Natuurlijk, ik dacht aan Misdaad en Straf van Dostojevski en aan Een klein leven van Hanya Yanagihara, maar evengoed was er de gedachte aan Het verstoorde leven van Etty Hillesum, het boek waarin de lezer gaat zien hoe Etty zich leert verheffen boven de terreur die zich overal om haar heen voltrekt.

Maar is dit het soort angst waar ik over zou willen schrijven? Ik stond daar, besluiteloos, wist niet te kiezen. Het mag ongeloofwaardig klinken… het duurde niet lang of ik werd gered door de boeken zelf.

Het kwam me voor alsof zij begonnen te bewegen, alsof zij niet alleen de uitkomst van de geest van hun schrijvers waren, ze werden ook door hen belichaamd, ze stonden voor me op, in pak, in jurk, de oudsten met een potlood in de hand, die van iets later jaren met een pen, een jonge schrijver droeg een laptop met zich mee, een oudje sleepte met zijn typemachine, een Remington wanneer ik me niet vergis.

Ze wilden allemaal als eerste gehoord worden, ‘precies zoals angst dat wil,’ dacht ik. De boeken begonnen zich op te stellen in een keurige rij, dat moet u zich proberen voor te stellen als dat ze zich verdrongen in mijn geest, daar nu staken ze hun vinger op. Ze vroegen of zij als eerste besproken mochten worden. Ik dacht - lacherig - dat het net was of ze misschien allemaal Judith Herzberg hadden gelezen - wat een volstrekte onmogelijkheid is want de bundel waaraan ik dacht kwam pas in 1984 uit en voor mij stonden schrijvers en dichters van eerdere datum -.

Ik lees u twee gedichten uit de bundel van Judith Herzberg voor. Het gedicht Rooster, over angst die als eerste wakker wordt, nog vóór er iets concreets is om bang voor te zijn… en Liedje, een gedicht over de angst die altijd in ons sluimert: om door wie ons lief is te worden bedrogen.

1 ^Rooster

2 ^Liedje

En ik dacht: wil ik het over dié angst hebben?

Nee, ook naar deze vormen angst was ik niet op zoek. Daarop besloot ik een tocht voor u te componeren waarin het vertrekpunt weliswaar steeds angst is - en dan een algemene, niet zozeer een op iets gerichte - en de bestemming altijd kalmte. Ik zette mij tussen de boeken en stak van wal.

Angst

Angst is misschien wel het meest onderschatte gevoel dat we kennen. We proberen het te bedwingen, weg te redeneren. We geven het andere namen, onrust, paniek, alsof een ander woord het onschadelijk maakt. We oefenen onszelf in ademhaling, in vermijding. En toch is angst er, in elk gesprek dat we uitstellen, in elke beslissing die we voor ons uitschuiven, in elke nacht waarin we wakker liggen zonder precies te weten waarom. Iedere bruid of bruidegom kent een moment van vertwijfeling, ieder kind kijkt verschrikt in de toiletpot ‘moet ik daarboven gaan zitten?’

Angst zit niet alleen in de grote momenten, in een diagnose, of in een afscheid, ze zit ook in het gewone, in de stilte vlak voor een telefoontje, in het moment vlak voordat u iets zegt wat u niet meer terug kunt nemen. We herinneren ons allemaal het moment vlak voor het verbreken van een relatie, vlak voor u hoort of u geslaagd was of niet.

Ik herinner mij de ingewikkelde jaren, die waarin ik jong was en nog niet wist hoe te leven. De doorwoelde nachten in de eerste jaren zonder Moeder en die veel latere, de eerste zonder kinderen. Ik heug me de tijd daar tussenin, mijn eerste zwangerschap, de lange maanden waarin ik bang was voor de bevalling, terwijl ik tijdens de weeën - omdat mijn man geen rijbewijs had - zelf naar het ziekenhuis reed, de auto parkeerde, naar de ingang van het hospitaal strompelde, de autosleutel aan de baliemedewerker gaf, op de verlostafel klom.

En ook dit beeld wordt overschreven door een volgend, een waarin de vader van mijn derde kind - een dochter - niet bij de bevalling wilde zijn en ik alleen beviel, thuis, zonder vroedvrouw, zonder man. Een uur daarvoor had ik mijn twee zonen naar school gebracht. Een uur nadat ze geboren was kwamen ze thuis en zaten ze met zandbakhandjes met hun zusje op schoot.

Vreemd genoeg was ik, op deze momenten zelf, niet bang. De angst had zich opgebruikt in al die maanden eraan vooraf, in het wachten op iets dat er nog niet was. Zodra het concreet werd, was er alleen nog het doen.

Kierkegaard

Wanneer u nu Kierkegaard leest, dan leest u dat angst niets minder is dan een duizeling van vrijheid. Wat bedoelt hij precies met die stelling? Hij schrijft:

Angst ontstaat niet door een dreiging van buitenaf, maar door het besef dat u kunt kiezen, en dat niets u die keuze uit handen neemt. Angst is de mogelijkheid van de mogelijkheid, de vrijheid die ontstaat zodra u ziet dat de toekomst open is en dat u ervoor verantwoordelijk bent.

Het neemt even voor ik zo’n zin begrijp. Laat ik hem daarom in delen splitsen. Kierkegaard vergelijkt angst met het duizelig worden bij het over een afgrond kijken.

Maar u wordt niet duizelig van de afgrond zelf. U wordt duizelig van uw eigen oog, dat naar beneden kijkt. De afgrond doet niets. Het is de blik die zich naar zichzelf omkeert, die het besef van de eigen vrijheid — ik zou kunnen springen — terugkaatst als een duizeling. Angst is dus nooit angst voor iets daarbuiten. Het is de vrijheid die naar zichzelf kijkt, en daarvan duizelig wordt.

Kierkegaard schreef zijn boek Het begrip angst overigens onder het pseudoniem Vigilius Haufniensis, de wachter van Kopenhagen. Hij durfde het niet onder eigen naam te schrijven — een mooie illustratie van angst als iets dat zich onttrekt aan direct spreken.

Ik parafraseer:

In het paradijs zegt God tegen Adam: eet niet van de boom van kennis van goed en kwaad. Maar Adam kan dat verbod niet begrijpen — het onderscheid tussen goed en kwaad bestaat voor hem nog niet. En toch wekt het verbod iets in hem: niet angst voor de vrucht, maar angst voor de vrijheid die er ineens is, een mogelijkheid zonder inhoud, zonder naam. Dat is de eerste angst — niet straf, niet zonde, maar de duizeling van te mogen kiezen.

Hoe gaat u in eigen leven nu het beste om met de vrijheid waar Kierkegaard het over heeft? Met de tijd waarin de verbeelding vrij spel heeft? Denkt u nog even aan de anekdote rond de geboorte van mijn eerste en derde kind. In de weken ervoor - toen alles nog mogelijkheid was, nog niets vastlag - was er angst. Op de verlostafel, en in het kraambed toen het concreet werd, was er geen ruimte meer voor ‘wat als,’ er was alleen nog het handelen. De duizeling waar Kierkegaard over schrijft, verdween zodra de vrijheid (van de fantasie) plaatsmaakte voor een enkele, onvermijdelijke daad.

Angst leeft precies daar, niet in wat u gebeurt, maar in wat nog kán gebeuren.

Samuel Beckett

Och, had ik in die jonge jaren Becketts Wachten op Godot (Samuel Beckett, 1953) kunnen zien…

Twee zwervers wachten op Godot, die nooit komt. Ze vullen de tijd met kletspraatjes, spelletjes, ruzies, ze overwegen zelfs zichzelf op te hangen uit verveling, maar ze blijven wachten, want ‘ze hebben het beloofd.’

Dit wachten is zonder object, precies zoals Kierkegaards angst geen object heeft. Het bestaan van de twee zwervers speelt zich af in de tussentijd, in het ‘nog niet’, zonder dat er ooit een moment komt waarop het wachten zin krijgt.

Maar kunnen we zeggen, ‘had ik maar, had ik maar geweten, had ik maar gezien, begrepen?’ Had ik destijds de eigenlijke opgave kùnnen begrijpen: niet wachten tot de angst verdwijnt, maar leren leven in de tussentijd?

Leert u dit, leert u leven in de tussentijd, dan verliest de angst terrein. Een dag wordt zichzelf, geen onderdeel van een stroom van weken, het wordt wat het is, een dag.

Wachten op Godot toont wat er gebeurt wanneer u dit niet leert, wanneer u eindeloos uitstelt, wanneer u uzelf betrekt op tijd die niet vordert, wanneer u de vrijheid - om te stoppen met wachten - niet oppakt.

Tot zover de vraag wat angst mogelijk ís. Om te benaderen hoe het voelt wil ik u een schrijfster laten horen bij wie angst nooit een begrip werd, maar een huivering bleef. Eén Toonbankbrief biedt hiervoor helaas te weinig ruimte, ik heb dit essay daarom in drieën moeten delen (binnenkort verschijnt deel II). Leest u ondertussen van Becket Wachten op Godot van Herzberg de bundel Dagrest en van Kierkegaard Het begrip Angst?

Abonneer nu

Niet een beetje, zoals we waarschijnlijk in stilte al doen – nou ja, niet de cynicus, want hij gelooft nergens in, maar wel de optimist die van nature een mooie wereld voor zich kan zien –. Stel je voor dat fantaseren als een manier van leven zou worden geïntroduceerd, dat het nergens in de buurt kwam van liegen, dat we er ons werk van zouden mogen maken, er geld mee zouden kunnen verdienen, dat fantaseren niet alleen aan kinderen en kunstenaars was voorbehouden, maar aan ons allemaal.

Stel dat we in zo’n wereld geboren zouden kunnen worden. Dat we ons tot die wereld zouden leren verhouden als een plaats die je als een bouwpakket in elkaar zet, een zonder gebruiksaanwijzing, zonder vooraf gegeven conditionering, zonder geest van de tijd of geldende mores, een wereld door niemand bedacht, zin voor zin en steen voor steen door onszelf in elkaar te zetten.

‘Doe maar,’ zou je moeder je aanmoedigen op je geboortedag. ‘Maak maar open,’ zou je vader zeggen, alsof jouw geboortedag zijn cadeautje aan jou is, en geen opdracht... En je grootouders zouden enthousiast boven je wieg zeggen: ‘bedenk maar, en maak er wat van.’

De schatten.

Is zo’n leven denkbaar? Een leven zonder kaders, zonder conditionering, of wordt het bestaan daar te oeverloos van? Zou het onleefbaar worden?

Al deze gedachten stormden op me af toen ik laatst de bundel Vijf las. Deze bundel werd uitgegeven in september 1977 door Boekhandel Michon in Enschede. Het bundeltje bevat vijf meesterlijke korte vertellingen van Maarten ‘t Hart, Maarten Biesheuvel, C. Buddingh’, Willem Brakman en A. Koolhaas.

Er zijn, terwijl ik deze Toonbankbrief aan u schrijf, nog maar twee exemplaren te koop bij boekwinkeltjes.nl. Voor een torenhoog bedrag weliswaar, maar wie thuis een verzameling kleinoden heeft, weet dat deze bundel erbij hoort.

Een van de verhalen in dit bundeltje gaat over een mol en een dwergkonijntje, het korte verhaal is van de hand van Maarten Biesheuvel. De vraag die je na lezing van dit korte verhaal zal blijven achtervolgen is:
wie is er nou gek? Deze auteur, of wij – die het fantaseren hebben afgeleerd.

Deze vraag kan van binnenuit door Maarten Biesheuvel worden beantwoord. Hij werd tijdens zijn leven vijf keer opgenomen in een psychiatrische inrichting. Hij leed aan manische depressiviteit; zelf noemde hij zijn diagnose eerst zijn ‘romantische inborst’, later ‘zijn krankzinnigheid’.

Biesheuvel leefde van 23 mei 1939 tot 30 juli 2020. Zijn laatste bundel, Verhalen uit het gekkenhuis (2018), verzamelt zijn beste werk.

Was hij gek? Leefde hij in een andere wereld dan de onze?

De vraag klinkt, tot je haar serieus neemt, bijna naïef. Terwijl het een ondermijnende vraag is. Want zodra je haar stelt, moet je toegeven dat je niet zeker weet waar de grens precies ligt die we dagelijks als vanzelfsprekend aannemen... de grens tussen fantasie en werkelijkheid, tussen het voorstelbare en het onbestaanbare, tussen wat gedacht mag worden en wat als onzin moet worden weggezet.

Videofragment: Over Vijf - een korte vertelling.

Wij krijgen aangeleerd dat alles wat afwijkt van het gemiddelde ‘gek’ is, of ‘griezelig’, of ‘ondenkbaar’. Alles wat niet direct in een bekend kader past, verdwijnt naar buiten dat kader. En het is daarom, denk ik, dat de wonderen de wereld hebben verlaten. Of liever: niet zozeer de wereld, maar ons.

Wie is er nou gek? De schrijver die buiten de kaders leeft, of wij die daarbinnen bestaan? Om deze vraag nog wat beter te kunnen doordenken neem ik u mee naar een volgende schrijver.

We gaan naar het boek Ik die nooit een man heb gekend van Jacqueline Harpman. Jacqueline werd geboren in 1929 in België. Bij het uitbreken van de oorlog is ze met haar familie naar Casablanca gevlucht.

Haar roman Ik die nooit een man heb gekend beschrijft een leven zonder kader in de meest radicale vorm. We leren een verteller kennen, een meisje, opgegroeid in een ondergrondse omgeving waarin zij samen met negenendertig vrouwen verblijft. Die vrouwen herinneren zich nog iets van een leven daarvoor, liefde, seizoenen, steden. Zij niet. Zij kent geen andere wereld dan de hare. Er is niets om op terug te vallen, niets waaraan ze zich heeft kunnen conformeren, niets waartegen ze zich heeft kunnen afzetten.

Wat mij in dit boek trof is hoe weinig zelfmedelijden er in dit personage zit. Ze treurt niet om wat ze niet heeft gekend; ze bouwt, met wat er is, een eigen begrip van tijd, van verlangen, van betekenis.

Hier leg ik een vraag voor u op de toonbank: we noemen het al snel vreemd wanneer iemand zich niet voegt naar het kader dat wij toevallig hebben meegekregen. Maar wat zou er met óns gebeuren wanneer er – net als de verteller in Harpmans roman overkomt – helemaal geen kader zou zijn om ons aan te conformeren?

Is diegene die dan een eigen orde uitvindt eigenaardig, vreemd, gek? Of is die iemand misschien de enige die werkelijk vrij denkt?

Met Ik die nooit een man heb gekend schreef Harpman een ontregelende roman die ik u van harte wil aanbevelen. Het boek stelt niet gerust, het breekt het denken open, het werpt kaders omver, het betrekt u, de lezer, op het radicale niets waar Harpman en haar familie zich mee geconfronteerd heeft geweten – denk ik – toen ze België ontvluchtten, en opnieuw een bestaan in elkaar moesten zetten... Harpman betrekt u op wat overal om u heen plaatsvindt.

Videofragment: Over Ik die nooit een man heb gekend. Een introductie, een voorleesstukje, een interpretatie,
en wat ik iedere dag poog te doen met De Literatuurapotheek: het onvoorstelbare proberen voor te stellen.

Van Harpman is de stap naar Ilja Leonard Pfeijffer, die in La Superba een verteller door de wijken van Genua laat dwalen, niet groot. Want in La Superba ontmoeten we een verteller die voortdurend ontkent dat wat hij optekent een roman is. ‘Het zijn maar aantekeningen,’ zegt hij, terwijl u, de lezer, allang beseft dat u een roman in handen hebt. Pfeijffer laat zien dat de scheiding tussen wat werkelijk gebeurd is en wat verzonnen is, net zo poreus is als de scheiding tussen gezond verstand en waanzin.

Wie zijn eigen leven zo hervormt dat het nauwelijks nog geloofwaardig is als fictie, loopt het risico voor grotesk te worden versleten. Net als Harpman doorbreekt Pfeijffer een kader: dat tussen fictie en werkelijkheid, hetzelfde kader overigens waar Biesheuvel ons al van binnenuit mee liet kennismaken.

‘Zal ik u eens iets vertellen uit de werkelijkheid van onze alledaagse feiten?’ schrijft Biesheuvel ergens (ik weet niet meer waar). ‘Er gebeuren dingen op aarde die niet in een verhaal passen, maar nog minder in de werkelijkheid.’

Harpman en Pfeijffer vermengen fictie en werkelijkheid; Biesheuvel doet hetzelfde door over zijn eigen gekte te schrijven. De auteurs presenteren ons papieren figuren die elk weigeren te wachten tot het leven hun de kaders biedt waarbinnen zij betekenis aan hun bestaan mogen geven. Ze vormen het zelf. Ze geven er zelf gewicht en kleur aan. En dat, geloof me, levert een reuze spannende leeservaring op.

Kijken wij, telkens wanneer wij iemand ‘gek’ of ‘vreemd’ noemen, eigenlijk naar iemand die de moeite neemt zijn eigen leven, zonder geleende kaders, betekenis en gewicht te geven? Kijken we dan naar iemand die op avontuur durft te gaan?

Milan Kundera zegt het in zijn essay De kunst van de roman zo:

‘De personages van mijn roman zijn mijn eigen niet gerealiseerde mogelijkheden. Daarom heb ik ze allemaal even lief. Elk van hen heeft een grens overschreden waar ik zelf slechts omheen liep. Juist die overschreden grens, de grens waarachter mijn ik ophoudt, trekt mij aan.’

Gewicht, zegt Kundera, dat geef je zelf.

Als hij gelijk heeft, bevinden onze niet-gerealiseerde mogelijkheden zich nadrukkelijk buiten de kaders waarin we zijn opgegroeid.

In het verhaal over de mol en het konijntje van Biesheuvel schetst hij wat in zijn eigen leven ondenkbaar bleek: de patiënt geneest. In de ondergrondse ruimte van Harpman schetst zij een omstandigheid die zij tijdens of direct na haar vlucht zelf beleefde – denk ik. Dichterbij het perspectief van een vluchteling kunnen we niet komen.

In de aantekeningen van Pfeijffer – die voor je ogen een roman worden – beleef je een volkomen vermenging van fictie en werkelijkheid, de schrijver nodigt je uit met hem mee te gaan, oeverloos te fantaseren, hij leert je hoe je dat doet.

Geen van deze schrijvers wachtte tot het leven hun een kader aanreikte. Ze vonden het zelf uit, nog tijdens het leven, in vrijheid.

‘Doe maar,’ zegt je moeder, ze moedigt je aan. ‘Maak maar open,’ zegt je vader, alsof jouw leven zijn cadeautje aan jou is. Ergens, in de echo van je dromen hoor je je grootouders zachtjes naar je roepen: ‘bedenk maar, maak er wat van.’

Abonneer nu

Leesadvies:

Ilja Leonard Pfeijffer – La Superba
Jacqueline Harpman – Ik die nooit een man heb gekend
Maarten Biesheuvel – Verhalen uit het gekkenhuis (of verzameld werk)
Milan Kundera – De kunst van de roman

Deel De literatuur apotheek

Wie deze zoektocht aanvaardt, stuit - naast een groot mysterie - op een ware oploop van wetenschappers: sociologen, antropologen, antieke en moderne filosofen, allen bogen zich over hetzelfde raadsel. Ik vat zo goed mogelijk samen:

‘De natuur heeft de mens twee oren en één tong gegeven,
opdat hij twee keer zoveel kan horen als hij spreekt.’
-Epictetus

En waar het Latijnse animale rationale de mens aanwijst als ‘het redelijke wezen’, zegt Aristoteles, ‘De mens, is het sprekende wezen,’ Jürgen Kaube voegt hier nog iets aan toe, ik kom daar later in deze Toonbankbrief op terug.

Aristoteles onderscheidt de mens van andere wezens niet door de stem - een teken van pijn en lust, die wij delen met de dieren - maar door het woord waarmee de mens het vermogen verkreeg om het nuttige en het schadelijke, het rechtvaardige en het onrechtvaardige aan te tonen.

Lichaam en stem delen wij met de dieren; tot taal is alleen de mens in staat.
-Aristoteles

Kaube trekt een strikte lijn tussen stem en taal, hij verbindt het vermogen tot spreken aan het vermogen tot denken. ‘Stem,’ schrijft hij, ‘is uiting geven aan pijn en aan de zinnen; taal is het voertuig waarmee wij het nuttige, het schadelijke, het abstracte overbrengen.’

Dieren hebben stem, zij roepen, waar wij spreken.

‘En toch’ schrijft hij, ‘maakt het enkele feit dat een wezen over taal en grammatica beschikt het nog niet tot een sprekend wezen: doofstomme mensen spreken niet en toch bezitten zij taal.’

Het uiten van geluid

‘We denken dat de vroegste mens in staat was geluiden voort te brengen - maar daarmee vormden zij nog geen uitzondering op de overige dieren. Ook bijen en vissen communiceerden al met tekens die verder gingen dan de blote uitroep van pijn of emotie. Tot op de dag van vandaag waarschuwen deze dieren elkaar, ze maken elkaar het hof - terwijl ze niet spreken,’ schrijft Jürgen Kaube.

‘Papegaaien en zeehonden kunnen klanken voortbrengen die op spraak lijken, terwijl mensapen, die niet kunnen spreken, wel in staat zijn complexe boodschappen via gebaren over te brengen.’

Taal en spreken onderscheiden zich van elkaar. En dit onderscheid splitst de vraag naar het begin van het sprekende wezen in tweeën:

Hoe kwam de mens tot het uiten van geluid?
En hoe kwam dat geluid tot taal?

‘Voor het uiten van geluid zijn stembanden, longen en luchtpijp nodig, al is dat alleen niet genoeg. Het is de holte die van de stembanden via keel, mond en neus loopt die de klank vormt en kleurt.’

Voor een A wordt de tong vlak gemaakt en de afstand tussen stembanden en mondholte verkleind; voor de I gebeurt het omgekeerde.

‘Al in 1850 toont de bioloog Johannes Müller aan dat lucht die enkel door het strottenhoofd wordt geblazen nog geen menselijke stem oplevert. Pas wanneer er een luchtpijp aan verbonden is van ongeveer dezelfde lengte als de afstand tussen strottenhoofd en lippen, ontstaat de stem zoals wij die kennen.’

Honderd jaar later toont de Zweedse taalkundige Gunnar Fant aan dat het frequentiefilter in het bovenste stemkanaal onafhankelijk functioneert van de geluidsbron in het onderste kanaal - dit wordt zichtbaar wanneer je een M uitrekt naar het woord ‘moed’ of ‘maat’.

’Nergens in de taal wordt die onafhankelijkheid duidelijker dan bij het fluisteren. Wie fluistert, gebruikt de stembanden nauwelijks. Toch weten we allemaal dat een bas op dezelfde manier fluistert als een sopraan, en dus dat het onderscheid tussen hoog en laag verdwijnt, terwijl elk woord nog steeds gevormd kan worden. Geen dier kan dit,’ aldus Jürgen Kaube.

Sommige apen kunnen het volume van hun roep temperen, maar dat zij kunnen fluisteren is niet bewezen. Hier voegt Kaube aan Aristoteles’ bepaling van de mens iets toe: ‘De mens is in staat een akoestisch ‘niets’ te produceren, en daarom is de mens ook het fluisterende wezen.’

Leest u hiertoe: ‘Versplinterde ziel’ van Akira Mizubayashi. Dit boek betrekt je op de kracht van het fluisteren, op de kracht van het zachte woord.

De wekelijkse repetitie van een strijkkwartet wordt onderbroken door de inval van de politie. Yu, de leider van de groep, wordt meegenomen en zijn viool wordt aan gruzelementen geslagen. Zijn zoon Rei, die hiervan getuige is, slaagt erin het gehavende instrument te redden, hij weet te ontsnappen dankzij een mysterieuze militair.

We bewegen nu weer weg bij de mens als fluisterend wezen, of liever bij hoe een schrijver als Akira Mizubayashi met dit beeld omgaat. We keren terug naar de stembanden zoals deze begrepen worden door biologen, we keren terug naar het wetenschappelijk aantoonbare:

Het brede bereik van de menselijke stem wordt door hen verklaard door drie bijzonderheden:

• de lage positie van het strottenhoofd,
• een relatief grote keelruimte
• een uitzonderlijk bewegelijke, articulatie-bekwame tong.

De eerste twee komen ook voor bij mannelijke herten, vermoedelijk om soortgenoten de indruk te geven dat ze groter zijn dan in werkelijkheid het geval is. Ook bij de mens treedt in de puberteit, wanneer het strottenhoofd van plaats verandert en de stem dieper wordt, een vergelijkbaar effect op.

In veel culturen wordt een diepe stem geassocieerd met autoriteit, zelfvertrouwen en grootte. De evolutionaire functie van het zakkende strottenhoofd ligt niet oorspronkelijk in het vermogen tot articulatie, maar in het vermogen te imponeren. Was de stem ons als masker, lang voor zij woord werd?

De riskante evolutie van het spreken

Waarom de bewegelijkheid van mond, keel en tong uiteindelijk tot spreken heeft geleid - terwijl fossiele wezens met een vergelijkbare anatomie nooit zo ver kwamen - weet de wetenschap niet te verklaren.

Het begin van spraak

Het begin van spraak blijft een kwestie van vermoeden. De meest aantrekkelijke hypothese richt zich op wat men, naast eten en drinken, nog meer met mond en keel kan doen. Misschien ligt het begin van het spreken precies daar waar voeding en articulatie elkaar over en weer hebben gediend.

Dieren kunnen tegelijk ademen en eten zonder gevaar. De mens loopt het risico zich te verslikken of te stikken. Dit geldt niet voor pasgeborenen: de fysionomie van de pasgeborene beschermt, tot de derde levensmaand, nog tegen dit gevaar. Een baby lijkt in zijn anatomie daarmee meer op de neanderthaler dan op de huidige Homo Sapiens.

Zou men het stemkanaal van de moderne mens in het hoofd van een neanderthaler plaatsen, dan zou het strottenhoofd vermoedelijk in de borstkas uitkomen. De neanderthaler kan dus niet zo gesproken hebben zoals wij.

Men vermoedt dat hij wel over de klank E beschikte, maar niet over de A, de I of de O; wel over de D, de B en de F, maar niet over de G en de K … al blijft dit, omdat alleen botten en geen weefsel zijn overgeleverd, speculatief.Zeker is dat het stemkanaal zich laat heeft ontwikkeld. De evolutie naar het stemkanaal van de Homo Sapiens bracht het risico van stikken met zich mee…maar ook een evolutionair voordeel: het vermogen beter te spreken heeft de ontwikkeling vooruit gestuwd.

Het lerende kind

Opvallend aan het menselijk spraakvermogen is het talent om akoestisch te leren. Rond het eerste levensjaar spreekt het kind zijn eerste woorden. Op zijn achttiende omvat zijn woordenschat zo’n zestigduizend woorden. Als het kind wakker is, leert het in die jaren elke negentig minuten een nieuw woord. Dit zou onmogelijk zijn zonder het vermogen tot imitatie, een vermogen dat wij ook kennen van vogels, dolfijnen en walvissen. Men zou kunnen zeggen dat de mens een aap is met de gretige behoefte niet alleen naar anderen, maar ook naar zichzelf te luisteren en te verbeteren wat hij waarneemt.

Apen besteden twintig procent van hun wakkere tijd aan het vlooien, een endorfine-opwekkende bezigheid die weliswaar niets bijdraagt aan hun energiehuishouding, en toch niet voor niets gedaan wordt: vlooien versterkt de sociale verhoudingen en maakt grotere groepen apen tot een stabiele samenleving.

Maar hoe groter de groep, hoe meer tijd er nodig is voor dit vertrouwenwekkende gebaar. De overgang van vlooien naar spreken leverde dezelfde sociale verbinding op, maar in veel kortere tijd, waardoor de Homo Sapiens grotere groepen kon bedienen dan een aap ooit door vlooien zou kunnen bereiken.

Evolutie maakte het mogelijk sociale binding te scheppen zonder de voordelen van een grotere groep te verliezen. De gebaren van de aap behouden hun kracht alleen zolang de gesprekspartner zichtbaar is. Worden de groepen groter, valt de duisternis in, dan verliezen zij hun impact. Het menselijk spreken, ook in het donker, laat de verbinding met de ander intact. Het praten over koetjes en kalfjes vervult voor de mens dezelfde functie als het vlooien voor de aap: het versterkt het sociale contact. Met een ‘hoe maakt u het’ tast de Homo Sapiens af hoe de stemming is, en of hij iemand kan vertrouwen.

Terug naar de evolutionaire sprong

De sprong van het nabootsen van vroege klanken naar het spreken in zinnen voltrok zich vermoedelijk ruim veertigduizend jaar voor onze jaartelling, wonderlijk laat, want de anatomisch moderne mens bestond toen al honderdvijftigduizend jaar.

Die sprong besloeg, naar wordt vermoed, een periode van zo’n tienduizend jaar, dezelfde periode waarin de vroege mens ornamenten, wapens en schilderijen vervaardigde, muziekinstrumenten bespeelde, vuurplaatsen beheerde en ceremoniën als de begrafenis ontwikkelde.

Om de Homo Sapiens ontstond langzaam een wereld van symbolische betekenissen: een steeds omvangrijker denken, betekenisvolle gebaren, technisch raffinement.

Binnen tienduizend jaar werden klanken tot dragers van betekenis, en de mimiek begon de zin van die klanken te ondersteunen. Stap voor stap werd de communicatie preciezer, het bereik groter, de Homo Sapiens kreeg de handen vrij om te werken terwijl hij sprak.

Lange tijd dachten antropologen dat de genetische structuur van de vroege mens al op deze ontwikkeling voorbereid was - tot in 1998 ontdekt werd dat één enkel gen een rol speelt in de ontwikkeling van het spraakvermogen bij zuigelingen.

‘In den beginne was het misschien woest en ledig, maar in het begin was er niet het Woord,’ schrijft Jürgen Kaube. ‘Wij moeten ons de wereld, over miljoenen jaren, voorstellen als vol geluiden en signalen die nog geen woorden of zinnen waren. Vóór de spraak ontstond, bestonden er al uitroepen, gebaren, mimiek en tekens. Rook betekende vuur, blozen schaamte of woede, een erectie begeerte, koorts ziekte, lachen vreugde.

’Het begrijpen van zulke signalen gaat aan elk articuleren vooraf, zoals het lezen van sporen voorafgaat aan het lezen van schrift, en het wijzen aan het uitspreken, zoals een noodkreet voorafgaat aan de zin ‘maak dat je wegkomt’.

Hier stelt Kaube zich de vraag in hoeverre de taal van gebaar en mimiek nog géén taal is.

Leest u Yuval Harari, Sapiens een boek waarin taal een belangrijke rol speelt. Harari betoogt dat de cognitieve revolutie mensen in staat stelde niet alleen over de werkelijkheid te spreken, maar ook over dingen die niet bestaan.

Teken, symbool en de derde kwaliteit

Wat onderscheidt taal nu van een stelsel van signalen? Het antwoord ligt in de vraag waartoe het gebaar of teken zich verhoudt. Wij lezen aan een mens met gevouwen handen, gesloten ogen en een gebogen hoofd de concentratie van het bidden af. Iemand in een druk restaurant die, zonder te spreken, een schrijvend gebaar in de lucht maakt: verwijst rechtstreeks naar wat hij wil bereiken: hij wil de rekening betalen.

De waarschuwende roep van een vogel verwijst niet rechtstreeks naar een naderende adelaar; hij verwijst naar gevaar in het algemeen. Een donkere wolk verwijst niet rechtstreeks naar regen, maar roept dat beeld op. De deurbel kondigt bezoek aan zonder ‘bezoek’ te zeggen, en alleen omdat dit doorgaans samenvalt, leggen wij die verbinding. De bel had evengoed ‘er is een pakketje’ kunnen betekenen. Het gaat dus niet om een wezenlijke band tussen teken en betekenis, maar om een regelmatigheid waaraan wij betekenis zijn gaan toekennen.

Ik wil u vragen het boek ‘Mes’ van Salman Rushdie te lezen, dit is het boek waarin hij schrijft over de aanval die zijn leven aan het wankelen bracht. Rushdie schrijft dat hij zijn aanvaller niet als gevaar herkende, omdat hij op dat moment een toespraak hield over veiligheid, omdat hij in een beveiligde omgeving was - en zo bleef hij, terwijl een man met een mes in zijn opgeheven hand op hem afkwam, gewoon op het podium staan. Het teken was aanwezig, maar Salman las het niet. Van taal in eigenlijke zin kun je denk ik pas spreken wanneer aan teken en betekenis een derde kwaliteit wordt toegevoegd - een kwaliteit die onafhankelijk van klank kan worden overgebracht.

‘Talen bestaan uit beelden en hun betekenissen, èn zij gaan verder: zij bestaan uit tekens die zich losmaken van hun oorspronkelijke inhoud. ‘Wie over Helena spreekt terwijl zij er niet is, wordt begrepen, ook al weten wij niet precies welke Helena bedoeld wordt. Wij weten alleen dat het een vrouw is, met een Griekse naam - al kan het ook om een schip gaan, of een parfum, of een gedicht,’ schrijft Kaube.

Sommige woorden, zoals ‘liefde’, vragen tijd om te duiden, ook al worden ze in een seconde begrepen.

Symbolen hebben geen klank nodig: een gedragen ringvinger - of een ringvinger zonder gouden ring - verwijst naar iets niet waarneembaars, een optelsom van gedrag en gesproken woord: het huwelijk. Maar die betekenis ontsluit zich alleen voor wie reeds over andere symbolen beschikt om te begrijpen wat een huwelijk is. Zonder die kennis is de gouden ring alleen een stukje metaal.

Zo bestaan er stenen tafels die wij nooit tot taal hebben kunnen herleiden, waarvan archeologen slechts de technische vaardigheid van de maker kunnen duiden: het bakken van klei, het krassen in steen, zonder ooit hun betekenis te ontsluiten.

Vóór wij de Egyptische hiërogliefen konden decoderen, dachten wij over hen als pictogrammen.

Taal nu heeft zich losgezongen van het teken en de directe waarneming. Zij wordt alleen begrepen door wie het verschil kent tussen aanwijzing en symbool. Rook is een aanwijzing van vuur, koorts is een aanwijzing van ziekte; terwijl een rood kruis staat voor medische hulp, en een boek voor verhalen. Het eerste paar wijst aan, het tweede is afgesproken.

Dat onderscheid kunnen dieren niet maken. Zij leven in het nu; zij praten niet over gevonden voedsel, niet over vijanden, niet over gisteren of morgen. Hun signalen gelden alleen in hetmoment, gekoppeld aan hun eigen emotionele staat. Zij kunnen zich niet verplaatsen in de ander. Zij kunnen alleen hun eigen opwinding uitdrukken.

Taal ontstaat waar verhaal overleeft

Vergeten Reus van Kazuo Ishiguro beschrijft het moment waarin een teken meer wordt dan zichzelf. Deze roman raakt aan wat taal in haar vroegste vorm deed: verhalen bewaren die een gemeenschap bijeenhouden. ‘Zonder gedeeld geheugen is er geen gedeelde stem,’ schrijft Kaube.

In Vergeten Reus leert u Axl en Beatrice kennen, zij trekken achter elkaar door het landschap, ze zwijgen veel. De vraag dringt zich op: komt de eenvoud tussen hen voort uit het feit dat alles gezegd is, of is er tussen hen geen geschiedenis meer. Ishiguro stelt de vraag: wat blijft van de stem over als het verhaal verdwijnt. Wordt de stem zonder geheugen een lege klank?

Dit boek betrekt u feitelijk op een tegenstelling van wat ik hier probeer te zeggen: Ishiguro toont aan wat er gebeurt als de stem zijn fundament - het gedeelde verhaal - kwijtraakt. Ik had het nodig dit boek te herlezen, juist in de weken waarin ik over de herkomst van taal leerde.

De rijkdom van het willekeurige teken

In een taal, hoe eenvoudig ook, kan meer worden uitgedrukt dan opwinding alleen - er is sprake van veel opwinding in Vergeten Reus -. Taal is niet aan een emotie gebonden, niet aan een situatie gekoppeld. Je kunt over morgen spreken en over gisteren, zonder dat je je in die situatie bevindt.

Zochten we de oorsprong van taal in de uitdrukking van pijn, lust of angst, dan zochten we in werkelijkheid niet naar taal, maar naar dat wat geuit wordt wanneer taal tekortschiet.

‘Daartegenover staat de rijkdom aan varianten die een taal kan voortbrengen: de ironische uiting die het tegendeel betekent van wat zij zegt, het woordspel, de metafoor, het vermogen woordbetekenissen te onderscheiden in verbindingen die op dezelfde manier zijn opgebouwd en toch elk een eigen lading dragen. Denk aan: boterzacht, botergeel, boterbloem, boterham.’

Leest u in dit licht het boek Bluets van Maggie Nelson: Nelson behandelt de metafoor, of liever, ze beschrijft de oneindige rijkdom van taal die geen directe aanwijzing meer nodig heeft. Nelson houdt niet alleen van blauw, ze weet er ook alles van. Ze vertelt het verhaal over haar gebroken hart. Er is geen bodem aan de blues… Blauw is in dit boek de kleur van pijn, van de dood, van vergetelheid en verdriet.

Hoe kon uit iets wat geen taal is, taal ontstaan?

‘Had de mens taal nodig om te leren denken, dan moest hij toch al hebben kunnen denken om een taal uit te vinden. Vele generaties taalfilosofen losten deze vraag op door de Bijbel in te roepen: ‘In den beginne was het Woord.’ Zou je mogen zeggen dat God de filosofen diende, opdat zij met Hem het probleem van de kip en het ei konden ontwijken?’

‘Het vraagstuk loste zich pas op toen men onderscheid begon te maken tussen communicatie en taal. Er bestaat denken, sociaal gedrag en mededeling vóór taal; in de geschiedenis van communicerende wezens is taal de late, uitzonderlijke toevoeging - niet het universele model.’

‘Wie communicatie wil begrijpen, moet dus beginnen bij wat daaraan voorafging. Taalkundigen die de oorsprong van taal onderzochten, vermoeden dat een lexicon ontstond doordat de Homo sapiens enkele woorden simpelweg naast elkaar begon te plaatsen, precies zoals kleine kinderen dat nu nog doen in een taal zonder grammatica.’

Ik herinner mij de eerste volzin van mijn tweede zoon op zijn eerste verjaardag: ‘fles, water, kraan.’ Drie woorden. Geen werkwoord, geen voegwoord, geen verband - en toch volkomen duidelijk.

‘Door woorden in een rij te verbinden, ontstaat een uitwisseling van betekenis tussen die woorden, een uitwisseling die bij dieren, die slechts signalen kennen, niet bestaat. Het enkele signaal draagt alleen zijn informatie in zich, roept een onmiddellijke reactie op, en is altijd eenduidig.’

Taal is in eerste instantie informatief, maar ook bedrieglijk: zij kan de wereld verklaren, ook al is die wereld een fictieve. En precies hier, in dit bewezen nut van de omgang met taal, zoek ik het nut en de noodzaak van mijn literatuurapotheek. Door je te verbinden aan woorden en daarmee aan die van anderen, door over werelden te lezen die je niet kent, kun je jouw eigen wereld leren verklaren - nadrukkelijk niet alleen die van jou, maar die van jou met velen, en met wat tussen jullie is.

Want door woorden in een rij te verbinden tot zinnen, ontstaat een uitwisseling van betekenis niet alleen tussen die woorden - maar ook tussen jou en mij.

Ik besluit door uitspraken van Aristoteles, Jürgen Kaube en van vriend en filosoof Rico Sneller in een rij met elkaar te verbinden:

Geraadpleegde bronnen (deel 2):

Akira Mizubayashi, schrijver
Aristoteles, filosoof
Epictetus, filosoof
Jürgen Kaube, socioloog en wetenschapsjournalist
Johannes Müller, bioloog
Kazuo Ishiguro, schrijver
Maggie Nelson, schrijver
Rico Sneller, filosoof
Salman Rushdie, schrijver
Yuval Noah Harari, historicus

‘Taal is de meest geëigende plek waar oerbeelden tot uitdrukking komen’ zei vriend en filosoof Rico Sneller niet zo lang geleden. We zaten aan mijn tafel, het was de laatste vrijdag van mei. We spraken over de binnenkant van taal. Niet met z’n tweeën, oh nee, om ons heen zaten zo’n twintig jonge lieden. ‘In woorden, in een woord, gaat de echo schuil van een oorspronkelijke bedoeling van de klank ooit geuit in een tijd voorafgaand aan ons spreken, die bedoeling reist mee tot in de moderne tijd en in die van hierna,’ zei Rico.

‘Soms, heel soms, sta je oog in oog met die eerste klank, met de eerdere betekenis van een woord, van woorden, een zin, in een gesprek, in een boek.’

Hier wil ik meer van weten, dacht ik. Ik wil wat mijn vriend daar zegt beter begrijpen. En ik wil weten of ook buiten de wijsbegeerte, in de kunsten en in de literatuur, door antropologen, linguïsten, psychologen, dichters en componisten ook zo over woorden wordt gedacht.

Zonder te beseffen waar dit verlangen toe zou leiden, zette ik me aan mijn leestafel.

Als eerste stortte ik me op het boek ‘Language, an introduction to the study of speech’ van Edward Sapir. Dit boek (gepubliceerd in 1921) kwam me vooreerst voor als een wat droge wetenschappelijke verhandeling, stilaan echter veranderde het in iets dat dichter bij meditatie dan bij wetenschap ligt. Ik vatte wat ik las zo goed mogelijk samen, verweefde de stof die ik tot me nam met elementen die ik in mijn literatuurapotheek aantrof (ik kon dit niet laten) en bezocht het Zentrum für verfolgte Künste in Solingen (Duitsland) waar (nog tot 13-9-26) een tentoonstelling aan DADA wordt gewijd. Daarna schreef ik een Toonbankbrief over mijn wederwaardigheden.

Ik ben wat huiverig want we hebben het hier over iets waar niemand precies van weet waar ‘het’ begint. Ik ben noch linguïst, noch historicus, doorgaans waag ik me pas over iets te schrijven wanneer ik me de stof volkomen eigen heb gemaakt. Dit nu is, omdat we het over de geboorte van het woord hebben, ten ene male onmogelijk. Niemand weet precies waar en wanneer het gesproken woord voor het eerst klonk. Noch hoé het klonk.

Wat wij doen wanneer wij spreken

Edward Sapir auteur van ‘Language, an introduction to the study of speech’ studeerde Germanistiek en Indo-Europese talen aan de Columbia University in New York. Hij promoveerde op de vraag naar de oorsprong van taal. Een vraag die hem niet meer verliet. Hij wijdde zijn leven aan luisteren naar wat mensen doen wanneer ze spreken - en naar wat er verloren gaat wanneer ze dat niet doen -.

Het is een merkwaardige vraag, ‘wat doen wij wanneer wij spreken’, want zij stelt iets ter discussie dat we nooit ter discussie stellen. Spreken lijkt ons immers even vanzelfsprekend als ademen. En ook over ademen - dat voortdurende, bijna stille wonder in onze borst - denken we doorgaans niet na.

Sapir beschrijft in zijn boek de geschiedenis van afzonderlijke talen, niet om ze te catalogiseren, hij zoekt naar de grondbeginselen. Wat is taal? Hoe verschilt zij van plaats tot plaats en van generatie op generatie? Hoe verhoudt zij zich tot het denken, tot de geschiedenis, tot cultuur en kunst? Ik citeer:

Wat hier klinkt is een waarschuwing… én een uitnodiging. Sapir wijst ons niét op onze onwetendheid, maar op onze onnadenkendheid: de gewoonte te spreken zonder te weten wat spreken is. Wie onnadenkend spreekt, verbindt zich met wat door iedereen gedachteloos wordt ingezet.

‘Taal is het meest gedeelde dat mensen bezitten, en tegelijk het minst doordachte.’

Leest u: Eva Meijer’s boek ‘Een woord voor’, een roman waarin de woorden verdwijnen, terwijl niemand dit direct in de gaten heeft. ‘Achteloos is het eerste woord. Achteloos is geen woord dat vaak wordt gebruikt of veel gewicht heeft. Het verdwijnen van ‘hoi’, ‘goedemorgen’ ‘welkom’, het woord ‘deze’ zou eerder opgevallen zijn.’ (Naar: Eva Meijer)

Het boek leest als een thriller, ik voor mij ervoer de geschiedenis als een bijzonder confronterende. Een roman die onze gedachteloosheid over wat wij iedere dag inzetten bevraagt.

Ik dacht onderwijl aan een zin uit een brief van Carl Jung van 30 mei 1957 - Jung is dan tweeëntachtig jaar oud - aan Gustav Schmalz die hem heeft gevraagd of hij een paar dagen mag komen logeren om ideeën uit te wisselen.

Jung voelt, naast de vermoeidheid van zijn leeftijd, vooral de behoefte te leven in harmonie met de innerlijke eisen van zijn oude dag.

De zinloosheid van woorden. ‘Een psychiater die zijn leven heeft gewijd aan wat mensen zeggen en verzwijgen, aan de taal van dromen en symbolen en het onbewuste - en die uitkomt bij de kwelling van het praten -. Er is iets in die bekentenis, en tegelijk iets dat schuurt,’ schrijft Sapir.

Om de stilte te begrijpen waar Jung naar verlangt herlas ik het boek van Tommie Goerz ‘Door de sneeuw’. Ik raad u dit boek van harte aan. Als geen ander weet Goerz de roerloze stilte (een door de dood stilgevallen vriendschap) te beschrijven terwijl hij deze u toch als zeer levendig weet te presenteren. In sobere zinnen schetst Goerz een context waarbinnen de zwijgzaamheid tussen de twee vrienden Max en Schorsch is ingebed. Hierna kunt u luisteren naar bladzijde tien uit ‘Door de sneeuw.’

Kennis van de bredere context

'Kennis van de bredere context waarin taal is ingebed,' schrijft Sapir, ‘is onmisbaar voor wie zijn blik wil verruimen.'

De lees- en luistertips die ik u in eerdere Toonbankbrieven en ook aanstonds weer zal geven zijn natuurlijk heel persoonlijk. De verhaalwerelden die ik kies stillen mijn honger om de wereld waarin ik ben beter te leren begrijpen. Zorgvuldig gekozen boeken, films, theaterstukken tillen (voor mij) vaak letterlijk een tip van de sluier op. Het staat u vrij, dat spreekt vanzelf, naar andere bronnen om te zien. Begrijpt u mijn adviezen alstublieft als louter handreikingen.

‘Zonder kennis van de bredere context waarin taal is ingebed, verschraalt niet alleen je taalgebruik: ook je blik op de wereld wordt steriel. Je kijkt, maar je ziet niet meer’ schrijft Sapir.

Hierna zegt Sapir iets wat me niet loslaat:

‘Wie de taal niet ten gronde verstaat, mist ook het vermogen de kunst ten gronde te verstaan. De waarde van taal ligt verborgen in het onbewuste, in het niet-gerationaliseerde van haar structuur. Taal is als muziek: je kunt haar analyseren tot op de noot, maar het geheim zit in wat tussen de noten leeft.’

Luistert u - om te ervaren wat Sapir hier zegt - alstublieft naar Canto Ostinato van Simeon ten Holt

Spreken als illusie van vanzelfsprekendheid

‘Waar kunstenaars lijken te beseffen wat er gebeurt wanneer we spreken, is spreken voor de gewone gebruiker zo'n vertrouwd onderdeel van zijn dagelijks bestaan dat we er nauwelijks bij stilstaan. Spreken lijkt een natuurlijke vaardigheid, een zoals lopen, iets minder vanzelfsprekend misschien dan ademen - al is het eigenlijk hetzelfde soort wonder,’ schrijft Sapir.

‘Toch is er niet veel voor nodig om te begrijpen dat die zogenaamde natuurlijkheid een illusie is. Leren lopen en leren spreken zijn volkomen verschillende verrichtingen. Bij het lopen speelt cultuur geen rol van betekenis: het kind is van nature toegerust met de spier- en zenuwaanpassingen die daartoe leiden. Het organisme is, vanaf de conceptie op die bestemming gericht. Lopen is een ingeschapen functie.’

‘Maar taal varieert. Binnen de mensheid, zonder aanwijsbare grens, van groep tot groep, van generatie op generatie. Zij is een zuiver historisch erfgoed, het product van langdurig, gedeeld gebruik. Zij verandert zoals alle creatieve menselijke voortbrengselen veranderen: religies, overtuigingen, gewoonten, de kunsten.’

Luister hiertoe alstublieft naar het geluidsfragment van mijn oom Dick Kraamwinkel sr. Hij werd in 1897 geboren en spreekt over het Amsterdam van 1903 en verder. Dit fragment stamt uit de jaren 80 vorige eeuw en is kortgeleden gedigitaliseerd (de kwaliteit is niet formidabel, de eerste 10 seconden ontbreekt zelfs ieder geluid, maar u hoort een man vertellen over een tijd, langer dan een eeuw geleden). Wat opvalt is dat zijn taal maar nauwelijks veranderde).

‘Taal is een product van langdurig, gedeeld gebruik. Lopen is instinctief en organisch. Spreken is een verworvenheid, niet-instinctief, maar doortrokken van cultuur. Taal is een conventioneel stelsel van klanksymbolen,’ schrijft Sapir.

De grens tussen kreet en woord

‘De instinctieve kreet, de onwillekeurige pijnschreeuw die wij weergeven als 'au' of 'oh' - behoort niet tot dit conventionele stelsel. Kreten zijn niet tot iemand gericht. Zij worden alleen opgevangen, zoals je het geblaf van een hond opvangt, of het geluid van naderende voetstappen, of het ruisen van de wind.’

Tussen een onwillekeurige uiting en het woord ‘wolk', dat de gedachte ‘het gaat regenen' oproept, ligt dus een wereld van verschil. ‘De eerste is instinctief en niet-symbolisch: een ontlading van emotionele energie, het tweede is een geproduceerd teken,’ leer ik van Sapir.

‘We zouden ons vergissen wanneer we onze 'oh's' en 'ah's' met zuivere instinctieve kreten zouden verwarren. Die kreten verschillen van taal tot taal, er moet dus sprake zijn van een culturele fixatie. Er moet in het begin een natuurlijk geluid zijn geweest, maar wat er mee is gedaan is mensenwerk.’ Ik citeer:

Onze 'oh's' en 'ah's' zijn net zomin identiek aan het instinct, als het woord 'koekoek' identiek is aan de roep van de vogel die het benoemt, Rossini’s verklanking van een storm is niet identiek aan de storm die laatst over ons land ging, zij wordt erdoor geïnspireerd, maar zij is niet haar evenbeeld.

‘Kijk naar twee schilderijen van een en dezelfde heuvel: één van een Japanse en één van een Europese schilder, - beiden beelden ze precies hetzelfde natuurlijke gegeven uit - en toch zie je twee volstrekt verschillende heuvels, dat komt omdat het beeld van een heuvel voortkomt uit verschillende tradities, verschillende manieren van kijken, en daarmee uit verschillende manieren van weten.’

Zo is het ook met klanken. De 'oh's' en 'ah's' in elke taal verwijzen naar hetzelfde instinctieve substraat - gemeenschappelijk aan de hele mensheid, omdat het skelet en het zenuwstelsel overal gelijk zijn - en toch zijn ze wezenlijk verschillend, omdat ze zijn opgebouwd uit ieders historisch eigen materiaal.

De grenzen van de klanknabootsing

Sommige woorden dragen een fonetische vorm die een natuurlijk geluid lijkt te imiteren. Toch is het onmogelijk gebleken om wetenschappelijk aan te tonen dat meer dan een verwaarloosbaar deel van onze taal zo is ontstaan. Zelfs bij de meest 'primitieve' volkeren - Sapir noemt de Athabaskanstammen van de Mackenzie-rivier, de volken die langs de grote rivier wonen die zij Deh Cho noemen, De Grote Rivier -, is dit het geval. Zij spreken talen die behoren tot de Dene-tak van de Athabaskaanse familie, u vindt hierna een geluidsopname. Wat deze taal zo bijzonder maakt, is haar klankenmaterie: zij is ruw, gelaagd, lucht wordt er voortgebracht op een manier die het Europese oor vreemd aandoet.

‘Voor elke stop klinkt een drievoudig ejectief, dat zijn klanken waarbij de lucht niet door de longen naar buiten wordt geduwd, maar door het sluiten van de stembanden omhoog geperst. Wat u hoort is een innerlijke explosie, vlijmscherp als een klik. Hiermee onderscheidt deze taal zich van alle andere gesproken talen in de wereld.’

In deze taal draagt de toon gewicht. De taal wordt overigens bedreigd want zij wordt nog slechts door zo’n honderdvijftigduizend mensen in Arizona en Mexico gesproken.

‘De melodie van de taal heeft iets van verdwenen klanken - te vergelijken met een rivier die zijn loop behoudt, lang nadat het ijs gesmolten is -.’

In het Na-Dené weegt de aard van een handeling zwaarder dan het moment waarop zij plaatsvindt; de taal ordent de werkelijkheid eenvoudig anders dan een Westerling gewend is. Wij immers ordenen de werkelijkheid langs de lijnen van tijd.

Toch kent het Na-Dené nauwelijks klanknabootsende woorden. Sapir waagt zich aan een voorzichtige, zeer voorlopige conclusie, een die de weg vrijmaakt voor een al even voorlopige definitie:

‘De essentie van spraak heeft weinig te maken met het na-apen van de geluiden van de wereld.’

‘Taal lijkt een zuiver menselijke, niet-instinctieve methode te zijn om ideeën, emoties en verlangens over te brengen door middel van een stelsel van voortgebrachte, in de eerste plaats auditieve symbolen.‘

‘Er is geen waarneembare instinctieve grondslag in de menselijke spraak als zodanig - al kunnen instinctieve uitingen en de natuurlijke omgeving wel als prikkel dienen voor de ontwikkeling van elementen ervan.’

De mythe van het spraakorgaan

‘Strikt genomen bestaan er geen ‘spraakorganen’, gaat Sapir voort. ‘Er zijn alleen organen die toevallig nuttig zijn voor de productie van spraakklanken: longen, strottenhoofd, gehemelte, neus, tong, tanden, lippen.’ Geen van hen is ontstaan om te spreken - de longen ontwikkelden zich voor het ademen, de neus voor het ruiken, de tanden voor het vermalen van voedsel.

Spreken is, fysiologisch gezien, geen verrichting van speciaal daartoe aangepaste organen. Het is een complex en voortdurend veranderend netwerk van aanpassingen in de hersenen, in het zenuwstelsel, in de articulatie. Aanpassingen gericht op één doel: het bereiken van het gewenste communicatieve effect.

'Het is,' zegt Sapir, 'een gelaagde functie die zoveel mogelijk profijt trekt uit organen die voor heel andere doeleinden zijn ontstaan en in stand gehouden.’ Het lichaam spreekt met middelen die het voor iets anders had bedoeld.

Kijkt u - om de uiterste consequentie van deze uitspraak te ervaren - naar het werk van Marina Abramovic. Zij vat ‘Het lichaam spreekt met middelen die het voor iets anders had bedoeld’ op een even krachtige als eigenzinnige en kunstzinnige manier op.

‘Wanneer psychologen spreken over de 'locatie' van spraak in de hersenen, kunnen zij daarmee alleen bedoelen dat de motorische processen - de bewegingen van stembanden, longen, tong - gelokaliseerd zijn in de motorische banen, zoals elke andere motorische activiteit.’

Een spraakklank die zo gelokaliseerd is, blijft echter nog ver verwijderd van een element van taal. De klank moet eerst nog gekoppeld worden aan een ervaring, aan een beeld, aan een gevoel van betekenis, voordat zij ook maar de meest rudimentaire taalkundige waarde krijgt.

'Taal zelf kan niet definitief gelokaliseerd worden,' schrijft Sapir. 'Zij bestaat uit een symbolische relatie tussen alle mogelijke elementen van het bewustzijn enerzijds, en van specifieke zenuwbanen anderzijds.’

Taal als symbool, niet als aanwijzing

Het woord 'huis' bijvoorbeeld is geen taalkundig feit zolang het alleen een akoestisch effect is, - of een motorische, tactiele of visuele waarneming -. Pas wanneer deze ervaringen worden geassocieerd met het beeld van een huis, beginnen zij de aard van een symbool aan te nemen. De associatie moet zuiver symbolisch zijn: het woord moet een verwijzing zijn, niets meer, een referentiepunt waarnaar je kunt teruggrijpen wanneer dat nodig is, dus niet de herinnering aan één bepaald huis, op één bepaald moment meegemaakt, maar aan alle huizen.

Leest u Solenoide van Mircea Cartarescu, een duizelingwekkende roman waarin de hoofdpersoon de mysteriën van het universum probeert te doorgronden. U belandt met Solenoide in een verwoeste koude communistische stad, een gehallucineerde versie van Boekarest. Het (dag)boek van Cartarescu beschrijft zijn leven als gefrustreerde leraar. Hij koopt een huis in de vorm van een boot, in de kelder ervan vindt hij een vreemde machine, - een tandartsstoel uitgerust met een dashboard - die machine helpt hem om het mysterie te ontrafelen.

En hoewel u zich in een onvoorstelbaar universum bevindt, blijft de betekenis die u geeft aan het woord ‘huis’ overeind. U ervaart, omdat de wereld van onze ervaringen ooit vereenvoudigd en gegeneraliseerd is geweest waarna wij haar symbolisch hebben kunnen inventariseren, Mircea Cartarescu’s huis als huis.

‘Die inventarisatie is de voorwaarde voor elke overdracht van elk ander idee. De symbolen van taal moeten niet aan een enkel beeld, maar aan hele categorieën van ervaring kunnen worden gekoppeld.’

Ik dacht aan een al even intrigerende schrijver, aan een schrijver die in lange zinnen en ingewikkelde constructies zijn realiteit in al haar dimensies probeert te vangen.

In ‘Op zoek naar de verloren tijd’ beschrijft Marcel Proust gebeurtenissen in alle denkbare en ondenkbare facetten en blikrichtingen. Deze roman sluit naadloos aan bij wat de impressionisten deden in de schilderkunst, de realiteit krijgt betekenis door de ingebeelde waarneming van het onderwerp.

Leest u daarom Op zoek naar de verloren tijd van Marcel Proust. Het is een van de grootste triomfen van de wereldliteratuur, de boeken (er zijn zeven delen) zullen als zintuigelijke proza in uw ervaringswereld post vatten.

Kort nadat ik het boek van Sapir dichtsloeg en naar dat van Jürgen Kaube (1962) Die Anfänge von allem overstapte, (Kaube studeerde sociologie aan de Universiteit van het Duitse Bielefeld, hij werkt als wetenschapsjournalist bij de Frankfurter Allgemeine Zeitung - ik koos voor de hoofdstukken waarin hij schrijft over het begin van spraak) reisde ik af naar het Duitse Solingen om naar een expositie van DADA te gaan kijken en luisteren. Dada is de culturele beweging die tijdens de eerste wereldoorlog ontstond in Zurich. Ik had gehoord dat er beeld- en geluidsopnamen tentoongesteld en ten gehore gebracht worden van Usonate Kurt Schwitters (1922). Dit werk betrekt u op een wel heel uitzonderlijke kunstinterpretatie van taal. Wanneer u een poging waagt om de geluidsopname te beluisteren terwijl u ondertussen de tekst leest zal een lach uw beloning zijn.

Daar in Solingen, staande voor het werk van de Dadaïsten (waaronder ook Paul van Ostaijen en Theo van Doesburg) besefte ik dat ik de stelling ‘dat de echo van de oorspronkelijke woorden nog altijd in de onze klinkt, niet zomaar meer aan kon nemen. De culturele fixaties die over de oertaal zijn heen gelegd maken het onwaarschijnlijk dat de echo van een oorspronkelijke bedoeling van de klank, ooit geuit in een tijd voorafgaand aan ons spreken, nog altijd in de taal van vandaag doorklinkt.

Ik denk dat er voor nu genoeg stof tot nadenken voor ons ligt. Volgende week schrijf ik het vervolg op deze eerste helft van een - veel te lang uitgebleven én veel te lange -Toonbankbrief. Sapir breng ik in die tweede helft niet meer ten tonele, Jürgen Kaube wordt dan mijn gids.

Geniet u nog even van het beeld van het beroemde gedicht van Paul van Ostaijen en van het ontwerp voor een affiche voor de tentoonstelling ‘La Section d’Or’ (ca. 1920) van Theo van Doesburg.

Geraadpleegde bronnen (deel 1) :
Aristoteles, filosoof
Carl Jung, psychiater en psycholoog
Dada
Dick Kraamwinkel sr. geboren te Amsterdam in 1897, geluidsfragment
Edward Sapir, etnoloog en linguïst
Eva Meijer, schrijver
Gustav Schmalz, psycholoog
Johannes Müller, bioloog
Kurt Schwitters, kunstenaar DADA
Marcel Proust, schrijver
Marina Abramovic, performance kunstenaar
Mircea Cartarescu, schrijver
Na-Dene Languages geluidsfragment
Paul van Ostaijen, dichter DADA
Rico Sneller, filosoof
Simeon ten Holt, componist, geluidsfragment Canto Ostinato
Theo van Doesburg, beeldend kunstenaar DADA
Tommie Goerz, schrijver

Een organisme dat tot leven komt, dat elan vital verkrijgt, dat levendig wordt juist omdát je er bent, omdat je kijkt.

Een ik wordt in deze voorstelling van de wereld niet levendig dankzij de dingen die erin zijn, een ik maakt er de dingen levendig, het bezielt de dingen. Een ik krijgt in deze voorstelling van de wereld geen inspiratie, het ik kan zijn inspiratie niet ergens uithalen, nee, het ik inspireert, het ik beademt - dankzij het ik kan iets tot iets worden-.

Wanneer je deze gedachte - die je misschien als een omkering begrijpt - zou aanvaarden, raak je, (dankzij die aanvaarding) in staat om over de manier waaróp je de werkelijkheid beleeft na kunt te denken.

Laat ons ‘ns experimenteren.

We stellen ons voor dat de maníer waarop we kijken bijdraagt aan de wording van de wereld. Je aanvaardt - in ieder geval voor de duur van dit experiment - de gedachte dat je de (een) wereld schépt, dat je haar tot een levendige werkelijkheid maakt. En dat scheppen nu, dat doe je met de beelden die je bij je draagt. Je bent in de wereld dan als was je een tovenaar, de beelden zijn je staf.

We gaan nog een stap verder, we besluiten tot nog een omkering van de gebruikelijke gedachtegangen. We stellen ons nu voor dat de beelden die we bij ons dragen onderdeel zijn van de wereld die we beleven.

Onmiddelijk moet nu een vraag volgen

Zijn de beelden die je bij je draagt wel ván jou, maken ze deel uit van je bezit. Zou het kunnen dat de beelden helemaal niet van jou, maar van zichzelf zijn, levendig, kun je je beelden voorstellen als waren zij van levendig materiaal, niet tastbaar, niet een iets dat je aan kunt raken, geen beeld zoals je een standbeeld voor je ziet, niet een beeld als een afbeelding, maar iets dat spannender is, een ‘goed’ waarmee we werelden scheppen, beelden die we weliswaar in ons dragen maar waarmee we ongemerkt en uiteindelijk een tactiele realiteit scheppen, een die van jou is – en waarvan we denken dat ie van iedereen is.

Voor mij staat onomstotelijk vast dat de verhalen die we elkaar vertellen eerst beelden, daarna voorstelling, daarna werkelijkheden tot stand brengen. De wereld waarin ik ben beleef ik als een levend, onophoudelijk voor mijn ogen in wording zijnd geheel, een iets waar ik een klein maar tegelijkertijd krachtig deel van uitmaak.

De beelden nu die ik bij me draag, beschouw ik niet als een onbeweeglijk gegeven, maar als bewegelijk, als poreus materiaal, als vloeibaar, als iets waar nog iets aan te doen is.

Natuurlijk ook mij is geleerd dat de beelden die we bij ons dragen in de eerste jaren van ons leven zijn ontstaan, of dat ze ons zijn ingeboren, dat ze rusten in ons DNA van waaruit zij richting geven aan ons bestaan.

‘Niks meer aan te doen.’

Toch heb ik mij in de loop van mijn leven gerealiseerd dat ik, wanneer ik zou durven denken dat de beelden die ik bij me draag plastisch zijn, dat ik hen dan zou kunnen beïnvloeden, dat zij zich laten uitbreiden wanneer ik bereid zou zijn veel te lezen (…), dat ik dan bij kan zou kunnen dragen aan een meer bewegelijk wereldbeeld in mijzelf, bewegelijker dan wat me oorspronkelijk werd voorgespiegeld.

‘Heel veel aan te doen dus ….’

Ik lees je een passage voor uit het boek 1Empusion van Olga Tokarczuk, en dan die passage waarin de arts van het sanatorium zijn patiënt adviseert zichzelf voor te stellen als perfect. De arts morrelt dus wat aan het zelfbeeld van zijn patient. Hij probeert het naar een ander beeld van zichzelf te bewegen.

Je begrijpt dat ik deze passage nogal eens voorlees aan die mensen die met een zelfbeeld rondlopen dat hen onzeker of ongelukkig maakt. Ikzelf – dit boek verscheen in 2022 in het Pools en werd in 2023 door Karol Lesman vertaald – zou gewild hebben dat Tokarczuk dit boek eerder had kunnen prijsgeven aan het levenslicht. Want wat zou ik er veel aan gehad hebben.

We schrijven het jaar 2004 als ik mijn biologische vader bezoek. Hij was een zeer patriarchale man (hij zou prima hebben kunnen figureren als een van mannen in het sanatorium in de bergen van Pruisisch Silezië waar de roman van Tokarczuk zich afspeelt, omdat hij net als de mannen in het boek werkelijk tenenkrommende uitspraken kon doen, - overigens was mijn vader geen witte oude man, hij was er een met een prachtige huid, een van ebbenhout - ).

We hebben elkaar dan nog maar een paar keer ontmoet en hij, gewend om zijn vrouw en kinderen te domineren, kan maar wát moeilijk omgaan met de dochter die hij kort na haar geboorte heeft afgestaan, hij kan wie ik geworden ben nauwelijks velen, hij heeft er de pé in dat zijn eerste en buitenechtelijk geboren dochter opgevoed werd tot een zelfdenkende zelfstandige mondige vrouw.

Die middag biedt hij me een baan aan, ver weg in het land waar hij woont. Een baan die ik weiger. Hij ontsteekt in woede en zegt: ‘Bianca, ik raad je aan mijn advies op te volgen, je bent zo lelijk, je krijgt nooit meer een man, je vindt nooit iemand die voor je wil zorgen, met deze baan kun je je kinderen een goed leven schenken, dus luister naar me.’

‘Je bent zo lelijk.’ Ach, natuurlijk, je begrijpt, ik ben opgestaan en ben naar huis gegaan, naar mijn kinderen. Maar had ik mijn Mij van toen deze passages kunnen voorlezen, was er een arts geweest zoals dokter Semperweiss uit Empusion, hoe anders had ik mij kunnen voelen nadien.

Nu ja, ik ben er evengoed van hersteld, maar natuurlijk. En ik genoot des te meer toen ik Semperweiss in Empusion ‘hoorde spreken’ tegen zijn patiënt.

Dit voorbeeld, - ik vertel er met enige schroom over -, laat zien hoe groot de invloed kan zijn van een verhaal op een mensenleven, en dan duid ik zowel op de beschadigende als op helenden. Lees je Empusion? Alsjeblieft, en dan, mocht je iemand kennen die bij deze vorm van troost gebaat zou kunnen zijn, lees je hem of haar dan de passage voor die ik hier voorlees? Je vindt de zinnen van bladzijde 320 tot en met de eerste drie op bladzijde 322.

Oh, en lees je bij deze toonbankbrief zo vlak voor de kerst dan ook nog het boek De gezichten van Tove Ditlevsen2? Het boek is niet dik, dus wanneer je tijd hebt ergens tussen kerst en oud en nieuw, waag je er dan zeker aan. De schrijfster stelt zichzelf in dit boek voor dat we gezichten bij nacht niet nodig hebben – ze legt hen op een stapeltje bovenop de kleren -).

Luister maar, zo prachtig is het. Je wordt er reuze vrolijk van, zoals Ditlevsen over gezichten kan denken, ze brengt je in de buurt van andere beelden en dus op andere gedachten.

Oh en dan zou ik je nog graag een wat moeilijk te verkrijgen boek raden. Het heet
3De passie volgens G.H. en het is van Clarice Lispector (de ik-figuur stelt zichzelf voor drie benen te hebben, terwijl ze weet dat ze heus op twee lopen kan). Ook hier is iets aan de hand met de beeldvorming en leert het boek je dat het anders kan …

Volgens mij las ik in een eerdere toonbankbrief al eens uit dit boek voor. Wanneer jullie het niet in handen kunnen krijgen, dan kom gerust naar de literatuurapotheek, daar lees ik het jullie met plezier zelf voor.

Heb het goed met kerst, geniet van de tijd met elkaar en lees zoveel als je maar te pakken kunt krijgen, hand de beelden die je bij je draagt buiten in de wind aan de lijn, veeg er het stof af, voeg nieuwe aan de oude toe, en leef je beste leven !

Heb het goed!

Bianca

Er zijn wel wat beelden, ik zie schaduwen voor me, vermoedelijk afkomstig van bewegend blad in de wind. We schrijven eind jaren vijftig want van later datum zijn mijn herinneringen scherp.

Ik ben voor het eerst uit logeren in een pleeggezin. Er valt een streep licht door wat een raam zal zijn geweest. Er zijn geluiden, stemmen klinken op de achtergrond. Er wapperen gordijnen, de ruimte waarin ik ben kleurt geel, blauw en groen. Mijn lichaam is nog klein, het beddengoed krakend wit.

Ik ben net wakker, mijn handjes zijn roze, het kussen waarop ik lig is schoon - er is niets zwart of smoezelig in dit huis, geen resten van achtergebleven vuil en verwaarlozing - .

Houd ik me muisstil wanneer deze herinnering zich in mij aandient dan word ik geuren gewaar, vermoedelijk die van bloemen in de tuin dichtbij en van dat van wasgoed, wapperend aan de lijn. ‘Je eerste woord,’ - schrijft moeder in haar dagboek van eind jaren vijftig – ‘was: Akelei. Je wees naar de bloemen in onze tuin, keek vragend naar ons op en zegde ons na A-ke-lei.’

Durf ik in deze gewaarwording te blijven, me zelfs ìn de tuin te wagen waarover moeder schreef, dan zie ik vogeltjes die zich de veren poetsen, dan begrijp ik dat het het zondagse serviesgoed is dat ik heb horen rammelen, koffiekopjes zwemmen in een afwasbakje dampend van sop.

Ik zie de gestalten van mijn - dan nog - pleegouders in de keuken, ik hoor stemmen waarmee ze met elkaar spreken, ik ben in de buurt van een vriendelijkheid die ik niet gewoon ben.

Ludwig Binswanger, een Zwitserse denker en psychiater, beschrijft liefde ‘als een ruimte die ons opent, als een tijd die ons doet stilstaan, als een waarheid die ons onthult, niet in theorie, maar in ontmoetingen.’ Hij schrijft over de liefde niet als een gevoel of een eigenschap, maar als een vorm van ‘zijn.’

En neem je een sprong in zijn gedachtewereld dan stel je jezelf na verloop van tijd vragen als ‘wat betekent het om niet ‘voor jezelf’ te bestaan, maar ‘voor elkaar?’ Want voor Binswanger is liefde geen innerlijk gevoel, maar een ruimte waarin (tenminste) twee mensen bestaan in een sfeer van wederzijdse nabijheid. Eén zoals die ik ervoer toen ik nauwelijks 1,5 jaar oud voor even in veiligheid was gebracht in het huis van het pleeggezin waarin ik vele jaren later een wettige dochter zou worden. Ik herinner me de liefde als een ruimte.

Filosofisch diner

Enkele maanden geleden gaven Dr. Rico Sneller en ik hier ten huize een college over de liefde. Rico sprak tijdens het filosofisch diner (waarvoor u van harte bent uitgenodigd, een aankondiging verschijnt eind september want het eerstkomende is volgeboekt) over Otto Binswanger1 omdat ik liefde als te bespreken hoofdgerecht op de menukaart had gezet.

Hij citeerde de Engelse dichter Elizabeth Barret Browning2 (1806-1860)

‘Make thy love larger to enlarge my worth’ schrijft zij.

Haar sonnet 43 van Sonnets from the Portuguese klinkt als volgt:

How do I love thee? Let me count the ways

I love thee to the depth and breadth and height

My soul can reach, when feeling out of sight

For the ends of Being and ideal Grace.

I love thee to the level of everyday’s

Most quiet need, by sun and candle-light.

I love thee freely, as men strive for Right;

I love thee purely, as they turn from Praise.

I love thee with a passion put to use

In my old griefs, and with my childhood’s faith.

I love thee with a love I seemed to lose

With my lost saints, --- I love thee with the breath,

Smiles, tears, of all my life! --- and, if God choose,

I shall but love thee better after death.

En natuurlijk koos ik die avond - en nu voor de Toonbankbrief - voor het werk van Ilja Leonard Pfeijffer want wil je iets over de liefde vertellen, dan kies je voor deze schrijver. Want kent u het boek Peachez van Ilja Leonard Pfeijffer waarin een classicus de liefde verklaart aan een vrouw die niet bestaat?

pagina 168
‘Ik ben mij ervan bewust dat er lieden zijn die geneigd zouden kunnen zijn te beweren dat onze relatie nooit heeft bestaan. Hoewel ik begrijp wat zij bedoelen, moet ik hen met klem tegenspreken. In heel de woelige maalstroom van schijn, fictie en bedrog, waarin niets was wat het leek, was er één ding echt en oprecht, en dat waren mijn gevoelens voor haar. De liefde was sterk, reëel en welhaast tastbaar zo fysiek in haar effecten op mijn gemoed en gestel dat het banale feit dat ze niet bestond daar niets aan kan veranderen.’

pagina 169
‘Ik zou een vergelijking kunnen maken met religie. Het is niet Gods schuld dat Hij niet bestaat. Het mysterie van het geloof is dat wij Hem hebben geschapen naar ons beeld omwille van het geloof. Het geheim van Gods liefde is dat deze volmaakt is en eindeloos omdat zij volledig van onze kant komt als een projectie van onze verhevenste voorstelling van het goede op een leeg scherm en dat Hij de illusie niet verstoort door te bestaan.’

Luister hieronder naar de chillpill uit het boek Peachez:

Uit een keur van gedichten koos ik daarna voor de meest lieflijke die ik ken, die van Leo Vroman én een van Tineke. Zij worden genoemd in de biografie die Mirjam Hengel schrijft over Leo en Tineke Vroman (lees en luister die verderop in deze Toonbankbrief). Hengel ziet kans een in zijn schoonheid onherhaalbare liefde tussen twee kaften onder te brengen.

En dan zijn er nog delen te noemen uit enkele werken van Anjet Daanje, waaronder Het lied van Ooievaar en Dromedaris3 en De herinnerde soldaat4. Want spreek je over de liefde, dan mag ook zij niet ontbreken.

Chillpill van Het lied van Ooievaar en Dromedaris

Er rijst een schier onafzienbare rij van boeken voor me op die ik u zou willen raden, nu we over de liefde komen te spreken. Niet in de vorm waarin we haar doorgaans menen te moeten ‘vangen’, maar in die uitzonderlijke waarin liefde zich als een ruimte in ons aandient.

Over de toonbank van 24 juli 2025 schuif ik u een paar toe die belangrijk kunnen zijn wanneer u de liefde om u heen - en die in uzelf – in de geest van (o.a.) Binswanger zou willen doordenken. We komen er dan vast nog wel eens over te spreken. Weet: heeft u vragen stelt u ze me dan, dan zoeken we samen naar antwoorden, ofwel in de literatuur, ofwel in de beeldende kunst, de schilderkunst, in film, theater of dans. Rijk is de wereld aan voorbeelden.

Vergeet overigens ook niet het boek van Mirjam Hengel ‘Hoe mooi alles’5 aan te schaffen. Hierin beschrijft zij de geschiedenis van Leo en Tineke Vroman, een liefde in oorlogstijd.

Mirjam Hengel schrijft:
‘Toen ik er de laatste keer was (zij bezoekt het paar in de US waar zij wonen, ze zijn dan tergend oud) hij herstellend van een operatie ‘dunnetjes en langetjes,’ en zij bij vlagen verkerend in een eigen wereld waarin gesprekken en de gewone dagelijkse dingen niet altijd doordrongen, was eens te meer zichtbaar hoezeer ze voorwaarde waren geworden voor elkaars bestaan.’

En leest u dan alstublieft het gedicht ‘Vooruitdenken’ van Tineke Vroman, het werd uitgebracht bij uitgeverij de Zingende Zaag, waarin zij mijmert over wat zij van haar man zou willen bewaren wanneer hij er niet meer zou zijn. En ze kiest voor een tekeningetje van Leo, zoals hij dit bij haar bed legde wanneer zij een middagdutje deed en hij voor even het huis moest verlaten:

En heeft u dit alles gelezen kijkt u dan nog naar het interview met Leo en Tineke Vroman6. En ach, dan heeft u zich eenmaal tot kijken gezet, nu dan is de film Past Lives7 van regisseur en scenarist Celine Song een absolute must. Ook hier beziet u liefde vanuit een allerminst dagelijks perspectief.

Samen met deze waaier aan lees- en kijktips groet ik u. Tot de volgende Toonbankbrief.

Heb het goed!

Bianca

Alle adviezen om me heen, alle goedbedoelde woorden van troost die men over mij uitstortte, raakten niet aan waar ik naar zocht. Naar houvast.

En natuurlijk had ik van Krishnamurti1 gehoord, ik wist van de voordracht die hij in 1955 in Oak Grove gegeven had: ‘Als we zoeken, zoeken we naar iets wat we willen hebben, ons zoeken heeft dus een bepaald, vooraf vastgesteld doel, en daardoor is het geen zoeken meer.

Zoeken naar houvast had geen zin, begreep ik. Alleen het zoeken zelf zou mij vooruithelpen. Een zoekende houding, een die ik moest leren loszingen van te willen vinden. Maar ja, dan ben je twintig, hoe doe je dat?

Om die houding te vinden, om zonder houvast te durven leven, had ik moed nodig, meer - en van een ander kaliber - dan ik in huis had.

En zo ging ik op pad. De eerste jaren dwaalde ik. Hadden wij elkaar ontmoet in die jaren, u en ik, u zou een pinkslanke, sigaretten rokende, politiek geëngageerde, rebelse femme fatale zijn tegengekomen, een moeilijk portret, een die in rebellie veronderstelde moed te vinden, een vergissing die ik mezelf leerde vergeven nadien, ik was een jonge vrouw, ongeduldig, verontwaardigd, ooit in de steek gelaten, en altijd druk met duizend dingen tegelijk. Naar nuance was ik nog onderweg.

Ik gunde mij daarbij geen tijd om te lezen, nu ja een enkele keer een boek, maar ik had geen oog voor de invloed die literatuur op mij zou kunnen hebben. Ik las de kinderen voor die ik kreeg, oh ja natuurlijk, het belang van lezen voor hen begreep ik, maar ikzelf was altijd aan het werk, en binnen de eerste minuten nadat ik hen te bedde had gebracht, tuimelde ik in een diepe slaap. Ik herinner mij de eerste jaren waarin ik de kinderen grootbracht als gelukkige én als een race tegen de klok.

Maar op een avond, er is geen oorzaak aan te wijzen, keek ik om me heen, ik zag de schatten waarmee ik mij omringd had. We schrijven dan eind jaren negentig. De kinderen lagen alle drie te slapen, de kippen zaten op stok, de konijnen lagen dicht tegen elkaar in het immense hok in de tuin, - ik had een huis voor hen gebouwd van oude latten en gaas maar ze groeven gangen die tot in de tuinen van de buren reikten en zetten de buurt somtijds op stelten - het was stil in huis, ik liep naar de boekenkast waar naast de kinderboeken een enkel boek van mij stond.

Ik heug me de lichtval, de geur van het gras en de bloemen rondom het huis, de geluiden die opklonken vanuit de tuin, de kerkklok die beierde verderop. Die avond nam ik een boek ter hand, dat van Margaret Atwood, Handmaid’s tale en ik kroop ermee op de bank.

‘Binnen de grenzen van de voormalige Verenigde Staten heeft een christelijke beweging de macht gegrepen. In deze nieuwe Republiek Gilead dient eenieder naar de letter van het Oude Testament te leven. Vanfred, de verstelster, legt het hart bloot dat schuilgaat achter de kalme façade van een reactionair establishment. Een regime dat bepaalde stemmingen in onze maatschappij tot een even logische als huiveringwekkende conclusie drijft: is dat een futuristisch schrikbeeld, of de ware nabije toekomst van Amerika?’

Het is nu in 2025 nog nauwelijks voor te stellen dat ik dit boek las als sciencefiction. Het futuristische schrikbeeld van toen schampt immers langs het politieke landschap van vandaag.

(Her)leest u Margaret Atwood Handmaid’s tale? Juist nu! Het boek maakte van mij een lezer, of liever Margaret Atwood zelf deed dat. Toch is dit niet de reden waarom ik u het liefste raad haar oeuvre (opnieuw) te lezen. Margaret (1939, Ottawa) wordt beschouwd als de grande dame van de Canadese literatuur, ‘Een politiek geëngageerde, guur schrijvende dame, even geestig als wijs,’ schrijft The Guardian, een stoerder blikverruimer treft u niet snel. De mensheid groeit aan een ruime blik.

Allengs werd in mijn destijds nog jonge leven duidelijk dat de kwaliteit van de literatuur die ik tot me nam zich zou laten gelden, de schrijvers die ik las kregen invloed op de kwaliteit van mijn bestaan, op die van mijn gedachten, de boeken werden mij tot reisgenoot, ik las in de vrije uren en minuten, en onafgebroken, alle jaren sindsdien.

Nu, negenentwintig jaar later, zowel innerlijk als uiterlijk een ander geworden mens, vergezellen de boeken mij nog steeds. Want zij waren daar voor mij, hielpen stormen doorstaan of maakten het mij mogelijk wat om me heen gebeurde te begrijpen, ze droegen me door momenten en belevenissen, ze wezen me terecht, hielden me vast en ze vierden de stralende dagen, eerst nog met de kinderen om me heen, later zonder hen nadat ze waren uitgevlogen.

Mijn boeken waren er tijdens de nachten die ik doorwaakte, tijdens de verhuizingen, in de ziekenhuizen waarin ik af en toe lag, tijdens de reizen die ik maakte, in de jaren waarin COVID tot perioden van quarantaine dwong. In de loop van drie decennia groeide de bibliotheek die alleen per ongeluk was begonnen te bestaan bij de A van Atwood.

Lezend vond ik de moed die ik destijds gezocht had. Het rebelse verdween, de laatste sigaret doofde ik eind jaren negentig (ik schaam me nog altijd ooit een roker te zijn geweest), de femme fatale verdampte en het pinkslanke figuur natuurlijk ook. Alleen dat laatste betreur ik. Enfin, er zijn belangrijker kwesties.

Over de toonbank van 13 juni 2025 schuif ik u een paar boeken toe die belangrijk kunnen zijn wanneer u de veranderingen om u heen - en die in uzelf - beter wilt kunnen duiden.

Donald Niedekker schreef in de eerste bladzijden van waarachtige beschrijvingen uit de permafrost2 een pracht van een aansporing om vooral in beweging te komen.

Ilja Leonard Pfeijffer schreef een dagboek over de dagen waarin hij zijn leven in een andere richting bracht, het heet Filosofie van de heuvel3, ook hij maakt van in beweging komen een prachtig avontuur. Je hebt er moed voor nodig, natuurlijk, en het juiste boek, zoveel is zeker.

Pfeijffer schreef ook Brieven uit Genua4, u vast welbekend. Ik zou u willen vragen daarvan (tenminste) de brief aan Europa te lezen waarin hij de geschiedenis van de mens beschrijft, het verhaal van migratie. U leest dan hoe anderen in beweging komen - en hoe wij daarmee omgaan -. De brief bestaat al even, maar boet aan actualiteit niet in.

En heeft u dit alles dan gelezen kijkt u dan ook nog naar Buitenhof van afgelopen zondag waarin de Denker der Nederlanden David Van Reybrouck5 over de toekomst van democratieën spreekt.

Heb het goed!

Bianca

Ik heb het boek van Houellebecq nu bijna uit en ik zal er u hierna dus denkelijk niet veel meer mee lastigvallen. De lofzang erover is echter nu nog niet uitgeput omdat ik met dit boek, naast de inhoud, nog van alles beleef.

Over dit ‘van alles’ schrijf ik u, dit immers is wat een literatuurapotheker doet, zij vertelt u over de inwerking van een boek.

In eerste instantie houd ik mij bezig met de uitwerking van een verhaalwereld op mijzelf - ik ben het proefkonijn, veel liever een proefkonijn dan een recensent die u nooit vertelt over de gevolgen van een boek op zichzelf maar iets zegt over het boek (dat hij niet zelf geschreven heeft dus nooit werkelijk kan kennen).

Een boek uitbrengen is van een schrijver een groots gebaar, een intieme daad, wij zijn dit denk ik vergeten, maar ook nu in 2025 reikt de ene mens naar de ander uit en dat vereist van de mens naar wie uitgereikt wordt groot bewustzijn in het ontvangen van het gebaar.

Hierom is de taakopvatting van een recensent een minstens zo belangrijke als precaire.

Behalve deze kijkrichting op welke dingen een lezer zou mógen zeggen over het werk van een auteur, leef ik ook in de hoop dat het boek waarin ik lees en waarover ik vertel op anderen ófwel eenzelfde effect zal kunnen sorteren als op mijzelf, ófwel dat ik u, de ander, weet te inspireren tot een zekere uitbreiding van het begrip ‘lezen.’

Ik zou zo graag the gentle art of reading onder uw aandacht brengen, het helende effect ervan op u, de lezer. Genoeg nu hierover. Waar waren we.

Bij Houellebecq.

Hij schrijft in ‘elementaire deeltjes’ uiterst pikante zinnen, niet een enkele, zo een waar je van bloost waarna je glimlachend voortgaat, hele bladzijden schrijft ie met daarin nauwkeurige beschrijvingen van de liefde.

Het komt vaak voor dat men mij - omdat ik overal lees, dus ook in druk café, ik weet me in die gelegenheden zonder boek namelijk geen houding te geven, zou niet weten wat er te doen, maar geniet wel enorm van het gekeuvel en de mensen om me heen, dus ik ga er graag heen - dat men mij vraagt wat ik lees. En doorgaans lees ik dan een regel of wat voor.

Deze doorgaans enige interactie tussen mensen die ik niet ken en mijzelf - ik ken de term ‘een praatje pot maken’ maar weet me er niet in uit te drukken - probeerde ik gisteren aan de leestafel van De Pels, nadrukkelijk te vermijden toen ik bij die beschrijvingen in het boek aangekomen was.

Ik wist, wanneer de vraag zou klinken ‘Wat leest u’ dat ik een wat algemener antwoord zou geven en niét zomaar zou beginnen voor te lezen. Het zou de jongelui rondom mij maar schokken wanneer ik me in de taal van Houellebecq zou uitdrukken.

Ik dacht hierover na. Over de afstand die ik zou scheppen door in dit voorbeeld niét spontaan voor te lezen maar te beschrijven. Zou ik dan liever een waardeoordeel afgeven dan eerlijk te zeggen wat het met me deed?

Ik besloot goed te kijken naar de vraagsteller wanneer ie zich zou aandienen. Kwam de vraag voort uit willen weten? Of uit het veld van het Praatje Pot?

Er moet iets aan de hand geweest zijn met mijn lichaamstaal daar in De Pels, want er kwam geen vraag, ik zat alleen met mijn boek aan die grote tafel.

En dit nu is wat Houellebecq met dit boek in mij vermag, hij schept een tweezaamheid die me dolgelukkig maakt. Wat een ongehoord talent heeft deze man. Hij spint een wereld om je heen waarin je niet alleen maar samen bent. Met de ander.

Ik hoop zo dat u dit herkennen zult wanneer u het boek kiest te lezen. Bent u eenzaam, ik zou zeggen: lees een Houellebecq.

‘De kleine Johannes’ van Frederik van Eeden wordt gezien als een van de hoogtepunten in de Nederlandse literatuur. Het boek begint met een waarschuwing aan de lezer, of liever: Van Eeden reikt zijn lezer vooraf een paar zinnen aan en pas als ze blijven lezen schuift ie het verhaal over de toonbank:

“Ik zal je iets van de kleine Johannes vertellen. Het heeft veel van een sprookje, mijn verhaal, maar het is toch allemaal echt zo gebeurd. Zodra je het niet meer gelooft, moet je niet meer verder lezen, want dan is het niet voor jou bedoeld.”

Daarna geeft ie gas, en schrijft hij een verhaal in drie delen waar je van duizelt.

In navolging van Van Eeden schrijf ik in de allereerste toonbank-brief1 soortgelijke zinnen als die in ‘De kleine Johannes’, want als u nu denkt: “dat kan ik niet geloven”, nu dan raad ik u aan niet verder te lezen, want dan heeft u niks aan een literatuurapotheker… Ik hoop natuurlijk dat u door zult lezen, want er gebeurt ontzettend veel met u als u regelmatig en doelbewust leest. En dat is wat ik beoog, ik hoop dat u Kunst gaat maken van het lezen zelf.

Frederik van Eeden gaf dus een waarschuwing vooraf. En terwijl ik die regels herlas herinnerde ik me dat ik Clarice Lispector iets soortgelijks had zien doen in haar boek ‘De passie volgens G.H.’ — een boek van veel later datum. Lispector gaat een stap verder dan Van Eeden, zij stelt ronduit voorwaarden aan haar lezers:

“Ik zie graag dat mijn lezers over ‘een volwassen ziel’ beschikken. Mij bijvoorbeeld heeft het personage veel vreugde bezorgd, een die ongemakkelijk was maar toch vreugde heet.”

En leest u dan door dan sleept Lispector u mee in een fantastisch boek.

Lispector en Van Eeden hebben elkaar niet gekend, natuurlijk niet, ze leefden in een andere tijd en in andere werelden. Het aardige is dat u als lezer álle schrijvers die u tot u neemt in een en hetzelfde hoofd kunt onderbrengen, waarna u hen met elkaar kunt laten kennismaken.

Wat gebeurt er met u wanneer u al die, aan elkaar vreemde schrijvers, een plaats gunt in uw hoofd? Nu dan overkomt u hetzelfde als Isidorus van Rillington in het boek ‘De ommegang’ van Jan van Aken. In deze verhaalwereld leert u Isidorus kennen, een vondeling die als kind les krijgt van de bibliothecaris die hem vindt. Er is geen lesmateriaal, ze zijn arm. Alle kennis die de bibliothecaris heeft draagt hij uit het hoofd aan Isidorus over. Hij leert het kind spelenderwijs de kennis heel eenvoudig op te bergen, opdat hij het makkelijk kan onthouden en terugvinden. Al het geleerde krijgt een kamertje in het hoofd van Isidorus. Frans bij Frans, wiskunde bij wiskunde. Na elke les mag Isidoor een ruimte in zijn hoofd inrichten met die rekwisieten die hem later kunnen helpen zich het geleerde te herinneren. Later, als hij zich verveelt, of als hij op zoek is naar een antwoord, ziet de lezer Isidoor een ommegang langs zijn kamertjes maken. En dan gebeurt het ongelooflijke, Isidoor kan verbanden leggen die er eerder niet waren. Hij laat de inhoud van de uiteenlopende lessen met elkaar kennismaken.

En wat de bibliothecaris in ‘De ommegang’ voor Isidorus doet, dat doet een literatuurapotheker voor haar lezer. Zij zorgt ervoor dat er verbanden in uw hoofd worden gelegd die er eerder niet waren. Die verbanden kunt u louter voor uw plezier inzetten, maar de vaardigheid is zeer bruikbaar wanneer u ‘vastzit’, wanneer u ‘het niet voor u ziet’, wanneer u ‘zich zorgen maakt,’ wanneer u ‘iets niet opgelost krijgt,’ of wanneer u ‘alsmaar tegen dezelfde dingen aanloopt,’ in die gevallen mist u die verbanden. De leestips die een literatuurapotheker over de toonbank naar u toeschuift zijn daarmee niet willekeurig, u krijgt boeken aangeraden met de bedoeling uw voorstellingsvermogen zo rigoureus uit te breiden dat ze u op verten betrekken die u hiervoor niet voor mogelijk hebt gehouden.

Om deze gevolgen - en ik doe hiermee een belofte - geloofwaardig en inzichtelijk te maken vertel ik bij elke lees-, luister- of kijktip wat er met mij gebeurde terwijl ik het aangeraden boek las of een film of toneelstuk bekeek. Want soms kan ik het niet laten u naast een boek ook te raden naar een (relevante) film te gaan kijken, een interview of een podcast te luisteren, een documentaire te zien of een kaartje te kopen voor een belangrijk theaterstuk of een concert.

En geloof het of niet, na verloop van tijd raakt u niet alleen in staat een ommegang van boek naar boek, van componist naar theater- naar filmmaker te maken, inhouden te onthouden en passages en beelden makkelijk terug te vinden, u merkt al snel dat er verbanden in uw hoofd ontstaan die een diepgaand effect hebben op de wijdte van uw blik. Want veel - en doelgericht2 - kijken en lezen heeft een onthutsende invloed op uw kwaliteit van leven.

Chillpill (sneak peek)

Filosofisch diner

Om dit effect op de kwaliteit van het bestaan met anderen te kunnen delen – en om over de dingen die u bezig houden te praten met ándere mensen dan die waar u zich doorgaans mee omringt - dek ik hier in mijn studio op elke laatste vrijdag van de maand (van september tot en met mei) een lange tafel. Vijfentwintig man past net. Een bevriende filosoof en ik verzorgen op zo’n avond een filosofisch diner voor mijn volgers. U hoeft zich niet inhoudelijk op zo’n avond voor te bereiden, u hoeft geen kennis te hebben van filosofie, u hoeft niets te kunnen3, slechts te zijn, u aanmelden is ons genoeg. Niemand kent elkaar, we doen niet aan voorstelrondjes, iedereen is zijn of haar onwennigheid na een minuut kwijt.

Ik kook een eenvoudige maaltijd - vegetarisch, glutenvrij en desgewenst veganistisch - daarbij drinken we een glas mooie wijn en dan brengen de filosoof en ik een relevant thema ter sprake. In de uitnodiging die u vooraf krijgt staat altijd waar we die avond over gaan praten. De kosten (huur van de stoelen, de spreker, de wijn, de boodschappen) dragen we samen.

In het voorbije jaar spraken we over:

• Dwalen en doelen

• Identiteit

• Taal, de vormen van de letters, en scheppen met taal

• Contact

• Beeldvorming of de aard van een beeld

• Levensloop

• Twijfel en onzekerheid

• Tijd en ruimte

• Geluk

• Liefde

Afgelopen vrijdag brachten we de liefde ter tafel4. Of liever, Dr. Rico Sneller sprak over de liefde als een ruimte, dus niet zozeer over de liefde als een gevoel waar u iets van weg kunt geven of wat van moet zien te krijgen, maar als iets wat tússen mensen is. Rico, een even briljante als traditionele filosoof, kan u als geen ander op gedachten brengen waar u in uw eentje nooit aan toekomt. Rico dus en ik, uw literatuurapotheker, - aan mij is het traditionele voorbij gegaan, dus ik improviseer tijdens zijn voordracht door voortdurend mijn laddertje op en af te klauteren naar de boeken waaruit ik u dan spontaan begin voor te lezen - de verhalen of de fragmenten die ik u dan aanreik vullen de beelden die Rico oproept aan en vormen de basis voor het gesprek van daarna. De rest doet het eten, het gesprek, de gezelligheid. Komt u nog eens weer dan hoeft u niet meer over uw verlegenheid heen.

Komend september is er weer eentje, ik nodig jullie tijdig uit. Laatste vrijdag van de maand, wie het eerst komt wie het eerst maalt. Dit nu is wat mij betreft de functie van een toonbank en de opdracht van een literatuurapotheker, die ontsluit wat er al is en geeft het door.

Heb het goed!

Bianca

Het is zo dat ik, wanneer ik aan iets nieuws begon - of dit nu een studie betrof, een nieuwe liefde, een nieuw te lezen boek of zelfs, toen ik dertig was, wel eens nadacht over een nieuw kind, - ik ‘had’ geen kerngezin maar was moeder van een liefdevol rommeltje; ook wanneer ik destijds weleens gedachten besteedde aan of ik nu wel of niet wilde verhuizen - ik deed het achtentwintig keer dus ik antwoordde regelmatig ‘ja’ op de eigen vraag -, of ik nu piekerde over de aanschaf van een nieuwe jas, een andere kleur nagels, of zelfs wanneer ik overwoog nog een keer ‘De Toverberg te lezen’ (Thomas Mann raadt het zijn lezers aan: lees mijn boek een tweede keer want dan is het niet alleen als nieuw het is rijker dan de eerste keer) … het is zo dat ik, wanneer ik aan iets nieuws begon altijd door iets heen moest.

We spreken hier over een rite de passage, een overgang van het ene naar het onvoorstelbare andere.

Zo was het tot voor kort ook gesteld met de veranderingen waar de literatuurapotheek mee te maken krijgt. Ik moest aan de gedachte wennen en ergens doorheen.

Gelukkig staat er een generatie naast om me bij de hand te nemen. ‘Toe nou, lees ons nou voor,’ en ‘toe nou, schiet nou af en toe ‘ns een filmpje,’ en ik mopperde en ging zitten wennen in mijn aan haar gewoonten gewend geraakte binnenwereld.

Tot mijn schande. Want ik wíl de literatuurapotheek voor veel meer mensen ontsluiten dan ik in mijn eentje bereiken kan. Dus ik moét luisteren naar de nieuwe mogelijkheden die de werkelijkheid me biedt. Toch pruttelde ik nog ‘ja maar de apotheek móet haar kwaliteit behouden,’ - de generatie knikte ja, ja en zij wachtte geduldig en vanmorgen waagden we de sprong.

Vandaag opent de literatuurapotheek een nieuwe vestiging. Geen fysieke al komt er wel een toonbank. In de literatuurapotheek worden chillpillen gedraaid, er worden te lezen pillen aangeraden en mooie zinnen voorgelezen.