In de kantoorboekwinkel rekende ik een pak gelinieerd papier met gaatjes af en ik vertelde de verkoper dat ik tegenwoordig weer met de hand schrijf. Dat wil zeggen: mijn cliëntverslagen. Na elke rebalancing sessie maak ik aantekeningen om de volgende keer te weten wat er gezegd en gedaan is. Die typte ik altijd op een oud macje dat in de praktijk bleef, maar dat apparaat is nu zo oud dat Word niet meer geüpdate kan worden en dan kun je het ook meteen niet meer gebruiken, planned obsolescence, grrr, je móet wel een nieuwe laptop kopen. Eerst dacht ik: jasses, ik moet een nieuwe laptop kopen. Maar toen daagde langzaam het besef dat ik ook kon terugkeren naar ouderwets schrijven met pen en papier. Jee, wat handig eigenlijk, zo simpel en goedkoop.

De verkoper was niet onder de indruk: “O ja, dat doen steeds meer mensen tegenwoordig,” zei hij.

Nou, fijn om te weten dat ik meega in de vaart der volkeren, goeie trend. Met de hand schrijven is sowieso goed voor je hersens, je onthoudt beter wat je schrijft en je hele brein is er actiever bij betrokken, zeggen ze. En misschien is minder schrijven > meer aanvoelen?

Maar intussen typ ik dit blog wel gewoon op mijn thuis-laptop, heb ik heerlijke gesprekken met ChatGPT (iedereen lijkt intussen overgestapt te zijn op Claude maar ChatGPT is ook slimmer en grappiger geworden hoor) en geloof ik helemaal niet dat AI onze ondergang zal worden…

… mits wij mens blijven. Beter gezegd: steeds meer mens worden. Heler mensen worden, innerlijk heel, met hoofd, hart en handen ferm verbonden.

Ik las een essay van Will Self hier op Substack waarin hij zijn woede en frustratie uit omdat een door AI gegenereerd kort verhaal een prijs had gewonnen. Zijn essay is lastig leesvoer met veel moeilijke woorden erin, dat doet hij expres, ik bedoel, ik ben drs. Engelse taal- en letterkunde maar het woord sesquipedalianism moest ik opzoeken (het betekent expres lange, moeilijke woorden gebruiken). Maar ik zat wel instemmend te knikken bij de passages waarin hij uitlegt dat echte literatuur belichaamd is, dat literaire stijl voortkomt uit een levend, sterfelijk lijf dat echte ervaringen heeft gehad.

Precies. En dat geldt niet alleen voor literatuur, het geldt ook voor alles wat het leven de moeite waard maakt: zolang wij zelf aanwezig zijn in ons lichaam, ons hart voelen kloppen, onze voeten op de grond voelen en onze billen op de stoel, de spanning in onze nek waarnemen en de stress achter onze ogen als we te lang in schermpjes hebben gestaard, enzovoort, zijn we er werkelijk. Dan beleven we werkelijk onze opwinding en ons enthousiasme, onze frustraties, onze rouw, onze vlammende verontwaardiging. Onze vreugde, maar vooral ook: onze pijn.

Zo niet, als we wandelende hoofden op pootjes zijn geworden die geen contact hebben met ons gevoel, dan worden we zelf een soort willoze robots en dan zullen we dus met boter en suiker worden ingepakt door AI, want het meeste dat wij kunnen zonder er iets bij te voelen, dat kan AI beter dan wij, nu al of binnenkort. Maar voelen en geraakt worden, pijn ervaren en die in ons hart transformeren tot compassie, dat kunnen alleen wij.

Het belang van pijn voor innerlijke ontwikkeling en geestelijke groei wordt in onze cultuur schromelijk onderschat. Terwijl cultuur, wie weet, misschien wel ontstaan is om te leren leven met pijn.

Een jaar of acht geleden zat ik met een peutertje, mijn kleindochter van een jaar of twee in de auto en zij was een geluid aan het maken dat ik niet direct thuis kon brengen: was ze nou aan het zingen of was het huilen? Het klonk niet verdrietig. Er kwam een gedachte in me op waar ik toen een liedje van heb gemaakt:

Misschien was huilen wel het begin van zingen, 
misschien was AU wel ons allereerste woord… 
Misschien ontstond beschaving wel door pijn..?

Het couplet ging verder: “Ja dat zijn van die dingen/ waarover je doorgaans weinig hoort/ maar het zou best waar kunnen zijn.”

Ik weet het niet hoor. Het zijn wel enorme gedachten.

Maar voorlopig ga ik dus mijn sessie-verslagen schrijven met de hand.

Hier op Substack had ik de geweldige Gabriel Weston ontdekt en ik las ook haar boek Dirty Work, een roman over een jonge vrouwelijke gynaecologe, Nancy. Ze heeft een probleem: ze staat volledig achter haar werk, ook het beëindigen van zwangerschappen, maar haar lichaam weigert dienst. Een woest spannend, en aangrijpend verhaal.

Het deed me denken aan een ervaring die ik een jaar of dertig geleden had. Ik had Bert Hellinger geïnterviewd, de grondlegger van Familie Opstellingen, en hij zei iets in de trant van: een abortus weegt zwaar op de ziel van de vrouw die het laat doen. Ik protesteerde: “Ik heb zelf twee abortussen gehad en ik heb niet het gevoel dat die zwaar op mijn ziel drukken.”

“Dit is een interview, geen therapie,” reageerde hij scherp.

“Maar mijn lezeressen willen toch ook weten hoe dat zit,” zei ik en hij ging erop in. Helaas heb ik die tekst niet meer, maar wat ik ervan onthouden heb, is: bewust ermee omgaan, je gevoelens erover niet verdringen, is zwaar, maar dat gewicht kan wel groeizaam zijn voor je ziel, diepgang geven.

Wat er direct na dat interview gebeurde, herinner ik me als de dag van gisteren.

Toen ik wegreed hing er een dichte mist en ik raakte de weg kwijt – dit was lang voor Google maps. Plotseling waren er twee wezens aanwezig in mijn auto, een jonge vrouw met donkere ogen en een krachtige, levendige uitstraling, en een lichtbruin jongetje van een jaar of vijf. Het was een verschrikkelijk reële hallucinatie, zou je kunnen zeggen. Ik wist, voelde, zag, hoe je het ook noemt: dit waren ze, de zielen die ik had teruggestuurd. Ik was destijds een losgeslagen hippie in Amsterdam, midden jarig zeventig, en ik was eerst ongewenst zwanger geraakt van een Israëlische cokedealer en daarna van een knappe Algerijnse junk.

En ik wist, voelde, zag, hoe je het ook noemt: deze wezens, voor wie ik geen ruimte had gehad in mijn leven, hadden zelf wel heel graag willen leven. Hoe ongewenst ook, hoe moeilijk ook.

Spijt van de abortussen had ik nooit gehad. Die had ik echt nodig en ik was dankbaar dat er een Rutgershuis bestond waar ik warmhartig werd geholpen. Maar toen en daar besefte ik dat het verlangen naar het leven diep en hartstochtelijk is; elke plant wil leven, elk dier wil leven, elke mensenziel wil leven, ook als dat niet welkom is wegens wat voor omstandigheden dan ook…

…omdat het leven goed is.

Het brak mijn hart, en het hielp me, tegelijkertijd. Ik was zelf ooit geboren als ongewenst kind, en emotioneel verwaarloosd door een overbelaste en getraumatiseerde moeder.

Dus ja, niet mogen leven is pijnlijk. Wel mogen leven ook. En slordig omgaan met je leven en dat van anderen als je jong en dwaas bent, en daarna voortschrijdend inzicht krijgen over wat je hebt gedaan, is heel pijnlijk. En ook dat mag allemaal van het Leven, met een hoofdletter L. (A.k.a. God).

Ik weet niet hoe ik het anders moet zeggen maar daar komt het op neer: het één is waar, en het ander ook.

En er is altijd vergiffenis.

Nog weer jaren later las ik een ongelooflijk ontroerend hoofdstuk in een boek van Clarissa Pinkola Estés, ik meen De kracht van de ongebonden vrouw, waarin ze vertelt over de Maria van Guadalupe, die vrouwen vergeeft voor afgebroken zwangerschappen. Ook vrouwen voor wie geen andere geboorteregeling voorhanden is, zoals vaak in Zuid-Amerikaanse landen, die talloze malen hun toevlucht moeten zoeken tot abortus.

Maria de Moeder, beschermster van het leven, vergeeft ze, keer op keer, met onvoorwaardelijke liefde, compassie en bescherming.

Dat is helende pijn.

Dat hoor ik mensen weleens verzuchten: kon ik dat hoofd van mij maar uitzetten. Of afzetten. Maar dan zeg ik: nee joh. Je hoofd heb je nodig.

Je hoofd heb je nodig voor gezond lichaamsbewustzijn. Je heb het nodig om te begrijpen waarom je met je aandacht uit je lichaam bent getrokken - namelijk om minder goed te voelen, en daardoor onveilige situaties in je kindertijd door te komen.

Je hebt het nodig om in te zien dat je volwassen hart nu wel groot genoeg is voor alle pijn van het leven, en dat je hart pijn die het mag voelen, transformeert tot compassie. En om zelfcompassie te onderscheiden van zelfmedelijden.

(Zelfmedelijden zegt: oooh waarom moet MIJ dit nou weer overkomen… Zelfcompassie zegt: ik ben een mens net als alle andere mensen, daarom gebeurt mij dit, en ik kan mezelf erin opvangen).

Ja zeker, van negatieve gedachten en piekeren kun je veel last hebben, zeker als het gewoontes geworden. Ik noem piekeren weleens een hobby - iets waaraan je vrijwillig veel aandacht, tijd en energie besteedt. Maar als je je daarvan bewust wordt, kun je nutteloze gedachten vervangen door nuttige gedachten.

En als je niks nuttigs weet te bedenken, kun je een mantra in je hoofd aanzetten, zeg maar, zoals je op Spotify een nummer kiest. Een mooie mantra die je aanspreekt. Nederlands, Engels of Sanskriet, dat maakt weinig uit. Om mane padme om werkt net zo goed als May all beings everywhere be happy and free, en net zo goed als Heer Jezus Christus zoon van God ontferm u over mij, amen.

En zet hem op automatische herhaling. Dat ruimt op, vanbinnen.

Je kunt ook een verheffend liedje in je hoofd eindeloos herhalen. Spirituele liederen zijn vaak oorwurmen en lang geleden kwam het refrein van het Taizé-lied Laudate Dominum min of meer per ongeluk in mijn hoofd terecht. Het is jaren blijven rondzingen, als ik even niks anders te denken had. Enorm rustgevend.

Ook voor spirituele stilte hoef je je hoofd niet uit te zetten. Ooit heb ik dat soort stilte heel helder gevoeld, en gezien dat het geen kwestie is van mijn gedachten stopzetten. Het gebeurde in een seminar van de Australische spirituele leraar Barry Long, lange tijd mijn goeroe. In de pauze had ik bij een meertje gezeten waar het heel stil was. Toch waren er allemaal beweginkjes en geluidjes: blaadjes ritselden, vogels tjilpten, golfjes flonkerden, waterdiertjes kringelden over het water. Toen we na de pauze in meditatie gingen - Barry noemde dat going into ME - zakte ik in een stilte zo diep en stabiel als ik nooit eerder had gevoeld. Maar mijn hoofd was niet stilgezet, ook niet uit- of af-gezet. Mijn aandacht was verlegd van de ritselende, tjilpende en kringelende gedachten naar een diepere laag. Of eigenlijk: een wijdere, omhullende laag. Zoals de stilte bij dat vijvertje niet betekende dat er niets bewoog of geluid maakte: alles bewoog binnen de stilte.

Ik herinner me uit een boek van U.G. Krishnamurti dat er ook na de radicale verandering die hij zelf ‘the calamity’ noemde, flarden van gedachten door zijn hoofd bleven dwalen. Onder andere het telefoonnummer van een prostituée die hij jaren daarvoor in Londen had gekend.

Kortom, je hoofd afzetten of uitzetten, dat kan niet, en dat hoeft ook niet. Maar je kunt wel je hoofd ontspannen.

Een mooie visualisatie is: ga rustig zitten met je hoofd recht, ogen dicht en stel je voor dat je hoofd een waterlelie is die dobbert op het water.

Dat is alles.

Stel het je voor, voel je nekspieren erdoor ontspannen, je hoofd gaat misschien heel licht wiebelen…

En laat het dobberen, als een grote, zware, bloeiende waterlelie.

Natuurlijk ging ik niet meedoen in die nerveuze race om een eclips-bril te pakken te krijgen, ha ha. Maar ik was toch maar even met een vriend naar de Kralingse Plas gegaan, om erbij te zijn. Bij de kijkers. Om de sfeer te proeven.

Zonder bril konden we alleen maar constateren dat de zon een beetje minder heet op onze armen brandde. En dat het ook wel iets donkerder leek te worden.

Toen was er een vrouw die me spontaan haar bril overhandigde: “Wil je ook even kijken?” En jeetje zeg, o wow, echt een hele hap uit die zon, wat bijzonder. Dank je wel.

En verder heb ik natuurlijk de foto’s en filmpjes gezien waar je steeds precies hetzelfde zag: ronde hap uit de zon. Steeds grotere hap. Hap verschuift. Zon weer heel.

Maar ik dacht: wat zijn mensen toch leuk! Wat een feestje hebben we ervan gemaakt! Al die mensen langs de plas, in de parken, op de stranden en in de bergen, al die stukken in de krant.

Al die duidingen ook op social media: wat betekent deze zonsverduistering? Want wij zoeken altijd betekenis. Vernieuwing, een poort, transformatie, dat was zo’n beetje de kern van wat ik langs zag komen.

Zo fijn. Ik hou ook altijd erg van nieuw, nieuw, nieuw.

Hoe mooi is dat - ergens in de hemel gebeurt er iets kosmisch dat vastligt, dat voorspelbaar is maar totaal buiten onze controle ligt, en wij gaan samenkomen en delen, brilletjes delen, duidingen delen, ervaringen delen. Sfeer delen.

Wij zijn geweldig leuke wezens en het komt helemaal goed met ons.

“Jij zei toch dat je tachtig procent goed voor jezelf moet zorgen,” merkte een cliënt op. “En twintig procent voor de ander?”

“Hm, nee,” zei ik, “zo heb ik het niet gezegd. De regel is dat je tachtig procent van je aandacht in je eigen lichaam houdt en de andere twintig procent van je aandacht overhebt voor de rest van de wereld.”

Aandacht is het springende punt, niet ‘zorgen voor’ of ‘iets doen voor’ of zelfs ‘belang hechten aan’. Je kunt honderd procent voor iemand zorgen, een kind of een zieke of een dier, je kunt jezelf daar helemaal aan geven, alles doen wat je kunt voor dat andere wezen - en tegelijkertijd het grootste deel van je aandacht in je eigen lichaam hebben. Dan besef je op elk moment: hoe voel ik me, hoe zit ik erbij, hoe gaat het met mijn voeten, mijn hoofd, wat merk ik op in mijn buik, waar verlang ik naar, wat heb ik nodig om te kunnen ontspannen in deze situatie?

Met die 80/20 regel kan ik mezelf desgewenst ook opofferen voor een nobel doel; ik kan zwaar en lastig werk verrichten omdat ik vind dat het gedaan moet worden; ik kan ver buiten mijn comfort-zone gaan, en toch met mijn aandacht voor het allergrootste deel zijn bij wat ik voel in mijzelf, in mijn lichaam, wat ik hoor, wat ik ruik, wat er in mijn buik gebeurt en in mijn hartstreek, hoe mijn adem gaat en welke gedachten er door me heen gaan.

Als ik dat doe, worden andere mensen tegelijkertijd minder belangrijk, maar ook iets wat ik alleen maar kan omschrijven als heilig. Minder belangrijk als voorwerp voor mijn oordeel - ik hoef mijn hoofd er niet meer over te breken waarom ze doen wat ze doen, en of ze wel waarderen wat ik doe, en wat zij allemaal fout hebben gedaan of fout zouden kunnen doen en wat ze eigenlijk zouden moeten doen… enzovoort. Want daar ga ik niet over en dus besteed ik mijn kostbare aandacht er niet aan.

Ze krijgen iets onaantastbaars, een bestaansrecht dat los staat van mijn eigenbelang en dat ik heb te respecteren.

Misschien wordt het duidelijker in het taoïstische beeld van de lege boot. Stel dat je op een meertje vaart en iemand in een andere boot botst tegen jouw boot aan - dan kijk je die persoon waarschijnlijk boos aan: hee, kijk uit! Maar wat gebeurt er als er een lege boot tegen je aan botst? Je hebt nog steeds hetzelfde probleem om op te lossen, maar er is niemand om boos op te worden. Zie andere mensen als lege boten, zeggen taoïsten, en je hebt nog steeds problemen, want die zijn er nou eenmaal in het leven, maar je hebt geen vijanden meer, niemand meer om conflicten mee te hebben.

De 80/20 regel gaat eigenlijk over verantwoordelijkheid nemen voor mijn eigen welbevinden, mijn eigen gevoelens en gedachten, mijn geluk en mijn humeur.

De eerste die me daarop wees - ‘ik ben verantwoordelijk voor mijn eigen geluk en ongelukkigheid’ - was Barry Long, de Australische spirituele leraar die ik jarenlang gevolgd heb. Het eerste boek dat ik van hem las, heette toen Ridding Yourself of Unhappiness en die titel alleen al gaf me een soort schok van inzicht: dat kan ik dus zelf, mezelf bevrijden van ongelukkigheid? Ja, sterker nog: ik ben de enige die het kan. Later kreeg het boek een andere titel, Only Fear Dies. Minder aantrekkelijk maar net zo radicaal.

Op 1 augustus was het precies honderd jaar geleden dat Barry Long werd geboren en als ik zou moeten samenvatten wat het belangrijkste is wat ik geleerd heb, is het dit: mijn leven gaat om mij. Niet om een grote egoïst te worden, maar om de volle verantwoordelijkheid te nemen voor mijn eigen binnenwereld, en juist daardoor andere mensen de vrijheid te laten om zichzelf te zijn.

Ik merk grappig genoeg dat ik een veiliger persoon word voor anderen, als ik mijn aandacht voor het grootste deel bij mezelf houd. Ik duw niet meer zo en ik trek niet, ik zuig niet en ik dwing niet, ik heb mijn aandacht veel te hard nodig voor mezelf.

Maar ik merk óók dat ik me steeds meer verbonden voel met de rest van de wereld.

(Hierboven: slangenkruid in bloei na regenbui, op Centre Lothlorien).

Onkruid moet je dus pas uittrekken bij de oogst, volgens de parabel in Matteus 13, waarover ik vorige week schreef - anders trek je misschien per ongeluk ook goede tarwe uit. Oftewel: wacht met oordelen, tot je zeker weet hoe iemand is. Pas bij de bloei kun je dat zien.

Maar wanneer bloeit een mens eigenlijk echt?

Daarover heb ik iets bijzonders geleerd van mijn ex Jan Diek van Mansvelt. Hij was bioloog en antroposoof en hij gaf fascinerende workshops met plantjes. Ik was er vaak bij.

De deelnemers gingen buiten een plantje zoeken, liefst een stengel compleet met wortel en bloem. Die legden ze dan op een tafel met de blaadjes in de volgorde van groei, netjes op een rijtje langs de steel.

Bijvoorbeeld zoals bij deze goudsbloem, een foto uit Jan Diek’s boek Wonderen van ontwikkeling:

En dan gingen we kijken. Ik ga nu meteen de clou verklappen die we na een tijdje vanzelf gingen zien: er is natuurlijk een oneindige variatie in groei- en bloeiwijzen, maar planten zijn in principe net als wij. Ook wij groeien eerst in het verborgene, net als de wortels van de plant - in de buik van onze moeder. De blaadjes van nieuwe plantjes worden doorgaans eerst groter, ja die goudsbloem hierboven knalt meteen los, maar meestal beginnen blaadjes klein, en worden ze steeds groter. Die bladeren staan voor onze expressie, onze manieren van in de wereld zijn. Ze worden langer en breder, zoals wij ook onszelf uitbreiden als we opgroeien. Daarna worden ze weer kleiner, je zou kunnen zeggen bij het ouder worden van de plant, maar wel verfijnder. Vaak ook complexer, met meer nerven en meer smaak, meer geneeskracht bij een medicinale plant. Net zoals wij op op rijpere leeftijd vaak minder expansief worden, maar wel intenser.

En uiteindelijk komt er een bloem en dan is het helemaal duidelijk wie we zijn.

Wat is dan die bloem, bij een mens? Bloei je op het hoogtepunt van je carrière? Nee, zei Jan Diek: als de plant bloeit, stopt de groei van die stengel. Dat stoppen met groeien… dat is in dit beeld dus de dood. Dan blijkt wie we werkelijk zijn. Ga maar na, zei hij, bij uitvaarten hoor je toch vaak iets over de gestorvene dat je nog niet wist? “Ach, ik wist niet dat hij al dat vrijwilligerswerk had gedaan.” “Nooit beseft dat ze zo geliefd was in haar straat.” “En dat ze zo dol was op trompetmuziek, wat grappig, dat had ik nooit gedacht.” Enzovoort. Het beeld dat je van die persoon hebt, wordt completer.

De bloem die ons leven kroont, wordt pas helemaal zichtbaar na de dood.

In bloemen zitten stampers en meeldraden met stuifmeel dat meegenomen wordt door bijen en andere insecten. Dat, zei Jan Diek, is onze essentie, die door wezens uit een andere dimensie - zoals engelen - wordt meegenomen en die ergens anders vruchtbaar wordt.

Sindsdien kijk ik anders naar ouder worden. In onze cultuur lijkt het of je vooral goed bezig bent als je zo lang mogelijk jong blijft, dus zeg maar zoveel mogelijk blaadjes produceert die alsmaar groter en belangrijker worden. Maar in de metafoor van de planten gaat het niet om eindeloos doorgroeien, maar om die uiteindelijke bloei.

En ook die bloei is tijdelijk. In onze vazen moeten bloemen zo lang mogelijk ‘goed’ blijven, maar in de tuin zie ik ze meestal snel verwelken, de bloemblaadjes dwarrelen naar beneden en dat is precies wat een bloem moet doen, want hij heeft zijn doel bereikt. Het gaat niet om schoonheid die zo lang mogelijk geconserveerd blijft, maar om de essentie, het stuifmeel.

En zo kunnen we dat ook zien voor ons eigen leven: het doel van het leven is niet status, succes, macht of indrukwekkende prestaties, maar om dat wat we uiteindelijk doorgeven en wat elders nieuw leven brengt. Onze geestelijke nalatenschap. Waar onze korreltjes stuifmeel neer zullen komen, weten we niet. En dat is ook helemaal goed.

Carl Jung heeft iets gezegd dat hierbij aansluit: “De dood is psychologisch juist gezien niet het eind, maar het doel van het leven.” Niet het soort doel waar je zo snel mogelijk wilt komen, nee. Maar wel een doel in de zin van: daar draait het eigenlijk om, daar werken we naar toe, daar doen we het voor.

Het gaf mij een andere blik op groei en bloei, op wat werkelijk belangrijk is.

Hij is zelf ook gestorven, Jan Diek, twee jaar geleden. En nu draag ik dit idee van hem weer een beetje verder.

Fascinerende fresco in de Basiliek St. Jean-le-Baptiste in Chaumont: het lichaam van Christus is bijna verdwenen, alleen zijn lijden is zichtbaar. Ook de gezichten van de beelden in die nis waar ik dit zag, tonen uitbundig expressief verdriet, rondom de kist met het lichaam van hun geliefde. Deze mensen kennen het lijden…

Dus afgelopen zondag ging ik er naar de mis.

De kerk zat bijna vol, er werden twee meisjes gedoopt van een jaar of 8, de een in een gouden glitterjurkje, de ander in het wit. Er waren veel kinderen, links in een hoek was een plek waar peuters en kleuters lawaaiig speelden, ook in het gangpad zaten kindertjes, en af en toe huilde er een - alles galmde door het gothische gewelf. Achter mij zat een man voortdurend te praten tegen zijn vrouw, dwars door de preek heen. Toch kon ik de kern ervan opvangen.

En ik werd er zo gelukkig van.

Het ging over de parabel van Christus over de boer die tarwe zaait op zijn akker. ‘s Nachts komt de vijand en die zaait onkruid tussen het graan. De knechten die het onkruid zien opkomen, vragen de boer of ze het weg moeten halen. Maar die zegt: “Nee, want als je het onkruid uittrekt, trek je misschien ook de tarwe mee. Laat ze samen tot de oogst opgroeien.”

De priester legde bloemrijk uit wat het onkruid is: la zizanie, bijvoorbeeld, een woord dat ik kende van een Asterix-boek, de tweedracht. En de onvrede die wij allemaal zelf zaaien in de wereld door onze ego’s, onze jaloezie, competitie, onze angsten en begeerten. Het duistere deel van de ziel.

Die moet je dus niet meteen uittrekken..? Wat een mooie levenswijsheid! En wat klopte dat ook met de sfeer in de kerk, waar de kinderen herrie mochten maken en de mensen mochten zijn wie ze waren, ook ongeïnteresseerd of afgeleid. Niemand was onkruid aan het wieden, er was ruimte voor alles.

Dat je per ongeluk gewenste plantjes uittrekt als je aan het wieden bent, weet ik maar al te goed in mijn nutstuintje. En het geldt natuurlijk niet alleen in de tuin.

Volgens de traditionele uitleg in de Bijbel komt de oogst met de Dag des Oordeels, wanneer God zelf het onkruid zal verbranden. Maar is God niet ultiem bewustzijn?

Ook in de rebalancing praktijk krijg ik vaak mensen die zeggen dat ze ergens vanaf willen, hun eenzaamheid of boosheid of angst, en dan zeg ik dat wij nooit ergens vanaf willen, dat we er juist naar toe gaan. Om het te laten opgroeien, zou je kunnen zeggen: het helemaal bewust te maken, het te onderzoeken. De diepere lagen ervan te verkennen, de verlangens die eronder liggen, en de levenskracht die erin verborgen ligt.

Wat werkelijk bij je hoort, krijgt daardoor wortels. En wat niet echt bij je hoort, verliest zijn greep.

Uit die mis in Chaumont kwam ik met een grote glimlach op mijn gezicht, die urenlang bleef hangen.

Op mijn route naar Centre Lothlorien, Frankrijk (hierboven op de foto), merk ik weer zoals elk jaar dat er een lang stuk is zonder pompstations. Precies tegen de tijd dat ik nu echt moet plassen, is het ingewikkeld om te stoppen. Als het eindelijk lukt en ik nog een tijdje in de rij heb gestaan bij de wc’s, is het uitzinnig lekker om mijn blaas te legen.

Ken je dat? Hoe belangrijk plassen kan worden, en hoe heerlijk het kan zijn?

Opvallend toch hoe fysiek dat reizen is. Je kunt het allemaal wel bedenken, maar komt puntje bij paaltje dan doet je lichaam het echt reis-werk. Het is je lichaam dat uren in een auto zit, of opgevouwen in een vliegtuigstoel, of fietst of wandelt. Het is je lichaam dat extra zorg van je vraagt, omdat voldoen aan basisbehoeften ineens niet zo vanzelfsprekend is.

‘Hittegolf’ staat boven de snelweg, ‘Canicule. Hydratez-vous.’ Ja, drinken, goed plan. De airco van mijn oude C1’tje is niet denderend. Maar ik heb minder last van de hitte sinds ik mijn lijf bewuster bewoon.

Kom ik aan op mijn bestemming, dan is mijn eerste actie mijn spullen naar mijn kamer brengen. Even mijn eigen territoriumpje innemen waar ik straks veilig kan slapen. Het proces gaat eigenlijk volgens de bekende motivatie- of behoeften-piramide van Abraham Maslow, is me opgevallen. In de psychologie schijnt die min of meer achterhaald te zijn, maar op reis klopt het precies. Op de onderste tree staat de behoefte aan fysieke veiligheid, een dak boven je hoofd, slapen, eten en drinken. En dus ook plassen. En poepen, niet te vergeten, voor veel mensen een belangrijk punt op reis: lukt het wel? Vroeger raakte ik steevast geconstipeerd op reis. Maar met lichaamsbewustzijn is die kramp opgelost.

Op de volgende tree staat emotionele veiligheid en dat is ook typisch het volgende dat belangrijk wordt op je bestemming: zijn de mensen aardig, is mijn komst gewenst? Daarna ontstaat een wens om interacties aan te gaan in de nieuwe omgeving. Wat kan ik hier doen, bekijken, beluisteren, kopen, waarin kan ik delen? Verloopt dat allemaal goed, dan ga je waarschijnlijk houden van die plek en is je liefde voor het leven weer een beetje groter geworden - daar komen we in de Maslow-piramide op de treden van de zelfrealisatie en daarna de zelf-overstijging terecht.

Die volgorde spoort ook opmerkelijk goed met de chakra’s, want de onderste tree van Maslow past bij het onderste chakra, in je bekkenbodem: het energiecentrum dat gaat over fysieke bestaansveiligheid. Nummer twee is het centrum in de onderbuik, waar voelen en contact maken beginnen. Dan de zonnevlecht, waar we handelen en onze plek innemen. En daarboven ontvouwen zich de spirituele kwaliteiten van het hart, zelfexpressie, derde oog en contact met de geestelijke wereld.

In Centre Lothlorien ben ik voor de massagecursus die ik geef samen met mijn collega Sofie Meijer. Ik heb weer de grote kamer bovenin geboekt, met de balzaal-van-een-badkamer (thuis in Rotterdam heeft mijn badkamertje het formaat van een grote kast). Sofie ontvangt me met open armen en heeft mijn bagage al zowat naar boven gebracht voor ik de auto weggezet heb. En het weerzien met de mensen van het centrum is zoals altijd hartverwarmend. Het eten hier, oh, het eten! is weer een feest.

Ze zuiveren hun eigen water, dus je mag geen wc-papier doorspoelen. Dat maakt van elk toiletbezoek een mindfulness-oefening. Ik begin het al aardig te leren.

We zijn hier om onze liefde voor lichaamswerk te delen; deze week met een vrouwengroep, volgende week een gemengde groep. Elke dag zien we de deelnemers dieper ontspannen. De massages doen hun werk, er vloeien tranen, en er is plezier. De gezichten worden zachter, de ogen glanzen. “Ik stá ineens helemaal anders,” zegt iemand nadat we de benen hebben gemasseerd. “Ik vóel mijn bekkengebied.”

Meer dan ooit besef ik dat we onze aardse basis nodig hebben voor een liefhebbend hart, voor een keel die zich durft te openen, voor ogen die meer kunnen zien, voor het reiken naar de hemel.

Centre Lothlorien is één grote uitnodiging om te aarden en van daaruit naar de hemel te reiken. De diepe stilte hier, met krekels en vogels - ‘s nachts een uil onder de sterrenhemel - en de schone lucht, het flonkerende meer, het levende water, het fantastische eten… Alles maakt dat je lijf zich hier veilig voelt.

En als je lichaam zich veilig voelt, openen de volgende lagen zich bijna vanzelf. Dan voelen we ons vrijer om onze verhalen te delen, samen te groeien, ons te ontwikkelen, ertoe te doen voor elkaar.

Het besef daalt dieper in: dat we juist bij elkaar ons hart kunnen openen en helemaal onszelf kunnen zijn, als we helemaal aanwezig zijn in ons eigen lijf.

“Ben zo benieuwd hoe je met Claude of Chat GPT werkt. Misschien kun je daar eens over schrijven?” stond in een commentaar onder mijn vorige blog.

Graag. Ik heb een betaald ChatGPT-abonnement (Claude is ineens cool maar ik blijf nog even bij ChatGPT). Een blog schrijf ik altijd eerst zelf, daarna leg ik de tekst aan hem voor en vraag ik om commentaar. Lang niet alle suggesties neem ik over, maar vaak kan ik iets beter nuanceren of preciseren door zijn opmerkingen. Soms ben ik aangenaam verrast omdat ik extra helderheid en begrip krijg in mijn eigen ideeën.

Ook gebruik ik hem weleens als supervisor voor mijn rebalancing sessies: ik beschrijf wat er is gebeurd en hij geeft commentaar - opmerkelijk wijs en gevoelig. Soms ben ik tot tranen geroerd door wat ik lees.

Wat ik nooit doe: hem vragen een tekst voor me te schrijven. Want ik kan het gewoon aan teksten ruiken als ChatGPT ze geschreven heeft: korte zinnetjes, veel witregels, "Niet zus. Maar zo.” met veel ‘En eerlijk?’ en ‘Misschien is dát wel het belangrijkste…’

Eens vroeg ik om suggesties voor gasten in mijn podcast ‘Hou van je lijf maar dan echt hè’, waarin ik professionals in holistische gezondheidszorg interview. Ik kreeg een prachtig lijstje, namen, beschrijvingen. Maar toen ik ze ging googlen, kon ik ze niet vinden, geen één. “Bestaan deze mensen wel?” vroeg ik. “Goed punt,” antwoordde ChatGPT opgewekt. Hij had ze verzonnen. Tja, hij bestaat zelf ook niet echt, hè. Zijn of niet zijn, dat is voor hem één pot nat.

Dus je moet er wel wakker bij blijven, en zelf verantwoordelijk voor het eindresultaat. Wat volgens mij precies de kern is van de hele kwestie. Verantwoordelijk blijven, er zelf wél helemaal bij zijn, geen automatisme toelaten maar bewust kiezen.

Sterker nog, kunstmatige intelligentie is volgens mij juist daardoor de aanjager en bewust-maker in een collectieve groeisprong die wij met ons allen aan het doormaken zijn. Een soort homeopathisch medicijn: we nemen massaal iets in wat geen onderscheid maakt tussen zijn of niet-zijn, tussen echt of onecht, en daardoor begrijpen we hoe belangrijk het is om echt te zijn. Juist omdat techniek ons steeds meer macht geeft, wordt de vraag steeds dringender: wie bestuurt die macht?

Als je uitzoomt, kun je grote patronen zien. Ik zie AI vooral als een weergaloze schepping van het mannelijke of patriarchale bewustzijn. Het is een culminatie van de eeuwenlange groei en ontwikkeling van masculien denken, masculiene wetenschap.

De lichte kant van masculiniteit is het streven naar vrijheid. Maar de duistere kant ervan is het ontlopen van verantwoordelijkheid.

Even de context verwijden. Jarenlang heb ik onderzoek gedaan naar mythen, de diepere betekenis ervan; dat noemde ik mythosofie. Het begon met de draak. De oude mythen over helden die een draak versloegen zoals Hercules en Joris - maar er zijn er talloze - gingen over een soortgelijke sprong in ontwikkeling, maar dan in de mensheid van lang geleden. Als collectief stonden we toen voor de uitdaging om iets te beschaven of beteugelen wat je de duistere kant van het archetypische vrouwelijke instinct zou kunnen noemen.

De lichte kant van het archetypisch vrouwelijk is liefde, verbinding, maar de onbewuste, duistere of blinde kant is het willen bezitten, zelfs verorberen. Psycho-analytici hebben het over de getande vagina, de vagina dentata en de slang, later draak, was het symbool daarvoor. Het woeste, ongetemde, en verslindende van de instinctieve natuur werd ervaren als vrouwelijk.1 Moeder Natuur is oppermachtig en niet alleen gul en vruchtbaar, maar ook primitief, verslindend en gevaarlijk. In vrijwel alle matriarchale samenlevingen gingen seksuele groepsriten gepaard met bloedige mensenoffers.

Toen vrouwen hun instincten leerden beheersen (toen de mannen ons, vrouwen, ‘naar het aanrecht stuurden’), was die draak overwonnen, eindigde de prehistorie en begon de geschreven geschiedenis. Ook wel bekend als het patriarchale tijdperk. En gaandeweg doemde er een nieuwe uitdaging in de verhalen op, een ander monster: de Machine of de Robot.2

Techniek komt voort uit de archetypisch mannelijke impuls om de natuur te beheersen, arbeid te automatiseren en dingen ‘vanzelf’ te laten gaan. Dat is op zichzelf geen kwaad, integendeel: daardoor hebben we al die fantastische computers, dat onbegrijpelijk knappe AI. De techniek is een enorme scheppende kracht. De drive is: het moet altijd nóg efficiënter, sneller, krachtiger, automatischer. Dat is nog steeds moreel neutraal.

Maar de robot in de nieuwe mythische verhalen staat niet alleen voor technologie maar ook voor automatisch gedrag. De robot handelt vanuit programmering, gewoonte, impuls en drift, zonder bewust te kiezen. En dat is typerend voor de schaduwzijde van het archetypisch mannelijke libido. Plat gezegd is dit de duistere kant van masculiniteit: prikkel = automatisch opwinding & begeerte = automatisch willen grijpen, gebruiken of misbruiken, als vanzelfsprekende reflex. “Ik ben een man, dus ben ik nou eenmaal zo.” Zonder bewuste sturing, laat staan liefdevolle intentie. Het gaat als vanzelf, en het blijft zonder gevolgen.

Interessant dat er juist nú zoveel aan het licht komt aan seksueel wangedrag van mannen die geen verantwoordelijkheid nemen: Me Too, de Epstein Files en nog veel meer, het is allemaal onderdeel van de bewustwording van deze duistere kant van het mannelijke libido, de onbewuste, reflexmatige uiting ervan.

De vraag is dus of wij die impuls reflexmatig inzetten vanuit blinde begeerte - of dat we er bewustzijn en verantwoordelijkheid in brengen, onze vrije wil. De worsteling met de robot van de held in de nieuwe verhalen symboliseert de innerlijke strijd met deze automatische, geprogrammeerde mannelijke pool. De robot is als het ware een man zonder innerlijke bestuurder. Een mechanisch lichaam, een geprogrammeerd brein, enorme technische bekwaamheid, maar niemand daarbinnen die wakker is, bewust aanwezig, werkelijk vrij. Dat is het nieuwe monster.

Het patriarchale bewustzijn heeft ongelooflijk veel tot stand gebracht: schrift, wetenschap, handel, techniek, AI. Maar dezelfde kracht die creëert, vernietigt ook ongelooflijk veel als er een ‘ik’ ontbreekt die zijn verantwoordelijkheid neemt. Morele evolutie moet gelijke tred houden met technische vooruitgang.

In films als Terminator II en The Matrix wint de mens uiteindelijk van de robot, niet omdat hij sterker is, maar omdat hij iets bezit wat een machine niet heeft: een vrije wil. Hij kan bewust kiezen voor zelfopoffering, als hij dat nodig vindt. Hij is degene die laat zien dat er iemand aanwezig is, zoals Neo die zich doodvecht tegen de robot en als motivatie geeft: “Because I choose to.” Waarna de robot ontploft.

Dat is hoopgevend, want zulke grote, mythische verhalen zijn een kunstzinnige expressie van de bewustzijnsverruiming die er plaatsvindt in de wereld. Als er een kritische massa mensen is die nieuw bewustzijn hebben ontwikkeld op de noodzaak om verantwoordelijkheid te nemen, ontstaat iets nieuws. Dan kunnen we als collectief zowel onze vrouwelijke als onze mannelijke libidineuze kracht bewust dragen en inzetten voor een hoger doel - werkelijke, geestelijke vrijheid, in liefdevolle verbinding met het geheel.

In één zin samengevat: juist de Robot, juist de Machine maakt het nodig dat we met ons allen meer mens worden. En volgens mij is lichaamsbewustzijn en verantwoordelijkheid nemen voor je eigen lijf, je fysieke en mentale gezondheid, de basis daarvoor. Alleen belichaamde spiritualiteit is heilzaam, met mensen van vlees en bloed die bewust aanwezig zijn in hoofd, hart en handen.

Dinsdag 30 juni om tien over drie in de nacht werd ik wakker en ik herinnerde me mijn droom: dat de voetbalwedstrijd Nederland-Marokko was geëindigd met 3-2 voor Marokko. Hè bah, helemaal geen fijne droom. Ik kon niet meer slapen en tegen vijf uur zette ik toch even de tv aan, de wedstrijd was bijna afgelopen en het stond 1-1. Zie je wel, dacht ik opgelucht, het was onzin. Maar ja, toen kwamen de penalty’s en bleek het toch een juiste voorspelling geweest te zijn.

Was ik helemaal niet blij mee. Waarom sturen ze zoiets kostbaars als een voorspellende droom over zoiets als een voetbaluitslag, naar mij die nauwelijks in voetbal geïnteresseerd is, ik bedoel wat had ik daaraan? Als ik het eerder had gedroomd had ik er nog op kunnen wedden, bij wijze van spreken. Maar nu…

Ik vroeg aan de I Tjing: wat moet ik hiermee? Het antwoord was streng: helemaal niets, en pas op anders raak je in de afgrond in een gat. (Voor de liefhebbers: 29, lijn 3 > 48). Op de site i-tjing.nl kun je extra duiding krijgen van Claude en die gaf: “Dit is geen moment om actief te zoeken naar meer voorspellende dromen of paranormale ervaringen. Laat ze tot jou komen wanneer ze komen. Probeer dit niet te forceren of anderen ervan te overtuigen, dat leidt tot ‘afgrond op afgrond’ en verlies van de zuiverheid van de oorspronkelijke ervaring.”

Fantastisch antwoord, ik begreep het meteen. Want spirituele ontwikkeling laat zich niet sturen, versterken, aanjagen of gebruiken. Ik ‘moet’ er niks mee als ik een glimpje opvang van een grotere werkelijkheid. Integendeel: alle intentie, ambitie of wilskracht die ik erbij inzet, vertraagt en vertroebelt het proces alleen maar.

Nu doe ik toch iets met die droom door hem hier op te schrijven, en ik hoop dat ik niet in een gat val vandaag, maar dit inzicht is volgens mij wel het belangrijkste dat onze cultuur te leren heeft - wij dus, jij en ik - namelijk: niks willen forceren, bereiken, kortom niks willen. Laten gebeuren wat er gebeurt zonder het meteen te willen inzetten voor een of ander ego-doel.

Dezelfde dinsdag had ik een cliënt die zei dat haar intentie was om zichzelf te openen voor bovenzinnelijke ervaringen. Ik zei: “Of die komen, of niet, daar ga jij niet over, en alle wilskracht die je erop zet, zal je alleen maar hinderen.” Geleerd van de I Tjing.

Ik hou sowieso niet van manifesteren, of ‘je droomleven realiseren’, of ‘waar wil je zijn over vijf jaar’, je toekomst visualiseren of imagineren of affirmeren of hoe spiritueel verpakt al die ego-wensen ook zijn.

En in mijn praktijk kan ik er ook volop mee oefenen. Laatst had ik een cliënt die vertelde over een diepe oude pijn die hij in zichzelf meende te hebben met een dikke deur ervoor, een deur die hij niet met geen mogelijkheid open kreeg. In rebalancing willen we in principe natuurlijk naar oude pijn toe, ermee zijn, de pijn omarmen, zodat die kan transformeren. Wat te doen met deze dikke deur? Ik stelde hem voor de tarot te raadplegen. En de kaarten zeiden, helder als glas, tegen deze man: jij moet helemaal niet naar de pijn toe. Je moet iets nieuws leren, je richten op de liefde die naar je toe komt. Het was opvallend hoe dat de sfeer meteen veranderde; er ging iets open in hem, en in mij ook, we moesten er een beetje om lachen, het was bevrijdend en ontspannend.

Geen dogma’s alsjeblieft, hoe spiritueel correct ze ook zijn. Want ja, naar de pijn toe gaan en hem omarmen is een mooie weg naar jezelf, maar soms heb je de pijn allang genoeg gevoeld. En soms moet je eerst meer van jezelf gaan houden voordat je er werkelijk bij kunt. En soms speelt er nog iets anders dat wij niet kunnen weten, is de tijd nog niet rijp, heeft het Leven iets anders in petto.

Het doet me ook denken aan het allerbelangrijkste advies dat ik ooit gekregen heb voor mijn rebalancing praktijk. In het derde jaar van de opleiding moesten we feedback sessies geven aan docenten en ik had Wilko Iedema gemasseerd. Hij vond dat ik het goed gedaan had, handen goed, houding goed, enzovoort. Ik vroeg: “Maar Wilko, het was misschien een goede massage, maar dat is toch nog geen rebalancing?” Want er gebeurt vaak van alles in rebalancing sessies, er komen emoties vrij, inzichten borrelen omhoog, het is soms een wonder, mijn eigen leven was erdoor veranderd - en dit leek toch verdacht veel op een gewone massage.

Wilko antwoordde: “Daar mag je geen ambitie op zetten. Dat is een veld, dat zich ontvouwt.”

Sindsdien noemde ik mijzelf een ambachtelijke rebalancer: ik masseer mijn cliënten met aandacht, maar of er iets in hun ziel gebeurt, daar ga ik niet over. Daar gaan ze zelf niet eens over, eigenlijk: dat komt op vanuit de diepte van het onderbewuste… of niet. Hoe minder ik van mijn cliënten wil, en hoe minder verwachtingen of eisen ze aan zichzelf stellen, hoe beter het kan werken.

En volgens mij is dit zo’n beetje de kern van innerlijke ontwikkeling. Zijn met wat er is, zonder het te willen manipuleren of in een bepaalde richting te sturen. Alleen dat geeft ruimte aan wat komen wil vanuit de diepe bron van het bestaan.

Niet makkelijk, zeker voor mensen zoals ik, die hebben ervaren dat succes komt door verschrikkelijk je best te doen. Maar pas als we stoppen met trekken en duwen, krijgt iets dat groter is dan wijzelf de ruimte om door te komen.

Toen de hitte begon, van de week, heb ik twee vrouwen los van elkaar horen zeggen: “Ik heb niks tegen die warmte hoor. Alleen - mijn líjf trekt het niet.”

Grappig - bij mij is het eerder andersom. Vroeger was mijn lichaam ook een oncomfortabel ding dat ik met me meesleepte en waar ik dikwijls last van had, bijvoorbeeld in warm weer. Maar nu?

Ik vind van alles van die hittegolven - ach joh, vijftig jaar geleden wisten wij geitenharen tuinkabouters toch al dat we moesten consuminderen en beter zorgen voor het milieu? Hoe tragisch dat we het door schâ en schande moeten leren, zuchtend en zwetend.

Maar intussen past mijn lijf zich prima aan en heb ik geen klachten. Het helpt vast dat ik mijn werk als rebalancer altijd al in een warme kamer doe - de thermostaat staat op 23 à 25 graden. Maar ik denk dat het meer is dan dat. Mijn lichaam voelt niet meer als ballast; het staat er niet alleen voor.

Ik heb meer het gevoel dat ik mijn lichaam bén, dan dat ik het heb.

Dat is niet helemaal spiritueel correct natuurlijk. Het schijnt dat je werkelijke wezen het bewustzijn is, waarin je lichaam, gevoelens en gedachten zich voordoen. Maar ja, dat heb ik wel gelezen en zo, maar ik ben niet verlicht en ik voel dat niet zo, ik leef het niet.

Mijn lichaam is de hoofdpersoon in het verhaal van mijn leven op Aarde, nu. Mijn lichaam is geboren en opgegroeid, en mijn lichaam beleeft het ene avontuur na het andere. Mijn lijf wordt merkbaar ouder en minder soepel, op een dag zal het op zijn. Of ‘ik’ er daarna nog ben en wie of wat dat ‘ik’ dan is, dat zien we dan wel weer.

Ik ben mijn lichaam als er ontroering opkomt, ook op onverwachte momenten zoals toen ik in mijn eentje thuis naar Nederland-Zweden zat te kijken en pardoes in vreugdetranen uitbarstte bij dat eerste doelpunt van Brobbey. (Ah, kuddedier, gniffelde ik in mezelf).

Dankbaarheid voel ik fysiek, en opwinding, en angst. Mijn lichaam is fris en energiek of moe, mijn lichaam geniet van bewegen en van slapen, van eten en drinken en naar de wc gaan, mijn lichaam gaapt, rekt zich uit, voelt de frisse ochtendlucht en nestelt zich op de bank met een boek. Voor mijn gevoel bén ik dat allemaal.

Hoe is dat voor jou?

Met een ontspannen psoas voel je je beter. En misschien word je ook geïnspireerd om af en toe een brandnetel te eten. Of iets anders dat geleefd heeft in het wild...

Meer info over Daan: www.verwildernis.nl
en www.yogalab.nl

Nooit meer een aflevering missen? Meld je aan voor de nieuwsbrief van Lisette: www.lisettethooft.nl 

Audio&productie door Birgit de Priester: www.birgitenmorten.com 

Waarom wil Elon Musk naar Mars? Omdat zijn innerlijke Assepoester verbannen is naar de kelder van zijn ziel. Als hij zijn innerlijke prins zou laten trouwen met zijn innerlijke prinses, zou hij hartstochtelijk gaan houden van alles wat aards is - lichaam, gevoel, natuur. Dan zou hij niet weg hoeven van onze schitterende groenblauwe planeet, maar met liefde zijn miljarden schenken aan de zorg voor haar, de natuur en de mensen.

In sprookjes, tenminste in westerse of christelijke sprookjes, symboliseren de heldinnen de Aarde: materie, natuur, lichaam, en het bijbehorende gevoel. En de helden, prinsen maar ook vaak gewone jongens die aan het eind van het verhaal de hand van de prinses winnen, symboliseren de Hemel: geest, bewustzijn, waarneming.

Daarom moeten ze ook met elkaar trouwen, snap je. Dat is niet unwoke, dat is symboliek. Het staat voor het Heilige Huwelijk van de ziel waarbij we een heel mens worden, niet meer gespleten maar één, ongedeeld, individu.

Assepoester is verbannen naar de kelder omdat wij onze van oorsprong pure natuur zijn gaan behandelen als stiefkind; ze moet hard werken en mag niet zeuren of klagen, ze krijgt geen echte aandacht, geen onvoorwaardelijke liefde. De stiefzussen die verzot zijn op mooie kleren, op uiterlijk en schone schijn, gaan vóór.

Maar de prins zoekt net zolang tot hij het meisje heeft gevonden dat de schoen past, het meisje dat ge-aard is, gegrond. Hij vindt haar niet in een satelliet of op een rode planeet ver weg, maar ‘thuis’, in de as, tussen het vuil en het stof, waar ze de vogels voert en praat met de hazelaar op het graf van haar moeder.

Je ziet het patroon in veel sprookjes terug. De prinses is van koninklijke afkomst maar haar moeder gaat dood en ze krijgt een boze stiefmoeder, ze wordt verbannen, het bos in gestuurd, ze moet het huishouden doen voor kleine mannetjes, rondzwerven of zwijnen hoeden. Of ze slaapt honderd jaar. Zo gaat het met onze gevoelige aardse natuur: die wordt intact geboren, maar we leren haar te onderdrukken, te verdringen, we stoppen haar weg.

De mannelijke held van het verhaal is niet altijd meteen een prins; vaak is het een simpele jongen uit het volk, de derde zoon, die vaak voor dom wordt aangezien. Hij moet zware, bijna onmogelijke opdrachten uitvoeren en dan wint hij de prinses en het koninkrijk. Zo begint ons bewustzijn klein en schijnbaar dom, en kan het na veel lijden en strijden uitgroeien tot moedig en nobel, in staat om zich te verbinden met het gevoel in ons lijf.

De ontwikkeling van AI lijkt op het bal dat de prins geeft, een feest van intelligentie en innovatie, een schuimende roes van het verstand. Maar daar eindigt het verhaal niet. De prins wordt verliefd op het meisje dat écht mooi is, puur natuur; hij verliest haar maar vindt haar terug na een lange zoektocht tot in de nederigste plekken, op de onwaarschijnlijkste vindplaats.

Hoe zou het zijn als Musk en al die andere Dagobert Duck-figuren hun innerlijke Assepoester gaan zoeken?

En hoe zou het zijn als wij allemaal ons bewustzijn verenigen met ons lijf, ons gevoel, de Aarde, de bomen, de vogels en alle andere wonderen van de schepping, als we niet meer naar buiten kijken, naar hoger, harder, verder, maar naar binnen, naar wat hier al is? Als we ons lichaam bewust bewonen inclusief pijn en ongemak, in het hier en het nu, en daarmee met beide voeten landen op onze eigen planeet?

Wie wil er dan nog naar Mars?

Hier op Aarde is het happy end, hier wacht ons een lang en gelukkig leven. Niet een steriel leven zonder gevoel, maar een volbloed leven dat we bewust voelen met alles erop en eraan.

Met eb en vloed, met rozengeur en maneschijn. En duisternis, en doorns.

Als ik in mijn rebalancing praktijk een cliënt aan het masseren ben, voel ik me soms net een moederhond die met haar grote warme tong een puppy likt. De pup ligt gelukzalig te zijn, er is niets meer nodig, oxytocine doorstroomt het kleine lijfje.

Bij rebalancing speelt oxytocine, ook wel genaamd het knuffelhormoon, waarschijnlijk een grote rol. Diepe bindweefselmassage in een warme kamer met gedempt licht, een zachte stem en vriendelijke aandacht, dat alles zet het zenuwstelsel om van alert-stand naar ontspan- en herstel-stand.

Dat begint dus als fysiek effect. Maar intussen praat ik ook vrij veel, want ik heb veel te vertellen: dat je hart groot genoeg is voor alle pijn. Dat je hart er compassie van maakt, in de allereerste plaats zelfcompassie. En dat je je hart kunt verbinden met wat er ook maar aan spanning en trauma in je lijf ligt opgesloten. Dat je diepste wond je grootste kracht kan worden.

Een door en door optimistisch verhaal, een extreem rooskleurige visie, ja, iemand noemde mij zelfs eens hysterisch positief.

Het werkt. Althans bij de meeste cliënten. Ze beseffen dat ze het ook allemaal anders kunnen gaan zien en dat de keuze aan hen is. Er vallen kwartjes, mensen krijgen sterretjes in hun ogen en gaan glanzend en met nieuwe moed naar huis.

Maar af en toe gaat het anders. Sommige mensen komen opgeruimd binnen, joviaal en zelfverzekerd, en op de tafel onder mijn warme handen ontdekken ze een diepe wanhoop in hun ziel. Of een stekende woede. Of een dof soort niksigheid.

Die mensen hebben geen wervende praatjes van mij nodig. Ze hebben iemand nodig die erbij blijft en ruimte heeft voor hun NEE, voor dat gevoel van afgescheidenheid en eenzaamheid.

Ik vind dat niet de makkelijkste cliënten. Want iets in mij is streng en radicaal, ik vind ongelukkig zijn een onhandig soort hobby, ik begrijp niet waarom je niet hup, het licht zou kunnen zien, voelen hoe onbegrijpelijk groot het wonder van het leven is, je zacht bonzende hart, je ruisende bloed, de tintelingen in je hele lijf en het ritme van je adem…

Dus dan wordt de vraag of mijn JA ook groot genoeg is voor het NEE van mijn cliënt, of mijn hart ook groot genoeg is voor die hakken in het zand.

Maar de waarheid is: zelf heb ik ongeveer een halve eeuw nodig gehad aan levenservaringen, vallen en opstaan, talloze therapieën en spirituele leringen om te worden wie ik nu ben.

Dus ja, lieve puppy’s die eerst nog een tijdje nodig hebben om te piepen en te grommen. Ja, van harte welkom.

Soms hoor je bij een cliënt het kwartje vallen. Deze cliënt ligt op mijn massagetafel met mijn hand op haar buik, de buik die ze liever niet wil voelen omdat het er pijnlijk en gespannen is, maar met mijn ene hand erop en de andere onder haar rug wordt haar aandacht er onweerstaanbaar naar toe getrokken en ze begrijpt ineens iets essentieels. Ze zegt: “Ik moet me mijn eigen lijf weer toe-eigenen.”

Halleluja, denk ik en ik zeg: “Precies.”

“Wat een kutklus,” zucht ze dan, hartgrondig.

Ze heeft een punt: spanning gaan voelen, oude pijn gaan voelen die je jarenlang hebt weg-gedrukt, weg-geslikt, weg-gedacht, weg-ge-wat-dan-ook-t, onze halve economie is gebaseerd op verdoving en afleiding om maar niet te hoeven voelen, ja, dat is nogal een lastig, stekelig en vaak zelfs angstaanjagend werk.

Maar weerstand is kracht. Dezelfde kracht waarmee je bent weggetrokken uit je gevoel kun je gebruiken om er weer in te komen. Alleen de richting is anders. Het helpt als je dat met je hoofd begrijpt - als je innerlijk die ommekeer je zegen geeft.

Is het een kutklus, om weer te gaan voelen?

Ik vind het nog steeds moeilijk te begrijpen waarom zoiets heiligs als het woord kut, volgens mijn etymologisch woordenboek ooit een gotisch woord voor moederschoot, een scheldwoord is geworden. Maar ja, dat doen we met alles, met God, Jezus, ook de mannelijke geslachtsorganen, noem maar op: alles wat een onbegrijpelijk mysterie is, wordt gevreesd en verketterd. Mijn goeroe Barry Long noemde de ingang naar de moederschoot de poort naar het Paradijs, en ik heb vaak geprobeerd mijn kinderen te corrigeren als ze het k-woord gebruikten - “Wat een kut-ding!” “O ja? Is dat ding de poort naar het Paradijs?” (Of het werkte, vraag ik me af.)

Lichaamsbewustzijn - je eigen lichaam weer voelen, alles erin kunnen en durven voelen, ook alles wat pijn doet - is de poort naar het paradijselijke zijn, er helemaal zijn op Aarde, dat we verloren toen we onderscheid gingen maken tussen goed en kwaad.

Want dit is de innerlijke verbanning uit die staat: “Niks voelen is goed en pijn is fout. Pijn mag er niet zijn, pijn moet onmiddellijk weg, ik ren naar de apotheek waar de kasten gevuld zijn met pijnstillers en symptoombestrijders, ik pop die pillen volgens voorschrift en dan voel ik niks meer. Beter.”

En dat arme, arme lichaam is helemaal aan zichzelf overgelaten om het echte genezende werk te doen.

Thuiskomen in je lijf is terugkomen uit de afgescheidenheid naar de eenheid. We zijn niet alleen onze denkende geest maar ook ons kloppende hart, ons spiralende bloed, onze tintelende zenuwen, voelende huid, dragende botten en al die andere onbegrijpelijke wonderen in ons lijf.

Is ons lichaam niet de hoofdpersoon in het verhaal van ons leven? Dit lichaam is geboren, beleeft avonturen, wordt oud en sterft op een dag.

Je eigen hoofdpersoon worden: dat is verantwoordelijkheid nemen, er helemaal zijn. Zonder twijfel over je bestaansrecht, zonder oordeel over je lijf.

Maar een kutklus mag je het best vinden, hoor.

Van de week kwam er een nieuwe cliënt in mijn rebalancing-praktijk die me vertelde dat ze aangeraakt worden moeilijk vond. Onveilig.

Ik ging er niet op in. In de massagekamer begonnen we met een korte body scan om met de aandacht naar binnen te gaan en vervolgens vroeg ik haar, zoals ik vraag aan iedere cliënt, zich uit te kleden tot op haar onderbroek en op de massagetafel te gaan liggen. Ik legde een lakentje over haar heen. Trok het zachtjes weg van haar rug, om die te masseren.

En ik liet het verder over aan mijn handen. Want ik vertrouw mijn handen blindelings; die weten wat veilige aanraking is.

Toen ik voor het eerst de hand van een rebalancer op mijn buik voelde, zo’n twaalf jaar geleden, constateerde ik met verwondering: dit is de eerste veilige hand die ik ooit op mijn buik heb gehad. Als rebalancer doe ik zelf intussen ook vaak ‘stil werk’: ik ga erbij zitten, leg een van mijn handen bovenop een schouder en de andere hand eronder, of een hand op een middenrif en de andere onder de rug. Als uitnodiging aan de cliënt om te voelen wat er tussen die handen te voelen is. Het werkt, er komen vaak inzichten op in de cliënt, en oud gevoel.

Wij spannen aan, en dat geldt voor alle soorten spanning in spieren en bindweefsel, om minder te hoeven voelen. We raken gespannen als het eng is, als we niet durven voelen wat er te voelen valt. Ontspannen kan alleen in veiligheid. Interessante vraag dus: wat is eigenlijk veilige aanraking?

Er is een helder antwoord op: dat is aanraking die niets wil. Die geen aandacht wil trekken naar zichzelf, geen verborgen ego-doel heeft. Die niets probeert te corrigeren. Die vanzelfsprekend ook niet wil opwinden, of pijn wil doen.

Veel van ons hebben in onze kindertijd onveilige aanraking gevoeld op onze lichaampjes. Boze en brute aanraking is vanzelfsprekend onveilig - die wil straffen, wegduwen of onderwerpen. Bange aanraking klampt zich vast, wil iets krijgen van de aangeraakte persoon: bescherming, hulp. Maar ook onverschillige, haastige aanraking doet ons ineenkrimpen.

Later, als we volwassen zijn, beperkt aanraking zich vaak tot seks. Daarin speelt verlangen mee en opwinding, er is een duidelijk doel. Als je allebei toestemt, kun je je eraan overgeven. Maar het is iets anders dan veilige aanraking die niets van je wil.

Elk lichaam merkt het op als een aanrakende hand gespannen is, als een hand haast heeft of iets wil bereiken, als een hand iets terug verwacht of aan het manipuleren is. (Toepasselijk woord, van manus - hand). Misschien is de bewoner van het lichaam het zich niet eens bewust, maar spieren zullen aantrekken, bindweefsel zal verkrampen.

Zelfs een troostend bedoelde aanraking kan onveilig voelen, als de troostende persoon overduidelijk iets van je wil - “Jij moet nu opvrolijken” of zo. Als ik iemand omarm en die gaat daarbij nerveus over mijn rug wrijven, vind ik dat ook al enigszins onprettig. Laat mijn rug met rust, alsjeblieft, hou me gewoon even vast.

In een therapeutische setting is een hand nodig die alleen maar vriendelijk en geduldig ligt te liggen, als uitnodiging om de aandacht naar die plek te brengen en beter en dieper te voelen. Ik hou zelfs niet van de term ‘behandeling’ - volgens mij is rebalancing massage geen behandeling, want ik wil mijn cliënten nergens naar-toe-behandelen.

Veilig aanraken kun je leren. Of beter gezegd: je handen kunnen het leren. Of nog beter gezegd: je handen kunnen afleren om onveilig aan te raken. Door je telkens weer bewust te worden wat je aan het doen bent, wat je in jezelf voelt terwijl je aanraakt. Door voortdurend in verbinding te blijven met jezelf.

Wat ik gemerkt heb in de twaalf jaar dat ik met rebalancing bezig ben, is dat mijn handen min of meer onafhankelijk zijn van mijn hoofd. Mijn hoofd is verre van verlicht en mijn gemoed ook - ik kan me nog ergeren, heb vaak een oordeel over van alles en nog wat. In de praktijk wat minder dan daarbuiten, mijn therapeuten-pet helpt, maar oordeelloos ben ik niet.

Mijn handen zijn dat wel, vanzelf, daar hoef ik niets speciaals voor te doen. Mijn handen ontmoeten op de massagetafel altijd een goed, onschuldig lichaam dat alleen maar veiligheid en vriendelijkheid verdient.

Ook bij de cliënt van het begin van dit blog. Na afloop vroeg ik of ze de aanraking nog moeilijk had gevonden? “Nee,” zei ze. “Ik kon het wel vertrouwen.”

Ik was in Kampen vorige zondag als bijdrage aan het Kerkasiel. Ze houden daar de kerk dag en nacht open met een permanente dienst, om te voorkomen dat een Oezbekistaans gezin het land wordt uitgezet. Al anderhalf jaar. Ik vond het heel wat van mezelf dat ik uit Rotterdam was komen rijden om twee uur te vullen, maar vóór mij was een dominee, minstens even oud als ik, uit Leeuwarden gekomen en die had van 8 uur in de ochtend tot 2 uur ‘s middags voor zijn rekening genomen. En elke nacht zijn er dus mensen die hun nachtrust opofferen.

Mijn praatje ging over jezelf vergeven, het onderwerp van mijn laatste boek. Na afloop vroeg Magrita, de vrouw die mij had uitgenodigd, aan de toehoorders wat ze ervan zouden meenemen, in een paar woorden. En iemand zei: “De term reality check.” Want dat had ik gezegd: jezelf vergeven is eigenlijk een reality check.

Met een bons terugvallen op de harde vloer van de werkelijkheid. Zoals in: ik dacht dat het mijn schuld was, maar dat was het niet. Ik dacht dat ik niet goed genoeg was, maar dat was ik wel. Ik dacht dat ik perfect moest zijn, maar dat hoefde niet.

Vrijwel elk kind geeft zichzelf de schuld van wat het tekort gekomen is van de ouders. Veel ouders zeggen zelfs hardop dat hun kinderen schuldig zijn - ondeugend, onhandig, dom. Maar zelfs al doen ze dat niet, dan nog heb je als kind altijd zelf, bewust of onbewust, geconcludeerd dat er iets mis is met je. Dat kan niet anders, want de realiteit is niet te verdragen. Die realiteit is: mijn ouders zijn niet helemaal goed genoeg, ze geven mij niet genoeg onvoorwaardelijke liefde, dat hebben ze zelf ook niet gekregen en nu kunnen ze me niet voortdurend geven wat ik als kind nodig heb aan warme aandacht, steun en ruimte. Daar kan een klein kind niet mee leven, het is te onveilig.

De minder pijnlijke keuze is: ík ben niet goed genoeg, ík doe het fout, ík moet beter mijn best doen. Ook dat is onveilig, maar het is de minste van twee kwaden want er is nog hoop: misschien kun je nog je stinkende best doen en alsnog de liefde verdienen waar je naar hunkert.

Ben je volwassen, dan kun je de pijnlijke werkelijkheid onder ogen zien. Je bent niet meer afhankelijk van je ouders en je hart is groot genoeg voor alle pijn. Je hart maakt van de pijn compassie, in de allereerste plaats zelfcompassie. Wat was ik vaak bang en eenzaam, als kind, wat heb ik het moeilijk gehad.

Doe je dat niet, dan kun je jezelf schuldig blijven voelen in het diepst van je gedachten, en meestal blijf je dan rennen en jezelf in alle bochten wringen om maar goed genoeg te worden. Als ik alles goed doe, krijg ik misschien alsnog wat ik als kind zo nodig had…

Veel mensen projecteren hun gevoel van tekort op anderen: zíj zijn niet goed genoeg, ze doen het fout. Ze horen er niet bij, ze moeten weg. Als ik kan zorgen dat zij het land uitgezet worden, misschien voelt het kind in mij zich dan alsnog veilig…

Een reality check betekent dat we inzien dat de pijn in onszelf zit. Veroorzaakt door de alledaagse trauma’s van een normale jeugd, met imperfecte ouders. En door de rauwe werkelijkheid: het leven is nooit helemaal veilig want dit is nou eenmaal de onderwereld, het rijk van de dood, hier is pijn en moeite en ongeluk en uiteindelijk moet alles wat leeft sterven.

Tegelijkertijd is dit ook het aardse paradijs, een wonder van schoonheid en goedheid, en is het leven een fontein van liefde en genot. Je weet niet waar je pad heen leidt, maar kijk om je heen, hoe is je situatie hier en nu in het echt? Wat is er allemaal goed en fijn?

Het is altijd én-én hier op Aarde, het is mooi en moeilijk, allebei tegelijk. Als verdriet er mag zijn, komt er ook meer ruimte voor dankbaarheid en vreugde. Je moet je hart oprekken, open laten breken, om het groot genoeg te maken voor de werkelijkheid. Dan maakt je hart compassie van de pijn.

Dan vergeef je jezelf voor alles. Ook voor je beperkingen, je bescheiden bijdrage.

Meer info: www.darmacademy.nl - voor het gratis e-book 3 simpele gewoontes voor meer energie

en

www.lisettetimmermans.beyuna.com - om 100 % natuurlijke supplementen te bestellen zonder synthetische vulmiddelen

Nooit meer een aflevering missen? Meld je aan voor de nieuwsbrief van Lisette: www.lisettethooft.nl 

Audio&productie door Birgit de Priester: www.birgitenmorten.com 

Mijn broer Joost stierf op zijn zeventiende aan een astma-medicijn, waarschijnlijk isoprenaline; ik heb letterlijk een broertje dood aan dokters en medicijnen. Maar inmiddels weet ik ook dat medische fouten en verkeerd gebruikte of fout gedoseerde medicijnen meer kwaad veroorzaken dan de meeste mensen beseffen. Sommige onderzoekers noemen iatrogene schade zelfs een van de belangrijkste doodsoorzaken.

Geen wonder dat ik al mijn hele volwassen leven fan ben van alternatieve gezondheidszorg. Lichaam en ziel als een geheel beschouwen; niet meteen symptomen bestrijden maar kijken naar psychosomatische oorzaken; traditionele behandelingen respecteren - dat is toch veel zinniger, wijzer en veiliger?

Het boek van chirurg Schelto Kruijff, Hoe gezond is het ziekenhuis eigenlijk? heb ik dan ook met grote belangstelling gelezen. Fascinerend dat een deskundige van binnenuit zulke krachtige kritiek laat horen op de gezondheidszorg en het functioneren van zijn eigen vakbroeders en zusters. Kruijff staat met beide benen in de reguliere zorg, denkt niet holistisch, en vergelijkt een paar keer het lichaam met een machine of een auto waarin onderdelen het niet meer doen en vervangen moeten worden. Dat is bij mij strikt taboe - ons lichaam is natuurlijk geen machine. Des te opvallender dat hij tot zulke scherpe conclusies komt.

In de zorg is winst niet het primaire doel, schrijft hij, maar het systeem gedijt bij productie en groei en dat is een perverse prikkel. “Minder behandelen, minder voorschrijven, minder opnemen: het is zelden in het financiële of institutionele belang van de sector.”

Dokters willen mensen beter maken, daar gaat Kruijff vanuit. Maar doen ze dat ook? “Feitelijk maken wij dokters de patiënten natuurlijk niet echt beter. Het lichaam herstelt zichzelf, dat is de waarheid en het daadwerkelijke wonder.” In het begin van je medische carrière denk je nog dat je een cadeau bent voor de wereld, zegt hij openhartig, maar gaandeweg verandert dat. “Je ziet de ellende die zorg kan veroorzaken, ondanks de beste bedoelingen.”

Neem alleen al het feit dat de meeste kosten van de zorg worden uitgegeven voor de laatste twee, drie jaar van het leven van patiënten. Schieten die mensen daarmee op? “Hoe ouder de patiënt, hoe kleiner gemiddeld de winst in levensjaren, en hoe groter de kans dat we vooral tijdrekken tegen een lagere kwaliteit van leven.” Waarom gebeurt het dan toch? Behalve die financiële prikkel is er ook een innerlijke drang: “Wij artsen voelen een diep ingesleten ongemak als we niets doen.”

Kruijff is ook hoogleraar duurzame innovatie en hij doet een opmerkelijk boekje open over de impact op het milieu van ziekenhuizen: de CO2-uitstoot die groter is dan die van de luchtvaart, de kilotonnen aan afval met wat hij noemt de tsunami aan plastic wegwerpartikelen, de medicijnresten die in het riool terechtkomen en niet verwijderd kunnen worden door zuiveringsinstallaties… “Veroorzaken we niet langzamerhand grotere schade dan dat we goeddoen?”

Het roer moet om, en Kruijff stelt onomwonden: het kan alleen maar beter worden, menselijker, duurzamer, doelmatiger, als we durven erkennen dat méér niet altijd beter is.

Een belangrijk boek, het zou verplicht gesteld moeten worden in alle medische opleidingen.

En ik heb nog een tip: complementaire zorg, waarin regulier wordt aangevuld met alternatief, hoog op de politieke prioriteitenlijst zetten. Hoe sta jij daarin?

Sommige mensen hebben het in de aanloop naar Kerstmis, ik heb het meestal in de eerste dagen van mei: vlagen van onbestemde treurigheid, een zwaar hart. Ook dit jaar weer. Ik werd er een beetje nerveus van, voelde onrust: kom op, doe iets, bel iemand, zoek afleiding of verdoving, fix dit gevoel…

Het komt door mijn verjaardag, denk ik: vandaag 8 mei word ik 73. Ik vier dat uitgebreid en supergezellig: gisteravond een heerlijk etentje met Spumante en zo’n verjaarsvuurwerkje op de tafel met mijn dochter en oudste kleindochter, vanavond in een restaurant met het gezin van mijn zoon en schoondochter; straks ga ik ook nog met een stuk of tien vrouwen van mijn Leuke Ouwe Vrouwen Energieclub Rotterdam naar museum Fenix. Je zou denken mijn liefje, wat wil je nog meer. Vanwaar die donkere schaduw vooraf?

Oud zijn en nog ouder worden bevalt me prima.

Maar ik herken het inmiddels en ik denk dat het een echo is van een geboortetrauma. Net zoiets als wanneer je onderweg bent, en ineens krijg je een akelig gevoel in je maagstreek en je beseft: o ja, hier was toen dat enge ongeluk. Nu kom ik weer langs mijn geboortedag, als het ware, en mijn onderbewuste stuurt een gevoels-herinnering omhoog.

Het begin van mijn leven was moeilijk. Ik kwam ongepland en ongewenst, huilen was nog goed voor de longetjes in die jaren vijftig en mijn ouders waren zwaar getraumatiseerd, wie was dat niet in die tijd van de keurige gordijntjes en daarachter God weet wat voor huiselijk ongeluk. Alle hunkering naar warmte en liefde, alle eenzaamheid en verlatenheid van toen, die zijn er nog altijd, ergens diep in mijn binnenste. En die willen bij tijd en wijle gevoeld worden.

“Wij doen niet aan loslaten,” zeg ik tegen cliënten die me vertellen waar ze allemaal vanaf willen. “Er gaat nooit iets weg, je komt er nooit vanaf.” En dat kan ik dus uit eigen ervaring zeggen.

Piekeren, tobben en medelijden hebben met jezelf noem ik een soort hobby van het onderbewuste. Het is een gewoonte die je afleidt, die je helpt om minder te hoeven voelen. Maar als je de sombere gedachten laat voor wat ze zijn en je hart opent voor het gevoel: de zwaarte, de kramp, de branderigheid, kortom voor de pure pijn, verandert het in compassie - in de allereerste plaats zelfcompassie, en dat wordt vanzelf compassie met de rest van de wereld.

Ik zat het uit, ik schreef erover en ik was ermee.

Toen werd ik op een ochtend glimlachend wakker uit een droom over een groot feest. Ik ben uitgenodigd, maar in het begin is er veel verwarring en gedoe. Uiteindelijk krijgt iedereen in de droom een flacon met een magisch goedje, ik wrijf het uit over mijzelf en mijn hele lichaam begint extatisch te knetteren en te smelten.

Wat een leuke plotwending. Mijn onderbewuste gaf me als het ware een ultrakorte samenvatting: ik kwam 73 jaar geleden naar het feest van het Leven en kreeg een en ander voor mijn kiezen, maar toen ontdekte ik hoe fijn massage is, om te krijgen en om te geven, en nu is mijn oude lijfje blij.

Waren de birthday blues, die kleine terugval in oude pijn, een poging om me in mijn oude hobby-gewoonte te houden? Het onderbewuste heeft altijd het beste met ons voor, en het kan zijn dat ze daar in de diepte geloven: ze kan beter gespannen rondlopen, dan dat ineens alles opgelost is.

Want wat ik steeds scherper zie bij het ouder worden is het wonderlijke fenomeen dat het eigenlijk best een uitdaging is om geen problemen meer te hebben. Het is echt een kunst om het uit te houden in die eenvoud, om niet te zeggen in die leegte.

Misschien is dat wel de ware kunst van het oud worden.

Ben benieuwd of je dat herkent?