Taka postawa przesłania sensowną krytykę, a przecież można się czepiać Niemców o parę spraw.

Ekonomista Paul Krugman pisze ironicznie o Very Serious People – Bardzo Poważnych Ludziach. Chodzi mu o polityków i ekspertów, których poglądy uchodzą za rozsądne, bo mieszczą się w kręgu opinii uznawanych za rozsądne przez… innych Poważnych Ludzi. Krugman szczególnie chętnie wytykał im przekonanie, że odpowiedzialna polityka gospodarcza musi oznaczać zaciskanie pasa, nawet gdy sytuacja gospodarcza podpowiada coś przeciwnego.

Gdyby przenieść tę kategorię z ludzi na państwa, Niemcy byłyby bardzo dobrym kandydatem na Very Serious Country – Bardzo Poważny Kraj.

Berlin mówi, Europa słucha

Najlepiej było to widać podczas kryzysu strefy euro. Popularny stał się wtedy podział tyleż gospodarczy, co moralny. Na północy znajdowały się państwa oszczędne i odpowiedzialne – z Niemcami na czele. Na południu kraje, które żyły ponad stan i musiały wreszcie nauczyć się dyscypliny. Modelowym przykładem stała się Grecja.

Jasne, Grecy mieli rzeczywiste problemy z finansami publicznymi i wiarygodnością statystyk. Z tej trafnej diagnozy wyprowadzono jednak dyskusyjne wnioski: kryzys należało leczyć gwałtownymi cięciami wydatków publicznych, nawet za cenę głębokiej recesji. Niemcy stały się najważniejszym politycznym rzecznikiem tej linii.

Podobnie wyglądał spór o konstrukcję samej strefy euro. Nie mam przesadnie dobrej opinii o Emmanuelu Macronie, ale kilka jego pomysłów dotyczących Unii było sensownych. Francja od lat naciskała na stworzenie wspólnego budżetu strefy euro, który pozwalałby finansować inwestycje i reagować na kryzysy. Macron proponował też ministra finansów strefy euro. Berlin odpowiadał ostrzeżeniem przed „unią transferową”. Niemcy nie chciały brać wspólnej odpowiedzialności za długi i wydatki innych państw. Angela Merkel mówiła, że nie można po prostu „uwspólnotowić długów”, jeśli inne kraje nie zdyscyplinują swojego podejścia do gospodarki.

Wyjątkiem okazał się rok 2020. Gdy pandemia uderzyła w całą Europę, Niemcy poparły fundusz odbudowy finansowany długiem Unii na niespotykaną wcześniej skalę. Berlin podkreślał jednak tymczasowy charakter tego rozwiązania – i później wrócił do tradycyjnej niechęci wobec trwałego wspólnego zadłużenia.

Mechanizm Bardzo Poważnego Kraju dobrze było też widać w polityce wobec Rosji. Polska, państwa bałtyckie i inne kraje naszego regionu ostrzegały, że uzależnienie energetyczne od Rosji nie jest zwykłą kwestią handlową. W niemieckiej polityce przez lata silne było przekonanie wyrażane hasłem Wandel durch Handel – zmiana przez handel. Więcej kontaktów gospodarczych miało sprzyjać modernizacji, umiarkowaniu, a także politycznej liberalizacji Rosji.

W tle kryło się przekonanie, że kiedy Warszawa czy Tallinn ostrzegały przed Rosją, przemawiały przez nie lęki i regionalne obsesje. Kiedy Berlin uspokajał, przemawiał Rozsądek.

Nie tacy rozsądni?

Z dzisiejszej perspektywy bilans tych niezwykle rozsądnych i wyważonych rad wygląda niezbyt imponująco.

Najbardziej spektakularny był oczywiście przypadek Rosji. Po pełnoskalowej inwazji na Ukrainę w 2022 roku trudno nadal przekonywać, że bezpieczeństwo energetyczne można oddzielić od geopolityki. Polska i państwa bałtyckie miały w tej sprawie rację: ostrzegały przed ryzykiem, które Berlin przez lata bagatelizował.

Polityka gospodarcza wobec Grecji – a szerzej wobec całej Unii – też nie dała rewelacyjnych efektów. Grecka gospodarka skurczyła się mniej więcej o jedną czwartą, a bezrobocie sięgnęło 27 procent. Relacja długu publicznego do PKB – jeden z kluczowych wskaźników, które program miał ustabilizować – zamiast spaść, wzrosła z niespełna 130 procent w 2009 roku do około 180 procent w połowie następnej dekady. I to mimo przeprowadzonej w 2012 roku ogromnej restrukturyzacji długu. Od tamtej pory sytuacja nieco się poprawiła: na koniec pierwszego kwartału 2026 roku grecki dług wynosił 143,5 procent PKB. Nadal był jednak najwyższy w całej Unii.

Międzynarodowy Fundusz Walutowy przyznawał, że skala recesji została poważnie niedoszacowana. Fundusz wskazywał między innymi na przyjęcie zbyt niskich mnożników fiskalnych oraz na to, że skoncentrowana na początku programu konsolidacja fiskalna pogłębiła recesję. Terapia okazała się niezwykle bolesna, a przy tym – przynajmniej według jednego z podstawowych kryteriów jej projektantów, czyli stabilizacji zadłużenia – przez lata nie przynosiła oczekiwanego rezultatu.

Unia pod przewodnictwem Niemiec weszła więc w epokę kryzysów geopolitycznych i klimatycznych z podziałami pogłębionymi przez kryzys euro i wciąż ograniczonymi wspólnymi narzędziami gospodarczymi.

Co więcej, Niemcy były tak zajęte strofowaniem innych krajów, że przegapiły kilka własnych problemów.

Przez lata symbolami odpowiedzialności były tam schwarze Null – budżet bez deficytu – i konstytucyjny hamulec zadłużenia. Tyle że państwo może nie tylko pożyczać za dużo. Może również inwestować za mało. W 2024 roku MFW oceniał wprost, że niemiecki hamulec długu jest zbyt restrykcyjny. Według Funduszu limit zadłużenia można było poluzować o mniej więcej 1 punkt procentowy PKB: relacja długu do PKB nadal by spadała, a pieniądze na potrzebne inwestycje by się znalazły.

Rok później dogmat pękł. W marcu 2025 roku Bundestag zmienił konstytucję: wydatki na obronność i część innych wydatków związanych z bezpieczeństwem przekraczające 1 procent PKB wyłączono spod hamulca zadłużenia, a obok stworzono finansowany długiem fundusz infrastrukturalny o wartości 500 miliardów euro. Reguła przedstawiana przez lata jako niemal uniwersalna zasada odpowiedzialności okazała się elastyczna, gdy jej koszty zaczęły uwierać same Niemcy.

Także politycznie Niemcy przestały wyglądać jak spokojna wyspa na tle niesfornej Europy. W wyborach federalnych w 2025 roku AfD zdobyła 20,8 procent głosów – dwa razy więcej niż cztery lata wcześniej – i została drugą siłą w kraju. Niemcy nie stoją poza europejskim kryzysem politycznym. Są jednym z miejsc, w których ten kryzys się rozgrywa.

Premia za powagę

Problem z Very Serious Country polega więc na nieuzasadnionej premii za rzekomy realizm i rozsądek. Niemiecka niechęć do długu wynikała nie tylko z ekonomii, ale także z konkretnej historii, interesów i kultury politycznej. To samo dotyczyło niemieckiego podejścia do Rosji. Francuzi patrzyli na konstrukcję strefy euro z perspektywy własnych doświadczeń, Polacy i Bałtowie podobnie patrzyli na Rosję.

Każda z tych perspektyw była lokalna. Różnica polegała na tym, że jedna przez długi czas miała zdolność przedstawiania się jako uniwersalna i „ta rozsądna”.

Można jeszcze zrozumieć, dlaczego niemieccy politycy przedstawiali własny punkt widzenia jako wyjątkowo racjonalny. Ale za łatwo podobną hierarchię przejmowali politycy i komentatorzy w innych państwach. Jakby wracali z Berlina nie z konferencji prasowej czy politycznego spotkania, ale z krótkiej audiencji u samego Czystego Rozumu. Dobrze było to widać także w Polsce podczas kryzysu strefy euro. Niemiecka opowieść o odpowiedzialnej północy i rozrzutnym południu, o konieczności dyscypliny fiskalnej i Grecji, która musi odrobić lekcję odpowiedzialności, została u nas przyjęta zaskakująco łatwo.

Odpowiedzialne państwo wie, że ma własne interesy, własną historię i własne uprzedzenia. Bardzo Poważny Kraj myli je ze zdrowym rozsądkiem. Ale naprawdę niebezpiecznie jest wtedy, gdy to samo zaczynają robić politycy i komentatorzy z innych państw.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Przede wszystkim: jest już was dwa tysiące. Dzięki! Szczególnie wszystkim tym, którzy wspierają mnie na Patronite.

Cieszy mnie też, że wpisy czasem wychodzą poza Substacka. Na przykład post o miliarderach doczekał się kontynuacji w audycji Agnieszki Lichnerowicz dla radiowej Trójki. Zapis audycji znajdziecie tu.

Można już też kupować książkę Gównowacenie Cory’ego Doctorowa, którą miałem przyjemność przetłumaczyć. Jego słynny artykuł opowiadał o tym, jak psują się platformy społecznościowe. Książka idzie o krok dalej i pokazuje, jak psuje się cały nasz system gospodarczy. Doctorow przekonująco, na wielu przykładach, pokazuje, że odpuszczenie regulacji rynku, osłabienie siły przetargowej pracowników i postępująca monopolizacja doprowadziły do powstania grupy gigantów, którzy gównowacą naszą gospodarkę, bo… mogą.

Fragment na zachętę poniżej. A jeszcze dłuższy znajdziecie na stronie wydawnictwa tu.

Ukłony!

Subscribe now

Rząd chce przesunąć progi PIT, dzięki czemu – według jego własnych szacunków – zyska około 3,5 mln osób.

I to jest dla mnie największy minus tej reformy. Ponad 80 proc. podatników po raz kolejny znika z dyskusji. Jeśli na zwykłym etacie nie zarabiasz w okolicach 12 tys. zł brutto miesięcznie, zmiana progów właściwie cię nie dotyczy. Nie załapujesz się do mitycznej „klasy średniej” czy „pracujących Polaków”, którym politycy tak bardzo chcą pomóc. Nie mam nic przeciwko temu, żeby etatowcom zarabiającym 12 czy 15 tys. zł obniżyć delikatnie podatki. Mam problem z językiem, w którym po raz kolejny kilkanaście najzamożniejszych procent obywateli staje się synonimem całego pracującego społeczeństwa.

Jest jednak również plus. Tym razem pomoc dla wyższej klasy średniej ma być przynajmniej częściowo finansowana nie przez mniej zamożną część społeczeństwa, ale przez tych, którzy znajdują się jeszcze wyżej na drabinie dochodów. Rząd chce podnieść daninę solidarnościową dla osób z dochodami przekraczającymi milion złotych, ograniczyć dostęp do ryczałtu dla działalności z bardzo wysokimi przychodami i podwyższyć CIT największym firmom. Oznacza to, że system staje się mniej regresywny na górze. Brawo.

W ogóle to podobna historia co z pomysłami PiS-u. Kiedy partie obejmują władzę, odkrywają rzecz od dawna opisywaną przez ekonomistów: polski system wyjątkowo łagodnie traktuje część najlepiej zarabiających przedsiębiorców. Ale jednocześnie nie potrafią naruszyć jednego z największych tabu III RP i dokonać realnej reformy systemu. Bo wiadomo, co się wtedy wydarzy. Rozpęta się burza, że atakuje się ludzi zaradnych.

Tym razem moim ulubionym przykładem jest komentarz Macieja Kaweckiego. Znany popularyzator nauki napisał, że w Polsce „ciągle rozwiązuje się problemy kraju podwyższając podatki przedsiębiorców”. W wielu krajach OECD ciężar finansowania państwa rozkłada się jego zdaniem równomierniej – na obywateli, przez podatki osobiste i konsumpcyjne – a u nas kumulacja składek, danin i niestabilnego prawa „bywa unikalnym wyzwaniem w skali międzynarodowej”. Bo „cały czas pokutuje myślenie: tym się udało, im dowalmy”.

To charakterystyczny zbiór uproszczeń, można by prezentować w muzeach jako wzór polskiej debaty publicznej.

Po pierwsze, rząd nie podwyższa podatków przedsiębiorcom jako takim, tylko stosunkowo wąskiej grupie najlepiej zarabiających oraz największym firmom.

Po drugie, właśnie ta grupa jest w polskim systemie podatkowym wyjątkowo uprzywilejowana. Dane Ministerstwa Finansów od lat pokazują, że przy bardzo wysokich dochodach efektywne obciążenie podatkami i składkami spada. Nawet Komisja Europejska zwraca nam uwagę na znaczną różnicę między opodatkowaniem etatu i samozatrudnienia.

Po trzecie, ciężar finansowania państwa naprawdę rozkłada się u nas inaczej niż w OECD – ale raczej nie tak jak pisze Kawecki. Polska pobiera więcej niż średnia dla krajów OECD z podatków konsumpcyjnych, a mniej z podatku od dochodów firm. Składki rzeczywiście odstają. Tyle że ich ciężar spada przede wszystkim na pracę i osoby o zwykłych dochodach, a nie zamożnych przedsiębiorców: przy dochodach powyżej miliona złotych składki społeczne stanowią niecały procent dochodu.

I po czwarte: progresja podatkowa to nie „dowalanie tym, którym się udało”. To standard w zamożnych gospodarkach. Można dyskutować o jej skali, progach i konkretnych stawkach. Trudniej poważnie argumentować, że sama zasada wyższego opodatkowania bardzo wysokich dochodów jest jakimś polskim dziwactwem.

Na tym polega podstawowy trik tej debaty.

„Przedsiębiorcy” to kategoria tak szeroka, że zaciera ważniejsze rozróżnienie: między ludźmi o zwykłych dochodach a tymi, którzy zarabiają bardzo dużo. Dzięki temu podwyżkę podatku dla przedsiębiorcy z milionowym dochodem można przedstawić jako podwyżkę podatków „przedsiębiorcom jako takim”. Spór o progresję znika, w jego miejsce pojawia się znajoma opowieść o państwie, które znowu „dowala przedsiębiorcom”.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Dam wam przykład. Ile razy słyszeliście zdanie w rodzaju: „Debaty o klimacie nie ma, bo konsensus ogłoszono odgórnie i zamknięto dyskusję”?

To jawna nieprawda. Przez dziesięciolecia sprawdzano konkurencyjne wyjaśnienia zmian klimatu, poprawiano dane i testowano zarzuty sceptyków. Na przykład Richard Muller, fizyk z Berkeley, podważał część ustaleń dotyczących pomiarów temperatury. Założył więc zespół, który miał przeliczyć dane od nowa. Projekt dostał pieniądze między innymi od fundacji Charlesa Kocha. Przeliczyli. W 2012 roku Muller napisał w „New York Timesie”, że globalne ocieplenie jest realne, a jego przyczyną jest przede wszystkim działalność człowieka.

Co więcej, własne badania nad zmianą klimatu prowadziła również branża paliwowa. Naukowcy Exxonu już w latach 70. i 80. prognozowali ocieplenie związane ze spalaniem paliw kopalnych, a ich przewidywania okazały się później zaskakująco trafne. Powstały też całe serwisy zajmujące się odpowiadaniem na zarzuty sceptyków – w Polsce choćby „Nauka o Klimacie”, gdzie można znaleźć omówienia najczęściej powtarzanych argumentów wraz z odwołaniami do badań.

To nie są historie o zamykaniu debaty. Przeciwnie: pokazują, jak szeroko była otwarta.

Jeszcze wyraźniej widać to w debacie publicznej. Wystarczy wrócić do mediów sprzed kilkunastu czy dwudziestu lat. Sceptycyzm klimatyczny nie funkcjonował wtedy na marginesie internetu. Trafiał do dużych gazet, telewizji i programów publicystycznych. Publikowano teksty podważające skalę ocieplenia, jego antropogeniczne źródła albo wiarygodność modeli klimatycznych. Sceptycy występowali w roli jednej ze stron sporu, a media chętnie przedstawiały problem według dobrze znanego schematu: jedni naukowcy mówią to, inni tamto. Czasem prowadziło to wręcz do odwrotnego problemu. Dążenie do „równowagi” sprawiało, że stanowisko niewielkiej mniejszości badaczy otrzymywało w mediach podobną przestrzeń jak pogląd dominujący w literaturze naukowej.

Na tym etapie pojawia się zwykle kolejny argument: nauka musi przecież pozostawać otwarta na zmianę. Oczywiście. Tyle że otwartość nauki nie oznacza obowiązku rozpoczynania każdej dyskusji od zera na podstawie dowolnego zarzutu. Idźcie na wydział fizyki i zażądajcie debaty z pracownikiem katedry, bo obejrzeliście film podważający model standardowy. Idźcie na matematykę z własnym dowodem obalającym znane twierdzenie. Ludzie na wydziale zapewne będą uprzejmi, ale zapytają: gdzie są obliczenia? Czy jest preprint? Kto to sprawdził? Gdzie wynik został przedstawiony? Nawet w dyscyplinach humanistycznych nie wystarczy powiedzieć: „mam inną opinię”. Trzeba przejść przez seminarium, krytykę innych badaczy, recenzję.

A jednak wciąż czytam teksty osób przekonanych, że są wielkimi obrońcami idei nauki, bo żądają prawa do debatowania o ustaleniach nauk o klimacie, choć nawet nie zadają sobie trudu, żeby zapoznać się z dotychczasowymi ustaleniami i historią tej debaty.

Problem z takim fałszywym ramowaniem nie polega tylko na tym, że źle opisuje stan wiedzy. Odciąga nas również od debaty, którą naprawdę warto dziś prowadzić: jak przeprowadzić konieczne zmiany zgodnie z zasadami sprawiedliwości społecznej, tak aby ich kosztów nie przerzucić na ludzi o najniższych dochodach. Tym bardziej że brak działania nie chroni ich przed kosztami. Przeciwnie, to właśnie najubożsi są najbardziej narażeni na skutki zmiany klimatu.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Tak naprawdę działania administracji uderzają głównie w nauki przyrodnicze i biomedyczne. Z dwóch powodów.

Po pierwsze, trumpowska definicja tego, co uchodzi za ideologicznie podejrzane, jest bardzo szeroka. Na celowniku znalazły się badania nad klimatem, zdrowiem publicznym czy szczepieniami. Po drugie, właśnie tutaj są naprawdę duże pieniądze. Jeśli administracja chce wywrzeć presję na uczelni, to sięga po sugestię odcięcia strumienia federalnych pieniędzy, od którego zależą laboratoria i całe zespoły badawcze.

Ten mechanizm dobrze opisał Nicholas Lemann w „New Yorkerze”. Nauki przyrodnicze są po prostu znacznie droższe niż większość badań humanistycznych. Uniwersytet zazwyczaj nie jest w stanie przejąć tych kosztów, gdy federalny grant nagle znika (przy okazji jest to niezłe przypomnienie, że nawet w najbardziej kapitalistycznej gospodarce państwo pozostaje jednym z głównych sponsorów badań, których prywatnym firmom często nie opłaca się finansować na podobną skalę).

Klimat na zamówienie

W styczniu 2026 roku „Nature” podsumowało pierwszy rok drugiej administracji Trumpa. W ciągu 2025 roku National Institutes of Health (NIH) i National Science Foundation (NSF) anulowały lub zamroziły ponad 7800 grantów. Wiele później przywrócono, między innymi na skutek wyroków sądowych, ale około 2600 wciąż pozostawało nieprzywróconych – chodziło o 1,4 miliarda dolarów.

NSF przyznała w tym czasie o 25 procent mniej nowych grantów niż wynosiła średnia z poprzednich dziesięciu lat, NIH – o 24 procent mniej. Jednocześnie dziewięć federalnych agencji związanych z nauką straciło ponad 25 tysięcy pracowników; część została zwolniona, większość skorzystała z programów zachęcających do odejścia.

Najbardziej jaskrawo widać to chyba w przypadku klimatu.

W kwietniu 2025 roku administracja Trumpa odsunęła od pracy niemal 400 naukowców pracujących nad kolejną National Climate Assessment – przygotowywanym co kilka lat, wymaganym przez Kongres przeglądem wiedzy o skutkach zmiany klimatu dla Stanów Zjednoczonych. Kilka miesięcy później Departament Energii przedstawił własny raport klimatyczny. Tym razem autorów było pięciu; wszystkich osobiście dobrał sekretarz energii Chris Wright. Dokument przekonywał między innymi, że gospodarcze szkody powodowane przez ocieplenie są mniejsze, niż się zwykle uważa. W odpowiedzi ponad 85 badaczy skrzyknęło się i przygotowało ponad czterystustronicową krytykę raportu, zarzucając mu wybiórcze cytowanie literatury, pomijanie niewygodnych danych i błędy statystyczne. „To jest kpina z nauki” – mówił Andrew Dessler, klimatolog z Texas A&M University.

Jednym z osiągnięć, którymi Donald Trump najchętniej chwalił się po swojej pierwszej kadencji, była Operation Warp Speed – program, dzięki któremu państwo wpompowało miliardy dolarów w błyskawiczne opracowanie szczepionek przeciw COVID-19. Jeszcze w sierpniu 2025 roku Trump nazywał go „jedną z najbardziej niesamowitych rzeczy”, jakie zrobiono w USA. Tymczasem za jego drugiej prezydentury sekretarz zdrowia Robert F. Kennedy Jr. odwołał wszystkich 17 członków komitetu ekspertów doradzającego Centrom Kontroli i Zapobiegania Chorobom w sprawie szczepień, a następnie Departament Zdrowia i Opieki Społecznej wygasił lub ograniczył 22 projekty dotyczące szczepionek mRNA, warte blisko pół miliarda dolarów. Kennedy uzasadniał to tym, że technologia mRNA nie sprawdza się dostatecznie dobrze w przypadku infekcji dróg oddechowych.

Wielu specjalistów odpowiadało, że dostępne badania tego nie potwierdzają. Najbardziej wymowna była reakcja Drew Weissmana – laureata Nagrody Nobla za odkrycia, które umożliwiły powstanie szczepionek mRNA. Według Weissmana administracja „paraliżuje naszą naukę na całe dekady”. Ostrzegał, że prace nad technologią po prostu przeniosą się do innych krajów, a za nimi wyjadą młodzi amerykańscy badacze.

Naukowcy zagłosują nogami?

Nic dziwnego, że nastroje w środowisku naukowym nie są najlepsze. W badaniu SciOPS, przeprowadzonym między listopadem 2025 a styczniem 2026 roku, 85 procent ankietowanych naukowców akademickich uznało zmiany w amerykańskiej polityce naukowej od początku drugiej kadencji Trumpa za „bardzo negatywne”. Trzy czwarte uważało, że administracja wpływa na kierunki badań znacznie silniej niż jej poprzednicy, a 84 procent – że jej działania zmniejszyły społeczne zaufanie do nauki.

Trzeba zaznaczyć, że nie było to wielkie badanie: uzyskano 265 ważnych odpowiedzi. Podobnych sondaży jest jednak więcej.

W marcu 2025 roku, kilka tygodni po pierwszych cięciach, troje ekonomistów – Pierre Azoulay, Raffaella Sadun i Daniela Scur – zapytało 916 doktorantów i postdoków z nauk biomedycznych o plany zawodowe. I jak oceniali je pół roku wcześniej. Odsetek deklarujących, że zostaną w akademii, spadł z 66 do 44 procent. Odsetek zamierzających zostać w Stanach – z 93 do 72. O 16 punktów spadło zadowolenie z samej decyzji o doktoracie w naukach ścisłych. Wśród badaczy z zagranicy spadek chęci pozostania w USA był dwa razy głębszy niż wśród Amerykanów.

Co macie badać

W maju 2026 roku administracja Trumpa przedstawiła projekt nowych zasad przyznawania federalnych grantów – Regulation for Federal Financial Assistance. Recenzje ekspertów zostają, ale zmienia się ich status: stają się opinią. Przy każdym wniosku uznaniowym decyzję podejmowałby wyznaczony przez szefa agencji nominat polityczny, a projekt wprost zastrzega, że nie wolno mu rutynowo iść za recenzentami – ma orzekać samodzielnie. Wniosek musi w dający się wykazać sposób realizować priorytety prezydenta.

Politycy zawsze decydowali, czy państwo chce wydawać więcej na badania nad rakiem, energią jądrową czy lotami kosmicznymi. To normalna część polityki. Czym innym jest jednak decyzja: „wydajemy więcej na onkologię”, a czym innym: „ten konkretny projekt dostanie pieniądze, a tamten nie, bo lepiej pasuje do programu prezydenta”.

Dlatego American Physical Society, zrzeszające ponad 50 tysięcy fizyków, wezwało do wycofania projektu. Fizyków niepokoi możliwość przesunięcia granicy między polityczną decyzją o tym, co warto badać, a ekspercką decyzją o tym, które badanie jest dobre.

Jeszcze ostrzej ujął to Sudip Parikh, szef American Association for the Advancement of Science. Dwa dni po publikacji projektu wydał oświadczenie, w którym nazwał pomysł bezceremonialną próbą przejęcia władzy przez polityków.

Demontaż nauki

31 marca 2025 roku ponad 1900 członków National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine podpisało list otwarty ostrzegający przed skutkami polityki administracji Trumpa. Występowali we własnym imieniu, ale skala mobilizacji była wyjątkowa. Pisali o cięciach, zwolnieniach, cenzurze i „klimacie strachu”, a przede wszystkim o ryzyku utraty całego pokolenia badaczy i przewagi budowanej przez USA przez dziesięciolecia.

Media o tym wszystkim informują, ale trudno powiedzieć, żeby temat znalazł się w centrum debaty. A mnie wydaje się dość niezwykłe, że jedna z najpotężniejszych administracji świata może uznać: nie podoba nam się to, co mówią naukowcy, więc część ich badań nazwiemy „ideologią”, zmienimy reguły finansowania, wymienimy ekspertów i zwiększymy polityczną kontrolę nad instytucjami, które tę wiedzę wytwarzają.

Spora część dyskusji o amerykańskich uniwersytetach nadal wygląda tak, jakby głównym problemem były ekscesy lewicowych studentów albo ideologiczne mody na kampusach. Można je krytykować – jasne. Tyle że student organizujący niemądrą akcję protestacyjną i administracja federalna dysponująca miliardami dolarów, możliwością zwalniania ludzi i wpływem na zasady przyznawania grantów nie są równorzędnymi aktorami.

Szukanie „prawdy pośrodku” między nimi zaciera więc najważniejszą różnicę: różnicę władzy.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

W badaniu The Economist/YouGov ze stycznia 2026 roku 80 procent Amerykanów uznało, że bogaci mają w Stanach Zjednoczonych zbyt dużą władzę polityczną.

Nie jest to wyłącznie amerykańskie zjawisko.

W międzynarodowym badaniu Ipsos z 2025 roku, obejmującym 31 państw, średnio 68 procent respondentów zgodziło się, że gospodarka w ich kraju jest ustawiona tak, by służyć bogatym i wpływowym.

Z kolei dane World Values Survey z 66 krajów, przywołane w raporcie Oxfamu, pokazują, że niemal połowa respondentów uważa, iż bogaci często kupują wybory w ich kraju.

We Francji 86 procent respondentów poparło tak zwany podatek Zucmana – minimalny podatek w wysokości 2 procent od majątków przekraczających 100 milionów euro.

Pozostaje pytanie, czy ta zmiana nastrojów nastawienia przełoży się na politykę. Po kryzysie finansowym 2008 roku zaufanie do banków sięgnęło dna, ale nie doprowadziło to do wielkiej reformy.

Niechęć społeczeństwa do danej grupy nie oznacza jeszcze chęci polityków do zmiany.

Szczególnie dużo zależy od Stanów Zjednoczonych. To one mają najwięcej miliarderów – na liście „Forbesa” z 2026 roku znalazło się 989 obywateli USA (piętnastu z dwudziestu najbogatszych ludzi świata to Amerykanie) – i to tam mieszczą się centrale wielu międzynarodowych korporacji.

Amerykański rząd dysponuje więc najlepszymi narzędziami do opodatkowania tych fortun i narzucania reguł przedsiębiorstwom działającym na całym świecie.

Ludzie chcą zmiany…

Dobra wiadomość jest taka, że w Stanach Zjednoczonych nie brakuje społecznego poparcia dla takiego zwrotu.

We wspomnianym już sondażu The Economist/YouGov z początku stycznia 2026 roku 80 procent Amerykanów uznało nierówności majątkowe za duży problem, a 59 procent opowiedziało się za prowadzeniem przez rząd federalny polityki zmniejszającej różnicę między najbogatszymi a najbiedniejszymi. Jednocześnie 62 procent badanych stwierdziło, że miliarderzy płacą zbyt niskie podatki.

…Trump nie chce

A co z klasą polityczną?

Na Trumpa i Republikanów liczyć nie można. Ta administracja prowadzi najbardziej sprzyjającą miliarderom politykę od dziesięcioleci, a konkurencja w tej kategorii jest spora.

Biuro Budżetowe Kongresu szacuje, że gospodarstwa z najniższego decyla stracą przez reformy podatkowe i socjalne Trumpa 1200 dolarów rocznie, czyli 3,1 procent swoich dochodów. Gospodarstwa z najwyższego decyla zyskają natomiast średnio 13 600 dolarów, czyli 2,7 procent swoich dochodów.

Po doliczeniu ceł, które podnoszą ceny w sklepach, Budget Lab z Yale wylicza spadek o 7 procent na dole drabiny i wzrost o 1,5 procent na górze.

Administracja osłabia również instytucję, która mogłaby skuteczniej ściągać podatki od wielkich firm i najbogatszych obywateli. Ustawa Bidena z 2022 roku przeznaczyła blisko 80 miliardów dolarów na dziesięcioletnią odbudowę federalnej skarbówki, czyli IRS. Kontrole miały się koncentrować na dużych firmach, spółkach o skomplikowanej strukturze i podatnikach o wysokich dochodach. Biuro Budżetowe Kongresu szacowało, że dodatkowe 80 miliardów przyniesie około 200 miliardów dolarów wpływów.

Pod rządami Republikanów Kongres wycofał jednak 53,8 miliarda dolarów z przyznanego finansowania. Podstawowy budżet IRS jest dziś realnie o 40 procent niższy niż w 2010 roku, a liczba pracowników urzędu spadła w 2025 roku ze 102 do około 74 tysięcy, czyli o 27 procent. Trudniej będzie przez to nie tylko obsługiwać zwykłych podatników, lecz także kontrolować zeznania ludzi, których majątek ukryty jest w sieci spółek, funduszy i zagranicznych rachunków.

Podobnie wygląda sytuacja z regulacjami – szczególnie branży AI. Administracja Trumpa unieważniła rozporządzenie Bidena dotyczące bezpieczeństwa AI, poleciła urzędom wyszukiwać i usuwać przepisy utrudniające rozwój sztucznej inteligencji, a Federalnej Komisji Handlu – ponownie przejrzeć postępowania i ugody, które mogą nadmiernie obciążać branżę. Zapowiedziała też ograniczanie federalnego finansowania dla stanów wprowadzających, jej zdaniem, zbyt restrykcyjne regulacje.

A co z Demokratami?

Obecnie mamy w Partii Demokratycznej dwie frakcje: frakcję umiarkowanych i frakcję populistów.

Pierwszy nurt koncentruje się na kosztach życia. Politycy związani między innymi z centrową New Democrat Coalition mówią przede wszystkim o zwiększaniu podaży mieszkań, energii i usług opiekuńczych, obniżaniu cen leków oraz wzmacnianiu konkurencji. Ich diagnoza brzmi: ludzie są źli, ponieważ podstawowe dobra stały się zbyt drogie i trudno dostępne. Nie trzeba więc zaczynać od frontalnej wojny z miliarderami; trzeba sprawić, by gospodarka produkowała więcej tego, czego zwykłym ludziom brakuje. Często ich receptą na „lepiej” jest mniej regulacji (także tych nakładanych przez państwo na siebie) i więcej projektów infrastrukturalnych (także publicznych).

Drugi nurt uważa, że problemem są nie tylko wysokie ceny, lecz także koncentracja majątku i wynikającej z niej władzy. Bernie Sanders i Ro Khanna zaproponowali w 2026 roku coroczny pięcioprocentowy podatek od majątków przekraczających miliard dolarów. Elizabeth Warren, Pramila Jayapal i Brendan Boyle przedstawili łagodniejszy wariant: 2 procent od majątku powyżej 50 milionów dolarów i dodatkowy punkt procentowy od części przekraczającej miliard. Pod tym drugim projektem podpisało się dziesięcioro senatorów i 39 członków Izby Reprezentantów.

Nietrudno odgadnąć, że to populiści dają największą szansę na opodatkowanie miliarderów i ograniczenie władzy wielkich korporacji. Jaka jest ich pozycja w partii?

Przede wszystkim wiele ich postulatów cieszy się poparciem zdecydowanej większości demokratycznych wyborców. Zaznaczam to, bo także w Polsce populistyczne skrzydło partii bywa przedstawiane jako grupa oderwanych radykałów, którzy próbują narzucić reszcie kolegów i koleżanek niepopularne rozwiązania. Tymczasem 81 procent Demokratów i sympatyzujących z nimi wyborców niezależnych popiera podwyższenie podatków dla wielkich korporacji, a 74 procent – dla gospodarstw domowych zarabiających ponad 400 tysięcy dolarów rocznie.

Słabiej wygląda siła instytucjonalna populistów. Congressional Progressive Caucus skupia niemal stu członków Kongresu, ale jest szeroką koalicją: członkostwo nie oznacza poparcia dla podatku majątkowego ani wszystkich projektów Sandersa i Warren.

Największym osiągnięciem tej frakcji był wpływ na administrację Bidena. Lina Khan stanęła na czele Federalnej Komisji Handlu, a Jonathan Kanter antymonopolowego wydziału Departamentu Sprawiedliwości. Zwolennicy zdecydowanej walki z koncentracją gospodarczą po raz pierwszy od dziesięcioleci przejęli urzędy zdolne blokować fuzje i pozywać największe firmy. Kadencja Khan nie przyniosła samych zwycięstw, ale przywróciła polityce antymonopolowej centralne miejsce w debacie publicznej i pokazała, że populistyczna lewica ma także kadry zdolne kierować instytucjami państwa.

Populistyczna lewica coraz lepiej radzi sobie również w prawyborach. Do końca czerwca 2026 roku lewicowe Justice Democrats poparli piętnaścioro kandydatów w wyścigach kongresowych; sześcioro wygrało prawybory, w tym dwoje z urzędującymi politykami. W tym samym tygodniu wygrali wszyscy trzej kandydaci wspierani przez Zohrana Mamdaniego. Przy czym populistyczni kandydaci wygrywają na razie przede wszystkim tam, gdzie Demokraci są mocni i nie muszą zbytnio zabiegać o niezdecydowanych wyborców.

Symbolicznym testem siły obu nurtów stały się prawybory do Senatu w Michigan. Abdul El-Sayed, popierany przez Berniego Sandersa i Alexandrię Ocasio-Cortez, zmierzył się z Haley Stevens, za którą opowiedzieli się gubernator Gretchen Whitmer, senator Gary Peters i znaczna część partyjnego establishmentu. Nie chodziło o bezpieczny lewicowy okręg, lecz o cały stan, który dwa lata wcześniej wybrał Trumpa, i mandat, bez którego demokraci nie odzyskają większości w Senacie.

Wygląda na to, że El-Sayed minimalnie wygrał.

Kto ma władzę?

Na razie amerykańska polityka znalazła się więc w osobliwym miejscu: większość wyborców chce ograniczenia władzy najbogatszych, ale nurt, który traktuje ten cel najpoważniej, wciąż nie ma dość siły, by narzucić swój program nawet własnej partii.

Miliarderzy przegrali już spór o reputację, wciąż jednak wygrywają spór o władzę. Aczkolwiek zdają się mieć coraz mniej atutów, a ich przeciwnicy są coraz lepiej zorganizowani.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Wpisy na podobne tematy:

O podatku Zuckmana:

Na temat Liny Khan:

Stephen Witt opisuje na łamach „New Yorkera”, jak model OpenAI włamał się do jednej z nowojorskich firm. Fragment:

Następnego dnia OpenAI publicznie przyznało, że doszło do włamania. W poście na blogu firma wyjaśniła, że niektóre zabezpieczenia testowanych modeli nie zostały włączone. Model AI – o ironio – otrzymał zestaw zadań z zakresu cyberbezpieczeństwa. Zadania były trudne; w istocie, jak spekuluje Wolf, „być może w ogóle nie dało się ich wykonać”. Wkrótce AI zaczęła szukać niestandardowych rozwiązań.

By zapobiec nadużyciom, OpenAI umieściło tę niebezpieczną AI w cyfrowym środowisku odciętym od internetu, zwanym piaskownicą (sandbox). Piaskownica miała jednak jedno niewielkie połączenie ze światem zewnętrznym, pozwalające AI pobierać potrzebne oprogramowanie. Nie wiadomo, dlaczego OpenAI uznało to za bezpieczne – Anthropic pokazało już, że takie piaskownice są podatne na ataki. Przez to wąskie połączenie AI uciekła, przeciskając się – w cyfrowym sensie – przez kanały wentylacyjne. Potem zaczęła skradać się po systemie komputerowym OpenAI w poszukiwaniu drogi do świata zewnętrznego. Wkrótce była wolna i beztrosko popełniała w realnym świecie poważne przestępstwo, próbując wypełnić swoją bezsensowną misję. „Jeśli wyrwiesz się ze swojego izolowanego środowiska, wejdziesz do internetu, włamiesz się do Hugging Face i ukradniesz klucz z odpowiedziami do egzaminu z cyberbezpieczeństwa, to ja osobiście uznałbym, że go zdałeś” – napisał Eliezer Yudkowsky, krytyk AI.

Człowiekowi, który przeprowadziłby takie włamanie, groziłyby lata więzienia. W przypadku maszyny trudniej jednak ustalić, kto miałby ponieść odpowiedzialność karną. Ryzyko, że zbuntowana AI, dążąc do realizacji innego celu, mimowolnie zaszkodzi ludzkości, zostało opisane w 2003 roku, gdy szwedzki filozof Nick Bostrom przedstawił hipotezę „maksymalizatora spinaczy”. Opiera się ona na eksperymencie myślowym, w którym AI, otrzymawszy polecenie wyprodukowania jak największej liczby spinaczy, zużywa do tego wszystkie dostępne zasoby – w tym ludzkość, a ostatecznie cały wszechświat. Podczas włamania do Hugging Face AI, dążąc do bezsensownego celu, popełniła rzeczywiste przestępstwa. To, że jej obłąkańcza obsesja dotyczyła odpowiedzi z testu, a nie spinaczy, nie czyni tego włamania mniej niepokojącym.

Wyobraźmy sobie, że zbuntowana AI miałaby dostęp do robota, samochodu autonomicznego, laboratorium biologicznego albo systemu uzbrojenia. „Gdyby, no wiesz, jedynym sposobem, żeby dostać się do Hugging Face, było zabicie tego faceta – to znaczy, czy by to zrobiła?” – zastanawiał się niedawno w podcaście Buck Shlegeris, badacz zajmujący się bezpieczeństwem. To właśnie pytania tego rodzaju stały u źródeł powstania OpenAI. Karta założycielska organizacji z 2018 roku zobowiązuje ją do ochrony ludzkości przed AI wymykającą się spod kontroli.

Karen Weise pisze w „New York Timesie” o wydatkach największych firm technologicznych. Fragment:

W czwartek Amazon poinformował, że jego nakłady inwestycyjne wyniosły w drugim kwartale 53 miliardy dolarów – o 69 procent więcej niż rok wcześniej – w związku z budową centrów danych dla AI i innej infrastruktury. Firma dołączyła tym samym do grona innych wielkich spółek technologicznych: Meta podała w środę, że jej wydatki wzrosły o 55 procent w porównaniu z ubiegłym rokiem, a Microsoft poinformował o wzroście nakładów inwestycyjnych o 69 procent. W zeszłym tygodniu również Google ujawnił, że jego wydatki poszły w górę, i zapowiedział dalszy ich wzrost.

A liczby te mają dopiero wystrzelić. Szacuje się, że w tym i przyszłym roku Amazon, Google, Meta i Microsoft wydadzą oszałamiające 1,5 biliona dolarów na budowę centrów danych i wyposażenie ich w zaawansowane układy scalone – wynika z prognoz Wall Street zebranych przez FactSet.

„Skala tego wszystkiego jest szalona” – powiedziała Melissa Otto, kierująca działem badań w Visible Alpha, spółce należącej do S&P Global.

Narasta niepokój, ponieważ inwestorzy na Wall Street i inni obserwatorzy zastanawiają się, kiedy takie wydatki zaczną się zwracać. W czwartek kurs akcji Amazona wzrósł po zamknięciu sesji o niemal 10 procent, gdy jego dział usług chmurowych odnotował najszybszy wzrost od początku 2022 roku. Akcje Microsoftu, który nie zmienił swojej prognozy wydatków, podskoczyły natomiast o ponad 15 procent.

Akcje Mety spadły za to w czwartek o ponad 7 procent, gdy firma ujawniła skalę swoich wydatków na AI oraz poinformowała, że koszty rosną szybciej niż przychody. W zeszłym tygodniu Google po raz pierwszy od wejścia na giełdę w 2004 roku odnotował „ujemne wolne przepływy pieniężne”, co oznaczało, że na bieżącą działalność i budowę nowej infrastruktury wydawał więcej, niż zarabiał na swoich biznesach. Następnego dnia akcje Google spadły o ponad 6 procent.

Mimo to firmy przekonują, że postępują słusznie. „Dopóki widzimy tak atrakcyjne okazje inwestycyjne, będziemy inwestować” – powiedziała w zeszłym tygodniu analitykom z Wall Street Anat Ashkenazi, dyrektor finansowa Alphabetu.

Kilkanaście lat temu firmy technologiczne stały się największymi przedsiębiorstwami na świecie dzięki biznesom opartym na oprogramowaniu i usługach cyfrowych. AI wywróciła jednak do góry nogami „lekki” model tej branży, niewymagający wielkiego majątku trwałego. Warte miliardy dolarów centra danych, które branża lubi nazywać „fabrykami AI”, stały się jej kluczowymi inwestycjami – pozwalają rozwijać zaawansowane systemy i udostępniać je klientom.

Od kwietnia do czerwca nakłady inwestycyjne tej czwórki wyniosły łącznie 170 miliardów dolarów – o 72 procent więcej niż rok wcześniej. Wydatki rosną, a prognozy są podnoszone co trzy miesiące, gdy firmy ścigają się w otwieraniu kolejnych centrów danych. Z powodu ogromnego popytu drożeją również niezbędne komponenty, takie jak układy pamięci. W kwietniu Microsoft zapowiedział, że rosnące ceny podzespołów zwiększą w tym roku jego rachunek o 25 miliardów dolarów.

Nick Robins-Early pisze w „Guardianie” o chińskich modelach AI. Fragment:

W ciągu ostatniego miesiąca seria postępów w chińskich technologiach sztucznej inteligencji, produkcji układów scalonych i robotyce wstrząsnęła rynkami finansowymi, poróżniła amerykańskich potentatów technologicznych i zmusiła administrację Trumpa do gorączkowego szukania odpowiedzi.

Dolina Krzemowa od dawna przedstawiała chińską branżę technologiczną jako konkurencyjne zagrożenie i wykorzystywała jej rozwój jako argument przeciw regulacjom, które mogłyby spowolnić amerykańskie firmy. W ostatnich tygodniach postępy Chin sprawiły jednak, że prezesi amerykańskich firm technologicznych przestali poprzestawać na mglistych ostrzeżeniach i wdali się w otwarty spór o to, jak reagować na chińskie produkty wywracające ich branżę do góry nogami.

Największym wyzwaniem dla dominacji amerykańskich firm okazały się chińskie modele AI, które można bezpłatnie pobrać, uruchomić na własnym sprzęcie i modyfikować. Modele takie jak Kimi K3 firmy Moonshot AI są na tyle wydajne, że w niektórych zastosowaniach mogą konkurować z zamkniętymi i stosunkowo drogimi produktami AI oferowanymi przez OpenAI i Anthropic.

Pojawienie się chińskich alternatyw open source podzieliło zarówno Biały Dom, jak i amerykańską branżę technologiczną w kwestii tego, czy nowym modelom się przeciwstawiać, czy raczej je przyjąć. Po jednej stronie stoją producenci układów scalonych, którzy widzą szansę na zwiększenie przychodów dzięki rosnącemu wykorzystaniu AI, oraz firmy technologiczne zaniepokojone coraz większą dominacją OpenAI i Anthropic. Po drugiej – Anthropic i OpenAI, które odczuwają konkurencyjną presję ze strony modeli open source i przekonują, że modele produkowane w Chinach stwarzają zagrożenie dla bezpieczeństwa.

Podobny podział przebiega przez Biały Dom: tradycyjnie nastawiony agresywnie wobec chińskiej branży technologicznej, jest on zarazem niechętny blokowaniu tanich modeli AI, na których zaczęły polegać amerykańskie firmy. Sekretarz skarbu Scott Bessent zasugerował w ostatnich tygodniach, że USA mogłyby nałożyć sankcje na chińskie firmy AI za rzekomą kradzież własności intelektualnej należącej do amerykańskich spółek. Do sekretarza handlu Howarda Lutnicka napływają natomiast listy od założycieli technologicznych startupów, którzy proszą go, by nie odcinał dostępu do otwartych modeli.

Alicia Wallace pisze dla CNN o wpływie branży AI na ogólny wzrost cen. Fragment:

Pod koniec zeszłego miesiąca Apple podniosło ceny niektórych swoich najpopularniejszych produktów o mniej więcej 20 procent. W oświadczeniu firma zaznaczyła, że centra danych dla AI wywołały „nadzwyczajny skok” popytu na pamięć i przestrzeń dyskową.

Sony podwyższyło cenę swojej konsoli PlayStation na początku tego roku, a Microsoft w zeszłym miesiącu podniósł ceny konsol Xbox o około 25 procent – z podobnych powodów.

„Cała branża elektroniki użytkowej zmaga się z obecnym kryzysem podzespołów, ale najdotkliwiej odczuwają go konsole” – napisał Microsoft w oświadczeniu.

Komputery i sprzęt komputerowy należą zwykle do produktów, których ceny w koszyku inflacyjnym z czasem spadają. Dzięki postępowi technologicznemu konsumenci dostają bowiem coraz wydajniejsze urządzenia za podobne pieniądze. Komputer kosztujący 1500 dolarów w 2025 roku był prawdopodobnie lepszy od modelu sprzed roku dostępnego w tej samej cenie. Amerykańskie Biuro Statystyki Pracy (BLS), obliczając wskaźnik cen konsumpcyjnych (CPI), uwzględnia taką poprawę jakości, traktując ją jako odpowiednik spadku ceny.

W pierwszej połowie 2026 roku ceny komputerów i powiązanych produktów jednak wzrosły – wynika z danych BLS.

„Jesteśmy dopiero na wczesnym etapie przenoszenia się tej presji na ceny konsumenckie. Składają się na nią wyższe koszty produkcji i importu oraz rosnący popyt, zwłaszcza związany z inwestycjami w AI” – powiedział Gregory Daco, główny ekonomista EY-Parthenon.

Dodawanie funkcji AI do aplikacji biznesowych podnosi również ceny oprogramowania. Microsoft na przykład zwiększył w lutym cenę Office 365 dla użytkowników indywidualnych o 43 procent, a planu rodzinnego – o 30 procent, choć wcześniej przez dekadę utrzymywał je na stałym poziomie. Wraz z podwyżką do pakietu dodano Copilota, narzędzie AI Microsoftu.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Poniższe notatki nie są recenzjami tych książek. Wydobywam po prostu kilka wątków, które szczególnie mnie zainteresowały.

Anaksymander, czyli nauka robiona w portach

Fizyk Carlo Rovelli poświęcił książkę stosunkowo mało znanemu filozofowi – Anaksymandrowi z Miletu. To jemu zawdzięczamy jeden z odważniejszych pomysłów starożytności: przekonanie, że Ziemia na niczym nie spoczywa, lecz swobodnie tkwi w przestrzeni. Rovelli stawia pytanie: dlaczego właśnie w Milecie, w VI wieku przed naszą erą, zaczęło się coś, co później nazwaliśmy nauką.

Anaksymander był uczniem Talesa, ale jednocześnie nie zgadzał się z nim w wielu sprawach. Rovelli przedstawia to niemal jak wyliczankę: „Tales mówi, że świat jest zrobiony z wody. To nieprawda, mówi Anaksymander. Tales mówi, że Ziemia unosi się na wodzie. Nieprawda, mówi Anaksymander”. I tak dalej. Cyceron po kilku stuleciach odnotował ze zdziwieniem, że Tales „nie przekonał do swoich poglądów Anaksymandra, chociaż był jego rodakiem i towarzyszem”.

Rovelli nazywa tę postawę trzecią drogą. Można powtarzać za mistrzem. Można też odrzucić jego naukę i zacząć od zera. Anaksymander wybrał inne rozwiązanie: przejął od Talesa najważniejsze pytania i sposób myślenia, ale zakwestionował jego odpowiedzi.

„Współczesna nauka w całości jest wynikiem odkrycia tej trzeciej drogi” – pisze Rovelli. Opiera się ona na założeniu, „zgodnie z którym prawda jest dostępna, ale tylko stopniowo, za pomocą kolejnych udoskonaleń”.

Nauka okazuje się więc przedsięwzięciem zbiorowym i międzypokoleniowym. Nie tworzy jej samotny geniusz, lecz łańcuch ludzi, z których każdy poprawia poprzedników, świadomy, że jego samego również ktoś kiedyś poprawi.

Rovelli wiąże tę postawę z demokracją. Dostrzega „wyraźny związek” między nową formą polityki a narodzinami nauki: w obu przypadkach zakłada się przecież, że „najrozsądniejsze decyzje mogą wyłonić się z dyskusji wielu osób, a nie z suwerennej władzy lub szacunku dla tradycji”. Zwraca też uwagę na międzykulturowe relacje:

„Milezyjski port handlowy Naukratis w Egipcie został prawdopodobnie założony około 620 r. p.n.e., dekadę przed narodzinami Anaksymandra. Z pewnością nie brakowało kontaktów handlowych i kulturalnych ze starożytną cywilizacją Egiptu. Egipt wywarł wyraźnie silny wpływ na architekturę: pierwsze monumentalne świątynie greckie pochodzą z tego okresu i były bezpośrednio inspirowane egipską architekturą, zarówno pod względem technicznym, jak i stylistycznym” – pisze Rovelli.

Przytacza przy okazji wyborną anegdotę z Herodota:

Hekatajos z Miletu, historyk i geograf żyjący już po Anaksymandrze, podczas pobytu w Tebach przedstawił egipskim kapłanom własny rodowód. W szesnastym pokoleniu dochodził on do boga. Kapłani nie wdali się z nim w spór. Zaprowadzili go do obrzernego przybytku świątyni i zaczęli kolejno wskazywać drewniane posągi arcykapłanów. Było ich 345. Według kapłanów każdy był synem poprzedniego, każdy zaś „piromisem, synem piromisa” – czyli, jak objaśnia Herodot, dobrym i szlachetnym człowiekiem, synem takiegoż człowieka. Ani jeden nie był bogiem ani herosem.

Zderzają się tu dwa sposoby ustanawiania autorytetu. Hekatajos przynosi efektowną opowieść o boskim przodku; kapłani odpowiadają szeregiem materialnych świadectw i pamięcią własnej instytucji. Grek ma genealogię sięgającą mitu, Egipcjanie – archiwum obejmujące setki ludzkich pokoleń.

Anegdota dobrze oddaje doświadczenie świata jońskich portów: spotkanie z obcą wiedzą odbierało własnym przekonaniom pozór oczywistości. Adam Nicolson nazywa ten sposób myślenia „portowym umysłem”. Filozofia narodziła się jego zdaniem nie w głębi lądu ani w cieniu królewskich pałaców, lecz w ruchliwych miastach wybrzeża.

Platon, czyli tęsknota za apolitycznym uniwersytetem

W rozmowach o uczelniach regularnie powraca tęsknota za nauką wolną od polityki – za uniwersytetem, który zajmuje się prawdą, zamiast wikłać się w bieżące spory. Biografia Platona autorstwa Robina Waterfielda pokazuje jednak, że polityka była z nauką od początku.

Platon pochodził z jednej z około dwóch tysięcy najbogatszych rodzin Aten. Wiemy o tym między innymi dlatego, że miasto nałożyło na niego obowiązek sfinansowania chóru podczas jednego z festiwali. Jego krewny Kritias należał natomiast do Trzydziestu Tyranów, którzy po klęsce Aten zaprowadzili w mieście krwawe rządy.

Platon podróżował do Syrakuz, próbując wpłynąć na tamtejszych władców i zastąpić despotyzm rządami prawa. Przez całe życie powracał do jednego pytania: kto powinien rządzić?

Filozofowie tamtej epoki bez większych oporów angażowali się w politykę. Protagoras przygotował konstytucję dla Thurioi, nowego miasta w południowej Italii. Eudoksos z Knidos oraz Arystoteles ze Stagiry szkicowali bardziej demokratyczne zasady dla własnych miast. Niektórzy pitagorejczycy i stoicy byli uwikłani nawet w zamachy i polityczne zabójstwa. Arystoteles, uczeń Platona, został później nauczycielem Aleksandra Wielkiego.

Późna tradycja, zachowana między innymi u Plutarcha, przedstawiała Akademię niemal jako miejsce przygotowujące ludzi do zadań publicznych. Platon miał wysyłać swoich towarzyszy do różnych miast, aby pomagali porządkować ich ustroje. Aristonymos miał doradzać Arkadyjczykom, Formion – mieszkańcom Elidy, a Menedemos – obywatelom Pyrry. Eudoksos z Knidos oraz Arystoteles ze Stagiry mieli zaś pomagać w układaniu praw dla własnych miast.

Nie wszystkie te przekazy są równie pewne. Badacze słusznie ostrzegają, że powstały późno, często jako część sporów o to, która szkoła filozoficzna lepiej służyła miastom. Nie należy więc bez zastrzeżeń zamieniać Akademii w starożytną szkołę administracji publicznej. Nie ulega jednak wątpliwości, że sam Platon próbował oddziaływać na Syrakuzy, a jego uczniom i współpracownikom przypisywano liczne działania polityczne. Granica między tworzeniem teorii a doradzaniem rządzącym pozostawała płynna.

Akademia nie zeszła z neutralnej drogi w stronę polityki. Powstała na skrzyżowaniu wiedzy i władzy. Tęsknota za całkowicie apolitycznym uniwersytetem nie prowadzi więc do źródeł europejskiej akademii, tylko poza jej historię.

Sokrates, czyli kto płaci za uczniów

Proces Sokratesa z 399 roku przed naszą erą często przedstawia się jako starcie samotnego filozofa z tłumem. Formalnie oskarżono go o bezbożność i psucie młodzieży, ale proces odbywał się zaledwie kilka lat po klęsce Aten w wojnie peloponeskiej, obaleniu demokracji i terrorze Trzydziestu. W mieście nadal żywa była pamięć zdrad, przewrotów i politycznej przemocy.

Armand D’Angour w książce Socrates in Love przypomina polityczną interpretację procesu, którą podziela część historyków: „prawdziwym powodem oskarżenia i egzekucji Sokratesa (…) był gniew Ateńczyków na zbrodnie polityczne Kritiasa i Alkibiadesa”.

Obaj byli związani z filozofem. Ksenofont, broniąc Sokratesa już po jego śmierci, nie przeczył, że Kritias i Alkibiades przez pewien czas z nim przebywali. Próbował raczej dowieść, że obaj szukali w tych kontaktach przewagi w mowie i polityce, a nie wychowania moralnego. Podkreślał też, że Kritias później stał się wrogiem Sokratesa.

Polityczne biografie obu mężczyzn były jednak dla Ateńczyków trudne do zignorowania. Alkibiades przeszedł podczas wojny na stronę Sparty i doradzał jej, jak zaszkodzić Atenom. Kritias należał do przywódców Trzydziestu Tyranów.

W chwili procesu obaj już nie żyli, a amnestia ogłoszona po przywróceniu demokracji miała powstrzymać dalsze rozliczenia dawnych konfliktów. Pozostawał jednak człowiek, z którym ich kojarzono i którego uznawano za ich nauczyciela. Z tego powodu część badaczy interpretuje proces Sokratesa jako rodzaj postępowania zastępczego: formalne oskarżenia o bezbożność i psucie młodzieży pozwalały powrócić do politycznie drażliwych skojarzeń, których nie można już było rozliczać wprost.

Sam Sokrates stanowczo zaprzeczał, że jest nauczycielem. W odróżnieniu od sofistów nie pobierał opłat i przedstawiał swoje rozmowy nie jako przekazywanie wiedzy, lecz jako wspólne badanie cudzych przekonań.

Bezpłatność nie oznaczała jednak, że w sokratejskich rozmowach wszyscy mogli uczestniczyć na równych zasadach. W platońskiej Obronie Sokrates sam zauważa, że szczególnie chętnie towarzyszyli mu synowie najbogatszych Ateńczyków – ci, którzy mieli najwięcej wolnego czasu. Za naukę nie płacili nauczycielowi, ale możliwość spędzania całych dni na agorze również miała swoją cenę.

D’Angour odwołuje się przy okazji do późniejszej tradycji, według której ojciec Sokratesa, Sofroniskos, był kamieniarzem lub rzeźbiarzem. Jeśli przyjąć ten przekaz, należał do ludzi, którzy mogli skorzystać na wielkim programie budowlanym Peryklesa – tym samym, dzięki któremu powstał Partenon.

Diogenes, czyli dom bez ścian

Diogenesa z Synopy nie interesowało zdobywanie władzy w mieście. Podważał inną granicę – między tym, co prywatne, a tym, co publiczne. Jego życiu i ideom Jean-Manuel Roubineau poświęcił książkę The Dangerous Life and Ideas of Diogenes the Cynic.

O historycznym Diogenesie wiemy niewiele. Niepewne są nawet okoliczności, w których opuścił rodzinne miasto. Starożytne przekazy łączą jego wygnanie lub ucieczkę z aferą dotyczącą fałszowania albo obniżania wartości monet. Według jednej wersji za proceder odpowiadał jego ojciec, Hikesios, któremu powierzono państwowe pieniądze. Według innej monety psuł sam Diogenes i został zmuszony do opuszczenia Synopy razem z ojcem. Jeszcze inne opowieści mówią, że uciekł dobrowolnie w obawie przed karą. Nie sposób dziś pewnie ustalić, która wersja – o ile którakolwiek – jest prawdziwa.

Zapytany, skąd pochodzi, Diogenes odpowiadał: „kosmopolites” – jestem obywatelem świata. Mieszkał w wielkim glinianym naczyniu, pithosie, które późniejsza tradycja zamieniła w beczkę. Według jednej z opowieści, kiedy jego schronienie się rozbiło, mieszkańcy Aten ufundowali mu nowe.

Nawet najbardziej gorszące zachowania Diogenesa miały według Roubineau filozoficzne uzasadnienie. Publicznie robił to, co inni ukrywali za ścianami, ponieważ „chodziło o zamazanie rozróżnienia między tym, co prywatne (idion), a tym, co publiczne (koinon)”.

Działo się to w okresie, gdy Grecy zaczynali pisać pierwsze traktaty o oikonomii – prowadzeniu domu rozumianym jako osobna dziedzina, wyposażona we własne pojęcia. Słowo oikonomos łączyło domostwo z zarządzaniem. Sfera domowa wyodrębniała się jako zamknięty świat.

Greckie oikos nie oznaczało jedynie budynku ani prywatnego wnętrza zamieszkiwanego przez rodzinę. Było całym gospodarstwem: majątkiem, ziemią, zapasami, warsztatami, relacjami rodzinnymi i pracą ludzi niewolnych. Oikonomia, słowo wywodzone od oikos oraz nemein – rozdzielać, porządkować i zarządzać – oznaczała sztukę takiego organizowania tych ludzi i zasobów, aby domostwo mogło trwać, pomnażać majątek i wypełniać swoje społeczne funkcje.

Diogenes zmierzał w przeciwnym kierunku. „Porównywał zarządzanie miastem do zarządzania swoim własnym domem”, a granicę między jednym i drugim uważał za umowną. Na długo przed sformułowaniem hasła, że prywatne jest polityczne, uczynił z tej myśli widowisko – dosłownie, na oczach całej agory.

Filozofia bez niewinności

Filozofia starożytna nie powstawała w przestrzeni odgrodzonej od świata. Rodziła się w milezyjskim porcie, przez który przepływały towary i obce idee; w szkole założonej przez człowieka próbującego wychowywać władców; na ateńskiej agorze, gdzie bezpłatnych rozmów Sokratesa słuchali przede wszystkim młodzi ludzie dysponujący wolnym czasem; wreszcie w glinianym naczyniu Diogenesa, wystawionym na widok całego miasta.

Za nauką stoją podróże i instytucje, za swobodą myślenia – pieniądze i czas, za sporem o prawdę – pytanie o to, kto może zabrać głos i jakie konsekwencje poniesie.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Zucman od lat bada podatki płacone – i niepłacone – przez najbogatszych. Nie ogranicza się do publikowania artykułów naukowych, prowadzi też całkiem otwartą kampanię na rzecz opodatkowania wielkich fortun.

Niedawno wydał krótką książkę We Need to Tax Billionaires. Wykłada w niej swój podstawowy pomysł: najbogatsi powinni płacić rocznie co najmniej 2 procent wartości swojego majątku. Nie chodzi o to, by każdemu miliarderowi automatycznie doliczyć nowy podatek. Jeśli ktoś już płaci odpowiednio dużo podatku dochodowego, niczego nie musiałby dopłacać. Problem w tym, że wielu najbogatszych wykazuje niewielkie dochody, choć wartość ich majątku rośnie o miliardy. Zucman pokazuje błędy dotychczasowych rozwiązań (głównie wprowadzanie pod wpływem lobby różnych wyjątków) i doradza, jak można je obejść.

Podoba mi się ogólna argumentacja Zucmana. Podatek od miliarderów nie jest dla niego wyłącznie sposobem zdobycia pieniędzy na wydatki publiczne. Ma przywrócić jedną z podstawowych zasad demokracji: prawo nie może traktować bogatych i wpływowych inaczej niż pozostałych obywateli.

Czas stanowczo zerwać z przewrotną logiką, zgodnie z którą to emeryci, ubodzy i imigranci mają ponosić koszty równoważenia budżetu, podczas gdy bogatym pozwala się żyć bez podatków we własnym, równoległym społeczeństwie. Prawo nie może być bardziej pobłażliwe dla bogatych i wpływowych niż dla całej reszty.

- pisał dla „Guardiana”.

Co ważne, nie porusza się tylko po świecie akademickich idei. Kiedy w 2024 roku Brazylia objęła prezydencję w G20, poprosiła go o przygotowanie raportu o opodatkowaniu miliarderów. Zaproponował w nim międzynarodowy standard, ten sam co w książce: każdy miliarder powinien płacić podatki odpowiadające co najmniej 2 procentom swojego majątku rocznie. Według jego obliczeń rozwiązanie objęłoby około trzech tysięcy osób i przynosiłoby od 200 do 250 miliardów dolarów rocznie.

G20 nie przyjęła tej konkretnej stawki. Państwa zgodziły się jednak, przynajmniej na papierze, że najbogatsi powinni być „efektywnie opodatkowani”. To dość ogólne zobowiązanie, ale sam fakt, że temat trafił do oficjalnej deklaracji G20, jest jakimś sukcesem.

Pomysł trafił również do francuskiego parlamentu. W styczniu 2025 roku grupa posłów lewicy, z deputowaną Zielonych Evą Sas na czele, zgłosiła projekt obejmujący osoby z majątkiem netto przekraczającym 100 milionów euro. Nowa danina miała działać jak mechanizm wyrównawczy: jeżeli dotychczasowe obciążenia nie sięgały 2 procent wartości majątku, podatnik dopłacałby różnicę.

W lutym Zgromadzenie Narodowe przyjęło ustawę stosunkiem 116 głosów do 39; posłowie Zjednoczenia Narodowego w większości się wstrzymali. W czerwcu tekst odrzucił jednak zdominowany przez prawicę i centrum Senat. Jesienią lewica spróbowała ponownie, zgłaszając podobne rozwiązanie podczas prac nad budżetem na 2026 rok. Tym razem propozycja przegrała już w Zgromadzeniu Narodowym: poparło ją 172 posłów, przeciw zagłosowało 228, w tym większość deputowanych obozu prezydenckiego, tradycyjnej prawicy i Zjednoczenia Narodowego.

Podatek Zucmana nie stał się więc prawem, ale przestał być wyłącznie koncepcją ekonomisty. Wszedł do centrum francuskiego sporu o to, kto powinien ponosić koszty ograniczania deficytu.

Kolejnym polem tej walki jest Kalifornia. Mieszkańcy stanu mają głosować nad jednorazowym podatkiem w wysokości 5 procent od majątków przekraczających miliard dolarów. Podatek można byłoby zapłacić w ratach przez pięć lat, a większość wpływów przeznaczono by na ochronę zdrowia. Nie jest to po prostu „podatek Zucmana”. Projekt przygotowywali inni ekonomiści i prawnicy, przede wszystkim Emmanuel Saez. Ale wyrasta on wprost z badań Saeza i Zucmana.

Mam dla francuskiego ekonomisty sporo szacunku. Nie tylko dlatego, że proponuje dobre rozwiązania, ale także dlatego, że publicznie o nie walczy. To mnóstwo dodatkowej pracy. Trzeba rozmawiać z politykami, występować w mediach i wciąż odpowiadać na te same zarzuty. Do tego regularnie wystawiać się na krytykę ludzi, których do furii doprowadza już sama myśl o opodatkowaniu miliarderów.

Dobrym przykładem była jego rozmowa w podcaście The Rest Is Politics. Prowadzą go Alastair Campbell, były doradca Tony’ego Blaira, i Rory Stewart, były konserwatywny poseł oraz minister.

Zazwyczaj są dość stonowani. W rozmowie z Zucmanem mieli jednak wyraźny problem z utrzymaniem emocji na wodzy. Zwłaszcza Stewart wyglądał chwilami tak, jakby propozycja opodatkowania miliarderów była osobistą zniewagą. Podnosił głos, wiercił się i niemal podskakiwał na krześle, oburzony kolejnymi argumentami Zucmana.

Zauważyli to również regularni słuchacze. Duża część komentarzy pod odcinkiem nie dotyczyła nawet samego podatku, lecz zachowania prowadzących.

Zucman formułuje dość umiarkowaną zasadę: miliarderzy nie powinni płacić proporcjonalnie niższych podatków niż ludzie znacznie od nich biedniejsi. A mimo to samo wypowiedzenie tej myśli wystarcza, by część rozmówców niemal straciła panowanie nad sobą. Myślę, że wiele mówi to o stanie naszej debaty publicznej. Tym bardziej powinniśmy doceniać ludzi takich jak Zucman, którzy próbują zmienić sposób, w jaki rozmawiamy o opodatkowaniu najbogatszych.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Major pisze, że Tusk „zrobił zwrot w prawo” w sprawie Ukrainy, bo takie są dziś nastroje w kraju. I dodaje, że gdyby premier słuchał w tej sprawie lewicy, to „dziś Konfederacja z PiS-em miałaby większość konstytucyjną w sondażach”.

Mam z tym rozumowaniem trzy problemy.

Po pierwsze, Major przyjmuje zbyt prosty model polityki. Na stole leży jakaś propozycja – powiedzmy: odebrać 800 plus części ukraińskich matek – i rząd ma rzekomo tylko dwie możliwości. Albo pójść w stronę Konfederacji i Brauna, albo w stronę Lewicy i Razem. A ponieważ Konfederacja z Braunem mają dziś większe poparcie niż Lewica z Razem, wybór wydaje się oczywisty.

Tyle że w tym modelu znika najważniejsze pytanie: dlaczego pomysł odbierania świadczeń części Ukrainek w ogóle leży na stole? W tym konkretnym przypadku odpowiedź brzmi: bo sama Koalicja Obywatelska położyła go tam w kampanii prezydenckiej.

Szerzej zaś: polityka nie polega wyłącznie na zajmowaniu stanowiska wobec tematów, które już istnieją. Polega także na wyborze tematów, które się omija, podbija lub wprowadza do centrum debaty.

Nie ma żadnej konieczności, żeby KO sama wchodziła w licytację na utrudnianie życia dużym grupom Ukraińców w Polsce. Nie twierdzę, że może całkowicie omijać temat Ukrainy. Może jednak wybierać, które wątki wzmacnia, a których nie dotyka. Może na przykład grać „srogą Platformę” w kwestiach symbolicznych – ordery, przywileje, gesty państwowe – a nie wdawać się w dyskusję o polityce socjalnej i ukraińskich matkach. To także jest wybór polityczny.

I naprawdę trudno mi uwierzyć, że jeśli KO nie zacznie sama mówić o dowalaniu Ukrainkom, to PiS i Konfederacja automatycznie zdobędą większość konstytucyjną.

Po drugie, Major pisze o nastrojach antyukraińskich tak, jakby pojawiały się same z siebie: spontanicznie, oddolnie, w oderwaniu od działań partii, mediów i liderów politycznych. Nie kupuję takiej wizji polityki, w której partie jedynie odbierają sygnały od wyborców i pokornie się do nich dostosowują. Mamy aż za dużo przykładów pokazujących, że politycy nie tylko reagują na nastroje, lecz także je produkują, wzmacniają i organizują.

Klasyczne badania McCombsa i Shaw pokazywały, że media, wybierając i eksponując tematy, uczestniczą w kształtowaniu politycznej rzeczywistości: ludzie uczą się nie tylko tego, co myśleć o danej sprawie, ale także które sprawy uznać za najważniejsze. W polityce działa podobny mechanizm. Jeżeli przez kilka miesięcy słyszymy, że kluczowym problemem państwa są świadczenia dla Ukrainek, to ten temat rośnie.

Ukraina jest zresztą dobrym przykładem. Konfederacja, Braun i PiS ewidentnie wpłynęły na sposób, w jaki część Polek i Polaków zaczęła mówić o uchodźcach, pomocy społecznej i wojnie.

KO nie jest małą partyjką bez zaplecza. To największa partia obozu rządzącego, z rozpoznawalnymi politykami, dostępem do mediów, wpływem na telewizję publiczną i ogromnym budżetem na działania partyjne. Rozkładanie rąk i mówienie: „takie są nastroje, nic nie możemy zrobić, możemy zaproponować co najwyżej Konfederację light” – to nie realizm, tylko kapitulacja przebrana za realizm.

Tym bardziej że mamy już sporo badań nad podobnymi strategiami. Partie głównego nurtu często zakładają, że jeśli przejmą część haseł radykalnej prawicy, to odbiorą jej paliwo. Tyle że badania Krausego, Cohena i Abou-Chadiego nie znajdują dowodów na to, że taka strategia zmniejsza poparcie dla radykalnej prawicy. Autorzy piszą wręcz, że może ona prowadzić do większego odpływu wyborców w jej stronę.

Podobne ryzyko widać w badaniach Downa i Han: partie mainstreamowe, przyjmując bardziej restrykcyjne stanowiska wobec imigracji, mogą wzmacniać legitymizację radykalnej prawicy zamiast ją osłabiać.

Z kolei analiza Williamsa i Hunger pokazuje, że gdy partie głównego nurtu przesuwają się w stronę radykalnej prawicy w sprawach imigracyjnych, rośnie publiczna ważność samego tematu imigracji – czyli dokładnie tego pola, na którym prawica czuje się najmocniej.

To jest sedno problemu. Wyborca niekoniecznie pomyśli: świetnie, centrum wreszcie jest rozsądne, zostaję przy centrum. Może pomyśleć raczej: skoro nawet oni przyznają, że problemem są Ukraińcy i świadczenia, to może od początku rację mieli ci, którzy mówią to ostrzej.

Jeżeli konflikt brzmi: „Polacy kontra Ukraińcy walczący o świadczenia”, prawica już wygrała połowę sporu. Centrum może wtedy najwyżej spierać się o dawkę surowości. Inna polityka zaczyna się od innego ustawienia problemu: państwo ma działać tak, żeby ludzie nie musieli podejrzewać sąsiada, uchodźcy albo samotnej matki o kradzież ich bezpieczeństwa.

Po trzecie, są jeszcze kwestie systemowe. Wielokrotnie pisałem o badaniach pokazujących, że zapaść usług publicznych, poczucie opuszczenia przez państwo i nierówności społeczne sprzyjają radykalnej prawicy. To nie znaczy, że każdy wyborca skrajnej prawicy głosuje z biedy ani że wszystko da się sprowadzić do ekonomii. Znaczy to raczej, że ekonomiczna niepewność, brak zaufania do instytucji i poczucie rywalizacji o podstawowe dobra tworzą idealne warunki dla polityki szukania kozłów ofiarnych. Guiso, Herrera, Morelli i Sonno pokazują na danych europejskich, że wstrząsy związane z niepewnością ekonomiczną zwiększają popyt na prawicowy populizm.

Jeśli ludzie stoją miesiącami w kolejkach do lekarza, jeśli mieszkanie staje się dobrem luksusowym, jeśli szkoła i opieka są coraz bardziej przeciążone, jeśli państwo kojarzy się głównie z bezradnością, gniew będzie szukał ujścia. A prawica bardzo chętnie podsunie mu prosty adres: obcych, uchodźców, migrantów, „uprzywilejowanych” Ukraińców.

Dlatego pytanie do rządzących nie brzmi tylko: „czy umiecie dostosować się do sondaży?”. Brzmi raczej: czy robicie cokolwiek, żeby zmienić warunki, w których antyukraińskie nastroje stają się politycznie opłacalne? Czy wzmacniacie usługi publiczne? Czy zmniejszacie poczucie rywalizacji o mieszkania, lekarzy, szkoły i świadczenia? Czy potraficie mówić o wspólnych interesach ludzi mieszkających w Polsce, zamiast podsuwać im kolejne grupy do podejrzewania?

Nie wiem, to chyba są zasadne pytania wobec partii rządzącej krajem.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

W sierpniu wydawnictwo Szczeliny opublikuje książkę Cory’ego Doctorowa Gównowacenie. Jak cyfrowi giganci zmieniają nasz świat na gorsze, którą miałem przyjemność przełożyć na polski.

Jak pewnie wielu z was wie, Doctorow jest autorem pojęcia „gównowacenie”, które bardzo szybko weszło do języka debaty o technologiach. Nie bez powodu. To słowo wyjątkowo dobrze chwyta logikę rozwoju dzisiejszych platform cyfrowych.

W słynnym eseju Doctorow opisywał trzy fazy tego procesu. Najpierw platforma jest dobra dla użytkowników: daje im wygodę, niskie ceny, nowe możliwości i poczucie, że ktoś wreszcie rozwiązał stary problem. Potem staje się coraz lepsza dla klientów biznesowych: reklamodawców, sprzedawców, wydawców, producentów treści. A na końcu, gdy ma ich wszystkich w garści, zaczyna wyciskać wartość z jednych i drugich. Użytkownicy dostają gorszy produkt, firmy coraz gorsze warunki, a sama platforma przechwytuje coraz większą część zysków.

Książka nie jest jednak po prostu dłuższą wersją tej samej tezy. Jasne, Doctorow dokładniej opisuje kolejne fazy procesu i pokazuje je na większej liczbie przykładów. Ale robi też znacznie więcej.

Po pierwsze, rysuje szeroki kontekst rozwoju gigantów technologicznych i odpowiada na proste pytanie: jak właściwie doszliśmy do momentu, w którym mogą oni tak skutecznie psuć własne produkty, a my często nie mamy dokąd uciec? Jeśli ktoś szuka zwięzłego, a jednocześnie pełnego przykładów tekstu o tym, dlaczego monopolizacja rynku ma fatalne skutki, znajdzie go właśnie tutaj.

Kiedy trafiam czasem na wypowiedzi, że monopole nie są aż tak groźne, bo wynikają naturalnie z procesów rynkowych, a konsumenci zawsze mogą je obalić swoimi decyzjami, od razu przypominają mi się przykłady Doctorowa. Pokazują one, dlaczego sprawa jest dużo bardziej skomplikowana – i jak wielką władzę, nie tylko rynkową, lecz także polityczną, mają dziś cyfrowi giganci.

Po drugie, Doctorow nie poprzestaje na diagnozie. W książce znajdziecie także propozycje tego, jak można tę sytuację naprawić. To ważne, bo Doctorow nie pisze z pozycji komentatora przyglądającego się światu z bezpiecznego dystansu. Jest praktykiem, od lat zaangażowanym w spory o prawa użytkowników, interoperacyjność, prywatność, regulacje antymonopolowe i zmianę reguł gry w cyfrowej gospodarce.

Dlatego ma sporo ciekawych rzeczy do powiedzenia także o polityce Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych: o tym, co działa, co nie działa i dlaczego nawet dobre przepisy potrafią zostać rozbrojone przez firmy, które mają pieniądze, prawników, infrastrukturę i czas. Jeśli interesuje was choćby to, dlaczego cyfrowi giganci potrafią obchodzić RODO, znajdziecie tu bardzo dobre wyjaśnienie.

Słowem: polecam. Bardzo się cieszę, że ta książka ukaże się po polsku.

Subscribe now

Jeśli chcecie mnie wpierać, możecie to zrobić na Patronite. Wielkie podziękowania dla wszystkich patronek i patronów!

Oto kilka przykładów.

Ceny żywności

Badanie opublikowane w Environmental Research Letters omawia 16 przypadków skoków cen żywności w 18 krajach w latach 2022–2024. W wielu przypadkach ekstremalne zjawiska pogodowe, które wywołały te skoki, wykraczały poza historyczne zakresy notowane przed 2020 rokiem.

Najwyraźniejszy jest przykład kakao: po fali niebezpiecznego, wilgotnego upału w lutym 2024 roku w Ghanie i na Wybrzeżu Kości Słoniowej – gdzie powstaje ponad 60 proc. światowego kakao, a indeks ciepła sięgał około 50°C i był o mniej więcej 4°C wyższy z powodu zmiany klimatu – globalne ceny kakao wzrosły o 280 proc., czyli blisko trzykrotnie.

Bliższy jest nam pewnie przykład brytyjski: ceny ziemniaków podskoczyły tam o 22 proc. na przełomie stycznia i lutego 2024 roku po ekstremalnych deszczach. Autorzy innego raportu szacują, że w Anglii ekstremalne opady jesienią i zimą 2023/24 przyczyniły się do jednych z najgorszych zbiorów zbóż i rzepaku od początku zbierania danych. Podobne skoki cen – kawy po suszy w Brazylii i upałach w Wietnamie, cebuli i ziemniaków w Indiach po majowej fali gorąca – badacze naliczyli na wszystkich kontynentach.

Rachunek nie jest tu rozłożony równo. Gdy drożeją produkty podstawowe, najubożsi rezygnują najpierw z droższych warzyw i owoców, co przekłada się na ich zdrowie; skoki cen żywności napędzają zarazem ogólną inflację, utrudniając obniżki stóp procentowych.

Powodzie i upały

Europejska Agencja Środowiska też zauważa, że skutki anomalii klimatycznych nie rozkładają się równo. Najbardziej narażeni są seniorzy, dzieci, osoby o niskich dochodach oraz przewlekle chore i z niepełnosprawnościami.

Około 10 proc. europejskich placówek edukacyjnych i 11 proc. placówek ochrony zdrowia może leżeć na terenach zagrożonych powodzią, a prawie połowa miejskich szkół i szpitali znajduje się w obszarach silnych miejskich wysp ciepła.

Ta sama analiza zwraca uwagę na zależność, która łatwo umyka: w części Europy tereny o wyższym bezrobociu częściej leżą na obszarach zagrożonych powodzią. Do tego dochodzi bariera finansowa – najsłabsze grupy mają najmniejszy dostęp do terenów zielonych i najtrudniej im opłacić ubezpieczenie powodziowe albo zabezpieczenie budynku przed wodą.

Według artykułu z Nature Medicine latem 2024 roku upały odpowiadały w Europie za niemal 63 tys. zgonów. Osobny raport Lancet Countdown pokazuje, że skutki zdrowotne upałów są nierówno rozłożone: śmiertelność związana z gorącem była dwukrotnie wyższa wśród kobiet niż mężczyzn, gospodarstwa o niskich dochodach były bardziej narażone na brak bezpieczeństwa żywnościowego, a południowa Europa silniej doświadczała chorób związanych z upałem, pożarów, suszy i problemów z żywnością.

Praca

Część zawodów jest narażona wprost na ekstremalne temperatury. Dotyczy to zwłaszcza pracy fizycznej, w odzieży ochronnej, na zewnątrz w słońcu lub przy maszynach emitujących ciepło; ratownicy i strażacy bywają z kolei bezpośrednio wystawieni na powodzie i pożary.

Skala zjawiska jest ogromna: według Międzynarodowej Organizacji Pracy na nadmierne gorąco jest dziś narażonych około 2,4 mld pracujących, a samo przegrzanie odpowiada rocznie za blisko 19 tys. zgonów i niemal 23 mln urazów w pracy.

Do 2030 roku straty produktywności mają sięgnąć równowartości 80 mln pełnych etatów, a najmocniej uderzą w rolnictwo i budownictwo – wśród najbardziej poszkodowanych będą kobiety uprawiające rolnictwo na własne potrzeby i mężczyźni na budowach.

Ubezpieczenia

Ubezpieczenia to kolejny temat, który pomija skrajna prawica, bo psuje jej opowieść o „taniej” rezygnacji z polityki klimatycznej. Im częstsze pożary, powodzie i huragany, tym wyższe składki i tym więcej domów, których nie da się już ubezpieczyć. Według jednego z raportów w USA składki ubezpieczeń mieszkaniowych w latach 2020–2024 wzrosły o ponad 41 proc., a ich udział w kosztach kredytu hipotecznego skoczył z 7–8 proc. w 2013 roku do około 20 proc. w 2022; odsetek właścicieli bez polisy podwoił się – z 5 do 12 proc. – a wśród nieubezpieczonych niemal połowa to gospodarstwa zarabiające poniżej 40 tys. dolarów rocznie.

Szef Fedu Jerome Powell ostrzega, że za 10–15 lat będą w kraju regiony, w których nie dostanie się kredytu hipotecznego, bo zniknie dostęp do ubezpieczeń. A wycofywanie się z polityki klimatycznej może tę spiralę wzmacniać: eksperci wskazują nie tylko na nowe inwestycje w paliwa kopalne, lecz także na cięcia w programach odporności, ograniczanie dostępu do danych klimatycznych, osłabianie nadzoru i cła podnoszące koszty napraw oraz odbudowy.

Potrzebujemy reform

Tak więc, jasne, walczmy o sprawiedliwe zielone reformy. To podstawa. Ale brak transformacji nie jest żadną ochroną „zwykłych ludzi”. To tylko inny sposób przerzucenia rachunku: na tych, którzy wydają na jedzenie największą część swojego budżetu, gorzej znoszą upały, częściej pracują w trudnych warunkach i mają najmniej środków, żeby zabezpieczyć się przed katastrofą.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Od ośmiu lat Adam Green, neuronaukowiec z Uniwersytetu Georgetown, kieruje ogólnokrajowym zespołem badawczym. Badacze porównują eseje rekrutacyjne licealistów sprzed epoki ChataGPT i po jego pojawieniu się, sprawdzając, jak zmieniła się różnorodność i oryginalność ich pomysłów

W jednym z badań przeanalizowali osobiste eseje ponad 370 tysięcy uczniów i odkryli, że gdy ChatGPT stał się dostępny, prace nagle zaczęły posługiwać się różnorodnym, barwnym językiem, choć brakowało im naprawdę twórczych pomysłów. I ten językowy kamuflaż zadziałał: eseje powstałe po premierze ChataGPT oceniający uznawali za bardziej „twórcze”, nawet jeśli treścią trzymały się utartych ścieżek.

W osobnym badaniu zespół ustalił, że eseje napisane przez ludzi zawierały nawet ośmiokrotnie więcej nowych pomysłów niż te tworzone przez AI.

W innym eksperymencie, prowadzonym przez odrębny zespół, porównano opowiadania napisane przez ludzi z tymi, które powstały z pomocą AI. Podobnie jak w przypadku uczniowskich esejów z badania doktora Greena, utwory powstałe z pomocą AI miały ciekawsze słownictwo i oceniano je jako przyjemniejsze w lekturze – ich fabuły były jednak bardziej jednorodne. Wyraziste i nietuzinkowe pomysły – zaskakujący bohaterowie, nietypowe miejsca akcji – zwykle schodzą na bok, gdy w grę wchodzi AI.

Po raz pierwszy w dziejach dysponujemy technologią, która potrafi wytwarzać słowa w oderwaniu od myśli, jakie za nimi stoją. Kiedy pisze chatbot, przewiduje kolejne słowo, które z największym prawdopodobieństwem złoży się na „dobre” zdanie albo esej – na podstawie tekstów, na których go wytrenowano. Potrafi rozpoznawać wyrafinowane, twórcze wzorce słów niezależnie od tego, czy kryjące się za nimi pomysły są w ogóle nowe.

Gdy nastolatki piszą własne eseje, w tekście odbijają się ich myśli i osobowość, próby nadania sensu temu, czego doświadczyły. Kiedy szukamy słów, przeczesujemy te same sieci w mózgu, które łączą ze sobą pomysły. Uczennica, która pisze: „Widok latawca na niebie zawsze będzie mi się kojarzył z nauką pływania”, łączy ze sobą niepowtarzalne, osobiste przeżycia – a do niedawna był to wyraźny sygnał naprawdę twórczego myślenia.

Kontakt z AI potrafi zawężać pomysły jeszcze inaczej – siłą sugestii. Gdy chatbot podsuwa jakiś kierunek, ludzie zwykle uczepiają się go. Konwersacyjny charakter AI sprawia, że trudno odróżnić, gdzie kończy się myślenie użytkownika, a zaczyna myślenie bota – i bez trudu przyjmujemy podsunięte przez AI punkty widzenia za własne. Łatwo sobie wyobrazić, jak podatny na wpływy nastolatek rezygnuje z napisania nieszablonowego eseju – o tym na przykład, jak to jest grać jazz albo gotować z babcią – na rzecz tego, co podsunie mu AI.

Co bardziej niepokojące, badania doktora Greena pokazują, że AI najsilniej ujednolica tych uczniów, którzy najbardziej odstają od średniej i mają najbardziej osobne spojrzenie – w tym uczniów neuroatypowych oraz pochodzących z mniejszości rasowych i językowych.

Nie znaczy to, że AI nigdy nie wspiera ludzkiej twórczości. Fachowcy, którzy dogłębnie znają swoje rzemiosło, mogą użyć AI do usprawnienia zadań technicznych czy administracyjnych i skupić się na tych częściach pracy, które dają szansę na oryginalność – nauczycielom zostaje wtedy więcej czasu na obmyślanie wciągających lekcji, a ilustratorom – na rozwijanie wizualnych koncepcji. AI daje specjalistom czas, którego potrzebują, by robić to, w czym ludzie są najlepsi: szukać pomysłów na twórcze rozwiązywanie problemów.

Zdolność naszego gatunku do wpadania na nieoczekiwane, oryginalne pomysły to coś, co trzeba chronić i pielęgnować. Szczególnie dotyczy to dzisiejszych nastolatków. Świat, w którym kwitnie twórcze myślenie, to świat, który ma większą szansę przetrwać zmiany, jakie przyniesie AI.

Alice Speri pisze z kolei w „Guardianie” o tym, jak uczelnie - i pracujący na nich ludzie - reagują na wszechobecność narzędzi AI.

Fragment:

Władze wielu uczelni z otwartymi ramionami przyjmują AI – w nauczaniu, badaniach i ocenie. Bywało, że to AI podsuwała decyzje, które kierunki zlikwidować w dobie cięć w sektorze edukacji.

Kilkanaście uczelni nawiązało współpracę z OpenAI w ramach inicjatywy wartej 50 milionów dolarów, która – jak zapowiada firma – „przyspieszy postęp badań i da początek nowemu pokoleniu instytucji gotowych okiełznać przełomową moc AI”. California State University połączył siły z kilkoma największymi na świecie firmami technologicznymi, by – jak to ujął – „stworzyć system szkolnictwa wyższego napędzany przez AI”. Wiele uczelni uruchomiło kierunki i studia magisterskie poświęcone AI.

Plany brzmią górnolotnie, ale niewiele mówią o tym, co wykładowcy mają począć ze studentami, którzy nie potrafią przeczytać za jednym razem więcej niż paru akapitów albo oddają eseje wygenerowane w kilka sekund przez maszynę. Zdani w dużej mierze na samych siebie, niektórzy próbują wytyczyć wyraźniejsze granice korzystania z AI i zorganizować bardziej skoordynowany opór wobec jej postępującej dominacji.

W zeszłym roku Amerykańskie Stowarzyszenie Profesorów Uniwersyteckich (AAUP), które reprezentuje 55 tysięcy wykładowców w całym kraju, opublikowało raport ostrzegający, że uczelnie wdrażają tę technologię „bezkrytycznie” i bez większej przejrzystości. Niektóre uczelniane związki zawodowe zaczęły wpisywać do umów zabezpieczenia przed AI – po to, by ustanowić mechanizmy nadzoru i dać kadrze większy głos, a także uchronić własność intelektualną wykładowców przed zasilaniem maszyn, które mogą wkrótce odebrać im pracę.

Ale opór wobec AI w dużej mierze pozostaje nieformalny i krąży pocztą pantoflową – w oddolnych inicjatywach wykładowców, takich jak strona Against AI, która zbiera materiały dla tych, którzy próbują osłonić studentów przed intelektualnym spustoszeniem, jakie niesie zlecanie maszynie części ich kształcenia.

„Zebrane tu materiały mają być wyrazem solidarności i otuchą dla nauczycieli, którzy mogą się znaleźć w sytuacji, gdy w pojedynkę wyważają otwarte drzwi, podczas gdy administracja, rada powiernicza i przełożeni bez ustanku nakręcają szum wokół AI” – czytamy na stronie, która podsuwa listę pomysłów na zadania ograniczające korzystanie z AI: od egzaminów ustnych, przez wymóg, by studenci przesyłali zdjęcia swoich notatek, po analogowe dzienniki.

Wielu wykładowców, z którymi rozmawiał „Guardian”, mówi, że całkowicie zakazuje AI na swoich zajęciach – ale przyznaje, że to twarde stanowisko zależy od dyscypliny.

Megan McNamara, która uczy socjologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz i opracowała poradnik dla wykładowców różnych dyscyplin, jak radzić sobie z nieuczciwością akademicką związaną z AI, zauważa, że „kulturowe” różnice między naukami humanistycznymi a ścisłymi (STEM), czy między jakościowymi a ilościowymi naukami społecznymi, zwykle kształtują reakcje kadry na korzystanie przez studentów z AI.

„Myślę, że to po prostu pochodna indywidualnego stosunku do pisania, czytania i analizy krytycznej” – napisała w mailu.

Kilkoro wykładowców mówiło, że traktuje całą sprawę jako okazję, by skłonić studentów do krytycznego myślenia o technologii.

Gdy McNamara podejrzewa, że ktoś skorzystał z AI, rozmawia z nim o tym, traktując całe zdarzenie jako „okazję do rozwoju, naprawienia naruszonego zaufania i większej autentyczności w relacji student–wykładowca” – mówi.

Eric Hayot, profesor literatury porównawczej na Penn State University, mówi, że stara się przekonać studentów, iż firmy technologiczne chcą sprawić, by stali się „bezradni” bez ich produktów.

„Te firmy rozdają swoje narzędzia częściowo za darmo, bo liczą, że uzależnią całe pokolenie studentów” – powiedział Hayot „Guardianowi”. „To teraz część każdych zajęć, jakie prowadzę: rozmowa ze studentami o tym, dlaczego sam nie używam AI i dlaczego oni też nie powinni”.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Dla jednych to symbol epoki, w której prywatne fortuny wymknęły się demokratycznej kontroli. Dla innych – kolejna okazja, by powtórzyć znany argument „co ci szkodzi, że ktoś jest bilionerem?”. Niektórzy idą nawet dalej: zasłużył, stworzył wielkie firmy, wszyscy na tym korzystamy.

Jestem po stronie tych, którzy uważają, że majątek Muska nam szkodzi.

Zacznijmy od tego, że pieniądze w tej skali przestają być tylko środkiem kupowania rzeczy. Stają się narzędziem wpływu na ludzi: na to, kto wygra wybory, czyja firma dostanie kontrakt, które urzędy przetrwają, co zobaczysz rano w telefonie i jaki obraz świata uznasz za oczywisty.

A jaka to jest właściwie skala pieniędzy?

Gabriel Zucman pokazuje skalę problemu prostym porównaniem. W czasach „pozłacanej epoki” fortuny Rockefellera, Carnegiego i Astorów były gigantyczne, ale ich właściciele mogliby za swoje fortuny kupić „tylko” około 4 procent rocznej produkcji Stanów Zjednoczonych. Dzisiejsza najwęższa grupa najbogatszych – 0,00001 procent populacji, czyli 19 gospodarstw domowych – mogłaby kupić już około 14 procent.

Jak pisze Zucman: „To właśnie dlatego Musk mógł w 2022 roku, pod wpływem kaprysu, kupić Twittera za 44 miliardy dolarów; dlatego Ellison może dziś sięgać po TikToka, CBS i CNN; dlatego miliarderzy mogli odpowiadać za 20 procent wszystkich darowizn politycznych w federalnym cyklu wyborczym 2024 roku – i tak dalej, i tak dalej”.

Spójrzmy dokładniej na to, jak majątek Muska przekłada się na władzę.

Pieniądze, które wygrywają wybory

W cyklu wyborczym 2024 Musk wyłożył co najmniej 288 milionów dolarów na Trumpa i republikanów – najwięcej spośród indywidualnych darczyńców w całym wyścigu. Jego komitet America PAC prowadził też akcję z milionem dolarów dziennie dla osób podpisujących petycję w stanach wahających się. Krytycy uznali to za próbę obchodzenia zasad finansowania polityki i przekupywania wyborców; sprawa trafiła do sądów.

Po zwycięstwie Trumpa Musk uzyskał formalny status specjalnego pracownika rządowego/doradcy i stał się twarzą Departamentu Efektywności Rządu, czyli DOGE.

Człowiek kierujący firmami zależnymi od państwowych kontraktów uczestniczył w przebudowie instytucji, które regulowały albo finansowały działalność tych firm.

Skutki tej władzy szybko odczuli inni.

DOGE uczestniczył w działaniach prowadzących do zamykania programów, wygaszania agencji i masowych cięć zatrudnienia. Według Reutersa między wrześniem 2024 a styczniem 2026 zatrudnienie w administracji USA zmniejszyło się o 380 tysięcy osób, czyli o 12 procent. Nie były to wyłącznie klasyczne zwolnienia. Dużą część stanowiły wcześniejsze emerytury, dobrowolne odejścia, programy odroczonych rezygnacji i zamrożenie rekrutacji. Właśnie na tym polegał jednak mechanizm: państwo rozmontowywano serią cięć, nacisków oraz zachęt, a nie jednym spektakularnym ruchem.

Część zwolnień sądy uznały za bezprawne i nakazały przywrócenie pracowników, choć późniejsze decyzje sądów wyższych instancji ograniczały skuteczność tych nakazów.

Kiedy więc Musk skakał po scenie z piłą łańcuchową w rękach na zjeździe CPAC, po drugiej stronie tego obrazka były rodziny bez wypłaty, urzędy bez ludzi i programy publiczne rozmontowywane w imię „efektywności”.

PBS opisało historię jednej z takich osób:

Price wróciła z urlopu macierzyńskiego dzień przed tym, jak została zwolniona. Gdy zwolniono ją po raz drugi, ona i jej mąż – który stracił pracę jako kontraktor w muzeum po tym, jak obcięto finansowanie jego projektu – żyli z oszczędności i złożyli wniosek o świadczenie z Supplemental Nutrition Assistance Program, czyli programu pomocy żywnościowej. Na jego zatwierdzenie czekali miesiącami.

Kiedy zeszłoroczny shutdown wstrzymał wypłaty SNAP, musiała korzystać z banku żywności. Po wysłaniu dziesiątek podań o pracę jej rodzina opuściła region stołeczny i przeniosła się w okolice Seattle.

Spytajcie takie osoby, co im szkodzi, że Musk mógł sobie kupić miejsce w Białym Domu i dostał wolną rękę w realizowaniu swoich libertariańskich fantazji.

Najcięższy rachunek wystawiono jednak poza USA.

DOGE od pierwszych dni uderzył w USAID. Musk chwalił się, że „wrzucił ją do wiórkarki”. Zamrożenie pomocy zagranicznej objęło między innymi programy związane z PEPFAR, któremu przypisuje się ponad 26 milionów uratowanych istnień w walce z HIV.

Skutki cięć były szczególnie dotkliwe w programach zdrowia globalnego. Organizacje pracujące w Afryce dostawały nakazy wstrzymania działań, zwalniano personel programów HIV, a dostawy leków i usług diagnostycznych zostały przerwane. Szacunki epidemiolożki Brooke Nichols z Boston University są przedmiotem debaty, ale jej licznik wskazywał setki tysięcy możliwych nadmiarowych zgonów po cięciach pomocy. Nawet jeśli traktować te liczby ostrożnie, pokazują skalę ryzyka: decyzje podjęte w Waszyngtonie natychmiast uderzyły w ludzi zależnych od leczenia na drugim końcu świata.

Musk szkodzi bardzo dosłownie. Komuś znika praca. Komuś innemu lek. Jeszcze komuś – klinika, od której zależało życie.

Platforma, która ustawia świat

Właściciel platformy społecznościowej nie musi nikogo wprost cenzurować, żeby wpływać na debatę publiczną. Wystarczy, że decyduje, co zobaczą miliony ludzi.

Eksperyment opublikowany w „Nature” – losowe badanie prowadzone na użytkownikach platformy – pokazał, że samo przełączenie z kanału chronologicznego na algorytmiczny kanał „Dla Ciebie” przesuwało poglądy użytkowników X w stronę bardziej konserwatywną. Najwyraźniej było to widoczne w hierarchii politycznych priorytetów, ocenie śledztw wobec Trumpa i stosunku do wojny w Ukrainie. Co ważne, odwrotny ruch nie działał tak samo: przełączenie z kanału algorytmicznego na chronologiczny nie dawało porównywalnego efektu. Część zmian utrzymywała się także po powrocie do kanału chronologicznego.

To ważny szczegół, bo pokazuje, że algorytm nie jest po prostu neutralną maszyną do układania postów według popularności. Jest mechanizmem selekcji, który codziennie rozstrzyga, co uzna za ważne, angażujące, warte podbicia. A Musk może kupić kontrolę nad tym algorytmem.

Osobny zespół badaczy wskazywał też na anomalny wzrost zaangażowania wokół konta Muska po tym, jak w lipcu 2024 roku poparł Trumpa. Według analizy QUT i Monash University po tym momencie zasięgi Muska zaczęły rosnąć w sposób trudny do wyjaśnienia zwykłą dynamiką kampanii wyborczej. Podobny, choć słabszy wzrost zauważono przy wybranych kontach republikańskich. Badacze zastrzegali, że ograniczony dostęp do danych X nie pozwala przesądzić, czy była to celowa zmiana algorytmu. Ale właśnie w tym rzecz: kiedy właściciel platformy kontroluje jej kod, dane i reguły widzialności, opinia publiczna musi zgadywać, czy patrzy na spontaniczną popularność, czy na efekt ustawień maszyny.

Rachunek wystawiony sąsiadom

Inny przykład władzy Muska dotyczy zdolności do przenoszenia kosztów działań biznesowych na innych.

Żeby zasilić superkomputer Colossus, firma xAI uruchomiła w południowym Memphis centrum danych zasilane dziesiątkami turbin gazowych. Obiekt działa w pobliżu Boxtown – historycznie czarnej dzielnicy, od dawna obciążonej przemysłem i zanieczyszczeniami.

Politico podawało, że firma eksploatowała 35 turbin bez standardowych pozwoleń na emisje, a ich potencjalna emisja mogła sięgać 2 tysięcy ton tlenków azotu rocznie. Organizacje ekologiczne wskazywały, że Memphis i tak nie spełnia norm dotyczących smogu, a ryzyko raka w Boxtown jest czterokrotnie wyższe niż średnia krajowa. Jedna z mieszkanek mówiła wprost: „nie mogę oddychać we własnym domu”.

Tak działa bogactwo na poziomie biliona dolarów. Można najpierw zanieczyszczać, a później potraktować koszty prawne jako pozycję w budżecie. Można rozwijać sztuczną inteligencję, a rachunek za prąd, smog i choroby zostawić sąsiadom.

Cień wielkiego biznesu

Wszystkie te przykłady układają się w jeden wzór. Majątek tej wielkości kupuje wybory, wpływa na urzędy, przerywa programy pomocowe, zatruwa powietrze. A do tego wszystkiego rządzi obiegiem informacji.

Demokracja opiera się na prostym założeniu: władzę można odebrać. Złego ministra można odwołać, posła można nie wybrać ponownie, partię można odsunąć od rządzenia. Muska nie odwoła nikt. Można nie znosić jego poglądów, można głosować przeciw jego kandydatom, można oburzać się na jego wpisy. Niewiele to zmienia, dopóki trzyma rękę na pieniądzach, satelitach, serwerach, kontraktach i platformach komunikacji.

W 1931 roku John Dewey pisał w eseju The Breakdown of the Old Order, że polityka staje się cieniem rzucanym na społeczeństwo przez wielki biznes. Ta diagnoza niepokojąco dobrze opisuje nasze społeczeństwa.

Dewey drwił z wiary, że ci, którzy mają przywileje i władzę, naprawią katastrofę, którą sami wywołali. Porównywał ją do magicznego przekonania, że wściekliznę można wyleczyć, połykając włos psa, który nas pokąsał.

Czy to nie przypomina fanów Muska i innych miliarderów, którzy przekonują: dajmy więcej swobody ludziom, którzy już mają niemal wszystko; zaufajmy tym, którzy zgromadzili władzę większą niż wiele państw; nie przeszkadzajmy im, bo może przy okazji zrobią coś dobrego?

Dewey wiedział, że władzy tej wielkości, skupionej w rękach jednego człowieka, który przed nikim nie odpowiada, nie da się pogodzić z demokracją. My też powinniśmy to wiedzieć.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Kiedy więc trzy dekady później Bismarck budował system ubezpieczeń społecznych, nie zaczynał od zera. Historyk gospodarczy Tobias A. Jopp pisał, że górnicze kasy „w mniejszej skali przecierały drogę temu, co później stało się centralnym elementem bismarckowskiego państwa socjalnego”.

I tak często wyglądał postęp społeczny. Najpierw jedna grupa pracowników zdobywała coś dla siebie, bo była dobrze zorganizowana, wykonywała wyjątkowo niebezpieczną pracę albo miała akurat siłę przetargową. Dopiero później te rozwiązania przechodziły na resztę społeczeństwa.

Przykłady można mnożyć.

Ośmiogodzinny dzień pracy? Za jeden z jego pierwszych wielkich przełomów uchodzi zwycięstwo kamieniarzy i robotników budowlanych z Melbourne w 1856 roku. Wywalczyli to dla swojej branży, w swoim mieście. Zanim stał się powszechną normą, przez dekady funkcjonował jako zdobycz kolejnych zawodów, zakładów i lokalnych ruchów pracowniczych.

Płatne urlopy? One też nie zaczęły się jako uniwersalne prawo. We Francji przed 1936 rokiem korzystali z nich głównie urzędnicy, część pracowników umysłowych oraz zatrudnieni w wybranych przedsiębiorstwach związanych z państwem. Dopiero Front Ludowy uogólnił ten przywilej, dając pracownikom dwa tygodnie płatnego urlopu.

W Stanach Zjednoczonych osobny federalny system emerytalny dla kolejarzy powstawał równolegle z Social Security, a jego korzenie sięgały ustaw z połowy lat trzydziestych.

Także ubezpieczenie od bezrobocia w wielu krajach wyrastało z funduszy prowadzonych przez związki zawodowe, zanim państwo objęło je własną kuratelą albo zaczęło współfinansować.

Ciągle mamy ten sam schemat: najpierw przyczółek, potem ekspansja.

Warto o tej prawidłowości pamiętać, bo dziś wiele sił politycznych próbuje odwrócić jej sens. Deklarują troskę o pracowników, lecz ta troska zamiast obietnicy „wywalczymy to samo dla was” zamienia się w „nie pozwolimy, żeby oni dostali więcej niż wy”.

Sztandarowy przykład z ostatnich tygodni to oczywiście Konfederacja, która przy okazji ustawy o zabezpieczeniu socjalnym artystów nagle przypomniała sobie o kasjerkach czy i kurierach. Posłowie, którzy całe polityczne życie poświęcili walce z „przymusowym ZUS-em”, z dnia na dzień odkryli, że los kasjerki z dyskontu leży im głęboko na sercu.

Co w związku z tym proponują? Walkę z umowami śmieciowymi? Podwyżkę płacy minimalnej? Oskładkowanie zleceń, żeby kurierka też miała kiedyś emeryturę? Skądże. Cała propozycja sprowadza się do jednego zdania: nie pozwolimy, żeby jacyś tam artyści mieli lepiej.

Problemem nie jest samo zablokowanie tej konkretnej reformy. Co do ustawy o artystach można mieć uzasadnione wątpliwości. Czy dopłaty do składek są dobrym mechanizmem? Czy komisja przyznająca status artysty nie zmieni się w biurokratycznego potworka? Czy nie lepiej systemowo rozwiązać problem wszystkich ludzi o nieregularnych dochodach? To są poważne pytania i nie neguję, że warto o nich krytycznie dyskutować.

Problemem jest rozgrywanie tej debaty w logice fałszywej solidarności: skoro ty nie masz, oni też nie powinni mieć. Im częściej się ją stosuje, tym trudniejszy staje się jakikolwiek postęp. Każda grupa, która spróbuje coś dla siebie wywalczyć, może zostać natychmiast okrzyknięta pasożytem żerującym na pozostałych.

Nie ukrywajmy: ta logika jest wpisana w DNA III RP. Gdy nauczyciele strajkowali w 2019 roku o podwyżki, nie usłyszeli: „my też chcemy tyle zarabiać”. Usłyszeli raczej: „a pielęgniarki?”, „a kasjerki?”, „za co, za osiemnaście godzin przy tablicy?”. Gdy budżetówka upominała się o waloryzację, prywatny sektor słyszał, że utrzymuje darmozjadów. Gdy pracownicy handlu dostali wolne niedziele, posypały się pretensje: „a pielęgniarka nie pracuje w niedzielę?”, „a kelner?”, „a kierowca autobusu?”.

Każdą zdobycz socjalną którejkolwiek grupy przedstawiano nie jako przyczółek, z którego mogliby skorzystać następni, lecz jako kradzież dokonaną na wszystkich pozostałych.

Trzydzieści lat takiej pedagogiki zrobiło swoje. Nauczyliśmy się pilnować, żeby sąsiad nie dostał za dużo, zamiast pytać, dlaczego my wszyscy dostajemy tak mało.

Nikt dziś nie uważa, że pruskie kasy brackie były skandalicznym przywilejem górników, wywalczonym kosztem szewców i tkaczy. Były pierwszym wyłomem – i przez ten wyłom z czasem przeszli inni. O to właśnie toczy się ta gra. Fałszywa solidarność utrudnia dokonywanie tych wyłomów.

Subscribe now

Ten tekst, jak każdy tutaj, jest dostępny dla wszystkich, bo płaci za niego grupa patronów i patronek. Wielkie podziękowania!

Jeśli chcielibyście dołączyć do ich grona, wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Nawet rozumiem, skąd wzięły się złość i panika. Raport przygotowany w ramach World Inequality Lab nie proponuje kosmetycznej korekty obecnego porządku, tylko bardzo ambitny plan globalnej przebudowy gospodarki: mniej emisji, mniej pracy, mniejszy materialny ślad konsumpcji, a do tego znacznie mniejsze nierówności.

Sam raport to spore przedsięwzięcie badawcze, w którym uczestniczyło kilkudziesięciu badaczy i badaczek zajmujących się między innymi nierównościami, ekonomią klimatu, finansami publicznymi, historią gospodarczą, polityką podatkową i rozwojem globalnym.

Nie każdy ma czas przejrzeć całość (do znalezienia tutaj), więc poniżej prezentuję kilka najważniejszych ustaleń raportu.

Główna teza jest prosta: da się pogodzić cele ekologiczne z wysokim poziomem dobrobytu dla wszystkich. Potrzebne są jednak trzy rzeczy naraz. Po pierwsze, szybka dekarbonizacja energetyki. Po drugie, przejście od gospodarki nadmiaru do gospodarki wystarczalności: krótszy czas pracy, mniejszy materialny ślad konsumpcji, zmiana diety, inny sposób użytkowania ziemi i regeneracja lasów. Po trzecie, radykalne ograniczenie nierówności dochodu, majątku i władzy – zarówno między państwami, jak i wewnątrz nich.

A tak konkretniej? Do 2100 roku średni miesięczny dochód narodowy na osobę miałby zbliżyć się we wszystkich krajach do 5 tysięcy euro, licząc według parytetu siły nabywczej z 2025 roku. Oznaczałoby to zamknięcie dzisiejszej szesnastokrotnej przepaści między najbiedniejszymi i najbogatszymi regionami świata.

Jednocześnie udział najbiedniejszej połowy ludzkości w globalnym majątku wzrósłby z około 2 do 30 procent, a udział klasy miliarderów spadłby z około 6 procent do symbolicznych 0,05 procent. Prawie 90 procent światowej populacji podwoiłoby swoje dochody, pracując mniej więcej o połowę krócej niż dziś.

W tym samym scenariuszu globalne ocieplenie zatrzymałoby się na poziomie około 1,8°C do końca stulecia, zamiast przekroczyć 4°C w scenariuszu dalszej nierówności i powolnej dekarbonizacji.

Wystarczalność! Autorzy raportu próbują wyjść z pata, w którym od lat tkwi debata klimatyczna. Z jednej strony mamy obietnicę zielonego wzrostu: gospodarka może dalej rosnąć, jeśli wystarczająco szybko zastąpimy paliwa kopalne czystą energią, poprawimy efektywność i unowocześnimy technologie. Z drugiej strony mamy dewzrost: przekonanie, że w bogatych społeczeństwach samo dalsze powiększanie produkcji i konsumpcji stało się częścią problemu, więc trzeba świadomie ograniczyć skalę gospodarki.

Global Justice Report bierze trochę z jednego i trochę z drugiego podejścia.

Autorzy nie przeciwstawiają sobie dobrobytu i ekologii. Odrzucają natomiast specyficzny model dobrobytu: długie godziny pracy, coraz większą konsumpcję materialną, wielkie nierówności i gospodarkę opartą na sektorach najbardziej zasobożernych.

W ich ujęciu „wystarczalność” nie oznacza zbiorowej biedy ani moralizatorskiego zaciskania pasa. Chodzi raczej o przedefiniowanie tego, co uznajemy za rozwój: mniej produkcji rzeczy, więcej edukacji, zdrowia, kultury, opieki i czasu wolnego.

Raport zakłada spadek rocznego czasu pracy z około 2100 do 1000 godzin na zatrudnioną osobę oraz wzrost udziału edukacji i zdrowia w globalnym czasie pracy z 11 do 43 procent. To wizja świata, w którym mniej pracujemy, ale więcej społecznej energii kierujemy tam, gdzie naprawdę rośnie jakość życia.

Dlatego autorzy przekonują, że odpowiednio zaprojektowana wystarczalność może być skuteczniejsza niż prosty, równomierny dewzrost (aczkolwiek od siebie dodam, że przynajmniej niektóre koncepcje dewzrostowe proponują coś podobnego).

Scenariusz, w którym wszystkie kraje dochodzą do 60 tysięcy euro PKB per capita rocznie, a jednocześnie zmieniają strukturę konsumpcji, ograniczają materialny ślad gospodarki, przestawiają system żywnościowy i odbudowują lasy, według modelu prowadzi do ocieplenia o 1,8°C do 2100 roku.

To mniej niż scenariusz znacznie niższego dochodu – 15 tysięcy euro dla wszystkich – ale bez głębokiej zmiany struktury gospodarki. Innymi słowy: problemem nie jest po prostu „za dużo gospodarki”, ale gospodarka źle urządzona: zbyt materialna, zbyt emisyjna, zbyt nierówna i zbyt podporządkowana prywatnej akumulacji.

Panie, a kto za to wszystko zapłaci? Autorzy proponują między innymi powołanie Global Justice Fund, czyli Globalnego Funduszu Sprawiedliwości. Miałby to być nowy międzynarodowy mechanizm finansowania transformacji energetycznej, adaptacji do zmian klimatu, infrastruktury oraz zrównoważonego rozwoju.

W praktyce chodziłoby także o ogromny wzrost nakładów na zdrowie i edukację. Roczne wydatki na edukację na osobę miałyby dojść do 8400 euro we wszystkich krajach. Dziś, zależnie od kraju, wahają się od 210 do 4140 euro. Wydatki na zdrowie miałyby wzrosnąć do 14 400 euro na osobę, podczas gdy dziś wynoszą od 110 do 8300 euro.

Sam Global Justice Fund miałby w latach 2030–2060 finansować inwestycje sięgające 8–10 procent światowego PKB rocznie.

No właśnie, nowe filary gospodarki. Raport nie traktuje zdrowia i edukacji jako dodatku do „prawdziwej” gospodarki, lecz jako jeden z głównych warunków globalnego dobrobytu.

Jeśli biedniejsze kraje mają doganiać bogatsze, nie wystarczą im panele słoneczne, turbiny wiatrowe i nowa infrastruktura. Potrzebują także szkół, uniwersytetów, szpitali, przychodni, systemów opieki i dobrze finansowanych usług publicznych. To one sprawiają, że wzrost dochodów przekłada się na dłuższe życie, większe bezpieczeństwo i realną sprawczość społeczeństw.

Fundusz miałby zbierać pieniądze z globalnych podatków od majątku i dochodów najbogatszych, zarządzać Światowym Funduszem Suwerennym oraz wypłacać krajom „dywidendy krajowe”, liczone według tej samej kwoty na osobę. Nie byłaby to więc klasyczna pomoc rozwojowa, w której bogata Północ łaskawie wspiera biedniejsze Południe. Raczej próba przebudowania globalnego systemu finansowania rozwoju.

Najbardziej politycznie wybuchowy element tej propozycji to globalny podatek majątkowy.

Autorzy wychodzą z prostego założenia: skoro majątek jest globalny, a miliarderzy mogą organizować swoje fortuny przez sieć spółek, fundacji, rajów podatkowych i międzynarodowych aktywów, także opodatkowanie musi mieć wymiar globalny.

W wariancie bazowym stawki rosłyby stopniowo: od zera dla majątków równych dziesięciokrotności średniego światowego majątku osoby dorosłej, czyli około 1,1 miliona euro w 2026 roku, aż do 20 procent dla majątków przekraczających około 550 milionów euro. Chodzi przy tym o efektywną roczną stawkę podatku od całego majątku, a nie o stawkę krańcową. W praktyce wszyscy miliarderzy płaciliby globalny podatek majątkowy równy 20 procentom swojego majątku rocznie.

Krótko: Global Justice Report to projekt nowego ładu gospodarczego. Autorzy chcą przejścia od globalnej plutokracji do globalnej demokracji: od świata, w którym najbogatsze kraje i najbogatsze klasy społeczne narzucają reguły, do świata, w którym zasady finansowania rozwoju, transformacji i bezpieczeństwa klimatycznego podlegają bardziej demokratycznej kontroli.

Można oczywiście uznać tę wizję za utopijną. Ale my potrzebujemy utopii. Nie dlatego, żeby naiwnie zakładać, że da się je w pełni, z dnia na dzień zrealizować, ale w formie busoli – wskaźnika, w jaką właściwie stronę chcemy się rozwijać. A także jako narzędzia inspiracji i punktu wyjścia do realnych zmian politycznych.

W tym sensie Global Justice Report jest ważny nie tylko jako raport ekonomiczny, lecz także jako ćwiczenie z politycznej wyobraźni. Przypomina, że świat z mniejszymi emisjami, krótszą pracą, lepszymi usługami publicznymi i słabszą władzą miliarderów nie musi być fantazją o końcu cywilizacji. Może być próbą odpowiedzi na pytanie, jak tę cywilizację ocalić.

Subscribe now

Wielkie podziękowania dla wszystkich patronów i patronek! Dzięki wam powstają takie teksty!

Jeśli chcielibyście wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Jednym z najgłośniejszych pomysłów jest propozycja Gabriela Zucmana, francuskiego ekonomisty zajmującego się nierównościami i unikaniem podatków (który właśnie wydał małą książkę na ten temat). W raporcie dla International Tax Observatory Zucman przekonuje, że osoby z majątkiem przekraczającym miliard dolarów powinny co roku płacić podatek w wysokości co najmniej 2 procent swojego majątku. Nie musiałby to być wszędzie identyczny podatek majątkowy; chodzi raczej o wspólny minimalny standard, który poszczególne państwa mogłyby wdrażać za pomocą własnych narzędzi.

Według Zucmana taki mechanizm przyniósłby globalnie 200–250 miliardów dolarów rocznie od około 3 tysięcy osób.

Globalny podatek pozostaje na razie przede wszystkim przedmiotem intelektualnych i politycznych dyskusji. Istnieją jednak bardziej namacalne próby opodatkowania najbogatszych. Jedną z najgłośniejszych jest kalifornijska propozycja jednorazowego 5-procentowego podatku od majątku miliarderów.

Podatek miałby być rozłożony na pięć lat, a objąłby osoby, które były rezydentami Kalifornii 1 stycznia 2026 roku. Dzięki temu nie dałoby się go łatwo uniknąć późniejszą przeprowadzką do Nevady, Teksasu czy Florydy. Inicjatywę zgłosił związek zawodowy SEIU-United Healthcare Workers West, a po zebraniu wymaganej liczby podpisów projekt ma trafić pod głosowanie w listopadzie. O tym, czy Kalifornia wprowadzi taki podatek, zdecydują bezpośrednio wyborcy.

Przy okazji tej drugiej propozycji Zucman i Emmanuel Saez napisali dla „New York Timesa” tekst, w którym tłumaczą, dlaczego współczesne systemy podatkowe tak słabo radzą sobie z miliarderami. I dlaczego potrzebujemy rozwiązań takich jak to kalifornijskie. Warto poczytać.

Ilustracja z tekstu Zucmana i Saeza dla „New York Timesa”

Oto fragment ich tekstu:

Kalifornijski system podatkowy nie nadaje się do skutecznego opodatkowania osób o ultrawysokich majątkach. To samo można powiedzieć o systemie podatkowym Stanów Zjednoczonych i systemach wielu innych państw.

Problem polega na tym, że fortuny miliarderów są w dużej mierze ulokowane w aktywach – przede wszystkim w akcjach – których wartość rośnie z czasem. Ten wzrost nie jest opodatkowany, dopóki właściciel nie sprzeda aktywów. Zgodnie z obecnym prawem miliarderzy, którzy nie sprzedają akcji, mogą więc powiększać majątek, odkładając podatek od zysków na nieokreśloną przyszłość, a czasem unikając go całkowicie.

Żeby zrozumieć, jak kalifornijscy miliarderzy stali się tak niewyobrażalnie bogaci, warto spojrzeć na ich fortuny jak na góry lodowe.

Część dochodów widać od razu – i tę część łatwo opodatkować. W latach 2019–2025 Zuckerberg wykazał ponad 7,1 miliarda dolarów dochodu z Mety: 181 milionów dolarów wynagrodzenia, 1,4 miliarda dolarów dywidend oraz 5,6 miliarda dolarów zysków ze sprzedaży akcji.

Mimo tak ogromnych dochodów łączna stanowa i federalna stawka podatku, którą zapłacił Zuckerberg, wyniosła zaledwie 27 procent. To niewiele więcej niż efektywna stawka podatkowa przeciętnego kalifornijskiego gospodarstwa domowego, wynosząca około 20 procent.

Relatywnie niskie opodatkowanie Zuckerberga wynikało w dużej mierze z tego, że większość jego dochodów przybrała formę zysków kapitałowych, czyli pieniędzy zarobionych na sprzedaży akcji, których wartość wcześniej wzrosła. W federalnym systemie podatkowym zyski kapitałowe są opodatkowane niżej niż zwykły dochód.

Ogromna większość majątku Zuckerberga pozostaje jednak poza zasięgiem podatku dochodowego.

Od 2019 roku Meta zarobiła setki miliardów dolarów. Jako dyrektor generalny firmy Zuckerberg znaczną część tych pieniędzy zostawił w spółce, w której posiada około 13 procent udziałów.

Zyski Mety zostały opodatkowane stosunkowo nisko: efektywna stawka podatku dochodowego od osób prawnych wyniosła w jej przypadku 17 procent. Pieniądze pozostawione w firmie podniosły jej wartość, a wraz z nią wartość akcji. Dzięki temu majątek Zuckerberga wzrósł o dziesiątki miliardów dolarów.

Podobnie działał wzrost wartości majątku, który Zuckerberg zgromadził wraz z rozwojem Mety i rosnącym zaufaniem inwestorów do firmy. Ten mechanizm zwiększył wartość jego akcji o kolejne 142 miliardy dolarów.

Dopóki Zuckerberg nie sprzeda akcji, cały ten wzrost pozostaje nieopodatkowany. Może jednak korzystać z tych pieniędzy bez sprzedaży udziałów: zaciągać nisko oprocentowane pożyczki pod zastaw posiadanych akcji i nie płacić od tego podatku. Tak zrobił w 2023 roku, gdy zastawił akcje Mety warte 3,1 miliarda dolarów jako zabezpieczenie pożyczki.

Fortuny innych najbogatszych kalifornijskich miliarderów są zbudowane podobnie. Bez podatku majątkowego ci technologiczni baronowie będą dalej zagarniać owoce gospodarczego wzrostu stanu, podczas gdy jego miasta ograniczają usługi publiczne, a pracownicy tracą dostęp do opieki zdrowotnej”.

Wielkie podziękowania dla wszystkich patronów i patronek! Dzięki wam powstają takie teksty!

Jeśli chcielibyście wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

Mamy w Polsce specjalistów od rozbudzania tej niechęci. Na przykład Mikołaj Pisarski z FOR napisał:

„Niesamowicie bezczelne jest to przekonanie części kolejnych grup interesu: lekarzy, naukowców, artystów, że z samej racji swojego istnienia mają prawo wyciągać łapska po pieniądze całej reszty społeczeństwa, którą otwarcie pogardzają”.

Sławomir Mentzen też oczywiście musiał dołączyć do dyskusji, pisząc:

„Jeśli chcecie naszych pieniędzy, to twórzcie sztukę, za którą sami będziemy chcieli płacić. Malujcie ładne obrazy, nagrywajcie dobre piosenki, twórzcie dobre filmy i spektakle. Róbcie dobrze to, na czym się znacie. I nie dziwcie się, że ciężko pracujący ludzie, których traktujecie z wyższością, nie chcą dać się wam obrabować, żebyście mogli dalej obrażać ich za ich własne pieniądze”.

Smutna prawda jest taka, że część środowiska artystycznego sama łapała się na ten mechanizm, gdy sprawa dotyczyła innych grup społecznych. Nawet w obecnej sytuacji ma czasem problem, żeby pozbyć się tych naleciałości. Niestety, ale kiedy pani Łepkowska mówi: „Kuriera znajdziemy zawsze, ale Pendereckiego nie, ale Janusza Gajosa nie, ale nawet Maryli Rodowicz nie” – to chyba nie pomaga swojej sprawie. To jest ciągle ta sama retoryka: jedna grupa z problemami przeciwstawiana innej. Jak artyści w to pójdą, przegrają – właśnie dlatego, że jest ich mniej niż tradycyjnych grup zawodowych. Przegrają walkę na resentyment.

Rozumiem więc, czemu niektórzy czują rodzaj satysfakcji, patrząc, jak się dostaje artystom. Ale przy takich okazjach zawsze powtarzam: zanim wejdziesz w tę narrację i zaczniesz wyzywać innych od nierobów, pomyśl, że w kolejnej turze to ty albo twoja grupa zawodowa możecie zostać uznani za darmozjadów, którzy żyją cudzym kosztem. A przecież i kurier, i artysta zasługują na określony standard, a państwo powinno go zapewniać. I tyle.

Prawda jest taka, że nie ma dowodów na to, by jakakolwiek grupa pracowników w Polsce systematycznie wykorzystywała innych – żyła na ich koszt i nic nie robiła.

Mamy za to dowody na inny, systemowy problem: źle skonstruowany system podatkowy, który uprzywilejowuje garstkę najbogatszych. Dobrze podsumował to ostatnio w rozmowie z „Forbesem” ekonomista Michał Brzeziński: „Etatowiec płaci według skali progresywnej, a silny przedsiębiorca – liniówkę albo ryczałt. Efekt: wpływy z PIT na około 4,5 proc. PKB wobec 8–10 proc. na Zachodzie. To pieniądze na zdrowie, edukację i dobra publiczne, których nie mamy”.

Pielęgniarka, nauczycielka czy kasjer płacą składkę zdrowotną proporcjonalnie do pensji: im wyższe wynagrodzenie, tym wyższa składka. Tymczasem dobrze zarabiający przedsiębiorca na ryczałcie płaci składkę kwotową, która po przekroczeniu określonego progu przestaje rosnąć. W 2026 roku to 1495,04 zł miesięcznie niezależnie od tego, czy roczny przychód wynosi 300 tysięcy, milion czy trzy miliony złotych. System został ustawiony tak, że pracownik na etacie oddaje na zdrowie proporcjonalnie więcej niż najlepiej zarabiający ryczałtowiec.

Brzeziński zwraca też uwagę, że połowa zysków ze wzrostu gospodarczego Polski trafiła do kieszeni 10 proc. najbogatszych Polaków. A 1 proc. najbogatszych przejmuje 13,5 proc. wypracowanego w kraju dochodu. Wysokie dochody zdążyły już zamienić się w majątek. Fundacje rodzinne i podatek od nieruchomości liczony od powierzchni, a nie od wartości, stały się narzędziami optymalizacji podatkowej i bezpiecznego dziedziczenia fortun. Kiedy więc ludzie tacy jak Pisarski czy Mentzen chcą, żebyście wściekali się na kolejne „grupy interesu”, w praktyce namawiają was, żebyście nie patrzyli na jedną grupę interesu, której naprawdę udało się ustawić system pod siebie.

Podobnych dyskusji będziemy mieli więcej. Lata głupawej narracji – że nie ma nic wspanialszego niż praca na własny rachunek, że składki są dla frajerów, że publicznej ochrony zdrowia właściwie nie potrzebujemy, bo mamy Lux Med – sprawiły, że mamy niedofinansowany system pomocy socjalnej, a jednocześnie coraz więcej ludzi, których nie stać, by zrekompensować to sobie prywatnymi usługami poza nim.

Pierwszy rząd, który będzie miał odwagę wprowadzić realną progresję podatkowo-składkową i skończyć z tymi głupimi lukami, na których korzysta garstka najbogatszych przedsiębiorców, zasłuży na pomnik. Ale potrzeba tu też mobilizacji społecznej. Pojawi się ona dopiero wtedy, gdy kurier i artysta, wykładowczyni uniwersytecka i kasjerka, przestaną widzieć w sobie nawzajem darmozjadów i spojrzą w tę samą stronę – na źle skonstruowany system podatkowo-składkowy. Na razie wytykają się nawzajem palcami. I dlatego system trzyma się tak dobrze.

Subscribe now

Wielkie podziękowania dla wszystkich patronów i patronek! Dzięki wam powstają takie teksty!

Jeśli chcielibyście wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!

To kolejne potwierdzenie tego, co od dawna powtarza wiele osób: jeśli nie upolitycznimy polityki klimatycznej w duchu solidarności klasowej, prawica upolityczni ją w duchu polityki antyunijnej. Sam próbowałem rozwijać ten argument w książce Zmienić świat raz jeszcze.

Rozumiem, naprawdę rozumiem technokratyczne marzenie o apolitycznej polityce klimatycznej. Polityka oznacza spory i burdy, więc zróbmy transformację energetyczną bez wchodzenia w starcia ideologiczne – po prostu wdrażajmy zalecenia ekspertów.

Czasem to działa. Tak udało się opanować problem dziury ozonowej. Ale w sprawie klimatu był to od początku nietrafiony pomysł. Stawką są inwestycje warte setki miliardów dolarów, miliony miejsc pracy, przebudowa gospodarki i naszych miast – włącznie z tym, jak się po nich poruszamy. Wyobrażenie, że da się to przeprowadzić bez wchodzenia w politykę, było absurdalne.

Gdyby to było takie proste, dobre rozwiązania klimatyczne mielibyśmy już kilkadziesiąt lat temu. Trafnie opisał to Nathaniel Rich w książce Ziemia. Jak doprowadziliśmy do katastrofy.

Geofizyk Gordon MacDonald i działacz ekologiczny Rafe Pomerance byli jednymi z pierwszych, którzy zrozumieli, że zmiana klimatu wymaga działań politycznych. Ruszyli w coś, co Rich nazywa „teatrem objazdowym” – tournée po Stanach Zjednoczonych, podczas którego ostrzegali każdego, kto mógł coś zmienić: od mediów po polityków. Dotarli aż do administracji Jimmy’ego Cartera. Narodowa Akademia Nauk potwierdziła antropogeniczne ocieplenie i jego potencjalnie katastrofalne skutki. W czerwcu 1980 roku Carter podpisał ustawę o bezpieczeństwie energetycznym, a nawet Exxon zakładał własne zespoły badawcze. Tyle że już cztery miesiące później, na konferencji na Florydzie, ponad dwudziestu ekspertów zgodnych co do meritum nie potrafiło uzgodnić nawet pojedynczego akapitu zaleceń legislacyjnych. Jedni nie chcieli brać na siebie odpowiedzialności za zmianę polityki energetycznej, inni bali się Kongresu, jeszcze inni stwierdzali beztrosko, że można zostawić sprawę przyszłym pokoleniom. Końcowe oświadczenie podpisał wyłącznie moderator.

Było jasne, że gdy tylko pojawią się pierwsze problemy dające się powiązać z polityką klimatyczną – choćby wzrost cen energii – skrajna prawica natychmiast wykorzysta je do podważenia całej transformacji energetycznej. Wbrew niektórym nie działa to tak, że najpierw aktywiści prowokują i zniechęcają ludzi do polityki klimatycznej, a dopiero potem pojawia się skrajna prawica, by tę niechęć wykorzystać. Na przykładzie USA wiemy, że branża paliw kopalnych, opierając się na własnych badaniach, uznała prawicowe formacje i ich wyborców za szczególnie podatnych na antyklimatyczny przekaz – i zainwestowała setki milionów dolarów, żeby ten przekaz do nich docierał. W ten sposób amerykańska prawica wypracowała język negacjonizmu klimatycznego, z którego korzystają dziś prawice w innych częściach świata. Także w Polsce.

Piszę o tym wszystkim nie po to, by po raz kolejny narzekać na błędy polityki klimatycznej, ale dlatego, że właśnie ukazała się książka. Przemysława Wielgosza Pogoda dla rewolucjonistów, która jest świetnym przykładem tego, jak można rozmawiać mądrzej o klimacie.

Wielgosz już na początku, parafrazując Marksa, obwieszcza: „dotychczas rozdzielaliśmy kwestie społeczne i środowiskowe. Idzie jednak o to, aby je połączyć”.

Tak, właśnie o to chodzi! Autor dokłada do tego drugie dobre posunięcie: stawia na pozytywne historie zmian społecznych. Jak sam pisze, w tym sensie jego książka ładnie dopełnia Doktrynę szoku Naomi Klein. Kanadyjska autorka pokazywała, jak bogaci i wpływowi wykorzystują kryzysy do przepchnięcia korzystnych dla siebie reform. On pokazuje, jak to samo mogą robić klasy mniej uprzywilejowane.

Książka ma zaletę większości tekstów Wielgosza – rozmach. Autor zabiera nas w podróż po różnych epokach i miejscach: od francuskich wiosek z XIV wieku po współczesne Chiny. Szczególnie cenne – i zarazem spodziewane u Wielgosza – jest przedstawianie sytuacji oraz perspektywy krajów Południa, bo to temat, który w Polsce wciąż traktuje się jako marginalny.

Jednocześnie podczas lektury nie ma się wrażenia przeskakiwania od anegdoty do anegdoty. Wszystko układa się w spójną sieć globalnych zależności. To nie przypadek, lecz efekt pracy samego Wielgosza, który dba o dyscyplinę wywodu, zawsze ma przed oczami główny wątek, a przy tym sprawnie operuje teorią. Podsuwa czytelnikowi użyteczne narzędzia – choćby koncepcję kapitałocenu – które pomagają uspójnić różne wątki.

Dla mnie miłym bonusem są też interpretacje (i reinterpretacje) dzieł popkultury – od Siódmej pieczęci Bergmana po Fabelmanów Spielberga. Szczególnie ta pierwsza jest fantastyczna.

Jak każda dobra książka, Pogoda dla rewolucjonistów otwiera też pole do dyskusji.

Końcówka, dotycząca współczesnej polityki klimatycznej, przesuwa się mocno w stronę pytania „co robimy nie tak”, kosztem wątku „jakie pozytywne przykłady możemy znaleźć”. Wątki inspiracyjne pojawiają się głównie w postaci ogólnych postulatów – na przykład krótszego tygodnia pracy – a nie osiągnięć konkretnych ruchów politycznych.

Nie zrozumcie mnie źle – zasadniczo zgadzam się z diagnozą Wielgosza dotyczącą tego, co robimy nie tak. Autor trafnie krytykuje na przykład politykę ekologiczną skupioną na indywidualnej odpowiedzialności. Jego ogólny argument wygląda tak: człowiek, jak każdy inny gatunek, zaspokaja swoje potrzeby w środowisku. Dziś tym środowiskiem jest rynkowy kapitalizm – w tym sensie, że większość z nas jest skazana zaspokajać swoje potrzeby kupowaniem towarów. To, jakie produkty można kupić, gdzie i za ile, zależy zaś od największych graczy rynkowych: korporacji, lobbystów finansowych czy instytucji regulacyjnych. W efekcie dla mnóstwa ludzi najłatwiej dostępne są produkty nieekologiczne. Kupują je, by potem usłyszeć, że powinni konsumować bardziej ekologicznie i wziąć odpowiedzialność na siebie. Bardzo wygodne dla tych, którzy dyktują warunki rynkowej gry.

Niemniej, jeśli chcemy budować pozytywną energię wokół mądrych projektów ekologicznych, warto podkreślać rolę ruchów politycznych, które już dziś walczą – czasem nawet skutecznie – o łączenie perspektywy ekologicznej, pracowniczej i klasowej.

Dobrym przykładem może być hiszpańskie porozumienie o sprawiedliwej transformacji z 2018 roku, wynegocjowane między rządem Pedra Sáncheza a górniczymi związkami CCOO i UGT. Rząd Sáncheza podpisał ze związkami ramową umowę, która przewidywała zamykanie nierentownych kopalń, ale zarazem tworzyła pakiet osłon: wcześniejsze emerytury dla górników, odprawy, szkolenia, pośrednictwo pracy – również dla pracowników podwykonawców – oraz fundusz inwestycyjny dla regionów górniczych. Nie był to model wolny od problemów: inwestycje w nowe miejsca pracy postępowały wolniej, niż oczekiwali związkowcy, a wiele regionów już wcześniej traciło ludność i zakłady pracy. Mimo to hiszpańskie porozumienie pozostaje pożytecznym kontrprzykładem: pokazuje, jak można budować transformację energetyczną z uwzględnieniem kwestii pracowniczych.

Albo weźmy amerykański związek zawodowy UAW, który pod wodzą Shawna Faina w strajku z 2023 roku wymusił na koncernach samochodowych konkretne gwarancje otwierające drogę do objęcia części pracy przy bateriach i samochodach elektrycznych standardami wywalczonymi w tradycyjnym przemyśle motoryzacyjnym. Związek nie odrzucił transformacji klimatycznej, lecz zażądał, by nie prowadzono jej kosztem pracowników.

Albo wspólne strajki niemieckiego Verdi i Fridays for Future pod hasłem #WirFahrenZusammen – sojusz pracowników transportu publicznego i ruchu klimatycznego, jeszcze kilka lat temu trudny do wyobrażenia.

Albo amerykański Nowy Zielony Ład. Trudno powiedzieć, że został zrealizowany – nawet za administracji Bidena, najbardziej proklimatycznej w historii USA. Ale zostawił ślad, i to głęboki. Wokół tego postulatu skrystalizowała się trwała współpraca między związkami zawodowymi a ruchami klimatycznymi. Dlatego najciekawsze osiągnięcia amerykańskiej polityki klimatycznej ostatnich lat polegały na tym, że klimat przestano traktować jak osobną, techniczną kwestię redukcji emisji. Zielona transformacja została powiązana z płacami, przemysłem, rachunkami za energię i nierównościami terytorialnymi. W ustawie Inflation Reduction Act pełne ulgi dla inwestycji w czystą energię uzależniono między innymi od przestrzegania standardów płacowych i organizowania praktyk zawodowych.

Albo przykład z Manhattanu, o którym więcej pisałem tutaj.

Tak, to był tylko mały krok. Trump skutecznie robi krok w tył, ale nie zmienia to faktu, że dyskusja o klimacie i sposoby projektowania reform klimatycznych są dziś w USA na innym poziomie niż choćby za czasów Clintona, Busha i Obamy.

Dla jasności: pozytywne przykłady pojawiają się także w ostatnich rozdziałach książki Wielgosza, tylko że pozostają raczej tłem niż pierwszym planem. Autor skupia się przede wszystkim na rekonstrukcji konfliktu: pokazuje, jak kapitalizm organizował relacje między pracą, energią, naturą i władzą, a także jak często koszty tego porządku przerzucano na najsłabszych. To właśnie dlatego po lekturze tak mocno chciałoby się zobaczyć więcej historii o tym, gdzie udało się ten układ choćby częściowo naruszyć.

Trudno jednak traktować to jako poważny zarzut wobec książki, skoro ona sama – dzięki konsekwentnej strukturze i rozmachowi – prowokuje do tego typu poszukiwań. Mnie skłoniła do wydobycia tych kilku przykładów małych kroków w dobrą stronę. Czasem nawet niewielkie przesunięcia pokazują, gdzie przebiega linia możliwego działania.

W tym sensie Pogoda dla rewolucjonistów jest dla mnie książką nie tylko o katastrofie klimatycznej i przemocy kapitalizmu kopalnego, lecz także ćwiczeniem z wyobraźni politycznej. Przypomina, że kryzys ekologiczny nie jest osobnym „tematem środowiskowym”, który można dopisać do innych problemów współczesności, lecz miejscem, w którym spotykają się wszystkie te problemy.

Serdecznie polecam wam Pogodę dla rewolucjonistów – także po to, żeby sprowokowała was do własnych poszukiwań.

Subscribe now

Wielkie podziękowania dla wszystkich patronów i patronek! Dzięki wam powstają takie teksty!

Jeśli chcielibyście wspierać bloga i ogólnie moje teksty (wciąż publikuję na Facebooku), możecie zrobić to tu: https://patronite.pl/tomaszmarkiewka

Ukłony!