in het Twentse coulissenlandschap staan, schuilt een zoutmijn. 

Op grotere diepte dan die watervoerende laag in Schalkwijk, vele malen dieper dan de Romeinse Limesweg in Utrecht, sowieso ver voorbij alle menselijke geschiedenis in de bodem bevindt zich een zoutlaag: op 450 meter onder het oppervlak. En vanuit die diepte, haast een halve kilometer, een hele Empire State Building, wordt het door Nobian – ‘European leader in salt’ – in bulk omhoog gepompt.

Alles wat je hier ziet, zegt Albertjan ten Voorde, de Asset & Technology Manager van Nobian in zijn werkkamer op de Hengelose vestiging, was er niet geweest zonder zout.

Het bureau, de ergonomische bureaustoelen rond de vergadertafel, de gesausde muur, de kantoorblauwe vloerbedekking, de lichtgrijze stellingkast vol donkergrijze ordnermappen, de vulling van die ordnermappen, zelfs het zakje waar mijn lunch in zit. Kunststof, aluminium, zeep, papier. Beeldschermen, kinderfietsjes, condoleancekaarten, magnetronmaaltijden, containerschepen, broodtrommeltjes, brandblussers, duikplanken; bijna alles wat je kunt verzinnen, is aan zout te relateren.

Zout uit Nederlandse bodem zelfs: Nobian wint 5 miljoen ton zout per jaar in Twente en Groningen. En slechts 10 procent van al die tonnen zout belandt in onze Jozo-zoutvaatjes, in de likblokken voor vee, in Broxo-onthardingszout voor de vaatwasser. De reusachtige hopen strooizout bij de opslagpunten van Rijkswaterstaat beslaan zelfs maar 1 procent van die voorraad; de rest wordt allemaal naar de chemieparken gesluisd (letterlijk: de klanten zitten met pijpleidingen aan Nobian vast), waar het verwerkt wordt tot chloor, en wat daar zoal mee gemaakt wordt. Zo ongeveer alles dus. 

Zout winnen is volgens Albertjan ten Voorde niet vreselijk moeilijk, en het proces is ook niet enórm veranderd sinds ene Baron van Twickel (AKA dr. R.F. baron van Heeckeren van Wassenaar van Twickel) aan het einde van de negentiende eeuw een put voor schoon drinkwater wilde slaan nadat zijn broer was overleden aan slechte waterkwaliteit en prompt op zout water stuitte – en zo de Nederlandse zoutindustrie aanzwengelde.

Er wordt in de grond geboord tot in de vijftig meter dikke zoutlaag, en in Hengelo begint die op zo’n 450 meter diepte (in rustig wandeltempo is dat zeven minuten lopen).

In die zoutlaag wordt dan een zogenaamde caverne uitgeloogd: zoet water wordt omlaag gepompt en komt in contact met het zout. Het zout lost op en vormt pekel, waardoor geleidelijk een holte in de zoutlaag ontstaat. De pekel wordt naar boven afgevoerd, om verwerkt te worden. Zo ziet de mijnbouw er in al die typische driehoekhuisjes ook uit: gewoon twee gebogen buizen in de grond, zoet in, zout uit, waarbij de zoutbuis de temperatuur van de diepte heeft aangenomen, een aangename douchetemperatuur.

Oplosmijnbouw kortom, waarbij niet gegraven hoeft te worden en gelukkig maar, want in dat geval moest de gehele ingenieuze compositie van aardlagen op de schop en zouden ze om tot die Empire State-diepte te komen een kilometersgrote krater in de pittoreske omgeving moeten slaan. Nu vindt een groot deel van de chemische industrie buiten ons zicht plaats, op zeer grote diepte, en buiten die zouthuisjes verspreid door het landschap verraadt vrijwel niets aan het oppervlak wat er allemaal onder schuilgaat. En zo is dat in heel veel bodemgevallen. 

Kijkgaatje 4: Het oudste organisme? (Bargerveen/ X 52.67623, Y 7.03010)

Dat inzicht sloeg bij mij in als een bom toen ik een poosje geleden met boswachter Erik Bloeming door het Drentse Bargerveen liep. Een op het oog doodnormaal landschap: kale heide, donkerbruin hoogveen, een beetje saai zelfs, vooral door het betonnen fietspad dat dat vlakke land doormidden sneed. 

Tot Bloeming vertelde waar ik naar keek: een van de laatste pakketten levend hoogveen van ons land. Die ‘saaie’ bodem was in werkelijkheid een dik pakket levend veenmos. Hoogveen groeit ongeveer 1 millimeter per jaar, wat dit 6 meter dikke pakket zomaar 6000 jaar oud maakte. Nog voordat de eerste mensen zich plaatselijk vestigden, vestigde zich er een groeiend pakket veen, een groot golvend kussen dat ook echt een beetje veert als je er bij hoge uitzondering van de boswachter overheen mag lopen. En het bleef, waardoor het nu mogelijk het oudste organisme van ons land is.

Mijn inzicht bleef ook: onder het oppervlak gaat zo vreselijk veel schuil. Maar je hebt een geoefend oog nodig om het te kunnen zien.

Bovengronds is het al lastig te lezen, laat staan ondergronds, buiten het zicht. Wat gaat daar verder nog allemaal schuil? Was er maar een luikje om omlaag te kunnen spieken; rechtstreeks de diepte in. Stel dat de bodem doorzichtig was, stel dat je de mollen en wurmen en al het andere bodemleven er als vliegtuigen doorheen zou kunnen zien zweven, dan zou je een drukte van jewelste zien. Dassenburchten, termietengangen, muizenholen, kruipende kevers. Schimmelnetwerken, doorworteling, instroming, verspoeling, verlanding: alles groeit en graaft en leeft en gaat en wordt uiteindelijk weer bedekt. Maar ook archeologische vondstcomplexen, en een Tetrisspel van verstoring van buizen en kabels en kelders en palen. En daaronder zweven dan uitgestrekte sedimentaire afzettingen, die plaatselijk grote ondergrondse gebergten vormen, de onzichtbare basis voor ons bestaan.

Er is behoefte aan spullen, aan warmte, aan eten, dus er moeten cavernes geboord worden, er moet gas, water en zout omhoog, vlug en veel ook; de pompen staan 24/7 aan, alle dagen van het jaar. Maar kun je zomaar een nieuwe bron aanboren, van wie is de grond onder de grond, en putten we niets uit, wat zijn de consequenties van die exploitatie?

Er heerst woningnood, er moet drastisch meer gebouwd worden. Maar opgraven is vernietigen, dus terwijl archeologen centimeter voor centimeter het wonderbaarlijke verleden blootleggen, tikt verderop aan een kantoortafel de economische klok van projectontwikkelaars en gemeenten. 

Dat alles maakt van de bodem ook een politieke arena waarin schaarste, groei, geschiedenis en ecologie samenkomen. Iedereen is betrokken, al dan niet bewust. 

En terwijl de meeste mensen graag met een grashalm in hun mondhoek naar de wolken turen en sommige mensen zelfs dromen van een ruimtereis naar Mars, graven we onverschrokken onze eigen fundamenten weg. 

Wat als we de bodem niet meer puur beschouwden als bouwgrond, maar ook als gemeenschappelijk geheugen? Wat als we de bodem niet vooral zagen als voorraadkast voor grondstoffen, maar ook als kwetsbare voorwaarde voor alles wat leeft?  Wat als we de bodem niet gedachteloos gebruikten als onvermoeibaar draagvlak, maar echt beseften hoe lang het heeft geduurd en hoe veel tijd en moeite en toeval en wonderlijke samenlopen van zowel omstandigheden als tijdperken het heeft gekost om precies op deze manier te beklinken?

Wat als we iets vaker omlaag keken?

Lees het hele artikel in Vrij Nederland.

In het Drents Museum, het museum waar het Meisje van Yde ligt (het zestienjarige meisje dat met een baggerbeugel uit het Drentse veen werd getrokken en een eeuwenoud mensenoffer bleek), tevens het museum waar begin dit jaar een gouden helm ter waarde van 5,7 miljoen euro werd geroofd, bezocht ik Brasserie Pingo.

Volgens de menukaart van de brasserie betekent pingo in de taal van de Inuït ‘heuvel die groeit’.

Ik dacht zelf dat het een heuvel was die ontstond door permafrost, maar dat leerde ik ooit tijdens mijn studie en die studie is inmiddels verjaard.

Ik zoek het even op: we hebben allebei gelijk.

Het begint in ieder geval bij grondwater, en als de grond bij permafrost duizenden jaren permanent bevroren is en het grondwater in die laag ook bevriest, dan zet dat uit, waardoor de bovenliggende grond omhoog wordt gedrukt. Zo ontstaat een kegelvormige heuvel met een kern van ijs. Alle pingo's hier in Nederland zijn inmiddels ook alweer lang en breed weggesmolten, maar we hebben er nog wel de resten van in ons landschap: pingoruïnes.

Toen de ijskernen van de pingo's na de laatste ijstijd smolten, ploften de heuvels als soufflé's ineen en bleven er ringwallen rond een kuil over, een soort geologische donuts, en die donuts kun je nog in perfecte staat zien liggen op de Veluwe en in Drenthe, waar het dus ooit zó koud was dat de ondergrond permanent was bevroren.

Ik weet dat ik in mijn leven een aantal pingoruïnes in het echt heb gezien en mezelf kennende heb ik daar toen ook foto's van gemaakt, maar ik weet niet meer precies waar en wanneer dat was.

Gelukkig hoeft niemand ooit meer te onthouden waar of wanneer iets was, want sinds je met zoektermen door je fotobibliotheek kunt struinen, vind je alles altijd weer terug. Ik heb mijn telefoon zelfs naar het Engels omgezet om Apple AI te kunnen gebruiken, zodat ik ook abstracte combinatiezoektermen kan invoeren. Dan kun je bijvoorbeeld alle foto's zoeken waarop, ik noem maar wat, een klein kind met een gele trui en een discololly staat (zeven hits). Maar op pingo vind ik niets. Ook niet op pingoruïne of op geologische donut.

Wel vind ik 1347 foto's op de zoekterm heuvel. De meeste heuvels op al die foto's zijn inderdaad heuvels — superleuk om alle heuvelfoto's door de jaren heen op een rij te zien staan, om een totaal willekeurige opeenvolging van levensgebeurtenissen gepresenteerd te krijgen — maar af en toe zit er wel een misser tussen. Eén van de heuvelfoto's blijkt het kale achterhoofd van de man van een goede vriendin op haar bruiloft (die dus ook zijn eigen bruiloft was).

Als ik zoek op ruïne krijg ik 117 foto's, en één ervan is een foto van mijn gezicht met een sjaal eromheen. Ik zie er inderdaad vrij beroerd uit op die foto, maar ook weer niet ruïneus slecht. Het is een foto uit 2012, dus ik ben benieuwd wat Apple AI van mijn huidige dertien jaar oudere hoofd in een sjaal zou vinden, maar de ruïnefoto blijkt genomen in het Drentse Ruinen dus het lag gelukkig niet (per se) aan mijn hoofd.

Naast Brasserie Pingo zit de langzaamste lift van Nederland, aldus het bordje in de lift, en dat heeft alles te maken met de bodem. Bijna iedereen die de lift gebruikt, zo valt te lezen op het bordje in de lift, vraagt zich af waarom die lift zo vreselijk langzaam gaat.

Inderdaad: de lift gaat óngelooflijk langzaam, misschien nog wel langzamer dan een paternosterlift (die term schud ik heus niet zomaar uit mijn mouw; ik wilde even factchecken of de lift in het Drents Museum inderdaad de langzaamste lift van het land is zoals de lift zelf beweert, en toen kwam ik erachter dat de meest waarschijnlijke kandidaat voor langzaamste lift van het land de paternosterlift in het HaKa-gebouw aan de Vierhavenstraat in Rotterdam is). Van 'paternosterlift in het HaKa-gebouw aan de Vierhavenstraat in Rotterdam' komt alleen Rotterdam me bekend voor, maar paternosterliften zijn liftsystemen die met verschillende instapcabines aan een ketting als een soort rozenkrans eindeloos door blijven draaien. Dit klinkt als een metafoor voor iets groots, het leven misschien wel.

Als je verder voortgooglet op paternosterliften kom je erachter dat Bob Geldof ooit een videoclip heeft opgenomen die zich volledig afspeelt in/rond een paternosterlift, wat op zich al een unicum is, en het is ook nog eens de enige muziekvideo die ik ken die begint met een minuut stilte plus een man die wel iets wegheeft van een corpulente Youp van 't Hek:

Dat de langzame lift naast Brasserie Pingo zo tergend langzaam is, komt dus door de bodem, specifieker: door de waterdichte laag potklei pal onder de liftschacht.

Potklei is supercompacte klei die vooral voorkomt in het noorden van Nederland, en, aldus de lift, als ze door die bodemlaag heen zouden graven voor een veiligheidskelder voor de liftmonteurs, zou het water eronder omhoog spuiten. Niet de bedoeling.

Elke lift heeft blijkbaar een veiligheidskelder voor liftmonteurs, voor het geval iemand tijdens werkzaamheden toch per ongeluk de lift omlaag neemt. Dit soort weetjes vind ik altijd bovenmatig interessant; het feit dat er dus verplicht vrij ingrijpende bouwkundige aanpassingen aan een ontwerp worden gedaan enkel vanwege de mogelijkheid dat er iets gebeurt wat nooit zou moeten kunnen gebeuren, namelijk dat Jan Fluit op de vierde verdieping de lift kan bedienen terwijl er monteurs onder hangen.

Omdat een veiligheidskelder op die plek in Assen vanwege de bodem dus niet mogelijk is en om verschrikkelijke ongevallen te voorkomen, hebben ze er daarom maar de langzaamste lift van het land van gemaakt, opdat de monteurs nog alle tijd van de wereld hebben om weg te komen als de lift toch onverhoeds omlaag komt of, in het andere geval, om extreem langzaam gecrusht te worden.

Tip: google 'slow motion crush' + 'crystal ball'.

Of 'hydraulic press' + 'hot steel ball'.

Of een variant daarop; voor bijna alle zoektermen + 'slow motion crush' bestaat wel een zeer bevredigend filmpje.

Slow Motion Crush is naast visuele ASMR en misschien wel de perfecte vorm van een verliefdheid ook een metalband uit Texas. Ze hebben 472 volgers op Instagram, lelijke bandshirts en in 2019 stonden ze samen met Secondhand Shag op het podium bij Come And Take It Live.

Tip van Courtney Love: nooit een plan B hebben, want als je een plan B hebt ga je waarschijnlijk ook voor plan B.

Zelf zou ik de tip iets aanpassen naar oké, nee, nooit een plan B hebben als dat plan B inhoudt dat je bijvoorbeeld een accountantsgraad of iets met communicatie-advies moet behalen om op terug te kunnen vallen, maar puike plan B's lijken me gewoon puik.

Tip: fotoshuffle. Toets een willekeurig woord in in het zoekvenster van je fotobibliotheek — niet al te obscuur, want hydrauliek levert waarschijnlijk niets op tenzij je werkt als middenkader engineer, maar ook niet al te generiek, want stoel levert mij bijvoorbeeld al 3.168 foto's op. Ga voor een zoekterm zoals vlaai (53 foto's, waarvan één onnavolgbaar smerige woordzoeker voor kinderen) en verlies je in de verzameling vlaaimomenten uit je leven.

Deze week was ik te gast bij Boekie Nights in Eindhoven, een ontzettend gezellig literair avondprogramma met als gastheer Wim Daniëls. Een man uit het publiek vertelde dat hij altijd putdeksels fotografeert. Er werd een beetje smalend om gelachen, maar toen stak een vrouw achterin de zaal haar hand op en vertelde ze dat zij óók putdeksels fotografeerde (de twee kenden elkaar niet en Wim Daniëls vroeg haar om even naar beneden te komen om de putdekselmeneer de hand te schudden). Toen was het hek van de dam en gingen er nóg drie handen omhoog: ja, allemaal putdekselfotografen. De verbijstering in de zaal sloeg om in hilariteit toen tot slot nóg een mevrouw haar hand opstak en vertelde dat haar dochter putdeksels schilderde. Zo mooi als de werkelijkheid verzin je het vaak niet.

Als ik zelf zoek op putdeksel in mijn fotobibliotheek krijg ik twee hits, waarvan één een muurbout en de ander een votiefsteen. De zoekterm put levert meer op, ook heel veel dingen die ogenschijnlijk niets met een put te maken hebben, waaronder deze punker:

En deze tijger:

En deze dode kamerplant met een bemoedigend woord op een stokje erin:

En deze Ross Cage:

En deze nachtelijke trambaanlasser:

En deze druiphars in het Sprielderbos:

En tot slot dit verlaten huis in het bos in Putten (Putten!):

Afgelopen weekend was ik bij een concert van de Happy Mondays. Het was slecht. Het was slecht omdat het geluid slecht was, het was slecht omdat zanger Shaun Ryder de hele tijd vrij bewegingloos met zijn hand in de linkerzak van zijn capuchontrui op het podium stond en zijn zonnebril slechts één keer afdeed: om de setlist uitvoerig te bestuderen en vervolgens luidop in de microfoon mompelend te besluiten welke van hun Greatest Hits ze hierna zouden doen. Het voelde inderdaad meer als doen dan als spelen; er werd niet gespeeld, er werd afgedraaid.

De 24 Hour Party People waren een beetje uitgefeest. Behalve Bez met zijn sambaballen, die de show met zijn drugsdansje aan elkaar reeg en de sambaballen halverwege de show het publiek in flikkerde en zonder sambaballen verder ging met zijn onnavolgbare choreografie. Bez was het hoogtepunt van de show, terwijl hij muzikaal niets toevoegde en energetisch bij nader inzien misschien ook niet zo bijster veel: hij was eigenlijk vooral Bez die Bez uit de jaren tachtig en negentig deed.

In hun gloriedagen heb ik ze nooit live gezien omdat ik respectievelijk nog een peuter, een kleuter en daarna een vooral in gangsterrap geïnteresseerde tiener zonder geld voor concertkaartjes was, maar ik vermoed dat hun concerten toen episch waren. Misschien kon ik het concert van afgelopen weekend wel niet waarderen omdat ik destijds nog geen fan was en dus niet mee kon liften op de melancholische sensatie van ze weer eens bij elkaar te zien waar ik dat nu, bij de Wu Tang Clan bijvoorbeeld, ongeacht hoe goed of slecht dat concert zou zijn, waarschijnlijk wel zou hebben.

Deze week had mijn boekenclub het over wat het precies is dat mensen hopen te vinden wanneer ze bijvoorbeeld huizen van idolen bezoeken. Iemand begreep daar nou helemaal niets van, en iemand anders juist weer wel: het was een persoonlijke pelgrimage, iets wat voor een ongelovige misschien wel het dichtst in de buurt kwam van het naderen van het (zelfbenoemde) goddelijke. En natuurlijk viel het ook weleens tegen, en dat was dan ook juist de spanning van zo’n onderneming. Wat zou je aantreffen, zou je geraakt gaan worden, en zo ja: waardoor?

Dat is ook de spanning bij concerten, omdat je van tevoren nooit weet wat je aan zult treffen, omdat je voor aanvang niet weet of je geraakt gaat worden. En hoe. De enige manier waarop de Happy Mondays mij afgelopen weekend in de Paradiso hadden kunnen raken was met een sambabal van Bez tegen mijn hoofd.

Eergisteren was ik bij een magnesiumzoutmijn.

Waar is het bruggetje?

Hier: een technofestival.
En daarna een persoonlijke pelgrimage naar het binnenste van de aarde.

Op dat technofestival was ik laatst, in het Amsterdamse Bos, en ook dat vond ik slecht. Het was vreselijk ongezellig en waarschijnlijk is een technofestival ook niet het aangewezen evenement om voor de gezelligheid naartoe te gaan, maar het was in mijn ogen vooral zo ongezellig omdat ik op het grote veld omringd was door nogal ongelukkig ogende mensen die bovendien massaal onraakbaar leken. Projectie natuurlijk omdat het me zelf niet kon raken, maar zelfs als de beroering in de vorm van duizenden sambaballen over dat grote veld zou worden uitgestort dan leek het alsof al die sambaballen onopgemerkt voor de voeten van de menigte in de modder neer zouden ploffen. Misschien speelde dat ook mee, de regen, de blubber, maar iedereen zag er vooral zo vreselijk ongelukkig uit omdat ze de hele tijd bezig waren om met hun sleutelbos zo diep mogelijk in een zipzakje te lepelen.

Ja oké bruggetje?

In het lab van die magnesiumzoutmijn in Groningen mocht ik eergisteren een kristalletje magnesiumzout proeven, magnesiumzout rechtstreeks uit de diepe ondergrond, oerzuiver. Het smaakte licht bitter, licht pittig, behoorlijk medicijnachtig of harde drugs-achtig en daar in dat lab, in Veendam, op het betonnen mijnbouwterrein boven al die zeer diepe aardlagen, werd ik diep geraakt door het verhaal van ons kleine stukje aarde en dat vlokje magnesiumzout kwam voor mij dicht in de buurt van het goddelijke.

Heel kort door de bocht: 250 miljoen jaar geleden was er een oercontinent, een supercontinent, Pangaea. Wat nu ongeveer Nederland is, was een extreem droge woestijn. Het oercontinent brak, er ontstond een tropische binnenzee die ons huidige land overspoelde: de Zechsteinzee. Maar door het extreem droge klimaat verdampte het water sneller dan er nieuw zeewater aangevoerd kon worden, dat herhaalde zich cyclisch en zo ontstonden de zoutafzettingen.
Er kristalliseerden natriumchloride (gewoon keukenzout), mineralen en magnesiumzouten.
Er werden zoutlagen gevormd, zoutkussens, zoutbergen, en onder grofweg Groningen, ons eigen vlakke Groningen, ligt nu een zoutberg van bijna 2,5 kilometer hoog. Tweeënhalve kilometer, dat is vergelijkbaar met de Pyreneeën, met de Schotse Hooglanden, met sommige Rocky Mountains. Een Atlasgebergte pal onder Groningen.

Ik vind het onvoorstelbaar… mooi dekt de lading niet eens; indrukwekkend? Ontzagwekkend? Nederigstemmend? Misschien wel gewoon ontroerend. Ontroerend om te beseffen dat er zo veel aan de hand is onder onze voeten, om te bedenken dat daar miljoenen jaren oude gebergten liggen, om te zien hoe diepe geologische geschiedenis zich tot in al onze keukenkastjes uitstrekt en dat iedere keer wanneer iemand zout over zijn eten strooit, dat dat eigenlijk een snufje 250 miljoen jaar oude woestijnzee is.

250 miljoen jaar slaat natuurlijk nergens op. Soms slaat een dag al nergens op, zo lang als die soms kunnen duren. 250 miljoen jaar is meer dan 91 miljard dagen. Nee, dat maakt het er niet bepaald voorstelbaarder op. Een gemiddeld mensenleven is ongeveer 29.000 dagen. Eén dag is soms al eindeloos, een ochtend vergaderen, drie kwartier in een wachtkamer met alleen maar brochures moeten zitten, twaalf minuten aan de lijn hangen bij Odido met The Lighthouse Family als wachtmuziek. Een tijdje geleden werd ik geïnterviewd door de onvolprezen en dat interview duurde een half jaar dat heel kort leek. Onder het interview stond een superleuke reactie:

Het is misschien iets nietigs in haar inmiddels ontstane oeuvre - misschien ook niet - maar voor mij zal Laura van der Haar ook altijd de Laura van der Haar zijn van het voetbaltietenkutweerpluizigediertjesbouhlarouz-artikel, een van de beste artikelen van De Speld ooit. Leuk om in dit interview eindelijk de mens achter het voetbaltietenkutweerpluizigediertjesbouhlarouz-artikel te leren kennen.

Na een paar dubieuze zoektermen die mijn algoritme een flinke zwieper een bepaalde kant op zullen geven vond ik het artikel terug met de termen ‘voetbal’ + ‘tieten’ + ‘kutweer’ + ‘speld’ en het blijkt te gaan om het artikel: “Voetbal! Seks! Kutweer! Pluizige diertjes! Grote pikken! Tieten! Voetbal! Kortingscodes! SEKS!!!!! SEKS!!!!!!! Klik dan NEUKEN NEUKEN VOETBAL’.

Ik vermoed dat het artikel toen (2016) grappiger was dan nu omdat het toen waarschijnlijk de begindagen van clickbait waren (of de hoogtijdagen? zullen ze ooit stoppen?), maar onder dat artikel staat weer een reactie die nú leuker is dan toen, namelijk van Dick Schoof:

Dick Schoof! Was er in 2016 al iemand (naast Natte Tosti Rutte) die Dick Schoof kende? Ja, hij was Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding, maar was hij daarmee al dusdanig bekend dat zijn naam humoristisch gebruikt kon worden als clickbaitpseudoniem? Afijn, de cirkel is rond! Happy Mondays! Drugs! Tieten! Dick Schoof! Oercontinent! Sambaballen! Magnesiumzout! Wu Tang Clan! Pangaea! Amen!

groetjes!

Deze magnesiumvlokken komen rechtstreeks uit de diepe ondergrond van Veendam, waar het op bijna twee kilometer diepte met 65 graden in vloeibare toestand verkeert. Dan wordt het in warme leidingen omhoog gepompt, vloeibaar over een warme spoel gedraaid en door de afkoeling daarna kristalliseert het op de lopende koelband eronder onmiddellijk in lange platen die wel een beetje op gebarsten natuurijs lijken. Loepzuiver, oeroud, numineus.

Ook ontzagwekkend: de druk die ontstaat door die 2000 meter diepte. Elke tien meter gewicht van grond en gesteentelagen voegt ongeveer 10 bar toe, dus op bijna 2000 meter diepte is de druk bijna 200 bar, puur door het gewicht van alle bovenliggende aardlagen.
Ter vergelijking van die ondergrondse druk: in mijn bovenwoning is de waterdruk 2 bar, kunstmatig gecreëerd door het waterleidingbedrijf. De druk in een autoband is 2 tot 3 bar. Water onder druk van 200 bar zou bij een lek dwars door huid heen kunnen snijden.

Ook ontroerend: varens. En mossen. Levende fossielen eigenlijk, want ze zijn sinds hun verschijnen 400 miljoen jaar geleden of zoiets belachelijks helemaal niet meer veranderd.

Hot tip: het boek Reis door de tijdperken van Aina Bestard vanwege de prachtige gravures, een beetje Max en de Maximonsters in de oertijd:

Nummer 04 is een soort duizendpoot met de leipe naam Arthropleura en die duizendpootachtige was twee meter lang! Ik zou zo graag willen horen hoe het zou klinken als er een Arthropleura met zijn pootjes over mijn houten vloer zou schuifelen.

Die groene auto is toch van jou? Door de intercom klinkt het accent van de buurman van twee deuren verderop.

Handrem vergeten, denk ik. Gracht. Olielek. Straat geblokkeerd, honderd boze vrachtwagens. Of misschien weer een joyrider die alle auto's in de straat heeft geramd zoals twee jaar geleden toen het de politie was die kwam vragen of die groene auto van mij was.

Ik zou 'm maar even weghalen, roept de buurman, want er komt een sinkhole precies waar jij staat!

Ik sprint naar beneden, meer uit enthousiasme over het zien van een sinkhole dan uit angst voor mijn auto. Als ik mocht kiezen: autoschade en een sinkhole zien, of geen autoschade en nooit een sinkhole zien, dan koos ik meteen dat eerste. Mijn hele auto laten opschrokken door een sinkhole en daar dan naar kunnen kijken, of nooit een sinkhole zien: absoluut dat eerste. Ook vanuit mijn naïeve privilege van vertrouwen dat er vast wel ergens een clausule is waardoor mijn auto dan door de gemeente wordt vergoed.

Op straat is teleurstellend weinig aan de hand. Mijn auto staat net niet netjes met één wiel op de stoep geparkeerd, en de buurman schopt tegen de stoeprand.

Kijk maar, hiero. Er borrelt wat water omhoog naast de paardenbloem die zich tussen de tegels door heeft gewurmd.

Paardenbloemen zijn voorbeeldoverlevers: hun zaadjes hangen aan kleine parachutes waarmee ze overal naartoe waaien om zich dan in de kleinste kieren en spleetjes te laten vallen. Door hun superlange wortel kunnen ze op alle droge, harde plekken waar andere planten niet kunnen wortelen toch groeien, dus ze hebben amper concurrentie.

Nu staan zowel de paardenbloem als mijn auto in een diepe plas water, terwijl het niet heeft geregend.

Let maar op, zegt de buurman, binnen een paar dagen zit hier zó'n gat.

Drie dagen later is de straat afgezet. In de stromende regen hobbelt een kleine graafmachine van een aanhanger, er worden twee parkeerplaatsen aan straattegels weggehaald en twee mannen met een schep beginnen samen met die graafmachine aan het graven van een gat. Er blijft water uit omhoog borrelen, er blijven slagregens op neerdalen, het grondwater staat met een metertje onder straatniveau ongeveer net zo hoog als het water in de vaart.

Tot hoe ver moeten jullie graven? vraag ik als ze al een uur aan het graven zijn.

Tot de waterleiding, zegt de man in het blauwe regenpak, dit is allemaal kraanwater wat omhoogkomt.

Sinkholes ontstaan doordat de grond wegzakt, bijvoorbeeld na zware regenval of een gesprongen waterleiding, en waterleidingen springen door bijvoorbeeld verzakkende kades. De kade waaraan ik woon is al jaren ernstig aan het verzakken, zoals bijna alle kades in de stad, want net als huizen staan veel oude bruggen en kademuren hier op houten palen. En de meeste van die palen zijn gefundeerd op de eerste stabiele zandlaag onder de stad, een zandlaag op twaalf meter diepte die al in de zestiende eeuw werd ontdekt.
Een reusachtig probleem, want Amsterdam heeft ongeveer zeshonderd kilometer (!!!) aan kademuren, waarvan het grootste deel in slechte staat verkeert. De meeste van die kademuren stammen nog uit de tijd dat de draagkracht vooral op paard en wagen was berekend, dus de gemeente moet de komende jaren kilometers en kilometers aan kades vernieuwen om verzakkingen, sinkholes en erger te voorkomen. Het lijkt mij een van de meest complexe ondernemingen sinds het aanleggen van de Noord/Zuidlijn; ik denk aan al die duizenden kabels en leidingen die door de kades lopen, alle bomen op de kades, alle wortels van die bomen, de bevoorrading van de stad over die kades, de hulpdiensten, alle tramrails, het ophalen van vuilnis…

Mijn kade stond twee jaar geleden al op de planning, maar tot nu toe is alleen nog maar de boom voor mijn raam weggehaald. Oh ja, er zijn ook vier parkeerplaatsen aan de waterkant ontmanteld om te voorkomen dat door het gewicht van precies die vier auto's de kade nog verder zou verzakken. Ze hebben die parkeerplaatsen toen afgesloten met een gigantische plantenbak van grindbeton die er vele malen zwaarder uitziet dan mijn auto, en die plantenbak hebben ze precies zo neergezet dat kleinere auto's nog steeds aan weerszijden kunnen parkeren, waardoor er nu altijd vier auto's plús twee plantenbakken van grindbeton op de kade staan die te zwaar was voor vier auto’s.

Door die verzakkende kades knappen de waterleidingen, dit is al de derde dit jaar, een paar maanden geleden spoot er urenlang een hoge kraanwaterfontein in de straat, dat was bijna net zo pijnlijk om te zien als al het drinkwater dat we dagelijks door de wc spoelen terwijl niet eens zo heel ver verderop mensen geen schoon water hebben.

Al dat water verspoelt de ondergrond, zegt de man met de schep, tot het punt dat er geen draagvlak meer is en dan fwoemp. Weg. Hij installeert een pomp die het inmiddels vies geworden drinkwater uit het gat zuigt en in de put achter hem loost. Zijn collega giet een jerrycan van vijf liter Albert Heijn-mineraalwater in de pomp.

Staat hij nou mineraalwater in die pomp te gieten?

Ja, dan slaat-ie vacuum en pakt-ie 'm weer. Het klinkt zo logisch dat ik even niet meer snap wat er niet logisch aan is.

En dan gaan jullie straks de leiding plakken?

Ja, zo kun je het wel een beetje zien, maar dan met een speciaal koppelstuk en een klem met rubber ertussen.

En dat doe je dan overal waar de waterleiding knapt?

Ja, maar die leiding is al meer dan vijftig jaar oud, dat is heel zacht staal, ik zie op de plattegrond al veel meer punten staan hier in de straat, ze kunnen maar beter de hele leiding vervangen als je het mij vraagt.

De mannen zijn uren bezig om dieper dan het grondwater te komen en per uur vergeet ik wel zeven keer dat er geen water uit de kraan komt. Confronterend hoe vaak ik de neiging heb om de kraan te gebruiken en hoe vaak ik uit mijn stoel opsta.

Aan het einde van de ochtend wordt er aangeklopt. Het is mijn onderbuurman van 82, hij komt zeggen dat het water eraf ligt. Ik denk ik zeg het even, zegt hij.

Dank je wel, zeg ik. Ik had het in de gaten. Hoe gaat het bij jullie?

Goed hoor, goed hoor. Een verdieping lager schuifelt zijn vrouw naar de trapleuning om zich in het gesprek te mengen. Ze draagt zoals altijd haar lichtblauwe ochtendjas. Vroeger (vijf jaar geleden toen ik hier kwam wonen) droeg ze nog mantelpakjes en zat haar haar nog netjes in model. Van achter lyceum, van voren museum, zei ze altijd over zichzelf.

Moet je luisteren, begint ze iedere zin, en ze verdwijnt iedere dag verder in haar ochtendjas, je ziet haar met de dag kleiner en grijzer worden.

Mama, zei mijn dochter laatst, als jij later gekrompen bent mag jij al mijn knuffels en jasjes hebben hoor.

Moet je luisteren, zegt de buurvrouw met in haar ene hand een bord met daarop een groot stuk Viennetta-ijstaart en in haar andere hand een peuk, ze is een soort hele schriele, stokoude dude. Ze haat koken, heeft ze me weleens verteld, het enige wat ze de hele dag doet is roken en lezen. Haar man rookt en kijkt dan televisie met de koptelefoon op, want zij kan niet tegen het geluid van de televisie. Ze zetten nooit eens een raampje open en eten ook nooit iets vers, altijd soep uit een pak of ragout uit een blik of, als ze een keer gezond willen doen, een quiche van de supermarkt. Die bak ik dan wel even op in de koekenpan, zegt ze. Maar nu is ze haar tanden kwijt, ze krijgt ze pas over zes weken weer terug. Oud worden is op zich niet erg hoor, vindt ze, maar dit is ontzettend vernederend. Ze kan alleen maar vla eten. En ijs. Dus eet ze maar ijstaarten om weer een beetje aan te komen.

Hebben jullie nog iets nodig? vraag ik.

Nee meid, nee hoor, moet je luisteren, wij hebben niet zo veel meer nodig.

De buren van nog een verdieping lager komen ook even buurten in het trappenhuis. Hij is 98 en moet na een respectievelijke val van de trap, een val van de stoep én een val van de stoel die hij op de keukentafel had gezet om een plafondlampje te verwisselen verplicht met een wandelstok lopen en hij haat dat zo dat hij uit protest altijd met zijn stok hoog in de lucht zwaait als hij over straat loopt, sneller dan de meeste mensen. Met zijn dunne postuur en zijn pluizige witte haartjes doet hij me een beetje aan een paardenbloem denken.

Ik kan me niet voorstellen dat deze lieve buurtjes er op een dag niet meer zullen zijn, fwoemp, weg, en ik kan me ook niet voorstellen dat ik hier ooit níet woonde, dat dit ooit niet mijn trappenhuis was, dat dit ooit niet mijn buren waren, dat dit ooit niet mijn huis was, dat er hier ooit andere mensen woonden.

Een huis is niet loyaal, las ik laatst in een boek.

Dat klopt. Dit huis werd mijn huis via woningruil, wat betekent dat je precies tegelijk moet oversteken, dus dat je in je eigen huis wakker wordt en dat je 's avonds ineens in elkaars huis gaat slapen. Ik moest na de verhuizing de sleutel nog inleveren, dus fietste ik die avond naar het huis waar ik die ochtend nog wakker was geworden en waar ik zeven jaar had gewoond, waar ik moeder was geworden, het huis waar ik en later ik met mijn dochtertje samen zo veel herinneringen had gemaakt en toen ik binnenkwam kreeg ik bijna een acute psychose. Het huis waar ik een halve dag eerder nog mijn galgenontbijtje had gegeten en de laatste doos had dichtgevouwen, was onherkenbaar. Ze hadden in die veertien tussenliggende uren de muren geschilderd, de vloer eruitgehaald, overal wit zeil gelegd. Er stonden nieuwe meubels en die meubels waren van leer en dat leer was veelal wit en de verf op de muren was gemengd met glitters.

Ja er bestaat witte muurverf met glitters.

Ik heb geen herinnering aan huilen, maar het kan bijna niet anders dan dat ik daar in het huis dat die ochtend nog mijn lieve thuis was en een paar uur later zo vijandig aanvoelde gehuild heb.

Inmiddels kan ik me niet meer voorstellen dat ik ooit níét in het huis woonde waar ik nu woon, dat hier ooit iemand woonde met zo'n lelijk witleren interieur dat ik er bijna niet doorheen zag schemeren hoe mooi het kón worden en ik kan me ook niet voorstellen dat er ooit een ander huis zal zijn dat zo ontzettend als mijn huis zal voelen als dit huis, terwijl het huis zelf er totaal onverschillig onder is en zich vast en zeker gewillig in alle kleuren zal laten overschilderen als de tijd daar is.

steun Charity:water!

steun Oxfam Novib

De hele wereld lijkt wel in zo’n vacuüm te hangen, met een al veel te lang ingehouden adem. Een goede kennis had het deze week over haar eindtijdgevoelens, ik denk dat ik dat bedoel. Haar trigger was een Telegraaf in een gymzaal. Het was de dag na de Rode Lijn-demonstratie, en in plaats van over de 100.000 vreedzame demonstranten kopte De Telegraaf dat asielzoekers ons land overspoelen.

Mijn trigger was Trumps hoogstpersoonlijke McDonalds-foodtruck synchroon met de hongersnood van miljoenen kinderen. Er zijn zo veel triggers die maken dat je iets heel hard stuk wilt smijten, dat je het uit wilt schreeuwen en tegelijkertijd hoofdschuddend weg wilt rennen, laat maar, laat maar, laat maar, kútwereld. En weer terugrennen, nee niet laat maar, sorry wereld, je bent plaatselijk óók prachtig. Maar wat te doen?

Als ik goed kon tekenen had ik nu bijvoorbeeld een prent gemaakt van een peuter met een loep en een zonnestraal en dat die peuter met die loep en die zonnestraal een hulpeloos babydiertje in de fik aan het zetten was. Maar dat die peuter dus eigenlijk geen peuter was, maar, bijvoorbeeld, de Israëlische overheid, en dat over de schouder van die peuter de hele wereld stond toe te kijken hoe dat babydiertje lag te creperen.

Sla die loep uit zijn handen! roepen omstanders.

Hou die boot met nog meer loepen tegen, roepen omstanders.

Laat het convooi met hulpmiddelen erdoor!

Help dat lieve babydiertje, geef het water, geef het blusdekens, wees lief, sta op, laat iemand alsjeblieft voor dat weerloze babydiertje opkomen!

Met een peuter kun je meestal niet erg redelijk converseren. Peuters blijven primitief vasthouden aan alles in hun knuistjes, ze zijn ook sterker dan je denkt en die tantrumdreigingen zijn inderdaad reëel, maar dat betekent niet dat je die loep niet uit zijn of haar handen moet rukken.

Bij een peuter heet zulk rotgedrag trouwens gewoon peuterigheid, kunnen ze weinig aan doen, maar bij een volwassene, bij iemand met macht, bij iemand met verantwoordelijkheid, bij een premier bijvoorbeeld, zou je het gewetenloos mogen noemen, sadistisch, mensonterend, meedogenloos, verdorven, psychopatisch, genocidaal. Ziek en gekmakend. En bij een toekijkende wereld ook, en daarbij is het nóg gekmakender dat je er hoe dan ook deel van uitmaakt en dat er zo weinig is wat je werkelijk kunt doen.

We kunnen onderzoeken of het erg is wat die peuter doet.
En we kunnen onderzoeken hóe erg het precies is wat die peuter doet.
We kunnen petities tekenen, en die worden dan verstuurd naar andere mensen die naar die peuter met die loep staan te kijken.
We kunnen appjes sturen aan regeringsleiders — tussen acht uur ‘s ochtends en acht uur ‘s avonds kun je bijvoorbeeld onze Rijksoverheid appen op 06-55001400 en dan krijg je vaak binnen een uurtje al antwoord:

We kunnen mensen die iets dichter bij die loep staan proberen te bewegen, mensen die in theorie weer iemand aan zouden kunnen tikken die nóg dichterbij staat, tot iemand diegene met die loep in zijn handen een tik kan geven.

Maar hè, spijtig, BuZa is druk, procedures, duurtlang, kan het allemaal niet zo goed zien, het staat ook zo vol rond die peuter, hebben ze wel alle juiste informatie? Kloppen de cijfers, zijn het wel precies zo veel uren, zijn het in werkelijkheid zo veel vrachtwagens, gaat het wel echt om zo veel babies? En die peuter kan wóédend worden hè, moeten ze dat riskeren?

En ondertussen staat dat lieve babydiertje nog steeds in de fik, de hele wereld kan het horen krijsen en de wereld lijkt haar adem in te houden tot dat krijsen stopt. Daarom moeten we misschien mee gaan krijsen, langer en harder zodat het niet stopt totdat iemand ergens wat doet.

Bij verpleeghuis De Rietvinck in de Jordaan zit rond half zes een zaal bejaarden te dineren. De meesten zitten alleen aan een tafeltje, met de rug naar elkaar toe. Is dat zielig of heerlijk? In een vreemd vacuüm zijn zowel zielig als heerlijk in veel gevallen synchroon mogelijk. Een jongen die Sherano heet, natregenen, alleen eten…

Toen ik nog kantoorbanen had en tot bedrijfskantines was veroordeeld, smachtte ik naar een tafeltje voor mezelf. Gewoon één stoeltje aan een piepklein tafeltje bij het raam van de kantine die uitzicht bood op de hoogspanningsmasten van het grijze kantoorpark, zelfs dat grijs kwam maar in één tint namelijk: zielloos. Ik smachtte niet eens naar een kamer voor mezelf, gewoon een piepklein tafeltje aan het niet te openen raam in plaats van iedere dag weer aan te schuiven in de met limoengroen afneembaar textiel beklede lunch-cubicle om daar de collega’s die ik íedere dag de héle dag al zag hun kommetje groentesoep plus kadetje kroket te zien eten.

Aaaaah, dood dier! riep één collega elke pauze verheerlijkt bij de broodjescounter en dan ging hij zich hardop staan afvragen welk dode dier hij vandaag zou kiezen en vervolgens koos hij iedere dag opnieuw voor een broodje filet americain, oftewel de gemalen spierstukken, lendenen of billen van een dode koe.

Weer een peuter met een loep en een babydiertje maar dat dat babydiertje dan de bio-industrie is en dat wij, de wereld, eromheen staan en er allemaal een stukje van willen zo lang het maar netjes verpakt is en aantrekkelijk gekruid en niet meer herinnert aan het gekrijs van dat beestje.

Bij het kinderdagverblijf om de hoek van De Rietvinck is tegen zessen nog één dreumes niet opgehaald. Met zijn lieve dikke luiertje waggelt hij langs de tafelrand, hij is ergens naar op zoek al weet hij zelf nog niet wat. Alles wat hij tegenkomt zal uiteindelijk precies zijn wat hij zoekt. Wat een cadeau, om maar een fractie van zijn verwondering en onwetendheid te bezitten. De pedagogisch begeleider zit aan tafel op haar telefoon te swipen.

You KNOW what happens when you don’t listen to mommy! schreeuwt mommy op de stoep tegen haar peuter.

I DON’T know! schreeuwt de peuter terug. Zijn ogen staan groot en kwaad. Stúpid!

Ik ben altijd onder de indruk wanneer een peuter een andere taal spreekt. Ook al is het gewoon zijn eigen taal. Dat kind was amper drie en sprak al vloeiend Engels!

I just want to have a chill night with you, zegt mommy droevig.

I don’t Claire, staat op een bankje een paar grachten verderop en er rijdt een busje voorbij met daarop de tekst: Treurkaas.

Na een ongeluk of in een eindtijd-vacuüm lijken alle willekeurige gebeurtenissen soms in elkaar over te lopen om vervolgens als een mozaïek in elkaar te passen: helemaal kloppend, precies zoals het is. Vaak hoor ik er dan ook nog een flard uit een liedje bij: een willekeurige zin uit een willekeurig liedje dat zich zomaar aandient bij het tafereel.
Maar is het echt willekeurig, of is er een onderbewust verband waar ik met mijn bewuste verstand even niet bij kan? Als het Treurkaas-busje voorbij rijdt hoor ik bijvoorbeeld Tom Waits, hij schreeuwt ‘rancid dinner with the pope’ uit het fenomenale nummer Hell Broke Luce, waarvan de clip al even geniaal is, zo niet een van de beste clips ooit:

Rancid dinner with the pope is echt zo’n zin die zich in je systeem grift, helemaal hoe Tom Waits ‘m schreeuwt, net als de onnavolgbare flard Karmacoma, what? Jamaica and Roma karmacoma, ook zo’n inkerfflard van Massive Attack, al heeft dat rancid dinner natuurlijk te maken met Treurkaas.

Treurkaas. Opmerkelijke bedrijfsnaam. Waarom zou je je met kaas willen associeren, en dan al helemaal met treurkaas? Ah, het is een kaasbedrijf zie ik. Maar nee! Dat maakt het juist nóg onbegrijpelijker; van alle associaties die je bij een kaasje zou willen oproepen (gezelligheid, genieten, bourgondisch, gezelschap, verwennerij, luxe), is treurnis toch wel een van de laatste? Een treurig kaasje klinkt zweterig bovendien, treurkaas klinkt als een erbarmelijk behandeld kaasje.
Mijn moeder bestelde laatst bij de kaasboer op de markt een half pond Gooisch matras in plaats van een half pond Gooisch Pikant, eenzelfde onsmakelijke categorie waar het kaas betreft, maar de vrouw van de kaasboer kon er heel smakelijk om lachen.
Mijn vader vroeg na het diner bij de plaatselijke Chinees ooit om een body bag in plaats van een doggy bag en pas toen ik na tweeënhalf uur lachen weer kon praten begreep hij zijn analoge autocorrect.

Treurkaas, staat op het bestelbusje, en daaronder de slogan: ieder zijn kracht.

Slogans.

Met hun doorgaans twee tot vijf woorden zijn het toch nog vaker wel dan niet onbegrijpelijke taaluitingen. Ze benadrukken altijd iets wat logisch is, een soort ‘het moest eens niet zo zijn’s: Vakkundig personeel. Ja! Wat anders? Een veilige omgeving voor uw kind. Ja! wat anders? Sams koffie, met liefde gemaakt. Fijn Sam, niet met haat! De voorschool voor uw kind: veilig, flexibel en professioneel. Gelukkig niet guur, star en prutserig! Hollandse Nieuwe: Gezond & Lekker! Dierenwinkel Zonneveld: Altijd prima voor uw huisdier. Kinderdagverblijf Chubby Cheeks: ieder kind is uniek!

Of in het andere geval zijn ze zo cryptisch dat je eerst niet doorhebt wat je nu eigenlijk leest en vervolgens denkt: huh, wacht, wat? Zoals die op de tankwagen van Campina: 120.000 liter vol mogelijkheden. Wacht. Wat? Ja. Oké. Of nee, ik denk eigenlijk niet oké? Honderdtwintigduizend liter melk vol mogelijkheden? Of ruimte voor honderdtwintigduizend liter aan mogelijkheden? Our name is a promise op een grote vrachtwagen waarvan de inhoud ook volstrekt onduidelijk is. Gewoon, een belofte? Een Buysman kruid springt er in de gerechten uit! Rem & go autorijles. Kok transport: mijn sport = transport. Zaagmij: vrees niet wij zagen. Geen dag voorbij zonder ei. Urilift: passion for toilets. Oké oké oké. Prominent mijn relaxmoment. Houdt u ook van wonen? Hoe bedoel je, IKEA? Of ik ook (óók, net als wie?) houd van gehuisvest zijn?

In de bosjes van het Westerpark stikt het van de pinksterbloemen en poepzakdoekjes. Carpe diem staat boven het raam van een huis tegenover de BSO van mijn dochter. Een gezette junk zit voorovergebogen op het bankje voor het raam van dat huis, Carpe Diem trekt een kleurige boog boven zijn gebogen rug, ik zeg junk maar ik bedoel dak- of thuisloze want naast hem staat een winkelwagentje vol slaapspullen en hij ziet er moffelig uit. Misschien houdt hij ook wel van wonen, of op zijn minst van gehuisvest zijn. Misschien ook niet. Als ik de code van het hek van de BSO intoets hoor ik hem kotsen.

.

Bovendien heb je met een Tesla een auto die persoonlijke gegevens verzamelt en die gegevens misschien wel deelt met derden. Maar dat is lang niet het ergste. De productieketen bij Tesla, woeiii. Veel meer ongevallen dan gemiddeld in de auto-industrie, onder andere door de extreem lange shifts. Melding maken wordt ontmoedigd en Tesla verzet zich actief tegen vakbonden.

In 2021 werd Tesla al aangeklaagd voor structureel racisme op de werkvloer, iets wat al langer bekend was (lees bijvoorbeeld: Menial Tasks, Slurs and Swastika’s: Many Black Workers at Tesla Say They Faced Racism). De arbeidsomstandigheden in de fabrieken zijn dus bar en boos, maar het winnen van lithium voor de batterij gaat nog flink wat levels omhoog op de miserabelladder.
Lokale waterbronnen worden uitgeput, inheemse gemeenschappen worden gebruikt en uitgekleed, hele ecosystemen worden vernietigd en uiteraard worden de arbeiders totaal ondermaats gecompenseerd.

Sommige arbeiders zijn wellicht: kinderen.

Want als Tesla aangeeft “stappen te ondernemen om ethische aankoop te bevorderen” en tegelijk toegeeft dat de toeleveringsketens complex zijn en dat de oorsprong van grondstoffen moeilijk te traceren is en bovendien weigert openheid en specifieke details te geven dan is het een pijnlijk simpele rekensom van het kaliber één plus één.

En die bulkladingen lithium moeten ook nog vanuit China of Australië of Zuid-Amerika verscheept worden naar Amerika, niemand weet dus precies waar het allemaal vandaan komt — hoe kán dat, hoe is het mogelijk dat de kleine ondernemer iedere drie maanden al zijn bonnetjes voor werkmateriaal en onkosten tot op de laatste euro moet verantwoorden en dat een bedrijf als Tesla schaamteloos schimmig mag zijn over hoe en waar zoiets ontwrichtends als lithium precies gewonnen wordt?

Mede mogelijk gemaakt door: systeemfalen en een schizofrene wereld (een wereld waarin op dit moment bijna één miljoen kinderen in Gaza de hongerdood sterven terwijl Trump met een monstertruck van McDonalds Saudie-Arabië binnen dendert).

Weet je wat grappig is? Lithium wordt ook voorgeschreven als medicijn bij bipolaire stoornissen. Geef de wereld alstublieft wat van haar eigen medicijn.
Om Kurt Cobain te citeren: I’m so happy because todaaaay / I’ve found my friends / They’re in my head /Lithiiiuuuuuuuuuuuuuuuuum

En dan worden die bulkladingen lithium dus van god weet waar naar Amerika verscheept, om van daaruit opnieuw de hele wereld over te zwermen. Oh! Er zit trouwens ook nog steeds kobalt in Tesla’s. In die vadsige Model S bijvoorbeeld. Kobalt uit Congo. Kleine samenvatting: nóg veel erger dan lithium. In iedere Model S zit gemiddeld ruim 10 kilo kobalt. Ook een pijnlijke rekensom: 10 kilo aan moderne slavernij, kinderarbeid, giftige stoffen en ecologische rampspoed.
Lekker gewerkt mensen.

Opperlul

En dan schuif je met het kopen van een Tesla ook nog geld en dus macht toe aan een empathieloos polariserend persoon, iemand die extreem-rechtse complottheorieën en desinformatie het grootst mogelijke podium geeft en heel erg veel belangrijke knoppen beheert, afschermt en aandraait.

In 2018 werd zijn fabriek al aangeklaagd wegens slechte werkomstandigheden (lees bijvoorbeeld de verklaringen van medewerkers: 70-hour weeks and WTF-mails: 42 Tesla-Employees Describe Life Under Elon Musk). Die berichten gaan ongeveer gelijk op met de verkruimeling van Elon M. als visionair en de heropbouw vanuit die kruimels tot een onvoorspelbare, haatdragende koekbal met angstwekkend veel macht.
Het enige leuke aan Musk is misschien dat hij ooit met Grimes was, maar we hadden het waarschijnlijk al veel langer kunnen weten.

Lang Tesla-verhaal, ik kom erop omdat na veertien weken eindelijk de steigers voor mijn huis zijn ontmanteld, de steigers met ondoorzichtig steigerdoek, dus na veertien weken (VEERTIEN WEKEN) is er weer licht in huis, misschien ben ik daarom wel zo boos, vanwege veertien weken vitamine D-tekort.

Na veertien wéken is er nu eindelijk weer uitzicht dat níét mannen met bouwradio’s is, geen mannen met betonboren, geen mannen met mannenstemmen en mannentaal, wat is mannentaal? Mannentaal bestaat natuurlijk niet, maar betonboormannentaal wel. Steigerbouwertaal ook. Kozijnschildertaal. Hun taal is: hard, zowel in onderwerp als volume. En dan houden ze ook nog van dezelfde radiostations op datzelfde volume.

Na veertien weken is er dus eindelijk weer stilte en uitzicht en het eerste wat ik zie is: de dikke Tesla die altijd in het ‘gewone’ parkeervak parkeert terwijl er de afgelopen twee jaar speciaal voor hem ZES elektrisch rijden-parkeervakken in de straat zijn aangebracht, zes parkeervakken die sindsdien verboden terrein zijn voor ons pauperrijders.

Ik vermoed dat die grote auto met z’n kleine geweten altijd liever in ons pauperparkeervak gaat staan omdat je daar zo hupsakee vooruit in kunt rijden en je dan met je net iets te grote Tesla-achterkantje niet meer moeilijk hoeft te doen met inparkeren maar ook omdat hij dan in feite nóg meer ruimte in kan nemen door een dubbele parkeerplek te confiskeren.
Ik vermoed dat Tesla-rijders allemaal zo middelvingerig ruimte-innemend zijn, want op een aanzienlijk deel van de pauperparkeerplekken die al zo schaars zijn in de stad staan steevast veel te grote Tesla’s terwijl de parkeerplekken die speciaal voor die Tesla’s worden vrijgehouden vaker wel dan niet leegstaan en daardoor moet Jan Schraal met z’n Fiat Panda na een lange dag werken eerst nog zeven rondjes om het blok rijden om een plekje te vinden.

Wat een lullen.

Ik zou bijna een stapel bumperstickers laten drukken met daarop de tekst ‘Model SS’ voor alle Model S-Tesla’s die in de verkeerde vakken parkeren en als er dan nog stickers over zijn ook voor alle andere Tesla’s, of ze nou netjes parkeren of niet, en de kans dat er nog stickers over zullen zijn is aanzienlijk want als je bij de online stickerwinkel bestelt is een bulkdeal van 500 stickers het goedkoopst zie ik nu.

In ieder geval. Uitzicht! Fantastisch concept. Gisteren keek ik een van de eerste afleveringen van Black Mirror nog eens terug, Fifteen Million Merits, en ik vond die aflevering nogal slecht en deprimerend en pas tegen het einde bedacht ik dat dat misschien kwam omdat er in de hele aflevering geen streepje uitzicht te zien is, geen flardje buitenlucht. Zelfs op tv is dat niet te doen.

De bomen hebben in die veertien uitzichtloze weken allemaal blaadjes gekregen en die blaadjes zijn nu op hun allerallergroenst! Komt ook door de blauwe lucht. Keffende hondjes en joggende meisjes. De vrachtschepen en de plezierjachten en de boodschappenautootjes op die vrachtschepen en vooral ook de bloemetjes in de vensterbank van de kajuit van die vrachtschepen, altijd rode bloemetjes.

De Magnifique I, de Magnifique II en de Magnifique III die meermaals voorbijvaren, met zo te zien een steeds weer wisselende samenstelling rondvaarders met hun onder een afdakje gestalde fietsen.

De meeuwen die zich krijsend van de dakrand laten vallen, de meeuwen die op eettafelhoogte voorbij zweven, omekot wat heb ik al die vogels gemist en heel misschien zelfs die inparkerende Tesla. De klok naast de tramhalte, de stoeltjes voor de koffiekiosk, de brugwachter met zijn gigantische draaisleutel. Hoe mijn buurman van 98 bijna iedere dag heel zorgvuldig de auto waarin hij tot zijn grote spijt voorlopig niet meer mag rijden vanwege een gebroken heup wast (met een afwasteiltje en een nat doekje en een droog doekje) en de typische manier waarop de veel jongere buurman van 85 zijn broek altijd ophijst als hij boodschappen gaat doen, zo met zijn hoofd naar voren en zijn rug gebocheld en dan een klein hupsje, zijn broek die iedere week losser lijkt te zitten en dat hij iedere keer wanneer we hem op de trap tegenkomen tegen mijn dochter zegt: jahaaa, ik ben wel táchtig jaar ouder dan jij hè! Ben jij ook fan van Ajax?

Mama, waarom vraagt de buurman altijd of ik ook een vent van Ajax ben?

Oké ik ben weer bijna vrolijk, hier nog een paar lullenauto’s plus de auto van Tineke:

Het zou een formaliteit zijn, deze opgraving in de nieuwe Utrechtse wijk Merwedekanaalzone: archeologisch onderzoek als een van de deelonderzoeken die projectontwikkelaars verplicht moeten laten uitvoeren (en betalen) voor ze kunnen gaan bouwen.

Dat de Romeinse Limesweg ergens op de bouwplaats lag, was bekend. Bijzonder, absoluut. Patrouilles, militaire bevoorrading, koeriersnieuws; alles ging over die weg. Maar die ‘Romeinse A1’ loopt hier in Nederland van Katwijk aan Zee door naar Duitsland en duikt wel vaker op.

Bovendien was de verwachting dat de boel flink verstoord kon zijn, want op de plek waar straks hoogbouw moet verrijzen voor de oververhitte woningmarkt, stond tot voor kort een op zware betonnen heipalen gefundeerd bedrijventerrein, verrezen in de jaren zestig, toen er nog geen Verdrag van Malta was (jaren negentig), nog geen Wet op de archeologische monumentenzorg (2007), nog geen omgevingsvergunning (2024) en archeologisch onderzoek dus nog niet verplicht was. Van archeologische waarden was vast niet veel over, de opgraving zou waarschijnlijk relatief snel afgerond worden.

Maar toen de slopers met hun puinbrekers vertrokken en de archeologen van de Gemeente Utrecht arriveerden, bleek de verstoring reuze mee te vallen: onder de vloer van wijlen de Praxis lag een bouwmarktvoorraad aan houtconstructies, maar dan bijna tweeduizend jaar oud. Het complete Romeinse wegtracé zat nog in het vlak: bermgreppels en palenrijen aan weerszijden en een wegdek van zand en grind. Zaten ze in het veld plots met honderden Romeinse palen — allemaal vondstmateriaal dat behoedzaam gefotografeerd, ingemeten, gecoupeerd, geborgen, gewassen en, in het geval van goede palen (minstens 60 jaarringen, liefst met wankant), ‘gedendrood’ moest worden om de kapdatum en herkomst te kunnen bepalen.

Een goeie dendro — dendrochronologisch onderzoek — kun je laten uitvoeren bij een stuk hout waarin zich minstens 60 jaarringen aftekenen, afhankelijk van de houtsoort. Alle bomen maken ieder jaar een nieuwe jaarring, en die ring is ieder jaar weer dikker of dunner afhankelijk van bijvoorbeeld klimatologische factoren. Met die specifieke streepjescode van jaarringen kun je het betreffende stuk hout in de al gedateerde sequentie hangen, een soort jaarringentijdlijn, en zo heel precies aanwijzen in welk jaar dat stukje hout een boom was.

En toen moest afgelopen winter de T-splitsing nog komen: de aftakking naar het Romeinse fort op het Domplein (‘Afslag Utrecht’). En de omleiding van de weg. En het kolkgat. En de brug, misschien wel de grootste moerasbrug van Romeins Nederland. En deze week nog het toetje: de datering van een brugduiker (een forse eik met wel 160 jaarringen).
‘Deze paal gaat geschiedenis schrijven,’ aldus Erik Graafstal, de gemeentelijk archeoloog ‘Tot nu toe werd gedacht dat de Limesweg hier uit de jaren tachtig stamt, maar deze raketpaal gooit dat hele beeld overhoop.’ Volgens de jaarringdatering vond de kap namelijk plaats in het jaar 41, veertig jaar eerder, en precies in lijn met de geplande verovering van Brittannia.

Watersnoodramp in Utrecht

In de vlakken die door de graafmachinist en direct achter zijn graafbak de archeologen (ieder hun eigen schep met daarop hun initialen) worden afgeschaafd, tekenden zich al gauw de randen van een kolkgat af, de typisch ronde vorm van een flinke dijkdoorbraak. In dit geval: zeker veertig tot vijftig meter in doorsnee en meer dan tien meter diep, een rampgat “rechtstreeks” uit de Romeinse tijd. Onmiskenbaar bewijs voor een enorme watersnoodramp in Utrecht, die de infrastructuur aan de noordgrens van het keizerrijk grote schade berokkende.

Fysisch geograaf Kim Cohen van de Universiteit Utrecht komt vanwege de bizar grote diepte en de bijzondere bodemopbouw van het kolkgat op veldbezoek, en prikt met alle verlengstukken van zijn guts en met behulp van het gewicht van in totaal vier volwassen op ruim tien meter diepte de onderkant ervan aan.

Dat rampgat verklaarde meteen die vreemde wegomlegging: dubbele palenrijen schuin op het hoofdtracé van de Limesweg. Ongebruikelijk, want ‘bij de Romeinen loopt alles recht’. Waarom hier niet? Die omlegging volgde precies de contouren van het kolkgat, en was op basis van dendrochronologisch onderzoek opgetrokken met hout uit het jaar 124/125.

Dat veroorzaakte bij de archeologen meteen een klik: rond die tijd beval keizer Hadrianus, die in 121 op inspectie was in onze drassige Rijndelta, een grote herstelcampagne. Op verschillende plekken langs de noordgrens werd daarom de infrastructuur herbouwd door het Romeinse leger, dat met een groot aantal manschappen en complete hei-installaties soms vele meters weg per dag uit (of ín) de grond kon stampen.

De kans is dus groot dat Hadrianus himself op de weg heeft gestaan waar de archeologen nu, een kleine tweeduizend jaar later, de palen van blootleggen, afsponzen en er heel behoedzaam uit trekken. Dat Hadrianus precies de palen zag die nu door de handen van bevlogen vrijwilligers worden gewassen en vervolgens door de enige houtspecialist in Nederland (Silke Lange) worden onderzocht om weer een nieuw puzzelstukje in de geschiedschrijving te leggen.

Rijkswaterstaat avant la lettre

Maar het mooiste van de opgraving is misschien nog wel dat op de oever van het kolkgat het landhoofd van een brug wordt aangetroffen, mogelijk de grootste moerasbrug van Romeins Nederland. Samen met de eerder aangetroffen duikers en de wegomlegging vormt dit een van de vroegste vormen van grootschalig watermanagement op ons grondgebied, een soort Rijkswaterstaat avant la lettre.

Veel mensen denken bij hoogtepunten uit de Romeinse archeologie waarschijnlijk aan mozaïekvloeren, stenen aquaducten en tempelcomplexen, maar ergens is zo’n houten moerasbrug minstens even bijzonder, want Romeinse houtbouw is vaak al lang en breed weggerot. Dat hier in Utrecht complete palenrijen en houten brugdelen in de bodem bewaard zijn gebleven, is te danken aan de vette klei en het grondwater. Door die zuurstofarme omgeving zijn de werkomstandigheden grillig, maar de conserveringsomstandigheden ideaal, bijna Pompeii-achtig (alleen is daar alles verkoold).

Even voor het beeld, zoals projectleider Nils Kerkhoven veelvuldig tegen iedereen in het veld zegt: die brug is misschien wel vijfenveertig meter lang hè? Die liep van hier — hij navigeert over de stukken puin en beton langs de rand van de werkput — tot daar ongeveer, tot dat trafohuisje. Hij wijst naar het transformatorhuisje van grijs baksteen aan de rand van de site, met op de achtergrond de al gerealiseerde hoogbouw uit de eerste bouwfase.

In een zone van twee meter rond dat elektriciteitshuisje mag niet gegraven worden, dus precies op de grens van waar het veilig kan, trekt Kerkhoven een volgend vlak open, op zoek naar dat andere landhoofd, dat toch echt ongeveer hier zou moeten liggen… Hij beent langs de putrand, kijkt om zich heen, overlegt een paar seconden met collega-archeoloog Morrison van der Linden en roept dan of de graafmachinist ook dáár kan komen, precies tussen de stort en de funderingspalen van gewapend beton door? Ja? Kun je daar nog wel staan met de kraan? Daar ja, toe maar! Met zijn hand in de lucht dirigeert hij de graafbak omlaag.
Niks.
We hebben geen kiepkantelbak meer hè?
Nee.
Nog één poging, vanuit de laatst mogelijke hoek. Ja, nog iets verder verdiepen! Kak! roept hij. Niks.
Van alle plekken waar dat lelijke trafohuisje had kunnen staan, is het waarschijnlijk precies op het landhoofd van de Romeinse moerasbrug neergezet.

Platinum

Het andere landhoofd ligt er wel fabelachtig bij: uit het vlak steekt een extreem dikke eiken funderingspaal (‘de dikste ooit waargenomen ten noorden van de Alpen’) en daarnaast een compleet front van houten palen van een nog nader te determineren houtsoort.

Ik krijg hier wel meteen een enorm ieperig gevoel bij, aldus Erik Graafstal, die geregeld even langskomt. Hij werkt al bijna 30 jaar ‘in de Romeinen’, en dit is geen goud, zegt hij bij het zien van de aanzet van die brug, dit is platinum.

In het gat van de middelste paal is die ochtend een munt gevonden. Geen goud, maar brons, uit de tijd van Vespasianus (69-79 AD, maar zulke munten circuleerden soms tientallen jaren).

Hartje Flavische periode, zegt Graafstal, en precies in het midden van het palenjuk van de brug! Dat kán wijzen op een bouwoffer — de Romeinen waren per slot van rekening erg van de rituelen, en dat die munt exact in het midden ligt is wel heel toevallig. Graafstal ziet het niet voor het eerst, en wijst op de alinea ‘Bauopfer bei Brückenbauten’ uit een de studie over de interpretatie van antieke munten als archeologische vondsten van professor Günther E. Thüry.

Er is inmiddels ook één eiken brugplank opgegraven of beter: met de blote handen door de blubber tastend heel voorzichtig blootgelegd. Vanwege de capillaire werking van het water in de kleibodem (het komt snel omhoog) kunnen de archeologen zonder bronnering niet verdiepen. Ze steken hun armen tot de schouders in de drek om te voelen: als de pompen uitstaan, staat het water tot je lippen. Daar moeten de Romeinen ook last van gehad hebben.

Topvondsten

Een nieuwe dag, een nieuwe werkput. Aan de oostzijde van het kolkgat wordt behoedzaam verdiept; Kerkhoven vermoedt een hoge vondstdichtheid. Met de metaaldetector bliept hij het verse vlak af en haalt er inderdaad het ene na het andere nageltje van Romeinse sandalen uit. Eerst worden die nog genoteerd als puntvondsten (ingemeten en wel), maar na de zoveelste nagel gaan ze in een verzamelzak, te tijdrovend voor een kostbare klus als deze, waarbij de druk van alle kanten voelbaar is.

Ja! roept hij dan met de detectorkoptelefoon op zijn hoofd, yes! Na jarenlang biepen hoort hij alleen aan het piepje al dat dit geen nagel uit een sandaal is en al helemaal geen colablikje. Opnieuw krijgt hij gelijk: er komt rond militair riembeslag uit de klei, na voorzichtig poetswerk komt de kleurenpracht van de millefiori glaspasta voor het eerst in twee millennia weer aan het licht.

Verderop ligt een stuk terra siggilata en iets wat lijkt op een prachtig handgevormd stuk hout in de klei, het vergt heel precies en behoedzaam troffel- en handwerk om dat tweeduizend jaar oude hout er netjes uit te wurmen. Door de archeologen wordt met blote handen gegrabbeld in het grondwater, tot de elleboog erin, hoe ver gaat-ie? Kunnen we nog iets dieper? Het hout komt er uiteindelijk in twee stukken uit en is prachtig bewerkt - het lijkt een reling, een juk? Een zaag misschien? De foto wordt in de groepsapp vol specialisten gegooid — meestal is er dan binnen een paar minuten wel antwoord, maar dit laat op zich wachten.

Verder met biepen en verdiepen dan klinkt er weer een kreet. Bingo, jongens kom eens, deze gaat groot worden! Schep de grond in, en waar Kerkhoven dat normaal met veel aplomb doet, gebeurt dat nu heel voorzichtig. Nog een keer biepen: iets meer naar links. Er komt eerst een stuk bot uit het gat dat meteen alweer vol borrelt met grondwater. Dierlijk bot, even inmeten, vondstkaartje en door. Nog iets dieper, nog een keer biepen en kak! Ja! Hij grijpt naar zijn hoofd: het is een complete ketting.

De archeologen knielen in de natte klei en helpen om heel voorzichtig de vondst bloot te leggen. De ketting is compleet, van minutieus bewerkt zilver en zelfs de sluitclip met daarop iets wat lijkt op vruchtbaarheidssymboliek (cirkel in cirkel) werkt nog. Dit maak je maar een keer in je leven mee, verzucht Kerkhoven.

Het blijkt nog mooier: het is een gordelketting, misschien wel uit de eerste eeuw voor Christus. Een gordelketting is niet echt typisch Romeins, mogelijk was het een erfstuk van een Romein en op die manier hier terechtgekomen, maar dat vergt nog meer onderzoek.

Behoud

In gesprekken tussen bevoegd gezag, archeologen en opdrachtgevers is het woord “behoud” inmiddels gevallen, in het veld wordt even gevloekt. Behoud in situ (ter plekke) is een loyaal principe: het gaat uit van het feit dat je archeologie beter in de grond kunt laten voor toekomstige generaties, daar ligt het per slot van rekening al eeuwenlang goed (en in context bovendien). Het is ook gestoeld op de gedachte dat er later, wanneer de nog te bouwen flats bovenop het kolkgat weer gesloopt zullen worden en de bodem opnieuw verstoord moet worden, andere onderzoeksvragen en betere onderzoekstechnieken zullen zijn. En daarmee gaat het uit van het idee dat tegen die tijd nog steeds de wil en interesse bestaat om archeologie te onderzoeken. Mogelijk een optimistische gedachte in het licht van klimaatverandering, verdroging van de ondergrond en alle huidige ontwikkelingen, waarin bijvoorbeeld deze zomer al de complete faculteit Aardwetenschappen aan de VU wegens bezuinigingen in het onderwijs dreigt te verdwijnen.

Behoud in situ betekent in de praktijk: niet verder opgraven, maar zand erover. Letterlijk. Zand over deze belangrijke Romeinse vindplaats, om de nieuwe hoogbouw op te funderen. Zand over het bewerkte hout dat na tweeduizend jaar nog intact in de grond zit, zand over dat spookachtige kolkgat en over het vondstmateriaal waar de archeologen na maanden opgraven onder af en toe erbarmelijke omstandigheden (sneeuw, stortregens, stugge klei, tot de knieën in koud water) en de eerste veelbelovende vondsten zo naar uitkijken. Zand over nog meer eventuele bouwoffers en houtconstructies; alles wordt dan bewaard voor toekomstige generaties die hopelijk even zorgvuldig met erfgoed omspringen als de archeologen hier en nu, die het archeologisch onderzoek de komende dagen in recordtempo moeten afronden.

Een kortere versie van dit stuk verscheen vandaag in Vrij Nederland.

Uitgesloten van deelname voor de lijst ergere dingen zijn de dooddoeners dood, doodziek en oorlog. Hoe erg is kinderarbeid eigenlijk? Oké kinderarbeid hoort ook op de lijst ‘erger’. En de bio-industrie hoort natuurlijk bij zowel dood, ziek als oorlog. Maar eenzame ouderen? Dierentuindieren? Het minimumloon, ons kabinet, een natte pleister die boven de zwembadroosters blijft dobberen, gepeste scholieren, roomkaas met ananas? Twijfelgevallen.

Niet kunnen slapen trekt een drastische wissel op je dagelijks leven, en wat blijft er nog over van het leven naast het dagelijks leven? Het dagelijks leven ís het leven.

Soms kan ik me een tijdje wentelen in het idee dat dit, nu, deze tijdelijke omstandigheden, een korte pauze van mijn echte leven zijn. Dat het echte leven straks wel weer komt, dat ik dat heus wel even links kan laten liggen allemaal, eerst dit even afmaken, nog eventjes volhouden, heel even doorzetten nog.

Overleven is in principe ook leven, maar niet bepaald de voorkeursmanier.

Omdat mijn hoofd soms nooit meer uitgaat, zette de huisarts mij anderhalf jaar geleden op de wachtlijst voor een ADHD-diagnose. Ik ben alweer compleet vergeten dat ik mogelijk kenmerken van ADHD vertoon als de uitnodiging voor de diagnosedag binnenkomt.

Wat zou je zelf het liefst willen? vraagt zowel de verpleegkundig specialist, de psycholoog als de psychiater. Waarom zit je hier?

Geen idee, wil ik antwoorden, kan ik me niet meer herinneren? Maar dat klinkt onverschilliger dan ik bedoel, bovendien zou het waarschijnlijk garant staan voor een directe diagnose dus ik noem twee kernpunten: minder jagende/waaierende gedachten, en betere slaap. Mogelijk volgt het laatste op het eerste — het sedentaire bestaan volgde ook op het eindeloos uitzwermen van de nomadische jager-/verzamelaars; wie weet volgen interne rust en stilte op dat jagen/waaieren van gedachten.

Ze knikken alledrie, wist ik dat tachtig procent van de ADHD’ers ook slaapproblemen heeft?

In het keukentje van het diagnosecentrum mag je zelf eten en drinken pakken. De broodjes zijn UITSLUITEND voor de diagnostiekbezoekers, staat op het geplastificeerde papiertje naast de vitrine met voorgesmeerde broodjes. Maximaal twee per cliënt, staat er ook nog bij. Er liggen behoorlijk veel bolletjes, er moeten minstens tien cliënten zijn vandaag.

Ik kies het enige broodje dat er enigszins vegetarisch uitziet. Het beleg blijkt héél erg pittig, en niet-vegetarisch bovendien.
Telt twee broodjes per persoon ook nog als ik één broodje weggooi?
Ja, zegt het meisje van de receptie.

Dan word ik geïnstalleerd voor een computertest: met een sensor op mijn hoofd moet ik op een knopje drukken zodra er een herhaling is in de eindeloze sequentie rood rondje - rood vierkantje - blauw rondje - blauw vierkantje. De test duurt twintig minuten en het zijn op die keer dat ik een date had met een reclamejongen uit Oud-Zuid na de langzaamst wegtikkende minuten uit mijn leven.

Op de gang hoor ik de hulpverleners met elkaar praten en ik vraag me af of dat ook bij de test hoort, ziet die sensor nu dat ik afgeleid ben door externe factoren in plaats van door mijn eigen gedachten, of meet hij zoiets niet? Of zijn het uiteindelijk toch mijn eigen gedachten die me afleiden, maar dan getriggerd door die mensen op de gang? En het lampje van de laptop knippert en de ventilatie schiet aan en mijn been begint te kloppen en die hoofdband knelt aaah kut blauw vierkantje gemist.

Ik heb de test perfect gemaakt, zegt de verpleegkundig specialist. Zelfs sneller dan bovengemiddeld snel, en dat is eigenlijk een heel typisch beeld, legt hij uit. Je kúnt het wel; je kunt je juist extreem goed concentreren, je schiet dan in de turbostand. Maar misschien kost die turbostand je wel meer dan dat hij je oplevert. Neem maar even een kwartiertje pauze.

In de pantry staat een Jura-koffiemachine en als ik op de knop voor een latte macchiato druk gaat de melk meteen stromen tot mijn glas vol wit schuim zit. En dan zegt het scherm: veertig seconden pauze.
Een taartvormig pixelklokje telt tergend langzaam af.
Is dit ook een test?
Worden we hier voortdurend gemonitord?
Welke koffiemachine laat zijn klanten nou VEERTIG seconden wachten op de volgende helft van hun kopje?
Ik kijk om me heen of hier ook een camera hangt die registreert hoeveel bewegingen ik maak in deze veertig seconden die ook al zo ellenlang duren, alsof dit gebouw in het buitengebied van de stad een zwart gat is waar de tijd ineens langzamer gaat, maar geen vuiltje aan het systeemplafond.
Het meisje van de receptie kijkt op laag volume een YouTube-filmpje op haar telefoon, een mede-cliënt met een broek vol zijzakken vraagt of hij misschien even naar buiten mag nu zijn pil moet inwerken, op de faux-leren bank naast de pantry zit een kleine, gedrongen vrouw heel verbeten een oud nummer van de Quest te lezen en ze kijkt erbij alsof haar medicatie nog niet werkt.

Laura?

Ik mag weer meekomen. Nog een gesprekje, en dan nog een gesprekje, je voelt het waarschijnlijk al aankomen, zegt de psychiater, ze heeft een sta-bureau en ze zegt zie je, jij corrigeert die hyperactiviteit op heel subtiele manieren, kijk maar naar hoe je je ene voet achter de ander haakt, kijk maar naar je vingers. Ik kijk naar mijn voeten, naar mijn vingers. Was dit sta-bureau ook een test? Gelabeld loop ik haar werkkamer weer uit.

In het kamertje van de medisch specialist staat al een glas water voor me klaar, met een pil ernaast. Hap slik weg, en een soort Brave New World-gevoel maakt zich van me meester: hier in dit grote gebouw op een verlaten terrein buiten de stad worden massa’s mensen aangevoerd die als zichzelf binnenkomen, allemaal een pilletje krijgen en er een paar uur later in een mal geperst weer uitkomen, helemaal klaar voor de krakende klok van het kapitalisme.

Ik heb anderhalf uur “vrij”, en over een half uur zal mijn pil ongeveer beginnen te werken. Ik maak een wandeling door de geestdodende omgeving waar met grote billboards geadverteerd wordt voor stadswonen in een groene omgeving.
Links, rechts, voor, achter: hier is weinig stads aan, en al helemaal niets groens. Goed, misschien is het hier iets groener dan dat het stads is, want de bermen naast de stoep zijn van gras dat vol met platte colablikjes ligt. Het meest stedelijk is het treinspoor de stad uit.

Tussen de braakliggende kavels staat hoogbouw voor het middensegment en middenbouw voor het middensegment en alles heeft dezelfde middelmatige lelijkheid namelijk: nét niet superlelijk. Op één van de net niet superlelijke gebouwen is volgens de banner die aan de gevel hangt een gezamenlijk dakterras en ik vraag me af hoe kut dat precies is als je bovenin woont. Dan woon je helemaal bovenin een nogal lelijk appartementencomplex in een buitenwijk van de stad waar niets stads noch groens te beleven valt, en dan zit de rest van de bewoners de hele zomer boven je plafond.

Ik voel niks van de pil, ik bel mijn vriendje, wandel nog een stukje verder. De zon schijnt, ik ga op een bankje tussen de brede stoep en de autoweg in zitten, achter mij staat een hekwerk van steen en staaldraad en stekels, nogal een hek in het kwadraat, maar misschien is het kunst? In het bermgras ligt een afgeragde hippietas, hoog in de boom wappert afzetlint en aan de overkant van de autoweg is een voetbalveld, oké oké oké feitelijk een groene omgeving. Een uur gaat hier lang duren, en ik voel nog steeds helemaal niets van die pil.

Op het bankje in de zon naast de afgeragde hippietas lees ik een longread van Slavoj Žižek en ineens moet ik hardop lachen.
Ik bel mijn vriendje weer.
Het werkt! roep ik.
Niets ten nadele van Slavoj, maar normaal gesproken was ik tot maximaal veertig procent van het artikel gekomen, oppermaximaal, maar nu had ik zelfs niet één keer de neiging om op te kijken.
Het hek van staal en steen lijkt in combinatie met de stralende lucht erboven en het trottoir met de dorre tredplantjes eronder een perfecte metafoor voor hoe het leven soms kan zijn.

In de apotheek waar ik de testpillen voor de komende weken kan afhalen zijn nog twee mensen voor me. Een wat oudere man en een vrouw van mijn leeftijd.
Wat is uw geboortedatum? vraagt de apotheker aan de oudere man voor mij.
1979, zegt de man die er toch zeker negentien jaar ouder uitziet dus dat moet ik verkeerd hebben verstaan. De apotheker blijkbaar ook, want hij vraag het nog eens, maar de man zegt het toch echt.
1979. Deze halve bejaarde is niet eens zó veel ouder dan ik.

In ieder geval. Lage startdosering, maar toch drie tot víjf pillen per dag, morgen beginnen.

Op dag 1 van de pillen besluit ik zonder het echt bewust te besluiten dat het een goed idee is om naar de Beverwijkse Bazaar te gaan. Met een kleuter.
En daar, op de zwarte markt in Beverwijk, wordt het onomstotelijke bewijs geleverd voor de werking van de pillen. Overal is afleiding in de vorm van neonlicht en braadgeur en poppende popcorn en spinnende suiker en bonkende boksballen en schreeuwende mensen en kinderen op hobbelkamelen en bakken vol met fluffy konijntjes aan riempjes die luid piepend tegen de rand humpen en in plaats van alle konijntjes én hun verkoper zowel de spreekwoordelijke, mechanische als werkelijke nek om te draaien en weg te rennen geef ik de kleuter een aai over haar lieve achterhoofdje en maak ik een filmpje van de konijntjes. En ook van de volgende konijntjes én van de volgende konijntjes, het is een ding in de kleuterscene blijkbaar, humpende fluffy piepkonijntjes aan gekleurde riempjes.

Nee, is het antwoord op de vraag of ze please please pleaaaaaaaase zo’n schattig babykonijntje mag, en die nee kwam er blijkbaar zo loepzuiver uit dat ze het niet eens nog een keer probeert.

Door de pillen voelt het alsof mijn gedachten niet meer waaieren, niet meer die wolk vormen, die storm, die tornado die alles wat zich aandient meesleurt en soms vergruist. In plaats van een wervelwind is er nu een fris voorwaarts meewindje dat aanvoelt als zorgzaam duwtje in de rug: aan de slag dan maar, want waarom niet? Het voelt ook alsof mijn gedachten beteugeling hebben gekregen, dat ik ze nu zowaar onder controle kan houden, dat ik helemaal niet altijd overal mee aan de haal hoef te gaan, dat ik die golf aan gedachten zelfs af kan remmen wanneer ik wil.

Zullen sommige mensen dit als standaardinstelling hebben?

Normaal gesproken zou die gedachte een uitvalsbasis voor uitwaaieren zijn geweest, wat dan weer geëindigd was met een onbestemd jaloers gevoel waarvan ik dan bij lange na al niet meer zou weten hoe ik daar ooit aan gekomen was, het zal wel iets op social media zijn geweest had ik dan waarschijnlijk gedacht, iemand met een heel overzichtelijk leven of een gladgestreken huishouden of een gladgestreken huid? Maar nu is die gedachte gewoon: een gedachte. Ja, er zijn vast mensen die dat als standaardinstelling hebben. Niks aan de hand, volgende gedachte please.

Op een prullenbak naast het Max Euweplein ligt een gigantische dildo. Dat heeft er helemaal niets mee te maken, al is er vast wel ergens een verband te verzinnen.
De dildo heet RealRock en is 20,3 centimeter, lees ik op de verpakking en ik staar me heel even blind op die 0,3 cm. Waarom nou weer nul komma drie? Oh ja, omdat de maat allereerst in inches wordt weergegeven.
Dan staar ik me even blind op de garantie van een jaar die blijkbaar op deze RealRock zit en hoeveel RealRockretouren de RealRockretailer jaarlijks ontvangt en dan staar ik me heel erg lang blind op het verhaal dat zich afwikkelde voordat iemand de verpakking van deze RealRock ter waarde van €49,99 bovenop een prullenbak op het Max Eeuweplein achterliet.

Tot slot nog een paar composities in de kleuren stedelijk en groen.

Na ruim tien jaar sta ik weer als archeoloog in het veld. Meteen blaren op mijn verwende schrijfhandjes en mijn luie computerrug trekt krom van de spierpijn en wat heb ik het gemist! Fysiek afzien en tegelijk hard nadenken is toch wel de beste combinatie wat betreft werk, en als dat dan ook nog in de buitenlucht plaatsvindt, durf ik het wel een droombaan te noemen.

Het constante gebrom van bronbemaling, de dreunende ondergrond door de sloopwerkzaamheden verderop, ter plekke vers blootgelegde bodemsporen analyseren met de hete dieseladem van graafmachines in de nek. Modderig gereedschap, zwarte nagelriemen, plassen op een dixi die je moet delen met alle bouwvakkers van de site, een drol van een van die bouwvakkers die maar niet in het reservoir van blauwe chemicaliën weg wil zakken, die zelfs een dag later nog niet kopje onder is. Geen kraan om je modderige handen te wassen voor de lunch in de schaftkeet, nooit genoeg tijd om genoeg calorieën binnen te krijgen voor de rest van het zware werk, laarzen die bij iedere stap vastzuigen in de klei; zelfs de ongemakken dragen bij aan dat droombaangevoel. Behalve dan die drol natuurlijk.

Maar het allermooist zijn de doorlopende historische, archeologische en landschappelijke sensaties. We staan op grond van lang, lang geleden; ieder nieuw vlak dat door de graafmachinist en onze scheppen wordt afgeschaafd sleurt ons verder het verleden in. We breken de tijd de bek open, we staan op het land van ooit. Subtiel toont dat oude landschap haar contouren, als je goed kijkt geeft ze laagje voor laagje haar vorming en geschiedenis prijs. Als je nog beter kijkt, dan worden dat verhalen.

Maar het rivierenlandschap is moeilijk te lezen, zowel in het vlak (horizontaal) als in het profiel (de putwand of een boring). Verschillende lagen meanderen in en over elkaar: komklei, beddingklei, verlandingsfasen, zandlagen, veenlagen, verspoeling. Bijna alles is grijs. Ik sta net zo lang te knipperen met mijn ogen tot het me een heel klein beetje begint te dagen.

Pas als een van mijn nieuwe collega’s wat sporen inkrast in het vlak zie ik het inderdaad: de oude rivierbedding (de diepste zone van een waterloop) is wat donkerder en wat gladder, het bezinksel van slib en klei heeft een fijnere structuur dan de grond op de vroegere oever: daar wordt het iets zandiger, de graafbak ribbelt daar net iets meer doorheen.

Er is veel veranderd in de afgelopen tien jaar. Op aarde, in mijn leven, in de archeologie: in plaats van een camera op een metershoge (en loodzware) fotomast vliegt er nu ineens een drone over de site. Binnen een paar klikken staan alle vlakken er haarscherp op; de grote tekentafel hoeft niet meer mee het veld in. En waar ik gewend ben om na de foto het vlak of het profiel in te krassen en alle sporen en lagen vervolgens in te tekenen op millimeterpapier, worden er nu “worteltjes” in het profiel geslagen die — bliepbliep — worden ingemeten (de X-, de Y- en de Z-coördinaat) om een zogenaamde orthofoto te maken: door de overlap van de driedimensionaal ingemeten worteltjes op verschillende foto’s kan de software op kantoor daar binnen een kwartier een gegeorefereerde plaat van maken waar alle sporen en lagen op staan, veel gedetailleerder dan op een ouderwetse veldtekening.

Wat een cadeau om weer mee te mogen kijken en luisteren en leren met mensen die zo veel van hun vak houden dat ze aan het einde van de werkdag zeggen: zin in morgen! Wat een cadeau om de grond onder je voeten steeds wat beter te snappen, wat een cadeau om die oude bodem op te mogen graven, aan te kunnen raken en zo goed mogelijk proberen te duiden.
Eenmaal afgegraven is het voor altijd weg, opgraven is óók vernietigen, dus het is voortdurend opletten, zoeken, nadenken, vastleggen. Liefst ook zo snel mogelijk, want ieder uur in het veld kost bakken met geld. Bovendien borrelt het grondwater hier met even grote snelheid omhoog als waarmee we de bodem afgraven.

Het is lunchtijd, maar we willen eigenlijk ook weten hoe de sporen zich verder aftekenen. Maar als we nu een nieuw vlak aanleggen moet dat meteen volledig worden ingemeten en opgepoetst, dan moeten we alle sporen en vondsten netjes blootleggen, fotograferen en bergen, dan is er geen tijd meer voor pauze tot alles gedaan is, want in de tijd die het kost om een paar broodjes te eten, staat de put alweer vol met water. Wat zeggen jullie, doen we er nog één of hebben jullie honger?

We hebben honger.

In de keet wordt koffie gezet met water uit een jerrycan, er liggen verschillende rollen koek op tafel. Een van de collega’s heeft een grote blauwe broodtrommel bij zich met daarin heel erg veel bruine boterhammen met kaas en twee losse Mentos mint.

In de dixi kom ik tot de onwelkome conclusie dat **de drol** er na twee hele dagen nog stééds drijft. Of het is een nieuwe, maar geen zin in nadere vergelijkingsinspectie.

Omdat sprake is van zowel een bijzondere bodemopbouw als een bizar grote diepte, komt er een fysisch geograaf op bezoek in het veld. Ze heeft een guts en heel veel verlengstukken meegebracht in een soort golftassen (maar dan een vreselijk vieze) en daarmee gaat zij een boring zetten tot bijna tien meter diepte. Ze heeft nog iemand nodig die aan de stang komt hangen, anders komt ze met haar gewicht niet door de kleilagen heen. En nog iemand, het is loodzwaar. Nog iemand! Zo dalen vier volwassen mensen aan een dunne boorstang centimeter voor centimeter af in de tijd. We zakken decennia omlaag, af en toe zelfs eeuwen.

Op ongeveer vijf meter diepte begint de Gyttja (spreek uit juutja), dat is een Zweeds woord voor een organisch sediment dat vaak wordt afgezet op de bodem van stilstaand water. In de guts toont zich het verticale profiel van gyttja: streepjes. In het horizontale vlak zie je het eerder als een soort giraffenvlekken. Het is een mooie metafoor voor hoe beperkt één perspectief is.

Kan het zijn dat ik het ruik?
Zeker, zegt de fysisch-geograaf. Dat is H2S.
H2S? vraag ik. Archeologen praten ook vaak in codes — koper is MCU, dierlijk botmateriaal is ODB (Ol’ Dirty Bastard), hout is OPH; maar H2S hoorde ik nog niet eerder.
Zwavel, zegt ze. Rotte eieren.
Ja!

Achter ons legt de kraan het vlak nog wat verder open en daar komt een teerachtige lucht uit vrij, van de olievervuiling die ook in deze grond aanwezig is. Die oliegeur vervliegt vrij snel en maakt dan weer plaats voor een soort koffiegeur die ik al de hele tijd ruik, ik had al even gespiekt of de graafmachinist toevallig een koffiezetapparaatje (gek woord eigenlijk, net als nagelknipschaartje voelt het toch een beetje dubbelop) in zijn cabine had staan, ik zag namelijk ook al één van de slopers met een complete airfryer naar de keet lopen dus waarom niet.
Ik ruik ook een soort van gebrande bonen lijkt het?
Klopt: dat zijn de betonnen funderingen, dat beton lost een klein beetje op in water en dan ruikt de hele put ernaar.

De omhoog gegutste bodem wordt gefotografeerd en beschreven en daarna kunnen we de vulling open brokkelen. In mijn hand liggen zaadjes, glimmende keverschildjes en stukjes riet van eeuwen geleden. Geen archeologische indicatoren vooralsnog, maar wel dateerbaar materiaal. Om het kalkgehalte te bepalen sprietsen we zoutzuur over de boorvulling: kalk gaat borrelen bij contact met zoutzuur.
De kleiige boorvulling begint meteen te bubbelen, en met het volgende verlengstuk (weer een meter dieper) boren we inderdaad schelpjes op.

Schelpen zijn belangrijk bij het reconstrueren van het landschap; schelpjes in de klei betekent vaak dat sprake is van een natuurlijke afzetting van zeeklei of rivierklei (in dit geval was al duidelijk dat het hier ging om rivierklei, maar het is altijd fijn om bevestiging te krijgen). Kalk betekent echter ook nog iets anders. De guts zit vol waterplanten, en organisch materiaal is doorgaans een fijne kandidaat voor een datering met de C14-methode, maar door de aanwezigheid van schelpjes (kalk) kan die methode (die nogal spectaculair en heel precies de ouderdom kan bepalen) niet op de waterplanten worden ingezet.

We peuteren wat complete slakjes uit het opgeboorde materiaal en leiden aan de hand van de klapper Help, een schelp! af dat het hier de gewone poelslak en de posthoornslak betreft, beide typisch voor stilstaand zoet water. Zo komt de hypothese van een oude dijkdoorbraak die daarna langzaamaan verlandde weer iets dichterbij.

Verderop wordt met veel zorg een paal gecoupeerd. Een afgepunte paal, wat betekent dat hij er hoogstwaarschijnlijk door mensen in is geslagen. Hij wordt ingemeten, gefotografeerd, er wordt een vondstnummer aangemaakt en nadat hij met veel zorg uit de klei is getrokken wordt hij meteen met het grondwater uit de put natgehouden, in cellofaan gewikkeld en in zo luchtdicht mogelijk plastic verpakt om er ‘een dendro’ van te laten maken.

Dendrochronologisch onderzoek kun je laten uitvoeren bij een stuk hout waarin zich minstens 40 tot 60 jaarringen aftekenen, afhankelijk van de houtsoort. Alle bomen maken ieder jaar een nieuwe jaarring, en die ring is ieder jaar weer dikker of dunner naargelang bijvoorbeeld de hoeveelheid regen. Met die specifieke streepjescode van jaarringen kun je het betreffende stuk hout over de al gedateerde sequentie bewegen, een soort jaarringentijdlijn, net zo lang tot de streepjescodes identiek overlappen. Dan kun je precies aanwijzen in welk jaar dit stukje hout een boom was.

Deze paal zit nét op de rand voor een dendrodatering. Het enige wat we nu al over de paal kunnen zeggen is dat hij door mensen in de grond is gestampt en dat het geen eik is - bij een eik zie je altijd een soort gaatjes tussen de ringen.

Het is een genot om mee te maken, om mee te denken, om onder de indruk te zijn van de kunde en het denkwerk van anderen. Zij staan natuurlijk al veel langer op deze site, maar het blijft knap dat ze aan de hand van soms heel erg subtiele sporen en wat vondsten een compleet verhaal kunnen reconstrueren, een nieuwe snipper in de collage van onze geschiedenis.