Woensdag was zo’n moment. Ik was met Manda in het Singer Laren, bij een tentoonstelling met Franse kunst rond 1900. Le Havre, Marseille, kustplaatsen, havens. Veel licht. Geel, lichtblauw, water, lucht, mensen. Vrolijke schilderijen waar je met een glimlach vandaan loopt.

Manda kijkt naar het leven vanuit haar liefde voor boeken. Ze heeft een boekwinkel en kent de verhalen achter schrijvers en kunstenaars. Ik kijk vooral naar het beeld: naar kleur, licht, een gezicht, een landschap, en gek detail op een schilderij, iets wat me dus opvalt. We liepen over dezelfde expositie, maar keken met verschillende ogen naar dezelfde wereld. Dat maakte deze middag in Laren zo bijzonder.

Kunst doet iets met me. Het helpt me om mijn financiële zorgen, mijn rouw te verwerken. Ik zoek de laatste tijd bewust naar plekken die me verwonderen, naar schoonheid, humor en lichtheid. Dat kan een schilderij zijn, een ijsvogel die door mijn telelens heel dichtbij is, of een roman die me naar Umbrië brengt terwijl ik gewoon op mijn dakterras zit. Een reis naar een andere stad kan hetzelfde doen. Even ergens rondlopen zonder doel, kijken naar mensen, gebouwen, een plein, het licht.

Het zijn verpozingen. Stukjes ruimte wat moet. En die ruimte is belangrijk. Als mantelzorger leef ik van taak naar taak. Er is altijd iets te regelen, te onthouden, te doen. Dan kan een schilderij zomaar een deur worden waardoor je naar een andere wereld kijkt. Even later stap je weer naar buiten en is dezelfde wereld er nog, maar dan kijk ik er serieus anders naar.

Mayim, mijn unieke dochter, heeft daar haar eigen manier voor. Als we samen naar kunst kijken, verwondert zij zich over de meest wonderlijke dingen. Vooral beelden met blote billen kunnen rekenen op haar aandacht. Dan kijkt ze me aan met die ondeugende blik en zegt: ‘Pap, kijk eens. Puntbillen.’ Daar kan geen kunsthistoricus tegenop.

En dat is wat ik nu in deze levensfase leer: kijken door verschillende ogen. Door de ogen van een kunstenaar, door de ogen van Manda die via boeken naar de wereld kijkt, door de ogen van mijn dochter en door mijn eigen ogen, die na jaren van zorg steeds meer behoefte hebben gekregen aan licht. Okay. Ik ben mantelzorger. Mijn leven draait voor een groot deel om zorgen voor mijn dochter, die meervoudig gehandicapt is. Dat leven is er altijd. Vandaar zijn die paar uur ruimte voor mij zo fijn. Met een denkhoofd dat dan ruimer wordt. Mijn leven als een nieuw boek. Nu nog ongebonden. Niet losbandig. Met katernen die hun plek nog niet hebben gevonden. Maar hun volgorde beginnen te vinden. En in ieder geval met veel meer licht.

Voordat zo’n Europese kaart overal fatsoenlijk werkt, zijn we jaren verder. Ondertussen gaan we vergaderen, definiëren, indiceren, uitzonderingen maken en nieuwe regels bedenken. Voor systemen is dat misschien zorgvuldig. Voor mensen die nú tegen beperkingen aanlopen, schiet je er weinig mee op.

De wereld rond mijn dochter ken ik inmiddels behoorlijk goed. En die wereld bestaat niet uit een paar overzichtelijke categorieën.

Ik zie daar dagelijks mensen met allerlei verschillende uitdagingen. Mensen die blind zijn. Mensen met autisme. Mensen met een verstandelijke beperking. Mensen met een lichamelijke beperking. Mensen met een chronische aandoening. Mensen met een beperking die je aan de buitenkant niet ziet. Mensen die in de ene situatie volledig zelfstandig zijn en in een andere situatie juist heel veel ondersteuning nodig hebben. En dan zijn er nog alle mensen die nergens netjes in passen.

We proberen voortdurend de werkelijkheid passend te maken voor ons systeem. Dus bedenken we hokjes. Welke indicatie telt? Welke verklaring is voldoende? Wie valt er wel onder en wie net niet? Daarmee bouwen we een bureaucratische werkelijkheid bovenop een menselijke werkelijkheid die daar helemaal niet in past.

𝗗𝗿𝗮𝗮𝗶 𝗵𝗲𝘁 𝗼𝗺. Wat heb jij nodig om mee te kunnen doen? Geef mensen vertrouwen. Als iemand vanwege een beperking ondersteuning nodig heeft, moet die persoon daar toegang toe kunnen krijgen. Ook als die beperking niet in een mooi beleidsvakje past. En vooral: wacht niet totdat het Europese systeem perfect is.

𝗗𝗼𝗲 𝗻𝘂 𝘄𝗮𝘁 𝗻𝘂 𝗸𝗮𝗻. Voor Mayim, mijn dochter, en de mensen om haar heen is inclusie geen Europese implementatiedatum. Het is iedere dag. Een gehandicaptenkaart moet vrijheid vergroten. Maak er geen nieuwe Kafka-machine van.

𝗠𝗶𝗻𝗱𝗲𝗿 𝗵𝗼𝗸𝗷𝗲𝘀. 𝗠𝗶𝗻𝗱𝗲𝗿 𝗯𝗲𝘄𝗶𝗷𝘀𝗱𝗿𝗮𝗻𝗴. 𝗠𝗲𝗲𝗿 𝘃𝗲𝗿𝘁𝗿𝗼𝘂𝘄𝗲𝗻.

Een kaart in de hand

maar wie bepaalt wie telt?

de mens past niet

Artificial Intelligence jat uit onze boeken, onze schilderijen, onze muziek, onze taal. Uit eeuwen menselijk creatief en intellectueel geworstel. Uit alles wat ooit door iemand met een specifiek lijf, een vol cultureel leven en een absolute sterfdatum is gecreëerd.

En vervolgens krijgen wij de rekening. Niet van de oligarchen van het internet. De rooftocht van ons eigen gedachtegoed zit niet in de machine. Die zit in onszelf. We raken gewend aan gemak, aan instant gedachten. Aan zinnen die nergens gestreden hebben. Taal zonder geschiedenis. Ideeën zonder littekens.

Het klinkt allemaal innovatief en mega interessant. De toekomst, ChatGPT, Claud of GROK. Het leeft alleen niet. Het is dode informatie, hergeschikt volgens geheime formules. Een mens kan uren naar een leeg vel staren en plots een zin vinden die ook hem verrast. Een gedicht dat kraakt. Een hand die een nieuw muziekstuk componeert. Een gedachte die nog geen helderheid heeft, maar de bron is van een prachtige uitvinding.

Artifacial intelligencr is de heler van onze portemonnee. Het volgende dat het jat, is onze kop. En het lullige is: we voegen onze eigen gedachten zelf toe aan dit systeem. Onze ervaringen, kennis en diepste geheimen.

We doen het zelf.

Afbeelding: Michelangelo’s Awakening Slave.

Vanuit zijn datsja komen oorlog, emigratie, verlies, vergrijzing, techniek en de toekomst ineens heel dichtbij.

Is dit literatuur? Een column? Een andere vorm van journalistiek? Ik weet het nog niet. Ik weet wel dat ik wil proberen de actualiteit vanuit een ander menselijk perspectief te vertellen. Lees Aan de Wolga:

“Een land verdwijnt niet wanneer zijn gebouwen instorten…”

Het licht valt langzaam door de vergeelde gordijnen en legt een smalle baan op de houten vloer. In de lucht hangt de geur van oud berkenhout en vochtige aarde. Een geur die alleen oude huizen kennen. Buiten stroomt de Wolga. Traag, zoals altijd. Ze droeg de schepen van kooplieden, de pontons van fabrieken, de soldaten die naar oorlogen vertrokken en de lichamen van hen die nooit terugkeerden. Een rivier onthoudt alles.

Ik zit aan de houten tafel en kijk naar mijn handen. Mijn vingers tikken zacht op het blad. Een oud ritme. Ooit waren deze handen sneller. Ze tekenden schema’s, berekenden krachten, ontwierpen turbines. Ze kenden de taal van staal, water en elektriciteit. Nu zoeken ze soms naar woorden die niet meer komen.

Mijn naam is Nikolai Petrovitsj. Ik ben ingenieur geweest. Dat woord klinkt tegenwoordig ouder dan ikzelf. Alsof het hoort bij een tijd die ergens onderweg is achtergebleven.

Deel I

Die middag loop ik naar het dorp. De herfst hangt al in de lucht. De berken verliezen hun eerste bladeren.

Bij het tankstation staat een lange rij. Oude Lada’s naast moderne SUV’s. Mensen wachten zwijgend. Niemand schreeuwt. Niemand maakt ruzie. Dit is iets wat wij goed hebben geleerd: wachten.

Een man naast mij kijkt naar de rij. “Vroeger stonden we in de rij voor brood,” zegt hij. Hij glimlacht flauwtjes. “Daarna voor vrijheid.” Hij kijkt naar de pompen. “Nu voor benzine.” Hij zegt het zonder boosheid. Alleen met vermoeidheid.

Een jonge vrouw houdt de hand van haar dochter vast. Het meisje kijkt naar de auto’s alsof ze niet begrijpt waarom volwassenen zo lang kunnen stilstaan.

Op de terugweg zit mijn buurman Sergej bij zijn houtstapel. “Oma is terug,” zegt hij. “Uit Moskou?” Hij schudt zijn hoofd. “Van de Krim. Ze had daar een appartement. Ze hield van de zee.” Hij kijkt naar de bijl die naast hem in het gras ligt. “Waarom is ze teruggekomen?” Sergej kijkt naar de rivier. “Omdat een plek verandert wanneer je er niet meer rustig kunt slapen.”

We luisteren samen naar de wind. Ergens ver weg klinkt een doffe dreun. Vroeger zou iedereen hebben opgekeken. Nu niet meer. Misschien is gewenning wel de stilste vorm van verlies.

Deel II

Die avond zit ik op de veranda met een deken over mijn schouders. De lucht boven de Wolga kleurt langzaam grijs.

Mijn vrouw zei altijd dat de avond het eerlijkste moment van de dag was. Overdag doen mensen alsof ze weten waar ze heen gaan. ’s Avonds blijft alleen over wat werkelijk is. Ik denk aan haar. Aan de jaren waarin dit huis nog vol stemmen was. Aan kinderen die over de veranda renden. Aan tafels die te klein waren omdat er altijd meer mensen kwamen dan gepland. De datsja was nooit groot. Maar ruimte zit niet in muren. Ruimte zit in mensen.

Ik sluit mijn ogen en ben weer in Leningrad. Niet de stad van vandaag. De stad van toen. Brede straten, trams door de sneeuw, studenten met boeken onder de arm. Wij liepen langs de Neva, overtuigd dat kennis en moed genoeg waren om een toekomst te bouwen. Wij wilden ingenieurs zijn. Geen beheerders. Wij wilden iets toevoegen. Pavel was de beste van ons. Hij kon uren praten over turbines alsof het levende wezens waren. “Een machine heeft ook een ziel,” zei hij ooit. Ik lachte. “Dat zeg je alleen omdat je verliefd bent op techniek.” Hij schudde zijn hoofd. “Nee. Ik zeg het omdat mensen vergeten dat alles wat zij bouwen begint met verbeelding.” Jaren later begreep ik dat hij gelijk had. Een land kan staal hebben. Het kan olie hebben. Het kan gas hebben. Maar zonder verbeelding blijft alles stil.

Pavel vertrok als eerste. Niet omdat hij Rusland haatte. Integendeel. Hij hield van het land. Daarom deed het pijn. Hij kreeg een aanbod uit Duitsland. “Ik wil niet weg,” zei hij. We zaten in dezelfde keuken waar we vroeger over de toekomst spraken. “Maar ik wil ook niet mijn hele leven wachten tot iemand besluit dat mijn ideeën belangrijk zijn.”

Na Pavel kwamen anderen. Een natuurkundige naar Canada. Een programmeur naar Israël. Een jonge architect naar Nederland. Elke keer zei men: “Voor een paar jaar.” Maar jaren hebben de gewoonte om levens te worden. De leegte ontstond niet plotseling. Een stoel die leeg bleef. Een verjaardag waarop iemand niet meer belde. Zo verdwijnt een generatie. Met stilte. Ik pak de oude doos met brieven. De woorden van mensen die inmiddels overal wonen behalve hier. Pavel schreef: “Beste Nikolai, soms denk ik dat landen lijken op oude huizen. Je kunt de muren blijven schilderen, maar als de kamers leeg raken, hoor je vooral de echo.”

Ik heb die zin nooit vergeten.

Deel III

De volgende ochtend word ik vroeg wakker. de vogels zijn vroeg. Ik maak thee en zet de stoel bij het raam. Buiten ligt de ochtendmist over de Wolga. De rivier en de hemel hebben dezelfde kleur gekregen.

Aan de muur hangt de foto. Wij zijn jong. Zij lacht. Ik kijk ernstig, zoals ingenieurs vaak kijken wanneer ze denken dat alles oplosbaar is. Ik raak de foto niet aan. Sommige herinneringen moet je laten rusten. Ik herinner me een gesprek met mijn oude professor. Hij was al oud toen wij jong waren. “Een land dat alleen zijn verleden beschermt,” zei hij, “vergeet dat het ooit een toekomst had.” Destijds vonden wij hem somber. Nu begrijp ik hem. In de middag wandel ik nog eenmaal naar de rivier. Mijn lichaam protesteert, maar ik wil de Wolga zien. Sommige dingen verdienen afscheid. De oever ligt er rustig bij. Een vissersboot beweegt langzaam voorbij. Alles lijkt gewoon. Dat is het meest vreemde aan verlies. De wereld blijft doorgaan.

Ik ga zitten op de oude houten bank. Hier zat ik vroeger met mijn vrouw. Hier vertelde ik haar over turbines, over plannen, over alles wat nog moest komen. Zij luisterde altijd geduldig. Op een dag zei ze: “Nikolai, je praat altijd over wat gebouwd moet worden. Maar vergeet niet te kijken naar wat er al is.”

En later, toen ik weer te lang nadacht: “Je probeert alles te begrijpen.” “Dat is mijn beroep.” “Nee,” zei ze glimlachend. “Dat is je gewoonte.”

Ik begreep haar toen niet. Nu wel.

Ik denk aan Pavel. Aan Jelena. Aan de jongen die ik zelf was, wandelend door Leningrad, overtuigd dat de toekomst op ons wachtte. Hij had gelijk. De toekomst wachtte. Maar ze bleef niet altijd. Soms komt ze langs, kijkt even naar binnen en loopt dan verder. Een land verdwijnt niet wanneer zijn gebouwen instorten. Het verdwijnt wanneer mensen ophouden zich voor te stellen hoe het anders kan.

Ik sta op en loop terug naar de datsja. Binnen brandt een klein lampje. De tafel. De stoel. De oude samovar. De foto aan de muur. Alles wat een mens nodig heeft om te weten dat hij ergens geweest is. Ik ga zitten en luister. Naar het tikken van de klok. Naar de wind door de berken. Naar de verre beweging van de rivier. Buiten wordt het donker. De wereld verlaat mij langzaam. Of verlaat ik haar? Dat weet ik niet. Maar ik weet dat de Wolga morgen weer zal stromen. Omdat zij geen verdriet kent of hoop. Een rivier hoeft niets te geloven. Een rivier beweegt. Dat is haar enige opdracht.

Ik sluit mijn ogen. In mijn hoofd hoor ik stemmen. Lachen. Muziek uit een oude keuken. De stem van mijn vrouw. De stemmen van jonge ingenieurs die ooit dachten dat alles mogelijk was. Even is iedereen weer hier. Heel even is niets verloren.

Dan wordt het stil. De avond valt over de datsja. De wind gaat liggen. De Wolga stroomt verder. Traag en onverstoorbaar. En ik blijf zitten. Oud. Stil. Aanwezig. Terwijl buiten de rivier alles meeneemt wat een mens niet kan vasthouden. Zelfs de tijd.

Куприн Александр Васильевич (1880-1960) «Крымский пейзаж (Дом А.П. Чехова)».

Toerisme bestond er amper. Geen resorts, geen georganiseerde vakanties. Het eiland draaide nog op Sovjet-steun, op suikerruil, goedkope olie en rantsoenen die net genoeg waren.

De reis begon in Santiago de Cuba. Via Holguín ging het westwaarts, ruim duizend kilometer over plantages en slechte wegen.

Onderweg bleken de Americain Express Checks waardeloos. Geen benzine te krijgen. Mensen langs de weg hielpen. Ze gaven eten, leenden benzine uit hun tractoren. Voor hen waren we rijk, met een auto en geld op zak, en tegelijk volkomen afhankelijk van hun goedheid.

Ergens bij de Bay of Pigs, aan dat turquoise water, werd een foto gemaakt. Michelle tegen het rode autootje. Wit T-shirt, korte broek, de zee achter haar. Zo staat ze daar nog steeds.

Dit is de plek van de mislukte invasie van april 1961. CIA-getrainde Cubaanse ballingen landden bij Playa Girón en Playa Larga. De operatie mislukte binnen een paar dagen. Er is in Playa Girón een museum over die gebeurtenissen.

Pas in Havana konden de checks worden ingewisseld. De mensen die onderweg hadden geholpen, werden niet vergeten.

Daarna de vlucht naar Mexico. Een Tupolev met kapotte motoren. Vierentwintig uur vast op het vliegveld. Niet weg mogen. Geen eten, geen drinken.

Een klein rood autootje, een eiland, twee jonge mensen en een hoop vertrouwen in het onbekende. Jaren vol avontuur zouden volgen. Wat hebben we ons leven geleefd. En de zee bleef gewoon blauw.

Eerst één mens die ging dansen buiten de maat. Een paar mensen maakten ruimte. Iemand dook het midden in en begon mee te dansen. De kring werd groter. Sneller. Mensen sprongen erin, botsten tegen elkaar aan, verdwenen weer in de massa. De cirkel werd een draaikolk. Toen kwam er nog een.

Twee kolkende mensenmassa’s zag ik. Iemand werd boven de hoofden doorgegeven. Een lichaam op schouders. Even later stak een panda of Teletubbie boven de menigte uit.

Een moshpit. Een circle pit. Het ding had inmiddels zijn eigen leven. En het gekke: de beweging liep niet op Verdi’s maat. Honderden lijven vonden een eigen tempo. Eén iemand versnelt. Een ander haakt aan. Een schouder geeft een duw. Voeten gaan sneller. De hele kring trekt door.

𝗖𝗶𝗿𝗸𝗲𝗹𝗱𝗶𝗲𝗿𝗲𝗻 ~ We zijn cirkeldieren. Dat doen mensen al heel lang. In het oude Griekenland dansten mensen in cirkels rond altaren, onder meer tijdens feesten voor Dionysus. Er waren zelfs kiklioi choroi: cirkelkoren. Mensen die zingend en dansend rond een midden bewogen. Dat beeld is helemaal niet zo ver weg van Lowlands. Een lege plek. Iemand die begint. Mensen die aansluiten. En voor je het weet staat er een draaiende massa.

Een moshpit lijkt misschien een modern festivalritueel, maar die kring zit diep in onze geschiedenis. Rond een vuur. Rond een danser. Rond een zanger. Rond een orkest. We draaien. We versnellen. We hebben lol.

En daar raakt de moshpit aan kunst én aan autoriteit. Want niemand heeft deze dans bedacht. Er staat geen choreograaf voor de massa. Geen dirigent die roept wanneer iedereen moet rennen. Toch ontstaat er een ritme, met eigen regels. Je voelt wat er moet gebeuren. Gemeenschapszin.

Je rent mee. Je botst. Je valt. Iemand trekt je overeind. Je lacht en draait weer verder. Verdi speelt zijn Requiem. Voor het podium maakt het publiek een eigen dans. Twee draaikolken. Cirkeldieren zijn we.

𝘿𝙪𝙞𝙯𝙚𝙣𝙙 𝙫𝙤𝙚𝙩𝙚𝙣 𝙜𝙖𝙖𝙣

𝙙𝙚 𝙘𝙞𝙧𝙠𝙚𝙡 𝙩𝙧𝙚𝙠𝙩 𝙤𝙣𝙨 𝙖𝙡𝙡𝙚𝙢𝙖𝙖𝙡

𝙡𝙖𝙘𝙝𝙚𝙣𝙙 𝙙𝙤𝙤𝙧 𝙙𝙚 𝙣𝙖𝙘𝙝𝙩

Ik gun Niels, de lievelingsneef van Mayim, vandaag zijn raceweekend met zijn vader. Hun liefde voor Formule 1 heeft iets jongensachtigs gehouden. Max Verstappen, snelheid, auto’s.

𝗭𝗼𝗺𝗲𝗿𝗸𝗲𝗿𝗺𝗶𝘀

Morgen komt hij met ons mee naar de zomerkermis. Daar kan Mayim in de rups. Niels en ik tillen haar samen in het karretje. Haar stijve lijf vastgezet met 26 bouten en moeren stevig vast tussen ons in. Dan draait de rups. Rondjes vol licht en herrie. Mayim midden tussen haar neef en mij, veilig vastgehouden terwijl de kermis om haar heen beweegt. Daarna standaard eendjes vangen. Een knuffel winnen. Een frietje eten.

Het klinkt klein. Maar is groots.

𝗗𝗲 𝘄𝗲𝗿𝗲𝗹𝗱 𝘃𝗮𝗻 𝗠𝗮𝘆𝗶𝗺 𝗯𝗲𝗴𝗶𝗻𝘁 𝘃𝗮𝗮𝗸 𝘃𝗼𝗼𝗿 𝗵𝗲𝘁 𝗲𝘃𝗲𝗻𝗲𝗺𝗲𝗻𝘁

Met Mayim begint een uitje bij de vraag wat er mogelijk is. Theater lukt. Musea ook. Een stadswandeling. We zoeken plekken waar haar elektrische rolstoel naar binnen kan, waar ruimte is en waar zij werkelijk iets kan beleven.

Bij grote festivals wordt die zoektocht een logistieke puzzel. De pendelbussen zijn meestal commerciële touringcars. Geen stadsbussen met een lage vloer en een rolstoelplek. Een elektrische rolstoel past daar eenvoudigweg niet in. Onze eigen rolstoelbus is ruim vijf meter lang en hoog. Op veel festivalterreinen kom je daar door hoogtebeperkingen niet eens binnen. Een balk om campers te weren houdt onze eigen rolstoelbus er net zo hard onder vandaan.

En dan moet het festivalterrein nog beginnen. Gras. Zand. Bos. Houtsnippers. Mensenmassa’s. Een plek waar de rolstoel kan staan. Een route waarop ze niet vastloopt. Een toilet waar ze terechtkan. Een attractie waar ze daadwerkelijk in kan.

Strandfestivals vormen weer hun eigen hindernis. Zand en een elektrische rolstoel zijn een beroerde combinatie. Het vreemde is dat niemand dit bij de aankondiging van een festival ziet. Daar staat muziek. Kunst. Vrijheid. Samen vieren. Voor Mayim begint het evenement veel eerder. Bij de parkeerplaats. Bij de bus. Bij de ondergrond. Bij de vraag of haar stoel erdoorheen kan.

Dus zoeken we andere werelden. Het Universiteitsmuseum in Utrecht. Naturalis. Theater. Soms een stad.

Zo ontstaat langzaam een culturele landkaart met witte vlekken. Machiel heeft een festivalagenda. Niels heeft Zandvoort. Mayim heeft een kaart waarop we eerst de obstakels moeten tekenen.

Dikwijls is toegankelijkheid geen hellingbaan of aangepaste parkeerplaats. Maar is het zorgen dat iemand mee kan doen aan het leven.

#haiku

Licht draait in de nacht

Wielen vinden ruimte, samen

Iedereen in de rups

Maar verdomme, zo zal het zeker en vast niet gaan. We kunnen het zelf. We apocalypseren alles zelf. Voor dat rauwe werkwoord hebben we geen producer of filmscript nodig.

Bijna ongemerkt, terwijl de kassa blijft rinkelen en de supermarkten vol liggen, halen we de aarde leeg alsof ze van ons is. We pompen haar warm, kappen oerbossen, vissen de zee dood en graven haar wellustige buik open voor spullen die we na een paar jaar bij het grofvuil zetten. We noemen dat welvaart. Groei. Neo-Liberalisme. Vooruitgang. Stoere woorden van een soort die blijkbaar niet kan ophouden met vreten.

En ergens daarboven zit God. Zij kijkt naar beneden en ziet wat wij ervan hebben gemaakt. Ik stel me voor dat ze haar hoofd schudt. Niet eens boos meer. Eerder meewarig, zoals je kijkt naar iemand die voor de derde keer zijn eigen huis in de fik heeft gestoken en daarna om een emmer vraagt.

De lemmingen krijgen altijd de schuld. Domme beesten, wordt gezegd. Ze zouden zichzelf de afgrond in jagen. Ik denk steeds vaker dat wij het verkeerde dier hebben bestudeerd. Wij weten verdomd goed waar we mee bezig zijn. De cijfers liggen op tafel, de waarschuwingen van de club van Rome zijn al decennia oud, de rapporten zijn gedrukt, ingebonden en keurig opgeborgen. We weten het. En toch bestellen we nog een vlucht, kopen we nog een auto, bouwen we nog een huis en vullen we nog een container met rotzooi die de halve wereld over moet.

Omdat we geen maat kennen en dat is misschien wel het treurigste van onze soort. Hebzucht. Verveling. Uit dat kleine, gore menselijke verlangen om altijd nog iets meer te hebben dan gisteren.

En als het eenmaal zover is, staan we daar met onze volle zakken op een lege planeet. Geen aftiteling. Alleen de stilte van iets dat leefde en door ons naar de klote is geholpen.

God kijkt nog één keer naar beneden. Zij schudt haar hoofd.

Adieu.

Adieu.

Adieu.

…

Ik schiet verschrikt wakker. Woke!

[Dit kunstwerk zag ik in mei in het Prado in Madrid. Na 17 jaar niet vliegen wilde ik twee kunstwerken zien. Dit van Goya en Guernica van Picasso.]

Ik droom niet aaneengesloten. Ik droom in flarden, tussen het kantelen door. Om de twee, drie uur draai ik haar voorzichtig op haar andere zij, zodat haar lichaam geen littekens van stilstand krijgt. Omdat zij zich zelf niet kan keren. Daarna val ik weer neer, een uurtje misschien, soms minder. Toch is dat genoeg. Zelfs in die korte stukken word ik voller.

De nacht is geen groot museum, maar een reeks kleine kamers die ik inloop zodra mijn hoofd het kussen raakt.

In de eerste flard is mijn dochter licht. Geen spieren die het opgeven, geen lichaam dat haar verraadt. Ik til haar op alsof ze zelf zou kunnen vliegen. Twintig seconden, dertig, dan voel ik haar ademhaling veranderen en weet ik dat het tijd is om haar weer te kantelen. Die dertig seconden zijn onvervalsbaar echt.

In de volgende flard het verlies. Een tafel, drie boeken, een lege stoel. De plek van mijn overleden lief in haar eigen bibliotheek. Ik hoef er niet lang te blijven; alles staat nog precies zoals het stond. Ook na haar verscheiden. Een enkele blik is genoeg om te weten dat ze er nog is.

Dan een straat in Almere die nog niet bestaat. Waar mijn dochter gaat wonen. Achter de kantelsteeg. Vlak bij het water met die mooie WeerklanQ. Vijf stappen, een wind die nog geen vergunning nodig heeft, en ik word alweer wakker.

Het zijn geen verhalen die ik afmaak. Het zijn korte bezoeken aan wat overdag te zwaar is om mee te dragen. Een conservator die in het donker even snel door zijn eigen depot loopt om te controleren of niets is weggehaald, niets is vergeten.

En toch, zelfs in die onderbroken nacht, gebeurt er iets filosofisch: elke keer dat ik haar kantel en weer ga liggen, kies ik er opnieuw voor om te herinneren in plaats van te vergeten. De filosoof zou het herkennen: herinneren als daad van trouw, als kleine, koppige ethiek. Geen grootse verklaring, gewoon een vader die midden in de nacht zijn dochter draait en daarna nog even teruggaat naar de versie van haar die geen kanteling nodig had.

De nacht is versnipperd, het bewaren is heel. Want waar anderen slapen om te ontsnappen, gebruik ik elk kwartier dat ik krijg om te blijven.

Ik sluit mijn ogen, kort.
Draai haar om.
Val weer neer.
En word toch voller.

De slapende zigeuner. Henri Rousseau.

In de Japanse krijgskunst aikido leer je een kunstvorm dat haaks staat op je instinct. Je leert dat wanneer iemand je duwt, je beter niet kunt terugduwen. Dan escaleer je de problematiek. Dan bots je. Als in een bokswedstrijd. En dan ontaardt het in een wedstrijd welles-nietes. Uiteindelijk is er dan maar een winnaar, soms zelfs door een knock-out.

Bij Aikido leer je een beweging te ontvangen en te begrijpen. Wegduwen of terugslaan maakt het discours vooral groter.

De bedenker van aikido, Morihei Ueshiba, snapte dat kracht niet zit in de ander uitschakelen, maar in het vermogen om niet meteen tegen te bewegen.

Ik leg het uit. Wanneer burgers zich verzetten, organiseert de overheid burgerparticipatie. Als burgers boos worden, volgt er overheidscommunicatie. Wanneer burgers niet meewerken, moeten ze worden ‘meegenomen’.

Dat klinkt allemaal best aardig. Maar burgers zien het toch anders. Ze vermoeden dat het besluit meestal al genomen is. Of dat het participatietraject geen uitnodiging is om de richting te veranderen, maar een poging om weerstand te verminderen. Of in veel gevallen uitstel te bewerkstelligen, in de hoop dat men murw wordt van de zoveelste gespreksronde.

De toeslagenaffaire, Groningen, klimaat, droogte, bosbranden en hun oorzaak, toeslagenaffaire en het stikstofconflict laten zien wat er gebeurt wanneer een overheid blijft doorduwen terwijl burgers het vertrouwen allengs hebben verloren. Wat ontstaat, noemen we een vertrouwenscrisis. Het is een misleidend woord. Het suggereert dat vertrouwen spontaan verdwijnt, terwijl het in werkelijkheid wordt afgebroken door jarenlange negatieve ervaring van burgers.

De overheid denkt serieus dat ze een communicatieprobleem heeft. Maar ze heeft een ander probleem. Echte communicatie betekent dat je accepteert dat de ander je kan veranderen, dat je kan leren van de burger. Dat ook de burger, boer of ondernemer onderdeel is van de transitie. De kanteling.

Niet andersom. Dat is dus wat aikido ons leert. Ze kantelt de beweging en voorkomt dat er verliezers ontstaan.

De overheid doet eigenlijk precies het tegenovergestelde. Ze luistert, maar beweegt niet. Ze nodigt burgers uit, maar verandert zelden zelf van richting. Ze vraagt om vertrouwen, maar neemt zelden het risico dat vertrouwen vraagt: de bereidheid om zelf niet te duwen.

Daarom groeit op veel thema’s het wantrouwen. Omdat. We aan ons water voelen dat de uitkomst vaak al vaststaat.

Zolang participatie een manier blijft om draagvlak te organiseren voor bestaande plannen, zal dat niet veranderen. Vertrouwen ontstaat wanneer de overheid laat zien dat luisteren ook gevolgen kan hebben. Ook voor de plannen van de overheid.

Zelfs als dat betekent dat de overheid zelf moet veranderen. Dat is aikido. En de belangrijkste bestuurlijke les van deze tijd met veel demonstraties. Van AZC-bestormers en relboeren, tot vreedzamere rode lijners en asfaltplakkers.

𝗗𝗘 𝗡𝗔𝗥 𝗛𝗘𝗘𝗙𝗧 𝗘𝗘𝗡 𝗙𝗨𝗡𝗖𝗧𝗜𝗘

Van Rossem is vooral de nar. De nar tussen de nissen van het paleis en zal daar dingen zeggen waar anderen hun mond over houden. De koning uitlachen kan hij gewoon. Hij mag de eindbazen van een land irriteren. Als onderdeel van een ouderwetse correspondence diner. Geef mij dan maar de nar. Drop mic.

𝗩𝗔𝗡 𝗥𝗢𝗦𝗦𝗘𝗠 𝗠𝗢𝗘𝗧 𝗣𝗥𝗜𝗞𝗞𝗘𝗡

Van Rossem kan een ballonnetje opblazen tot hij bijna uit elkaar spat. Hij kan iemand op de kast krijgen met één opmerking. Hij kan zo droog analyseren dat je pas veel later doorhebt hoe stevig hij eigenlijk heeft uitgehaald.

𝗗𝗘 𝗡𝗔𝗥 𝗩𝗘𝗥𝗦𝗧𝗢𝗢𝗥𝗧

Als kanteldenker herken ik die rol. Dan ben ik bard. Of druïde. En sta ook ik gewoon midden op het stadhuisplein te roepen dat de keizer naakt is. Je krijgt dan hooguit een boze blik van iemand die net lekker in zijn stoel zat. De nar verstoort het elitaire systeem.

Pim Fortuyn begreep dat ook. Hij liep het politieke toneel op en gooide de stokpaardjes in het haardvuur. Inmiddels zie je een vergelijkbaar mechanisme op internet, van bepaalde delen van de manosphere tot allerhande digitale subculturen waarin mensen zich afzetten tegen de verhullende taal van de gevestigde orde. Daar zitten ook idiote ideeën tussen, rancune, seksisme en onzin.

𝗟𝗨𝗜𝗦𝗧𝗘𝗥𝗘𝗡 𝗭𝗢𝗡𝗗𝗘𝗥 𝗧𝗘 𝗩𝗢𝗟𝗚𝗘𝗡

Kijk, ik hoef de nar natuurlijk niet te geloven: ik wil wel begrijpen welke steen van Rossum in de vijver gooit en waarom het water daarna zo lang blijft kringelen of rimpelen.

Van Rossem weet hoe de hazen lopen. Hij roert met plezier in de mistige wereld waarin we leven. Hij geeft ons reden om te lachen om te relativeren en toont de onzinnige ernst waarmee we onszelf voor de gek houden. Zijn analyses komen meestal ongemakkelijk dicht bij een waarheid.

𝗗𝗘𝗠𝗢𝗖𝗥𝗔𝗧𝗜𝗘 𝗛𝗘𝗘𝗙𝗧 𝗥𝗨𝗜𝗠𝗧𝗘 𝗡𝗢𝗗𝗜𝗚

Een democratie zonder tegenkracht, zonder een nar begint gevaarlijk veel op een autocratie te lijken. Ik gun ons land, vooral nu, in deze rare tijden, veel meer narren.

Dan is er plots licht. Wit, hard en eindeloos. De kamer verdwijnt, de apparaten verdwijnen en ook mijn lichaam lijkt even op te lossen. Ik loop door een tunnel. Natuurlijk een tunnel. Als je dan toch doodgaat, moet het kennelijk volgens het protocol.

Aan het einde staat Petrus. Witte baard, sleutelbos, tablet in zijn hand. Hij kijkt me aan alsof hij al de hele nacht mensen staat op te vangen.

“Marcel Kolder?”

“Ja.”

Hij kijkt op zijn scherm.

“Cardioversie?”

“Ja.”

Hij fronst.

“Je afspraak staat over een maand.”

Ik kijk achterom. Het licht is verleidelijk. Rust. Stilte. Even niemand die iets van me vraagt. Geen wekker, medicatie, telefoontjes, tillift of afspraken. Even geen nacht waarin ik half wakker word om te luisteren of alles goed gaat. Even geen ochtend die begint voordat ik zelf wakker ben.

Eindelijk rust, denk ik.

Petrus kijkt me aan.

“Dat meen je.”

“Wat?”

“Dat je hier wilt blijven.”

“Een beetje wel.”

Hij draait zijn tablet naar me toe. Mijn to-do-lijst staat erop. Een eindeloze rol papier. Medicatie, boodschappen, afspraken, zorg regelen, bellen, wachten en nog eens bellen. Dingen uitleggen die al drie keer zijn uitgelegd. Dingen onthouden voor twee mensen, omdat één van die twee afhankelijk van mij is.

Onderaan staat een regel die ik al jaren voor me uitschuif: Zelf ook nog een beetje leven.

Ik wijs ernaar.

“Die regel lukt me steeds niet.”

Petrus knikt.

“Dat doen mantelzorgers.”

Ik kijk opnieuw naar het licht.

“Kan ik hier blijven?”

Hij kijkt op zijn tablet.

“Je bent te vroeg.”

“Hoeveel?”

“Vier weken.”

Hij draait het scherm naar me toe.

CARDIOVERSIE OVER 4 WEKEN.

Ik word wakker. Rechtop. Mijn hart bonst. Het is 04:17. Mijn slaapkamer, mijn eigen plafond in de Filmwijk in Almere. Ik pak mijn iPhone. Daar staat het keihard tussen mijn meldingen: cardioloog, over 28 dagen.

Ik leg mijn mobiel weg. Ik moet lachen. Zo’n droom die je een paar seconden voor werkelijkheid houdt. Dan licht het scherm opnieuw op.

Mantelzorg.

Daar zit de echte grap. Mijn hart moet over vier weken opnieuw in het ritme worden gebracht. Mijn leven draait ondertussen gewoon door. De medicatie moet gegeven, het eten klaargemaakt, de tillift gebruikt, de dag op gang geholpen. En tussen al die handelingen probeer ik zelf ook nog aanwezig te blijven.

Ik trek mijn kleren aan en loop naar de andere kamer. Daar begint mijn gewone ochtend alweer. Hetzelfde huis, dezelfde zorg, dezelfde verantwoordelijkheid. Alleen met een hart dat me deze keer dwingt te erkennen dat ook een mantelzorger een lichaam heeft.

Bij de deur denk ik nog even aan Petrus en aan die eindeloze lijst. Die regel onderaan was nooit bedoeld als laatste.

Ik kijk op de klok. 04:30.

Over vier weken krijgt mijn hart een elektrische schop onder zijn kont.

Vandaag krijg ik koffie. Daarna weer door. En voor het eerst staat mijn eigen naam ook op de lijst.

[kunstwerk ~ Anish Kapoor]

Descent into Limbo

Toen: Families beginnen te vragen waar hun broer was, hun dochter bleef. Waarom moeder ineens dood was. Er kwam protest van families en van de kerk. Vooral Bisschop Clemens August von Galen sprak zich er tegen uit. De moorden waren blijkbaar te zichtbaar geworden voor Hitler. Ook zonder internet kwam het toen snel naar buiten.

Dus ging de industriële operatie dicht, het moorden niet. De gaskamer verdween uit beeld en dood schuift de instelling in naar de ziekenzaal. Naar het bed.

• Een injectie.

• Een overdosis medicijnen.

• Geen eten.

• Geen zorg.

• Ook kinderen werden efficiënt gedood.

En vanaf 1942 werden ook volwassenen met een meervoudige beperking opnieuw op grote schaal vermoord. Naar schatting zijn 250.000 mensen met een beperking vermoord.

Als ik naar de foto kijk, zie ik geen zwart-witfoto van een man in een uniform. Ik zie de bedden. Mensen, zoals mijn dochter, die geholpen moet worden met eten, wassen, aankleden. Iemand die lacht en afhankelijk is van de handen van een ander.

En dan staat daar iemand naast dat bed die heeft besloten: jij bent het niet meer waard. Daar begint de moord. De gaskamer is dan de echte Endlösung. Eerst moet een mens uit beeld verdwijnen.

Daarom kijk ik ook naar wat er ook nu gebeurt. Naar mensen die worden gereduceerd tot aantallen, categorieën, vijanden, ongewenste lichamen. Naar wat in Gaza gebeurt. Naar kinderen die daar sterven. In het hoofd worden geschoten.

https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2025/schotwonden-palestijnse-kinderen-israel-oorlog~v1778945/

Kinderen! Beseffen we dat. Ik snap hoe verleidelijk het is om naar geschiedenis te kijken alsof die netjes is opgeborgen. De geschiedenis is nu!

Alsof de mensheid inmiddels aan de goede kant van de geschiedenis staan. Dat geloof ik niet. Mensen verdwijnen nog steeds uit beeld voordat ze verdwijnen uit het leven. Dat gebeurt nu in Gaza. Waar Palestijnen in de ogen van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en minister Itamar Ben-Gvir niet meer dan beesten zijn.

Een mens wordt zelden op één dag ontmenselijkt. Het begint veel eerder. In taal. In beelden. In formulieren. In de gewoonte om weg te kijken.

Hadamar, kort na de bevrijding in maart 1945. Je ziet patiënten in metalen bedden en stapelbedden in de instelling waar vóór de bevrijding meer dan 10.000 patiënten door de nazi’s waren vermoord.

Levendige stadsbuurten worden nog steeds bedreigd door planners die geïnspireerd zijn door stedenbouwkundige Ebenezer Howard en Le Corbusier, die functies van wonen, werken en verkeer zoveel mogelijk wilden scheiden. De visieloze jaren ‘70/’80 en de crisis erna heeft tot schrik van veel inwoners meer koude monotone stadsplanning opgeleverd dan gewenst met enkel ruimte voor ‘goedkope’ woonblokken, recht-toe-recht-aan straten met monotoon voortuinterreur en trieste kantorenparken.

In mijn vindtocht naar ingrediënten voor ‘place making’ (het maken van fijne stadse plekken) en voor mijn project ‘De Gelukkige stad’ is functiemenging bijna een magisch woord. ‘Intricate mingling of different uses of places is not a form of chaos’, zegt Jane Jacobs (1961, grondlegster van dit denken en schrijfster van ‘The Death and Life of Great American Cities’), maar een hoog ontwikkelde vorm van ordening. ‘Mingling’ op het gebied van wonen, werken, winkelen en recreëren zorgt voor levendiger plekken in de stad, voor een veiliger omgeving, en meer sociaal toezicht en duurzamer ruimtegebruik.

In oude centra van dorpen en steden is functiemenging simpelweg organisch gegroeid en veelal succesvol. Het zijn gebieden die niet planmatig tot stand zijn gekomen. Je ziet een liefdevolle aaneenschakeling van functies die kloppen. Een volwassen functiemenging dus. Het oer van de stad.

De monogame stad verpaupert snel

Ik woon in een new town aan het IJsselmeer waar bijna alle functies zijn gescheiden. Ebenezer Howard wordt tot de dag van vandaag geprezen door de stadsmakers. Deze stedenbouwers zijn nog steeds zeer modernistisch van opvatting over scheiding van wonen, werken en beleven. De nieuwstad heeft vijf woonkernen (ze noemen het polynucleair), zonder warme onderlinge verbinding en met een schaalgrootte die niet past bij een stadse belevenis of zelfs dorpse belevenis. Het voelt als een mislukte tuinstad. Een gedachte-oefening die niet heeft gewerkt. Er is een uiteraard een stadshart met voldoende monolieten van top-architecten die als stedebouwkundige erecties de aandacht vragen. En bekijk je ze als losstaand object best wel aardig. Dagelijks komen er nog Japanners fotograferen. Op dezelfde wijze als ze dezelfde hoogstandjes, vaak van dezelfde mensen in Düsseldorf op de digitale fotokaart vastleggen. Selfietowns noem ik ze. Met gemaakte ikonen, die eigenlijk geen ikonen meer zijn. Gekochte zelfbeelden van een gemaakte identiteit.

Selfietowns noem ik ze. Die stadscentra zonder hart.

In mijn woonstad is de functiescheiding tot in het extreme doorgevoerd. Er is een geavanceerd wegenstelsel bestaande uit gescheiden fietsroutes, gescheiden busroutes, gescheiden autowegen en zelfs voor het afval een ondergronds gescheiden routering. Als een soort superstofzuiger met kilometers lange buizen wordt het afval automatisch naar de ‘Stofzuigerzak’ gedirigeert. Een groot gebouw naast het stadscentrum, een nieuwstadse opgeruimde tuinstad-uitvinding.

Al deze functiescheidingen zorgen ervoor dat toevallig stadse (of dorpse) ontmoetingen veelal uitblijven. En in een forensenstad is dat dubbel de dood in de pot (dubbelsaai). En als je elkaar ontmoet vind je in de plinten van de polygone kernen geen of veel te weinig uitspanningen om een goed gesprek te voeren. Een monogame stad met een opeenstapeling van monoculturen met weinig cohesie. We hebben ook de meeste (echt)scheidingen in Nederland, begreep ik van een ambtenaar.

“…that the sight of people attracts still other people, is something that city planners and city architectural designers seem to find incomprehensible. They operate on the premise that city people seek the sight of emptiness, obvious order and quiet.”

Jane Jacobs

Ik verlang naar een polyamorfe stad in plaats iets polynucleairs 

Buurten worden achterstandswijken als mensen hun verbinding met de stad verliezen en zich geen onderdeel meer voelen van hun gemeenschap, hun dorp, hun stad. Ze zijn niet meer trots op hun wijk, hun park. Terwijl dat zo makkelijk te voorkomen is door wat banken neer te zetten, een kiosk waar mensen kunnen samenkomen of een stadsmoestuin. En die verbetering moet eigenlijk helemaal niet door de gemeente worden uitgevoerd. Maar door de bewoners zelf. Niet door geld in de wijk te pompen. Maar de inzet van de inwoners, door de wijkbewoners zelf.

We worden vaak verteld dat de ‘gewone man’ geen kracht heeft om de wijk naar een volgend niveau te brengen. Maar breng ze maar eens samen, laat ze maar eens praten over wat ze anders in de wijk willen. Dan worden het net Rotterdammers. Met opgestroopte mouwen wordt de klus geklaard. Onder eigen regie en autonomie.

“Cities have the capability of providing something for everybody, only because, and only when, they are created by everybody.”

Jane Jacobs

De gelukkige stad

Als liefhebber van de ideeën van Jane Jacobs (1961), een van de meest invloedrijke denkers over stedelijke ontwikkeling, snap ik niet dat we in Nederland ons hebben laten leiden door de monotonie van stedebouwkundige ontwikkeling. Vierkant denken inplaats van rond, zei ik weleens in een college op een cultureel café in Almere. Een vierkant plein doet andere dingen met bezoekers (we hebben zo een saai vierkant marktplein en stadhuisplein) dat een rond plein. Onze haven is rond. En de gezelligheid torent daar omhoog.

In cirkels denken inplaats van vierkante, zei ik weleens in een college op een cultureel café in Almere.

Jane Jacobs ziet de stad als ecosysteem, met dynamische levende materie. Als geen ander geloofde ze dat stedelijke elementen pas tot hun recht komen als ze gemixt zijn. Organisch, spontaan en onopgeruimd. Untidy, zoals ze zelf stelt. De ‘intermingling’ van stedelijke gebruikers zijn cruciaal voor economische en urbane ontwikkeling. Een hoge densiteit van functiemenging zoals je ziet in oude organisch gegroeide steden is haar ideaalbeeld. Anders dan de modernisten die denken in groot en efficiënt, kiest zij voor een model waar je lokaal kleine bedrijven ondersteunt en de creatieve impulsen van stedelijke entrepreneurs omarmt. Misschien wel een beetje polyamoreus.

Nothing could be less true. The presences of great numbers of people gathered together in cities should not only be frankly accepted as a physical fact – they should also be enjoyed as an asset and their presence celebrated.”

Jane Jacobs

Oude ideeën kunnen nieuwe gebouwen gebruiken, zegt Jane Jacobs in haar boek uit 1961. Laten we die dan samen met inwoners ontwerpen.

Old ideas can sometimes use new buildings.

Schrijven ís mijn werk. Ik maak artikelen, doe interviews, onderzoek, maak verhalen, fotografeer erbij en probeer een verhaal zo te maken dat het klopt. En eerlijk is. Dat het wat zegt over de werkelijkheid, zonder die werkelijkheid geweld aan te doen.

Het zit me dwars als er onder een verhaal op LinkedIn of steeds vaker nu ook op Substack vervolgens van alles wordt geroepen wat nergens op gebaseerd is.

Kritiek? Graag. Zeg me dat ik ernaast zit. Kom met feiten. Trek mijn redenering in twijfel. Daar kan ik namelijk wat mee. Een beschuldiging, een sneer, dat ik een linkse leugenaar ben of een verdraaiing van wat ik zeg en vervolgens nog wat digitale herrie eroverheen, af en toe op Mastodon en nu ook hier op Substack. Over politiek, cultuur, zorg, de stad, diversiteit, inclusie en alles wat me bezighoudt. En ja, ik schrijf ook wat scherpers. Dat hoort erbij. Ik hoef niet iedereen tevreden te houden.

Op LinkedIn merk ik het sterker. En hier op Substack begint het ook. Als ik vertel over Politiek, boeren, Gaza dan voor je het weet gaat het niet meer over het verhaal. Je wordt zelf het onderwerp. Met drogredenen en lacherige grappen over mijn achternaam en weinig nog over de inhoud van mijn artikelen. Zelfs op de middelbare school maakten mijn studiegenoten daar geen grap over. Hier heb ik dus geen zin meer in.

Ik hoef geen knuffelclubje. Ik wil ook kunnen schuren, twijfelen, van mening verschillen en ook ontdekken dat ik het soms verkeerd zie. Maar wel met mensen die daadwerkelijk iets te zeggen hebben.

Ik zal daarom wat vaker op mijn eigen plek schrijven: kanteldenker.nl.

Ik blijf verhalen maken. Daar twijfel ik geen seconde aan. Maar waar ik ze neerzet, daar denk ik nu wel vaker over na. Een goed gesprek met een fijne vriendin, vrienden, buurvrouw, buurman of stadsgenoot vind ik steeds vaker waardevoller dan een commentaarveld vol digitale herrie.

Liever iemand die zegt: Marcel, volgens mij lul je uit je nek.

Prima. Als we daarna maar verder praten.

De rest? Not my cup of tea.

[kunstwerk Mary Stevenson Cassatt, 1844 – June 14, 1926]

Taalkundig en logisch gebeurt hier iets interessants. De oorzaak wordt omgedraaid. Er zijn mensen met minder geld, minder kansen, minder macht. Links zegt: daar moeten we iets aan doen.

Yeşilgöz maakt daarvan: Links wil mensen helpen, dus links heeft mensen nodig die hulp nodig hebben, dus links heeft er belang bij dat die mensen slachtoffer blijven.

En daar zit de cirkelredenering. Het bestaan van ongelijkheid wordt eerst als voorwaarde voor links gepresenteerd. Vervolgens wordt het feit dat links ongelijkheid wil bestrijden gebruikt als bewijs dat links ongelijkheid nodig heeft.

Maar dat bewijst helemaal niets. Het is alsof je tegen de brandweer in Veghel of de Hoge Venen zegt: jullie hebben brand nodig, dus jullie hebben belang bij brand. Nee. De brand is het probleem. Daarom bestaat de brandweer. En we weten hoe de droogte komt. Veroorzaakt door ongebreideld misbruik van fossiele grondstoffen en overconsumptie.

En daar zit dan weer het bedrijfsleven achter. De achterban van Dilan en tegenwoordig ook van premier Rob Jetten gezien zijn recente reclame voor bezoeken aan Shell en Booking.com.

Je kunt het inhoudelijk oneens zijn met linkse oplossingen. Prima. Voer dan het debat over belastingen, herverdeling, vermogen, marktwerking en de rol van de overheid. Dit is iets anders: een politiek standpunt wordt niet weerlegd, maar de intentie erachter wordt verdacht gemaakt.

Wat Dilan doet heet een genetische drogreden, verpakt in een retorische omkering van oorzaak en gevolg. Populisme op en top. Haar wereldbeeld is hard en opgefokt. Er zijn veel ethische bezwaren tegen in te brengen.

Ik ben opgegroeid met het idee dat je niet eerst vroeg wat solidariteit jou opleverde. Als iemand minder had, keek je om. Je loste het probleem op met elkaar. Mijn moeder kocht paardenbiefstuk voor familie in de bloementeelt in de jaren ‘70. Mijn vrouw werd voorzitter van het armoedefonds.

Als iemand niet mee kon komen, vroeg je wat er nodig was. Solidariteit is geen businessmodel. Het is fatsoen. Toen. En ook nu. Daarom zijn mijn vrouw en ik geëerd met Ridder in de Orde van Oranje Nassau. We zijn doeners! En ondernemers.

𝗦𝗼𝗹𝗶𝗱𝗮𝗿𝗶𝘁𝗲𝗶𝘁 𝗶𝘀 𝗴𝗲𝗲𝗻 𝘃𝗲𝗿𝗱𝗶𝗲𝗻𝗺𝗼𝗱𝗲𝗹 ~ En nu wordt degene die zegt dat de verdeling eerlijker moet, verdacht gemaakt omdat die persoon kennelijk belang zou hebben bij de ongelijkheid die hij probeert te bestrijden. Dat is de echte omkering.

Niet links heeft slachtoffers nodig. Een samenleving die mensen laat vallen, heeft politieke tegenmacht nodig. En dáár zou het debat over moeten gaan.

Het gaat over wie er belang heeft bij het systeem waarin die slachtoffers ontstaan.

Een echte zondag. Koffie. Boek. Beetje lummelen. Naar buiten. Nergens heen. Zeven uur waarin niemand iets van me nodig heeft. Het klinkt misschien als een klaagzang. Maar ik ben niet ongelukkig.

Integendeel. Ik doe mooie dingen. Ik help de zorg kantelen, soms aan tafels waar besluiten worden genomen. Ik werk aan projecten, schrijf, onderzoek voor mijn boek, volg een pittige opleiding. Ik verzamel mensen, ideeën en energie om dingen anders te doen.

Daar krijg ik juist energie van. Ik sprak daar gisteravond in een stille boekwinkel in Driebergen, met Manda over, haar luisterend oor, prachtmens.

Maar ergens moet die energie ook vandaan komen. Mijn leven is al 25, misschien wel 30 jaar ingericht rond zorgen en doorgaan. Een vrouw die vaak ziek was. Een gezin waarin ziekte nooit echt wegging. Een dochter die haar leven iedere dag intensieve zorg nodig heeft. En ikzelf, die ook niet altijd gezond is. Binnenkort mijn derde, gelukkige kleine, operatie aan mijn hart.

Minstens zestig uur per week zit al in Mayim. Verzorgen. Begeleiden. Tillen. Medicijnen. Eten. Afspraken. Administratie. Gedoe.

Dat doe ik met plezier. Want ook met zijn twee naar musea en theater is zorg, of literair opvoeden. Of naar het park om de hoek.

Daarbovenop moet ik werken, geld verdienen, mijn opleiding doen, schrijven, onderzoek doen, mijn andere kind zien, vrienden spreken en ergens proberen een beetje sociaal leven over te houden.

En ik wil ook nog iets bijdragen. Dus stop ik met vrijwilligerswerk. Ik heb Rescue Mother and Child Afghanistan losgelaten. De laatste keer dat ik het klassiek event Uitgast.nl mee organiseer. Gestopt met de energietransitie en coöperaties. Niet omdat het me niet meer raakt, maar omdat ik niet alles meer kan blijven doen. Dat doet pijn. Want ik wil zoveel.

En ondertussen werk ik aan De Toekomst van Mayim. Waar woont zij later? Met wie? Wie staat er naast haar als ik er niet meer iedere dag kan zijn? Ik probeer een klein dorpje midden in Almere voor elkaar te krijgen. Met andere ouders, beslissers, mensen uit wonen en zorg, mensen uit de stad.

Niet alleen een huis voor Mayim. Een gemeenschap. De echte kanteling: dat een vader niet zijn hele leven alles zelf hoeft te dragen om zijn dochter een goed leven te geven.

Dus ja. Ik wil een zondag. Een echte. Koffie. Boek. Bank. Niks. En dat het meest confronterende: ik weet niet eens meer goed hoe dat moet. Maandag ga ik weer door.

𝗞𝗮𝗻𝘁𝗲𝗹𝗲𝗻𝗱𝗲 𝗸𝗹𝗮𝗮𝗴𝘇𝗮𝗻𝗴

𝘌𝘦𝘯 𝘭𝘦𝘨𝘦 𝘻𝘰𝘯𝘥𝘢𝘨

𝘦𝘷𝘦𝘯 𝘯𝘪𝘦𝘮𝘢𝘯𝘥 𝘩𝘰𝘦𝘧𝘵 𝘪𝘦𝘵𝘴 𝘷𝘢𝘯 𝘮𝘪𝘫

𝘦𝘯 𝘥𝘢𝘯 𝘨𝘢 𝘪𝘬 𝘸𝘦𝘦𝘳

Morning sun(day) Edward Hopper

Damn it.

Ik wil iets anders weten: Welke baan is de leukste baan die je nooit hebt gehad? De baan waarvan je denkt: Ja. Díé. Die had ik moeten doen.

Nachtburgemeester. Straatfotograaf. Boswachter. Toneelbouwer. Detective van verdwenen mensen. Kok in een kraakpand. Uitvinder van nutteloze dingen. Directeur van een museum voor mislukte ideeën. Of iets dat alleen in jouw hoofd bestaat.

Zet ’m hieronder. En vertel me waarom. Want ik vermoed dat daar iets interessants gebeurt. Je noemt geen functie. Je laat een stukje van jezelf zien. Waar je nieuwsgierig naar bent. Waar je handen van gaan jeuken. Waar je hoofd naartoe gaat als niemand vraagt wat er op je cv staat.

Dat is kanteldenken. Niet bij een vacature, maar bij een vraag die het systeem nog niet heeft bedacht. Dus kom maar door LinkedIn.

Welke baan heeft nooit bestaan op jouw cv, maar had er verdomme wel op mogen staan? Ik ben benieuwd hoeveel nieuwe beroepen we vandaag samen uitvinden.

haiku

werk zonder hokje

een andere toekomst begint

met één gekke baan

Kunstwerk: Tetsuya Ishida.

Het beeld zegt eigenlijk al: kijk eens wat er gebeurt als je jezelf in een functie stopt die niet van jou is.

Steeds zichtbaarder wordt dat de moderne samenleving, ondanks haar technologische vooruitgang en ongekende efficiëntie, moeite heeft gekregen met iets fundamenteels menselijks: afhankelijkheid.

Decennialang is vrijheid voorgesteld als autonomie. De ideale mens moet zelfstandig, flexibel, productief en zelfredzaam zijn. Kwetsbaarheid iets wat georganiseerd, beheerd of weggewerkt moet worden. Maar wat nu gebeurt, we laten onszelf niet volledig onderwerpen. Zo zitten we nu eenmaal evolutionair niet in elkaar.

Je leeft nooit alleen. Wij bestaan dankzij zorg, aandacht, opvoeding, taal, liefde en gemeenschap, zaken die nauwelijks meetbaar zijn, maar zonder welke geen enkele samenleving kan voortbestaan.

Het is de verborgen crisis van deze eeuw. Niet alleen klimaatverandering, woningnood of politieke polarisatie, maar het langzaam verdwijnen van het besef dat een samenleving meer is dan een verzameling individuen die ieder hun eigen belang nastreven.

Wanneer alles draait om efficiëntie, marktwerking en prestatie, het neoliberalistisch gedachtegoed, dreigt uiteindelijk ook de mens zelf efficiënt gemaakt te worden. Dan verandert zorg in een rekenmodel, wonen in een verdienmodel en onderwijs in een productielijn voor economische bruikbaarheid van de leerling. Wat verloren raakt, is dat niet onafhankelijkheid, maar juist wederzijdse verbondenheid een samenleving bouwt.

Daarom zijn de kleine collectieve bewegingen van deze tijd filosofisch gezien misschien belangrijker dan zij op het eerste gezicht lijken. Omdat zij een ander mensbeeld zichtbaar maken. Een mensbeeld waarin verbondenheid een voorwaarde voor beschaving is. Waarin vrijheid betekent dat mensen in wederkerigheid kunnen leven zonder voortdurend hun bestaansrecht te hoeven bewijzen.

Misschien ontstaat de toekomst daarom niet vanuit één groot politiek of technocratisch masterplan, maar van onderop, in kleine gemeenschappen waar mensen opnieuw oefenen in samenleven. Vooruitgang is uiteindelijk over mensen die zich gedragen weten wanneer het leven kwetsbaar wordt.

The Raft op de afbeeldingen is een videowerk van Viola waarin een groep onbekenden in een stedelijke ruimte wordt getroffen door een plotselinge watergolf. De installatie vertraagt dit moment tot een bijna tijdloze ervaring, waardoor zichtbaar wordt hoe mensen in ontregeling elkaar vasthouden, helpen of verliezen.

Eigen regie. Zelfredzaamheid. Mooie woorden. Maar wat heb je eraan als de wereld om je rolstoel heen je letterlijk tegenhoudt? Het probleem ligt echt niet bij degene die niet mee kan doen. Wij hebben namelijk iets verkeerd ontworpen.

Je kunt iemand niet verwijten dat hij of zij niet zelfredzaam is wanneer het ontwerp de toegang ontneemt. Zelfredzaamheid betekent: jezelf kunnen redden. En daarvoor moet omgeving meewerken.

Een drempel waar je met je rolstoel niet overheen komt. Een lift die te klein is. Een brievenbus of pakketvak waar je niet bij kunt. Tja, dan kun je nog zo zelfstandig zijn. Je komt er gewoon niet.

𝗪𝗶𝗷 𝗸𝗼𝗺𝗲𝗻 𝗻𝗶𝗲𝘁 𝗯𝗶𝗻𝗻𝗲𝗻
𝗱𝗲 𝗱𝗿𝗲𝗺𝗽𝗲𝗹 𝗯𝗹𝗶𝗷𝗳𝘁 𝗹𝗶𝗴𝗴𝗲𝗻
𝗱𝗲 𝘄𝗲𝗿𝗲𝗹𝗱 𝗯𝗹𝗶𝗷𝗳𝘁 𝗱𝗶𝗰𝗵𝘁

In 2015 vroegen we daar met onze stichting ‘Wij Staan Op!’ aandacht voor met #JeKomtErNietIn. We kregen honderden foto’s toegestuurd. Nog altijd zijn theaters, bioscopen, winkels, festivals, scholen en andere voorzieningen voor veel mensen met een beperking niet toegankelijk.

Simpelweg omdat het ontwerp dat onmogelijk maakt. Daarom is een pakketmuur met vakken die voor een rolstoelgebruiker onbereikbaar zijn een ontwerpfout.

Toegankelijk ontwerpen hoeft niet per se duurder te zijn. Vaak begint het met één vraag vóór de eerste schets: Wie gaat dit gebruiken?

Als je pas nadenkt wanneer alles al gebouwd is, wordt toegankelijkheid ineens een probleem en een kostenpost.

Mijn kritiek richt zich op partijen die voorzieningen of gebouwen ontwerpen en plaatsen zonder alle mensen die ze moeten gebruiken serieus mee te nemen.

Ik ontwerp zelf toegankelijke festivals en exposities, sta met mijn voeten in de klei, was betrokken bij de start van een school voor kinderen met een beperking en probeer dagelijks mijn weg te vinden door een soms kafkaëske systeemwereld.

Ik weet dus ook hoe het is om steeds weer tegen dezelfde muur aan te lopen. En vaak is het letterlijk een muur. De mens hoeft niet steeds gerepareerd te worden. Het ontwerp moet op de schop.

Eigen regie begint niet bij: red jezelf maar.

Het begint bij de vraag of iemand überhaupt de ruimte krijgt om zichzelf te redden. Mijn vrouw en ik hebben ons jarenlang ingezet om die ruimte groter te maken, in Nederland en daarbuiten. Daarvoor werden we door de Koning onderscheiden. Riddders nog wel.

Mooi. Maar morgen staat er gewoon weer een drempel.

Dus gaan we verder.