<script data-pm-proxy="intercept"></script><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[ Culturissime]]></title><description><![CDATA[Je ne vous propose pas un raccourci vers l’art, mais une balade sans destination, et par conséquent, sans risquer de se perdre. Abonnez-vous. ]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHBi!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6f6d3c2f-1682-4fd9-90b8-686439436fc7_1200x1200.png</url><title> Culturissime</title><link>https://maxtorregrossa.substack.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Tue, 01 Sep 2026 16:37:58 GMT</lastBuildDate><atom:link href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Max Torregrossa]]></copyright><language><![CDATA[fr]]></language><webMaster><![CDATA[maxtorregrossa@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[maxtorregrossa@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[CULTURISSIME]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[CULTURISSIME]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[maxtorregrossa@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[maxtorregrossa@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[CULTURISSIME]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[L’art ne veut plus vous plaire]]></title><description><![CDATA[&#192; propos du dernier num&#233;ro de FRIEZE]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lart-ne-veut-plus-vous-plaire</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lart-ne-veut-plus-vous-plaire</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Tue, 01 Sep 2026 05:36:09 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://www.frieze.com/" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png" width="1200" height="1565" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1565,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2845405,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://www.frieze.com/&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/212873691?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Vffz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbd616626-214b-4b96-90ae-598420bb82e1_1200x1565.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Septembre pour Andrew Durbin, le r&#233;dacteur en chef, a une place particuli&#232;re o&#249; l&#8217;&#233;t&#233; refuse de s&#8217;&#233;teindre tout &#224; fait, tandis que l&#8217;automne n&#8217;a pas encore pris ses quartiers. C&#8217;est le temps des retours (bureaux, &#233;coles, etc.), mais c&#8217;est aussi un instant suspendu, charg&#233; d&#8217;une promesse de renouveau, et, dans cette atmosph&#232;re, se dessine selon lui une interrogation fondamentale pour la critique contemporaine&nbsp;: comment l&#8217;art parvient-il &#224; transmuter nos restes, nos souvenirs et nos d&#233;bris en une architecture nouvelle&#8201;?  </p><p style="text-align: justify;">Grande question s&#8217;il en est, et comme d&#8217;habitude, la revue d&#233;veloppe des concepts et des propos &#233;rudits et compliqu&#233;s pour donner des r&#233;ponses. On &#233;voque ainsi la &#171;&#8201;transsubstantiation du d&#233;chet vers une po&#233;tique du rebut&#8201;&#187;&#8201;; &#171;&#8201;l&#8217;arch&#233;ologie du pr&#233;sent oscillant entre obsolescence technologique et vestiges belliqueux&#8201;&#187;, &#171;&#8201;l&#8217;introspection stellaire&#8201;&#187; ou encore la &#171;&#8201;douceur comme imp&#233;ratif politique&#8201;&#187;&#8230; </p><p style="text-align: justify;">Dans cette liste pour le moins lyrique, mon attention s&#8217;est arr&#234;t&#233;e un moment sur le &#171;&#8201;calme reproche&#8201;&#187; (<em>calm rebuke</em>) qu&#8217;adresse &#224; la violence du monde contemporain <a href="https://www.frieze.com/magazines/frieze-magazine/issue-261">JJJJJerome Ellis</a> (Jerome Ellis), qui fait la couverture de ce num&#233;ro et dont la pratique est port&#233;e, je cite, par une &#171;&#8201;douceur transformatrice&#8201;&#187; (<em>transformative gentleness</em>). </p><p style="text-align: justify;"><span>La musique, la n&#233;gritude (</span><em>Blackness</em><span>) et la disfluence (autrement dit, le b&#233;gaiement) sont pour lui, dit l&#8217;auteur de l&#8217;article, Sasha Frere-Jones, des forces capables d&#8217;&#171;&#8201;ouvrir le temps&#8201;&#187;. Ellis utilise son propre b&#233;gaiement comme une mani&#232;re de protester contre l&#8217;urgence capitaliste et le validisme qui est, comme on le sait peut-&#234;tre, la discrimination et les pr&#233;jug&#233;s envers les personnes en situation de handicap, fond&#233;s sur la croyance que les personnes valides, dites &#171;&#8201;capables&#8201;&#187;, constituent la norme sociale et ont plus de valeur. </span></p><p style="text-align: justify;"><span>Pour Ellis, cette </span><em>douceur transformatrice </em>passe (on s&#8217;en serait dout&#233;) par une relation privil&#233;gi&#233;e avec la nature. Les plantes qui survivront aux &#171;&#8201;projets&#8201;&#187; humains sont d&#8217;ailleurs consid&#233;r&#233;es comme des &#171;&#8201;a&#238;n&#233;s&#8201;&#187;. Aussi, tandis qu&#8217;il les photographie, pourquoi ne pas leur parler&#8201; ?<em> <br></em>&#171;&#8201;Ces photos, c&#8217;est justement ce geste de communion avec une plante en public&#8201;&#187;, explique Ellis. &#171;&#8201;Comme le b&#233;gaiement se produit entre moi et quelqu&#8217;un d&#8217;autre &#8212; et que cet &#8220;autre&#8221; est ici la plante &#8212;, cela devient une sorte de portrait du b&#233;gaiement, le portrait d&#8217;une rencontre, d&#8217;une conversation&#8230; une conversation de gratitude.&#8201;&#187;</p><p style="text-align: justify;">Certes !  Quoi qu&#8217;il en soit, j&#8217;ai trouv&#233; plus pertinent l&#8217;article de Lydia Kallipoliti qui cumule le statut d&#8217;architecte, d&#8217;ing&#233;nieur et de professeure associ&#233;e au GSAPP, l&#8217;une des plus prestigieuses &#233;coles d&#8217;architecture rattach&#233;e &#224; la Columbia University. Sa contribution, intitul&#233;e &#171;&#8201;<em>Matter Out of Place</em>&#8201;&#187;<span> (sous-titr&#233; </span><em>Detritus&nbsp;: What happens when our waste refuses to disappear?</em><span>) d&#233;veloppe une int&#233;ressante r&#233;flexion sur la gestion des d&#233;chets urbains et plus g&#233;n&#233;ralement sur l&#8217;illusion moderne de la disparition et la persistance physique de la mati&#232;re. Elle &#233;voque notamment le </span><a href="https://www.londonmuseum.org.uk/collections/london-stories/whitechapel-fatberg/">fatberg de Whitechapel</a><span> d&#233;couvert &#224; Londres en 2017 (130&nbsp;tonnes et 250&nbsp;m&#232;tres de long), devenu un v&#233;ritable </span>monument &#224; nos habitudes de consommation collective. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;article rappelle &#233;galement que la ville moderne s&#8217;est construite sur la promesse de rendre l&#8217;ind&#233;sirable invisible gr&#226;ce aux &#233;gouts, aux stations d&#8217;&#233;puration et aux syst&#232;mes de recyclage, mais, pour Kallipoliti, les d&#233;chets qui s&#8217;accumulent signent plut&#244;t l&#8217;effondrement d&#8217;une vision du monde fond&#233;e sur la croyance que la mati&#232;re rejet&#233;e par les humains peut &#234;tre vou&#233;e &#224; une disparition permanente. <br><br>Reste alors aux artistes de s&#8217;int&#233;resser &#224; cette &#171;&#8201;transsubstantiation du d&#233;chet vers une po&#233;tique du rebut&#8201;&#187; et l&#224;, je propose la lecture de l&#8217;article d&#8217;Ahmad Azizy qui parle de la prochaine exposition d&#8217;<a href="https://www.sculpture-center.org/exhibitions/14935/aziz-hazara-coming-home">Aziz Hazara, &#171;&#8201;</a><em><a href="https://www.sculpture-center.org/exhibitions/14935/aziz-hazara-coming-home">Coming Home&#8201;&#187; au Sculpture Center, &#224; New York, </a></em>du 19&nbsp;septembre au 28&nbsp;d&#233;cembre. <em><br><br></em>Le projet de l&#8217;artiste a consist&#233; &#224; rapatrier aux &#201;tats-Unis des tonnes de d&#233;chets militaires abandonn&#233;s sur la base a&#233;rienne de Bagram, en Afghanistan, pour les exposer. Avec cette action, Hazara cherche &#224; obliger la puissance occupante&#8201;&#187; &#224; affronter les traces physiques de son occupation prolong&#233;e et &#224; endosser la responsabilit&#233; de ses d&#233;chets. Selon un principe de logistique invers&#233;e, l&#8217;artiste a voulu que les d&#233;chets vers l&#8217;Occident suivent plus ou moins les m&#234;mes routes logistiques et utilisent les m&#234;mes infrastructures de fret que celles qui ont apport&#233; les marchandises initialement. Les m&#233;canismes financiers et administratifs se sont organis&#233;s en cons&#233;quence. Les paiements ont transit&#233; par le <em>hawala</em>, le r&#233;seau informel de transfert de fonds traditionnel de la diaspora afghane, les transactions ont &#233;t&#233; enregistr&#233;es selon un contrat type (3&#8201;530&nbsp;kg de d&#233;chets militaires pour 5&#8201;295&nbsp;$, soit 1&#8201;500&nbsp;$ par tonne), sous l&#8217;intitul&#233; &#171;&#8201;choses am&#233;ricaines utilisables et non utilisables&#8201;&#187;. Et pour &#233;viter la suspicion accrue aux fronti&#232;res. Les d&#233;chets militaires ont &#233;t&#233; reclass&#233;s sous des identit&#233;s d&#8217;emprunt dans les documents de transport. Par exemple, v&#234;tements pour femmes, housses de matelas ou pistaches, etc.  </p><p style="text-align: justify;">Il ne manquait plus que l&#8217;anecdote&#8230;<br><br>L&#8217;un des objets envoy&#233;s aux USA est un plug anal qui a &#233;t&#233; trouv&#233; parmi 19&nbsp;autres dans un conteneur rempli de restes militaires &#224; Bagram. Sa trajectoire &#8212; de Bagram &#224; Berlin, puis transport&#233; manuellement dans un sac plastique vers le Sculpture Center de New York, illustre d&#8217;apr&#232;s l&#8217;article le caract&#232;re &#171;&#8201;impossible &#224; conna&#238;tre&#8201;&#187; des circonstances et des utilisateurs de ces objets sur la base militaire.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png" width="1200" height="1267" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/db45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1267,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:405085,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/212873691?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9g37!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb45bb90-591b-4499-b9bb-b3c2b71735c7_1200x1267.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><span>Aziz Hazara, </span><em>BagramPlug</em><span>, 2024, extrait de la s&#233;rie &#171;&#8201;Coming Home&#8201;&#187;, 2021, et toujours en cours. Photographie&nbsp;: Abbas Aliyar</span></figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Malgr&#233; l&#8217;optimisme d&#8217;Andrew Durbin dans son &#233;dito, la tonalit&#233; g&#233;n&#233;rale de la publication, n&#8217;en est pas moins un peu sombre. La lecture des contributions r&#233;v&#232;le en effet un paysage artistique baignant dans <span>une &#171;&#8201;parano&#239;a politique&#8201;&#187; avec une remise en question syst&#233;matique des structures sociales, institutionnelles et mat&#233;rielles, une vuln&#233;rabilit&#233; accrue des corps et une omnipr&#233;sente domination des </span>syst&#232;mes de pouvoir<span>. </span></p><p style="text-align: justify;">Que peut faire l&#8217;art quand la m&#233;fiance et la peur dominent, que les artistes ne croient plus que l&#8217;image soit innocente, ni que les institutions qui l&#8217;exposent soient neutres&#8201;?  </p><p style="text-align: justify;"><a href="https://gagosian.com/exhibitions/2026/brice-marden-i-am-plane-image/">Brice Marden</a> a beau gratter et effacer sa peinture chez Gagosian, <a href="https://www.whitecube.com/gallery-exhibitions/katharina-grosse-bermondsey-2026">Katharina Grosse</a> ( &#224; Withe Cube de Londres) refuser toute touche personnelle dans ses installations ou <a href="https://www.presenhuber.com/selected-public-exhibitions/liesl-raff12#tab:slideshow">Liesl Raff </a>laisser les bulles d&#8217;air et les traces de ciseaux dans son latex &#224; Br&#234;me, est-ce que &#231;a suffit pour effacer &#171;&#8201;l&#8217;image&#8201;&#187;, je veux dire le c&#244;t&#233; lisse et propre de l&#8217;objet fini&#8201;? Je ne crois pas, quant &#224; moi, que la trace du labeur et les d&#233;fauts assum&#233;s deviennent int&#233;ressants lorsqu&#8217;ils sont apparents, mais passons&#8230;</p><p style="text-align: justify;"><a href="https://www.museion.it/it/mostre/12118-feedback-gli-ambienti-di-franco-vaccari">Franco Vaccari </a>va, lui, plus loin, avec son concept &#171;&#8201;d&#8217;inconscient technologique&#8201;&#187;. Il assume en effet que sans le contr&#244;le de l&#8217;artiste, ce soit la machine qui produise du sens. En tout cas, cette position semble lucide pour Xenia Benivolski,<span> qui signe la critique sur la r&#233;trospective de Vaccari au </span>Museion<span> &#224; </span>Bolzano<span> en Italie.</span></p><p style="text-align: justify;"><span>Revenons &#224; New York avec la question que se pose Bruce Nauman&nbsp;: </span>&#171;&#8201;How do I draw?&#8201;&#187;<span> (</span><em>Comment est-ce que je dessine&#8201;?</em><span>) C&#8217;est Elisabeth Wiet qui t&#226;che d&#8217;y r&#233;pondre avec une recension de son exposition </span><a href="https://konradfischergalerie.de/exhibitions/96-bruce-nauman-no-mistakes/overview/"><span>(</span></a><em><a href="https://konradfischergalerie.de/exhibitions/96-bruce-nauman-no-mistakes/overview/"><span>No Mistakes</span></a></em><a href="https://konradfischergalerie.de/exhibitions/96-bruce-nauman-no-mistakes/overview/"><span>) &#224; galerie </span>Okey Dokey Konrad Fischer</a><span> o&#249; Nauman expose une s&#233;rie de &#171;&#8201;dessins aveugles&#8201;&#187;, des dessins r&#233;alis&#233;s avec les yeux ferm&#233;s. Le r&#233;sultat obtenu, comme elle l&#8217;explique, n&#8217;a pas pour but de devenir une image figurative conventionnelle, mais plut&#244;t une </span>documentation du processus<span>&#8201;; celui du trac&#233; graphique, de la </span>m&#233;moire<span> et de la fa&#231;on dont le temps qui passe d&#233;forme les repr&#233;sentations mentales. </span></p><p style="text-align: justify;">Reste la politique sans oublier l&#8217;intime et, pour le coup, <a href="https://www.museoreinasofia.es/en/exhibition/felix-gonzalez-torres">Felix Gonzalez-Torres</a> est assur&#233;ment le candidat id&#233;al. Il faut n&#233;anmoins conna&#238;tre un peu l&#8217;histoire de ce magnifique artiste pour se rendre compte combien il est tout &#224; fait &#224; sa place dans ce num&#233;ro de <em>Frieze</em>. L&#8217;hommage lui est d&#8217;ailleurs rendu par Agnish Ray qui parle de sa r&#233;trospective au mus&#233;e Reine Sof&#237;a de Madrid. </p><p style="text-align: justify;">Il y a &#233;videmment bien d&#8217;autres avis, lieux et artistes pr&#233;sent&#233;s dans ce num&#233;ro de septembre. Mais je souhaiterais, pour terminer, parler de l&#8217;une des contributions de la r&#233;dactrice adjointe Cassie Packard, qui signe avec la classique carte postale qui cl&#244;t le magazine un excellent papier&nbsp;: &#171;&#8201;<em>Bringing the Cosmos Down to Earth</em>&#8201;&#187;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;article tombe &#224; point dans un moment o&#249; l&#8217;art et la science convolent en juste noce. Depuis 2025, les expositions collectives consacr&#233;es &#224; l&#8217;espace, &#224; ses enjeux scientifiques comme sociaux, se succ&#232;dent en effet un peu partout&nbsp;: P&#233;kin, Cambridge, Chicago, Dunkerque, Hambourg, Londres, Los Angeles, New York ou Turin. Ce foisonnement est assur&#233;ment une mani&#232;re de trouver des r&#233;ponses &#224; notre d&#233;pendance aux satellites, &#224; l&#8217;angoisse climatique et &#224; la convoitise des ressources extraterrestres.</p><p style="text-align: justify;">Il est toutefois rappel&#233; que les programmes de r&#233;sidences artistes-sciences ne datent en r&#233;alit&#233; pas d&#8217;hier. On conna&#238;t <em><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/9_Evenings:_Theatre_and_Engineering">Experiments in Art and Technology </a></em><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/9_Evenings:_Theatre_and_Engineering">de 1966,</a> les r&#233;sidences du SETI Institute (depuis 2010), celle du CERN (2012), de l&#8217;Agence spatiale europ&#233;enne (2016) ou encore de la NASA, qui ont permis de nombreuses collaborations entre artistes et scientifiques. L&#8217;article cite par exemple <em><a href="https://www.depont.nl/en/exhibitions/steve-mcqueen">Atlas</a></em><a href="https://www.depont.nl/en/exhibitions/steve-mcqueen"> (2026) de Steve McQueen</a> avec l&#8217;ESA, ou <em><a href="https://www.modernamuseet.se/en/stockholm/exhibitions/laurie-anderson/to-the-moon/">To The Moon</a></em><a href="https://www.modernamuseet.se/en/stockholm/exhibitions/laurie-anderson/to-the-moon/"> (2018) de Laurie Anderson</a> avec la NASA, ainsi que des travaux r&#233;cents de Heji Shin int&#233;gr&#233;e au service de presse de la NASA.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;article d&#233;veloppe trois exemples embl&#233;matiques de cette &#171;&#8201;po&#233;tique intime&#8201;&#187; de l&#8217;espace. Le premier s&#8217;int&#233;resse &#224; <a href="https://alicebucknell.com/projects/small-void-2025">Bucknell, </a><em><a href="https://alicebucknell.com/projects/small-void-2025">SMALL VOID</a></em><a href="https://alicebucknell.com/projects/small-void-2025"> (2025),</a> un jeu vid&#233;o multijoueur d&#233;velopp&#233; lors d&#8217;une r&#233;sidence au CERN (2024), inspir&#233; par le paradoxe de Hawking et la cosmologie quantique. Le deuxi&#232;me est consacr&#233; &#224; <a href="https://listart.mit.edu/calendar/film-screening-rebecca-1940-brittany-nelson">Brittany Nelson (</a><em><a href="https://listart.mit.edu/calendar/film-screening-rebecca-1940-brittany-nelson">Rebecca</a></em><a href="https://listart.mit.edu/calendar/film-screening-rebecca-1940-brittany-nelson">, 2026)</a>. Cette vid&#233;o tourn&#233;e &#224; l&#8217;observatoire de Green Bank (Virginie-Occidentale) personnifie le plus grand radiot&#233;lescope orientable du monde, utilis&#233; pour &#233;couter passivement d&#8217;&#233;ventuels signaux extraterrestres. Le film entrem&#234;le photographies et s&#233;quences vid&#233;o en une m&#233;taphore de l&#8217;attente amoureuse et du contact impossible (renforc&#233;e par des extraits du roman <em>Rebecca</em> de Daphne du&nbsp;Maurier). Pour le troisi&#232;me, c&#8217;est <a href="https://xinliu.art/the-white-stone">Xin Liu, </a><em><a href="https://xinliu.art/the-white-stone">The White Stone</a></em><a href="https://xinliu.art/the-white-stone"> (2021)</a> et la s&#233;rie <em>NOAA</em> qui est pr&#233;sent&#233;e. Artiste en r&#233;sidence au SETI (2021&#8211;22), Liu a travaill&#233; sur les d&#233;bris de fus&#233;es et les satellites m&#233;t&#233;orologiques obsol&#232;tes. <em>The White Stone</em> suit ainsi une qu&#234;te de d&#233;bris de fus&#233;e dans le sud-ouest de la Chine, tandis que <em>NOAA</em> (depuis 2020 et toujours en cours) donne une voix int&#233;rieure &#224; d&#8217;anciens satellites, trait&#233;s comme des personnages de diaspora r&#233;fl&#233;chissant au foyer, aux fronti&#232;res et &#224; la famille. </p><p style="text-align: justify;">Pour conclure, voici une citation que l&#8217;on trouve dans ce num&#233;ro de <em>Frieze</em> et qui est une r&#233;plique du film <em>Solaris</em> de Tarkovsky (1972)&nbsp;: &#171;&#8201;Nous n&#8217;avons pas besoin d&#8217;autres mondes. Nous avons besoin de miroirs.&#8201;&#187; <br>Et j&#8217;ajouterais celle de Paul &#201;luard&nbsp;: &#171;&#8201;Il y a un autre monde, mais c&#8217;est dans celui-ci.&#8201;&#187;<br> <br>Bonne lecture et bonne rentr&#233;e. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png" width="1104" height="1792" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1792,&quot;width&quot;:1104,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3009085,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/212873691?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!tEzS!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7e80081f-6770-420b-bd1b-b5caa4c38a5a_1104x1792.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Affiche sovi&#233;tique du film <em>SOLARIS</em> d&#8217;Andre&#239; Tarkovski en 1972</figcaption></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’avenir n’est plus ce qu’il était...]]></title><description><![CDATA[La Ballard Connection (entretien en 2012 avec Val&#233;rie MAVRIDORAKIS et Fabien DANESI)]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lavenir-nest-plus-ce-quil-etait-cf5</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lavenir-nest-plus-ce-quil-etait-cf5</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Wed, 26 Aug 2026 06:53:35 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a47076fb-d7e4-4fcb-91b3-72c25817940f_1200x693.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="native-video-embed" data-component-name="VideoPlaceholder" data-attrs="{&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;789387c4-b469-46f3-8503-e5715c708b2e&quot;,&quot;duration&quot;:null}"></div><h2>L&#8217;avenir a commenc&#233; hier&#8230;</h2><p style="text-align: justify;">Revenons un peu dans le pass&#233;. En f&#233;vrier 2012, VivoEquidem (aujourd&#8217;hui Culturissime) organisait un entretien entre <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Fabien_Danesi">Fabien DANESI</a>, qui &#233;tait &#224; l&#8217;&#233;poque ma&#238;tre de conf&#233;rences &#224; l&#8217;Universit&#233; de Picardie Jules-Verne et qui occupe aujourd&#8217;hui le poste de directeur du <a href="https://frac.isula.corsica/fr">FRAC Corsica</a>, et <a href="https://www.centrechastel.sorbonne-universite.fr/membres/valerie-mavridorakis">Val&#233;rie MAVRIDORAKIS</a>, qui &#233;tait en 2012 historienne de l&#8217;art contemporain &#224; la haute &#233;cole d&#8217;art et de design (HEAD) de Gen&#232;ve. Aujourd&#8217;hui, elle est professeure &#224; Sorbonne Universit&#233; et chercheuse au Centre Andr&#233;-Chastel. Elle est principalement sp&#233;cialiste de l&#8217;art am&#233;ricain des ann&#233;es 1960-1970. </p><p style="text-align: justify;">Son livre publi&#233; aux <a href="https://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2115&amp;menu=0">Presses du R&#233;el (</a><em><a href="https://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2115&amp;menu=0">Art et science-fiction</a></em><a href="https://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2115&amp;menu=0"> &#8212; </a><em><a href="https://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2115&amp;menu=0">La Ballard Connection,</a><strong><a href="https://www.lespressesdureel.com/ouvrage.php?id=2115&amp;menu=0"> </a></strong></em>2011) avait retenu mon attention et celle de Fabien Danesi parce qu&#8217;il semblait &#8212; sans jeu de mots &#8212; une esp&#232;ce d&#8217;OVNI dans le monde bien s&#233;rieux des historiens de l&#8217;art. </p><p style="text-align: justify;">Avec cet entretien film&#233; (52&#8242; 35&#8243;), je vous propose d&#8217;aller du c&#244;t&#233; de l&#8217;art, mais depuis une orbite un peu inhabituelle, en suivant les traces de l&#8217;&#233;crivain singulier et  visionnaire que fut <a href="https://www.theparisreview.org/interviews/2929/the-art-of-fiction-no-85-j-g-ballard">J.G. Ballard.</a></p><h4>Quelques mots du personnage : </h4><p style="text-align: justify;">On conna&#238;t tous le film l&#8217;<em>Empire du soleil</em> (1984) de Spielberg, qui a &#233;t&#233; tir&#233; du livre autobiographique de J.G. Ballard, qui est n&#233; &#224; Shanghai en 1930 et qui est mort &#224; Londres en 2009. Ce formidable auteur a fait faire &#224; la science-fiction un pas de c&#244;t&#233; d&#233;cisif, de la litt&#233;rature SF new wave, vers l&#8217;anticipation sociale, dont aujourd&#8217;hui encore, je crois, il reste le ma&#238;tre incontest&#233;. </p><p style="text-align: justify;">Son &#339;uvre se lit en trois temps. D&#8217;abord, les romans catastrophes : <em>Le Monde englouti</em>, <em>S&#233;cheresse </em>(tout &#224; fait d&#8217;actualit&#233;) et <em>La For&#234;t de cristal,</em> qui sont comme des r&#234;veries cataclysmiques o&#249; le d&#233;sastre &#233;cologique devient un paysage mental. Puis la fameuse &#171;&#8201;trilogie de b&#233;ton&#8201;&#187;, <em>Crash&#8201;!</em> <em>L&#8217;&#206;le de b&#233;ton</em>, <em>I.G.H</em>., o&#249; technologie, sexualit&#233; et violence fusionnent dans une modernit&#233; qui r&#233;gresse joyeusement vers la sauvagerie. Enfin, moins int&#233;ressantes &#224; mes yeux, les fables tardives sur les enclaves de loisir et la violence tr&#232;s propre des classes moyennes : <em>Super-Cannes</em>, <em>Millennium People,</em> <em>Kingdom Come</em>.</p><p style="text-align: justify;">Sa singularit&#233; a consist&#233; &#224; tourner le dos &#224; l&#8217;espace ext&#233;rieur cher &#224; la SF pour explorer l&#8217;espace int&#233;rieur de la psych&#233; moderne. &#171;&#8201;<em>La seule vraie plan&#232;te &#233;trang&#232;re, c&#8217;est la Terre</em>&#8201;&#187;, disait-il de fa&#231;on magnifiquement pr&#233;monitoire. Celui qui, dans ses r&#233;cits, a diagnostiqu&#233; une &#171;&#8201;banlieuisation de l&#8217;&#226;me&#8201;&#187; a &#233;videmment inspir&#233; des auteurs bien connus, tels que Houellebecq, DeLillo, Bret Easton Ellis, etc. L&#8217;homme a &#233;t&#233; &#224; ce point stimulant que son nom est d&#233;sormais un adjectif &#171;&#8201;ballardian&#8201;&#187; figure en effet dans le dictionnaire Collins.</p><h4 style="text-align: justify;">Ce n&#8217;est pas tout&#8201;! </h4><p style="text-align: justify;">En avril 1970. Ballard travaille au roman <em><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Crash_(Ballard_novel)">Crash</a></em><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Crash_(Ballard_novel)">.</a> Avant de l&#8217;&#233;crire, il d&#233;cide de le tester. Au New Arts Lab de Camden Town, l<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Institute_for_Research_in_Art_and_Technology">&#8217;Institute for Research in Art and Technology,</a> (un nom qu&#8217;on jurerait sortit d&#8217;une de ses nouvelles), il pr&#233;sente donc &#171;<a href="http://www.slashseconds.org/issues/001/001/articles/13_sford/index.php">&#8201;</a><em><a href="http://www.slashseconds.org/issues/001/001/articles/13_sford/index.php">Jim Ballard : Crashed Cars</a></em><a href="http://www.slashseconds.org/issues/001/001/articles/13_sford/index.php">&#8201;&#187;</a> : trois voitures accident&#233;es, pos&#233;es l&#224; comme des ready-mades. Une Pontiac pour le baroque am&#233;ricain, une Austin Cambridge A60 et une Mini pour la banalit&#233; de nos quotidiens froiss&#233;s. Le tout lou&#233; &#224; une casse du coin. Duchamp aurait probablement appr&#233;ci&#233; l&#8217;&#233;conomie de moyens.</p><p style="text-align: justify;">Le vernissage tourne &#224; l&#8217;exp&#233;rience de laboratoire. Une actrice engag&#233;e par Ballard se balade les seins nus parmi les invit&#233;s et les interviewe pour un circuit de t&#233;l&#233;vision ferm&#233;. Les visiteurs se l&#226;chent, du vin vers&#233; sur les carrosseries, on grimpe dans la ferraille, etc. Pendant le mois que dure l&#8217;exposition, les voitures sont m&#233;thodiquement vandalis&#233;es, pare-brise d&#233;fonc&#233;s, peinture et si&#232;ges souill&#233;s. Comme on s&#8217;en doute, Ballard n&#8217;en demandait pas tant et cette violence lui confirme la th&#232;se du roman &#224; venir avec ce lien entre sexualit&#233;, violence et automobile que personne ne veut regarder en face. Le public venait de lui &#233;crire sa pr&#233;face. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp" width="1200" height="1943" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1943,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:131214,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/212554400?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iuBP!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5588e52e-d3a5-4ad9-8d97-2bed80d069c1_1200x1943.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Couverture du roman de Ballard en 1973</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Pour la petite histoire (ou la grande, si l&#8217;on veut), un an apr&#232;s sa mort, la galerie Gagosian de Londres pr&#233;sentait du 11 f&#233;vrier au 1er avril 2010 : <a href="https://gagosian.com/exhibitions/2010/crash-homage-to-jg-ballard/">&#171;&#8201;</a><em><a href="https://gagosian.com/exhibitions/2010/crash-homage-to-jg-ballard/">Crash : Homage to JG Ballard.&#8201;</a></em><a href="https://gagosian.com/exhibitions/2010/crash-homage-to-jg-ballard/">&#187;</a> Plus de 170 &#339;uvres, une cinquantaine d&#8217;artistes avec d&#8217;un c&#244;t&#233; ceux que Ballard admirait, Bacon, Bellmer, Delvaux, Dal&#237;, Warhol, Lichtenstein, Ruscha, Paolozzi, Hamilton (et l&#8217;on revient au bouquin de Val&#233;rie Marvidorakis) et de l&#8217;autre ceux que son imaginaire a contamin&#233;, Tacita Dean, Jenny Saville, Glenn Brown, Mike Nelson, Cyprien Gaillard, Douglas Gordon, Damien Hirst.</p><p style="text-align: justify;">Le catalogue de l&#8217;expo est une merveille avec sa couverture de plastique matelass&#233; et, dans des pochettes, les photos que Ballard avait prises de sa propre Ford Zephyr accident&#233;e en 1973. L&#8217;&#233;crivain avait en effet photographi&#233; son <em>crash</em> comme on photographie ses vacances.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;anthologie parue aux <a href="https://www.lespressesdureel.com/index_theme.php?id=219&amp;menu=4">Presses du r&#233;el</a>, dont il a &#233;t&#233; question lors de cet entretien de 2012, rassemble les textes fondateurs des noces entre l&#8217;art et la science-fiction, et ce, depuis les ann&#233;es 1950. Au centre de la constellation, je l&#8217;ai dit : J.G. Ballard. </p><p style="text-align: justify;">Dans le Londres et le New York de l&#8217;apr&#232;s-guerre, la science-fiction n&#8217;&#233;tait pas seulement une lecture de gare. Pour toute une g&#233;n&#233;ration d&#8217;artistes et de penseurs, elle a servi de machine &#224; d&#233;coller : un outil pour arracher l&#8217;art &#224; ses habitudes, &#224; ses formats, &#224; son s&#233;rieux. Eduardo Paolozzi y croise Reyner Banham, Robert Smithson y dialogue avec Ballard, Peter Hutchinson avec Lawrence Alloway. Tous explorent ce que ce dernier appelait &#171;&#8201;le front &#233;largi de la culture&#8201;&#187;, autrement dit le moment o&#249; la subculture, les pulps et les images de fus&#233;es deviennent les &#233;l&#233;ments de laboratoire d&#8217;id&#233;es en amont m&#234;me du pop art.</p><p style="text-align: justify;">Voil&#224;. Je vous laisse &#224; cette vid&#233;o du monde d&#8217;hier. Bonne balade&#8201;!</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png" width="1200" height="1699" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1699,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4107710,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/212576616?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9Fb4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F22452b00-877d-49dd-8d7b-a5abf23b6e91_1200x1699.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"></figcaption></figure></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si cette balade sans destination dans l&#8217;art vous a plu, <br>soutenez Culturissime&#8201;!<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: center;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[« Le chef vous propose »… pas grand-chose, en fait]]></title><description><![CDATA[Arthur Simms chez RX&SLAG Paris]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-chef-vous-propose-pas-grand-chose</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-chef-vous-propose-pas-grand-chose</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Mon, 03 Aug 2026 08:07:07 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png" width="1200" height="1600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8115776,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/209098036?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7aqj!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5c6226e8-48f1-4467-adbd-a9e96901aee5_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Arthur Simms, <em>Chariot I</em>, 2020, Patin &#224; glace, pierre, bois, fil de fer, m&#233;tal, vis, tissu, 122 x 86 x 33 cm. Photo&nbsp;: Culturissime</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Je suis pass&#233; derni&#232;rement chez RX&amp;SLAG pour voir l&#8217;exposition d&#8217;Arthur Simms (<em><a href="https://www.rxslag.com/fr/expositions/arthur-simms">Portrait of a Politician Vomiting</a></em>) avant qu&#8217;elle ne ferme et pour prendre par la m&#234;me occasion un dernier petit bol d&#8217;art avant la longue travers&#233;e du mois d&#8217;ao&#251;t.</p><p style="text-align: justify;">Le titre que j&#8217;ai choisi pour cette chronique m&#8217;a &#233;t&#233; inspir&#233; par l&#8217;un des dessins accroch&#233;s sur les murs de la galerie. Il s&#8217;agit du menu d&#8217;un restaurant enti&#232;rement tagu&#233;, griffonn&#233;, biff&#233;, ratur&#233;, au stylo et au marqueur. Le restaurant en question (Bistro St Gallen) est celui d&#8217;un h&#244;tel &#224; Saint Galle, en Suisse orientale, pas loin du lac de Constance o&#249; Simms est all&#233; lors d&#8217;une<a href="https://www.kunstmuseumsg.ch/ausstellungen/arthur-simms-chair-with-my-hair-2"> r&#233;trospective en 2024</a>. Cette cit&#233; est r&#233;put&#233;e pour sa cath&#233;drale baroque, son abbaye avec sa biblioth&#232;que m&#233;di&#233;vale, qui est une pure merveille et son d&#233;cor de carte postale. Il y a &#233;galement une petite tripot&#233;e de mus&#233;es avec des programmations d&#233;sinhib&#233;es, comme savent le faire les Helv&#232;tes. Cela dit, qu&#8217;est-ce qui pouvait rendre int&#233;ressant le geste d&#8217;Arthur Simms sur un menu de restaurant au point de le pr&#233;senter parmi une centaine de dessins &#224; peu pr&#232;s de format&nbsp;A4, le tout formant un ensemble plut&#244;t harmonieux &#224; l&#8217;&#339;il, bien que convenu&#8201;? </p><p style="text-align: justify;">Comme je l&#8217;ai dit, mon attention avait &#233;t&#233; attir&#233;e par ce menu biff&#233; qui m&#8217;&#233;tait apparu comme une lointaine copie de <em>cancellatura</em> du ma&#238;tre en la mati&#232;re, je veux parler d&#8217;Emilio Isgr&#242;, qui lui aussi (mais depuis 1964) biffe des textes imprim&#233;s&nbsp;: encyclop&#233;dies, journaux, t&#233;lex, cartes g&#233;ographiques, codes juridiques, etc. (en 2022 Tornabuoni l&#8217;avait expos&#233; dans leur galerie parisienne). Pris d&#8217;un doute, je m&#8217;&#233;tais retourn&#233; vers les objets plac&#233;s sur des socles et qui me paraissaient plus conformes au travail de <a href="https://arthursimms.com/home.html">Simms</a> tel que je me le figurais. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;artiste sexag&#233;naire, dont la cons&#233;cration plut&#244;t r&#233;cente date de son exposition &#224; la <a href="https://www.martosgallery.com/night-fever-one-halo/">Martos Gallery de New York</a> en 2021, est n&#233; en Jama&#239;que. &#192; l&#8217;&#226;ge de sept ans, en 1969, il est arriv&#233; &#224; New York avec sa famille (sa m&#232;re s&#8217;y trouvait d&#233;j&#224;) et il y r&#233;side encore, cependant, ces premi&#232;res ann&#233;es de son existence pass&#233;e sur l&#8217;&#238;le des Cara&#239;bes furent, selon lui, essentielles. Pour expliquer les fondements de son travail, il &#233;voque ainsi la fusion d&#8217;un h&#233;ritage jama&#239;cain et d&#8217;une &#233;ducation am&#233;ricaine comme la source d&#8217;une inspiration, &#224; savoir l&#8217;identit&#233; diasporique, la m&#233;moire familiale, la traite n&#233;gri&#232;re, le rapport au corps, le d&#233;placement, la transformation et, bien &#233;videmment, la spiritualit&#233;. C&#8217;est aussi, semble-t-il, cette origine autochtone qui l&#8217;a confirm&#233; dans sa nature d&#8217;artiste. Dans un entretien qu&#8217;il a eu avec David Scott en 2023, il &#233;voque l&#8217;&#233;pisode de cette mani&#232;re&nbsp;:  </p><blockquote><p style="text-align: justify;"><em> J&#8217;avais environ sept ans. Dans ma nouvelle classe aux &#201;tats-Unis, j&#8217;ai vu un camarade en train de dessiner, et je me suis dit&nbsp;: &#171;&#8201;Tiens, c&#8217;est quelque chose que je faisais avant.&#8201;&#187; Notre professeur a dit&nbsp;: &#171;&#8201;C&#8217;est un artiste ; il dessine un vaisseau spatial ; on va sur la Lune.&#8201;&#187; C&#8217;&#233;tait en 1969, donc le programme Apollo allait sur la Lune. J&#8217;ai dit&nbsp;: &#171;&#8201;Oh, je peux faire &#231;a aussi.&#8201;&#187; Alors j&#8217;ai commenc&#233; &#224; dessiner, et &#231;a m&#8217;a sembl&#233; tout naturel, car je cr&#233;ais des choses depuis aussi longtemps que je me souvienne. En Jama&#239;que, je fabriquais des choses tout le temps. Je fabriquais des petits jouets, comme des petits soldats et des lance-pierres. J&#8217;ai appris en observant ce que faisaient les gens autour de moi&nbsp;: plut&#244;t que d&#8217;acheter une charrette, ils la fabriquaient eux-m&#234;mes. C&#8217;est gr&#226;ce &#224; cet aspect culturel que j&#8217;ai d&#233;velopp&#233; ma passion pour la cr&#233;ation.</em></p></blockquote><p style="text-align: justify;">Et pour que tout cela soit bien entendu, je veux dire, pour comprendre que l&#8217;artiste n&#8217;est pas n&#233;cessairement le produit d&#8217;un enseignement sp&#233;cifique, mais d&#8217;un &#233;tat d&#8217;&#234;tre, quoi d&#8217;autre qu&#8217;un assemblage d&#8217;objets et de mat&#233;riaux trouv&#233; &#231;a et l&#224; et issus parfois de la r&#233;cup&#233;ration. Ajoutons une note de pr&#233;carit&#233; et une pointe de mati&#232;re organique (ses cheveux et ceux de sa femme) et on se retrouve avec une pr&#233;sence relationnelle subliminale, une fragilit&#233; subjugu&#233;e et restaur&#233;e par une connaissance ancestrale. L&#8217;objet cr&#233;&#233; dans ces conditions est un peu de la famille des f&#233;tiches &#224; clous &#8211; le Nkisi, selon un terme moins colonialiste. </p><p style="text-align: justify;">Cette qualit&#233; r&#233;paratrice et apaisante, Arthur Simms la revendique sans &#233;tat d&#8217;&#226;me, s&#8217;&#233;tant d&#233;sign&#233; lui-m&#234;me comme &#171;&#8201;bush doctor&#8201;&#187;, qui est le titre d&#8217;une de ses &#339;uvres et de son exposition de 2023 &#224; l&#8217;&#233;glise <a href="https://www.sancarlocremona.com/en-1-ex5.php">San Carlo de Cremona,</a> en Italie. Il s&#8217;agit donc bel et bien d&#8217;une esth&#233;tique r&#233;paratrice impr&#233;gn&#233;e de spiritualit&#233; allog&#232;ne (sinon pourquoi une &#233;glise en Italie) qu&#8217;on retrouve dans ces assemblages fonctionnant comme objets d&#8217;int&#233;gration. <br><br>Tout ces : <em>&#233;changes culturels</em> ; <em>archipels</em> d&#8217;<em>identit&#233;</em> ;<em> structures o&#249; les objets accumulent m&#233;moire et pr&#233;sence physique, transformant l&#8217;assemblage en une architecture de relations et d&#8217;histoires, </em>est-ce v&#233;ritablement suffisant pour donner &#224; l&#8217;&#339;uvre une forme sensible qui ne soit pas seulement un pr&#233;texte&#8201;? Bien s&#251;r, je ne doute pas de l&#8217;honn&#234;tet&#233; de la d&#233;marche, pourtant, je ne peux pas m&#8217;emp&#234;cher de penser que les petites roues, les voitures miniatures, les chaussures d&#8217;enfant, les bouts de bois, les ficelles de chanvre, les fils de fer tortillonn&#233;s, les bouteilles vides, etc., lorsque tout cela est transform&#233; en objets aussi inutiles qu&#8217;int&#233;ressants, eh bien, ce n&#8217;est pas forc&#233;ment satisfaisant pour l&#8217;esprit du regardeur, le mien en tout cas. Je pr&#233;cise que ce n&#8217;est pas un jugement, mais une v&#233;ritable interrogation. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png" width="1200" height="1663" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1663,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8676311,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/209098036?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-OIu!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc7cc3e1-e8bc-432a-bbc1-63f023b4648d_1200x1663.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Arthurs Simms, <em>Lamentation of a Friend 3</em>, 2003, Brnche d&#8217;arbre, fil de fer, petite voiture, plaque de cuivre, marqueur, vis, porcelaine, bois, clous, crayon, m&#233;tal, 49 x&nbsp;24&nbsp;x19 cm. Photo&nbsp;: Culturissime</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;"><span>Dans l&#8217;art, on conna&#238;t la po&#233;tique du rebut, l&#8217;assemblage comme r&#233;agencement de l&#8217;existant&nbsp;: ne pas </span><em><span>faire du nouveau,</span></em><span> mais du </span><em><span>faire avec</span></em><span>, et, s&#8217;agissant des ces protocoles d&#8217;usages, </span>de Deleuze &#224; Bourriaud, <span>nous autres Fran&#231;ais, en savons quelque chose&#8201;!</span></p><p style="text-align: justify;">Rappelons toutefois que la premi&#232;re tentative institutionnelle de d&#233;finir l&#8217;assemblage comme m&#233;dium &#224; part enti&#232;re ne date pas d&#8217;hier, mais de 1961 et &#224; New York avec l&#8217;exposition historique <em><a href="http://comet-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.moma.org/documents/moma_catalogue_1880_300062228.pdf">The art of Assemblage</a> </em>au MoMa, organis&#233;e par William Seitz. Le catalogue suivait alors une ligne qui allait des collages cubistes de Picasso, Braque et Gris jusqu&#8217;aux n&#233;o-dada&#239;stes et nouveaux r&#233;alistes contemporains&nbsp;: futurisme, Dada, (Duchamp, Schwitters), surr&#233;alisme, Rauschenberg, Johns, Tinguely, Arman, C&#233;sar, Nevelson, Cornell, Stankiewicz, en passant par les assemblagistes de la c&#244;te Ouest (Bruce Conner, George Herms, Jess, Kienholz). <br>Pour ma part, je trouve m&#234;me tr&#232;s pertinent que le catalogue s&#8217;ouvre sur &#171;&#8201;The Liberation of Words&#8201;&#187;, consacr&#233; aux po&#232;tes, pr&#233;curseurs litt&#233;raires de la juxtaposition, que sont Mallarm&#233;, Apollinaire et Marinetti. </p><p style="text-align: justify;">La m&#234;me ann&#233;e &#224; Stockholm au Moderna Museet, le g&#233;nial et brillant Pontus Hult&#233;n (qui, pour information, fut le premier directeur du centre Pompidou) inaugurait <em><a href="https://sv.wikipedia.org/wiki/R%C3%B6relse_i_konsten">R&#246;relse i konsten </a>(&#171;&#8201;Le mouvement dans l&#8217;art&#8201;&#187;)</em>, une autre exposition fondatrice qui posait les bases d&#8217;une esth&#233;tique du mouvement et de l&#8217;interactivit&#233; dans l&#8217;art. En invitant entre autres Daniel Spoerri et Carlo Derkert ( autres amateurs d&#8217;assemblages), l&#8217;expo entendait montrer comment l&#8217;art en mouvement lib&#233;rait non seulement la cr&#233;ation de sa fixit&#233;, mais pouvait aussi engager le spectateur comme cocr&#233;ateur.</p><p style="text-align: justify;">Tout &#231;a pour dire que l&#8217;id&#233;e de l&#8217;&#339;uvre comme objet de r&#233;appropriation n&#8217;est pas r&#233;cente et, depuis, elle s&#8217;est largement d&#233;velopp&#233;e, le propos initial s&#8217;&#233;tant passablement modifi&#233;. La question qu&#8217;on peut alors se poser est celle-ci&nbsp;: quand le remix et l&#8217;assemblage se g&#233;n&#233;ralisent, quelle valeur la recombinaison en tant qu&#8217;acte d&#8217;&#233;mancipation peut-elle bien avoir si elle devient quasiment une norme&#8201;? Autrement dit, si dans l&#8217;art, la repr&#233;sentation d&#8217;un r&#233;el fragment&#233; devient un principe de singularit&#233;, mais qu&#8217;en m&#234;me temps, il n&#8217;y a plus de r&#233;f&#233;rent &#8220;non fragment&#233;&#8221;, o&#249; est l&#8217;int&#233;r&#234;t&#8201;? Les puristes de Francfort pourraient sugg&#233;rer que l&#8217;art reconna&#238;t de cette mani&#232;re son incapacit&#233; &#224; totaliser le r&#233;el, mais on n&#8217;est pas loin de la complaisance ! Il suffirait en effet de juxtaposer et d&#8217;assembler tout et n&#8217;importe quoi sans autre explication que le d&#233;sir de se r&#233;approprier quelque chose pour ne plus avoir de d&#233;tracteurs et accessoirement &#234;tre r&#233;cup&#233;r&#233; par l&#8217;industrie culturelle. </p><p style="text-align: justify;">&#201;videmment, on peut toujours inviter dans le d&#233;bat des valeurs s&#251;res et assur&#233;ment consensuelles, par exemple, les questions politiques et m&#233;morielles avec leurs extensions premium que sont l&#8217;&#233;cologie, le post-consum&#233;risme et le postcolonialisme. On peut m&#234;me citer des artistes qui ont magnifiquement fait le job, tels que Thomas Hirschhorn, Isa Genzken, Sarah Sze (pavillon am&#233;ricain, Venise&nbsp;2013), Jason Rhoades, Song Dong, Subodh Gupta, Theaster Gates ou Michael Rakowitz, parmi de nombreux autres, mais tout cela n&#8217;est-il pas en fin de compte un art de consommation, un art de l&#8217;instant ( pour ne pas dire de circonstances) qui n&#8217;aurait pas la capacit&#233; d&#8217;endurance ou de renouvellement qu&#8217;on esp&#232;re&#8201;?</p><p style="text-align: justify;">Pour ma part, j&#8217;avoue ne pas avoir tr&#232;s envie d&#8217;&#234;tre un arch&#233;ologue qui, en visitant une exposition ou en regardant une &#339;uvre, ne verrait que des extraits d&#8217;humanit&#233;s qu&#8217;il me faudrait identifier et r&#233;assembler comme des artefacts de soci&#233;t&#233;s disparues et, pourquoi pas, corrompues.  <br>On peut &#233;videmment, en tant qu&#8217;artiste, se sentir n&#233;cessaire &#224; la marche du monde, avoir besoin d&#8217;en &#234;tre un t&#233;moin pour d&#233;noncer et mettre &#224; jour les actes les plus d&#233;testables de la nature humaine, en se prenant soi-m&#234;me comme objet de fixation. Travailler la pr&#233;carit&#233;, la fragilit&#233;, la m&#233;moire douloureuse, et tout le reste de nature plus ou moins eschatologique comme une mati&#232;re premi&#232;re peut &#234;tre tr&#232;s valorisant. L&#8217;artiste qui s&#8217;immole au contact du mal pour nous le montrer et peut-&#234;tre pour nous faire honte a assur&#233;ment le beau r&#244;le, surtout si sa reconnaissance se traduit en confort de vie pour lui.  </p><p style="text-align: justify;">Qu&#8217;on ne se m&#233;prenne pas. J&#8217;admire et respecte les artistes. Il me pla&#238;t m&#234;me &#224; les estimer parfois au-dessus de nous autres, mais je n&#8217;ai pas besoin de l&#8217;art pour me sentir coupable ou pour m&#8217;avilir. Il se peut que je le fasse tr&#232;s bien tout seul. Aussi, je veux au contraire qu&#8217;il m&#8217;&#233;l&#232;ve, qu&#8217;il m&#8217;absolve de ma condition humaine et me propose autre chose qu&#8217;une <em>Superfood Salat mit Buchweizen, Avocado, bunten, Radieschen, Blaubeeren, Kernen und Blaubeerdressing </em>comme le menu du restaurant qui est devenu une &#339;uvre d&#8217;art sur un mur de galerie.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;exposition d&#8217;Arthur Simms est termin&#233;e et la galerie <a href="https://www.rxslag.com/fr/accueil">RX&amp;SLAG</a> est ferm&#233;e jusqu&#8217;en septembre. Le programme de rentr&#233;e annonce <span>Kim GUILINE (solo), Joanne BOYER (solo) et Alain KIRILI &amp; Hermann NITSCH (collective). Je vous invite &#233;videmment &#224; vous y rendre. </span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png" width="1200" height="1540" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1540,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:10018421,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/209098036?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b8v6!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F92f060f7-6e8b-488a-a90d-1b6b78a9def6_1200x1540.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Arthur Simms, dessin d&#8217;un menu, d&#233;tail du mur des dessins de la galerie. Photo&nbsp;: Culturissime</figcaption></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><p></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Et le paysage fut !]]></title><description><![CDATA[&#192; propos d'une exposition au Yale Center for British Art]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/et-le-paysage-fut</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/et-le-paysage-fut</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Wed, 22 Jul 2026 13:47:19 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png" width="1200" height="923" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:923,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1876020,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207762942?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!b1Rr!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8bae6b34-c531-495b-babf-7a05d4864238_1200x923.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Henry Stuart Wortley, <em>Clouds</em>, 1863, albumen print from a wet collodion negative, 6 7/8 &#215; 9 inches (17,5 &#215; 22,9&nbsp;cm). Yale Center for British Art, gift of Charles Isaacs and Carol Nigro in honor of Scott Wilcox</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Il y a quelque chose de d&#233;licieusement retors &#224; consacrer une grande exposition de photographie de paysage au moment pr&#233;cis o&#249; la notion m&#234;me de paysage vacille. C&#8217;est pourtant le pari de <em><a href="https://britishart.yale.edu/exhibitions-programs/sightlines-british-landscape-photography-1840-now">Sightlines&nbsp;: British Landscape Photography, 1840&nbsp;to Now </a></em>qui s&#8217;ouvre le 23&nbsp;juillet au Yale Center for British Art de New Haven (aux USA), jusqu&#8217;au 24&nbsp;janvier 2027. Plus de cent &#339;uvres, pr&#232;s de deux si&#232;cles, de William Henry Fox Talbot &#224; Rachel Whiteread. Sur le papier, la formule sent la r&#233;trospective sage. En r&#233;alit&#233;, la th&#232;se est autrement mordante&nbsp;: la photographie de paysage n&#8217;a jamais document&#233; le monde. Elle l&#8217;a fabriqu&#233;.</p><p style="text-align: justify;">&#201;videmment, c&#8217;est un raccourci, mais la question est d&#8217;importance et, puisque c&#8217;est d&#8217;espace qu&#8217;il s&#8217;agit, je vous propose une petite balade dans le paysage que d&#8217;ailleurs, l&#8217;exposition nous invite &#224; repenser. Ce ne serait pas un simple d&#233;cor naturel, mais plut&#244;t une construction culturelle et intellectuelle par laquelle l&#8217;individu comprend et habite son territoire. Autrement dit, le paysage n&#8217;existerait que par le regard d&#8217;un sujet transformant une r&#233;alit&#233; g&#233;ographique objective en une exp&#233;rience v&#233;cue. </p><p style="text-align: justify;">Commen&#231;ons par le mot et son &#233;volution, qui r&#233;v&#232;le assez bien la complexification de cette notion ainsi d&#8217;ailleurs que le r&#244;le central du &#171;&#8201;point de vue&#8201;&#187;. En 1680, le dictionnaire d&#233;finit ainsi le paysage comme une repr&#233;sentation picturale ou graphique d&#8217;une &#233;tendue de pays o&#249; la nature domine, tandis que les figures humaines ou les constructions restent secondaires. Deux cents ans plus tard, Le Littr&#233; insiste quant &#224; lui sur l&#8217;unit&#233; d&#8217;ensemble et la n&#233;cessit&#233; d&#8217;un lieu suffisamment &#233;lev&#233; pour que tous les &#233;l&#233;ments, auparavant dispers&#233;s, s&#8217;offrent d&#8217;un seul regard. Le Robert enfin le consid&#232;re comme la partie d&#8217;un pays que la nature pr&#233;sente &#224; l&#8217;&#339;il qui la regarde, affirmant de cette mani&#232;re la primaut&#233; du sujet percevant.</p><p style="text-align: justify;">Du c&#244;t&#233; des sp&#233;cialistes, Alain Roger s&#8217;est pench&#233; sur le sujet. Son ma&#238;tre-livre, qui est une r&#233;f&#233;rence&nbsp;: le <em>Court trait&#233; du paysage</em> (1997), porte tr&#232;s bien son titre, puisqu&#8217;il tient en moins de deux cents pages, ce qui, il faut le dire,<em> </em>est un exploit pour un Normalien agr&#233;g&#233; de philosophie. En r&#233;alit&#233;, l&#8217;essence de sa r&#233;flexion &#233;tait d&#233;j&#224; pr&#233;sente en 1978, avec l&#8217;ouvrage &#171;&#8201;Nus et paysages&#8201;&#187;, qui est &#233;galement une r&#233;f&#233;rence et dont le titre indique l&#8217;intention de consid&#233;rer le paysage de la m&#234;me mani&#232;re que le nu dans les arts.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ouvrage qui, &#224; l&#8217;&#233;poque avait &#233;t&#233; accueilli avec un m&#233;lange d&#8217;incr&#233;dulit&#233; et d&#8217;hostilit&#233;, a tout de m&#234;me fini par fonder ce qui est devenu quasiment une doctrine officielle de la th&#233;orie du paysage en France, non sans quelques critiques, notamment des g&#233;ographes. </p><p style="text-align: justify;">Sans d&#233;velopper en d&#233;tail son propos, on peut n&#233;anmoins retenir que l&#8217;auteur soutient que la nature est en elle-m&#234;me esth&#233;tiquement neutre et qu&#8217;elle ne devient belle que par la m&#233;diation de l&#8217;art (&#171;&#8201;Est beau dans la nature, ce que l&#8217;art sch&#233;matise&#8201;&#187;). Le presque n&#233;ologisme qu&#8217;il utilise &#8212; &#171;&#8201;artialisation&#8201;&#187; &#8212; d&#233;signe ainsi ce processus selon deux modalit&#233;s distinctes, <em>in situ</em> et <em>in visu</em>. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;artialisation <em>in situ</em> travaille directement la mati&#232;re. C&#8217;est l&#8217;art mill&#233;naire des jardins, l&#8217;art forestier, et bien s&#251;r aussi le land art. On sculpte le sol, on plante, on taille si bien que le jardin finit par para&#238;tre &#171;&#8201;plus naturel que nature&#8201;&#187;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;artialisation <em>in visu</em> est philosophiquement un peu plus profond. Ce n&#8217;est pas le pays qu&#8217;on transforme, c&#8217;est le regard. Les arts, les peintures, les romans, la photographie ou le cin&#233;ma nous font voir du paysage l&#224; o&#249; il n&#8217;y avait que de la terre. Roger inscrit cette th&#232;se dans ce qu&#8217;il appelle &#171;&#8201;la r&#233;volution copernicienne de Wilde&#8201;&#187;&#8201;; c&#8217;est la nature qui imite l&#8217;art, non l&#8217;inverse. En gros, quand on s&#8217;extasie devant un couchant, c&#8217;est Turner qui regarde &#224; travers nous&#8201;! <br><br>De fait, Oscar Wild a souvent &#233;voqu&#233; la relation entre le paysage et l&#8217;art. Le sujet est absolument passionnant et m&#233;riterait sans nul doute un article &#224; part. Le voici en deux mots (ou presque).  </p><p style="text-align: justify;">Wilde proclame que c&#8217;est le monde qui imite l&#8217;art, que la nature est une cr&#233;ation tardive et maladroite du regard cultiv&#233;, et que le paysage n&#8217;existe qu&#8217;&#224; partir du moment o&#249; un peintre l&#8217;a invent&#233;. L&#8217;auteur britannique qui avait des notions pr&#233;cises de ce que sont la nature et le paysage, en a souvent parl&#233; dans ses diff&#233;rents ouvrages. Et avant d&#8217;affirmer la sup&#233;riorit&#233; de l&#8217;art, il lui a fallu destituer la nature de ses prestiges romantiques. Aussi, dans &#171;&#8201;Le D&#233;clin du mensonge&#8201;&#187;, il la pr&#233;sente comme inconfortable, mal dessin&#233;e, monotone et inachev&#233;e&nbsp;: </p><p style="text-align: justify;">Lorsque Cyril invite Vivian &#224; venir s&#8217;allonger dans l&#8217;herbe, celui-ci refuse. </p><blockquote><p>CYRIL. [&#8230;] <em>Let us go and lie on the grass and smoke cigarettes and enjoy Nature.</em><br>VIVIAN. <em>Enjoy Nature! I am glad to say that I have entirely lost that faculty.</em></p></blockquote><p style="text-align: justify;">Voil&#224; qui est dit. <br>Une fois la nature destitu&#233;e, Wilde op&#232;re le grand retournement. Non seulement l&#8217;art n&#8217;imite pas la nature, mais c&#8217;est la nature qui imite l&#8217;art. Le paysage devient un second de la peinture. L&#8217;un des passages les plus &#233;loquents est lorsque Vivian parle du brouillard des impressionnistes.</p><blockquote><p>CYRIL.<em> Nature follows the landscape painter, then, and takes her effects from him?</em></p><p>VIVIAN<em>. Certainly. Where, if not from the Impressionists, do we get those wonderful brown fogs that come creeping down our streets, blurring the gas-lamps and changing the houses into monstrous shadows? To whom, if not to them and their master, do we owe the lovely silver mists that brood over our river [&#8230;]? The extraordinary change that has taken place in the climate of London during the last ten years is entirely due to a particular school of Art. [&#8230;] For what is Nature? Nature is no great mother who has borne us. She is our creation. It is in our brain that she quickens to life. Things are because we see them, and what we see, and how we see it, depends on the Arts that have influenced us. To look at a thing is very different from seeing a thing. One does not see anything until one sees its beauty. Then, and then only, does it come into existence. At present, people see fogs, not because there are fogs, but because poets and painters have taught them the mysterious loveliness of such effects. There may have been fogs for centuries in London. I dare say there were. But no one saw them, and so we do not know anything about them. They did not exist till Art had invented them.</em></p></blockquote><p>Le coucher de soleil, quant &#224; lui, est jug&#233; comme &#171;&#8201;un Turner tr&#232;s m&#233;diocre, un Turner de mauvaise p&#233;riode&#8201;&#187;. Autrement dit, la nature n&#8217;est plus que la copiste attard&#233;e de la peinture.</p><p style="text-align: justify;"><em>The Critic as Artist</em> (&#171;&#8201;Le Critique comme artiste&#8201;&#187;) d&#233;place cette le renversement de la nature vers la perception elle-m&#234;me. L&#224;, on s&#8217;approche de la proposition d&#8217;Alain Roger, puisque c&#8217;est en effet le spectateur, et non le monde qui est l&#8217;instance cr&#233;atrice. Le regard voit ainsi l&#8217;objet &#8212; la nature &#8212; tel qu&#8217;il n&#8217;est pas en lui-m&#234;me. </p><p style="text-align: justify;">Il y aurait encore beaucoup &#224; dire sur la relation que Wild entretient avec la nature. Terminons par sa capacit&#233; &#233;minemment consolatrice, voire r&#233;demptrice&#8230;</p><p style="text-align: center;"><em> &#171;&#8201;Nature, whose sweet rains fall on unjust and just alike&#8201;&#187;, </em></p><p style="text-align: justify;">&#233;crit-il dans sa poignante lettre (<em>De Profundis</em>) r&#233;dig&#233;e du fond de sa prison de Reading apr&#232;s avoir &#233;t&#233; condamn&#233;e &#224; deux ans de travaux forc&#233;e &#224; la suite de son retentissant proc&#232;s concernant sa relation &#233;quivoque avec le fils du marquis de Queensberry.  Totalement ruin&#233;, bris&#233; socialement et moralement, pratiquement expuls&#233; de son pays, il erra en exil, notamment &#224; Paris, o&#249; il mourra trois ans plus tard dans un petit h&#244;tel mis&#233;rable du Quartier latin (&#171;&#8239;Je meurs au-dessus de mon moyen. Un de nous deux doit dispara&#238;tre. Lequel tombera en premier, moi ou le papier peint&#8201;?&#8239;&#187;) L&#8217;h&#244;tel en question existe toujours. Il est aujourd&#8217;hui &#171;&#8201;arty&#8201;&#187; et plut&#244;t luxueux, &#224; quelques dizaines de m&#232;tres des Beaux-Arts avec une jolie t&#234;te de b&#233;lier sur sa fa&#231;ade&#8230;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png" width="1200" height="1535" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1535,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3285503,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207762942?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jqk0!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd5f0a43-9765-497d-b399-a0da1974fe68_1200x1535.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Alvin Langdon Coburn, <em>Regent&#8217;s Canal</em>, 1909, photogravure, 8&nbsp;1/8 &#215; 6&nbsp;1/4 inches (20,6 &#215; 15,9&nbsp;cm). Yale Center for British Art, gift of Joy of Giving Something, Inc.</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">En gardant toujours comme horizon l&#8217;exposition au Yale center, int&#233;ressons-nous &#224; trois autres th&#233;oriciens du sujet (le paysage) que sont Cauquelin, Berque et Cosgrove. On reviendra ensuite &#224; la photographie. </p><p style="text-align: justify;">Pour Anne Cauquelin (<em>L&#8217;invention du paysage</em>), le paysage est avant tout une construction culturelle, un &#233;quivalent fabriqu&#233; de la nature, qui n&#8217;existe que par de multiples r&#233;gimes de repr&#233;sentation. Elle remonte &#224; la peinture occidentale de la Renaissance et &#224; l&#8217;invention de la perspective, au moment o&#249; ce qui n&#8217;&#233;tait qu&#8217;arri&#232;re-plan se d&#233;tache pour devenir un sujet &#224; part enti&#232;re compos&#233; pour &#234;tre vu de fa&#231;on autonome. Pour elle, voir un paysage, c&#8217;est activer un savoir perceptif, transformer le r&#233;el en tableau, en fen&#234;tre. Cauquelin souligne en outre que cette structure complexe s&#8217;est d&#233;plac&#233;e vers les &#171;&#8201;paysages technologiques&#8201;&#187;, rappelant au passage que le paysage rel&#232;ve de l&#8217;artificiel plut&#244;t que du naturel brut. Je trouve pour ma part que ses recherches sur l&#8217;urbanisme sont autrement pertinentes. Quoi qu&#8217;il en soit, le sujet est certainement vivifiant, puisque Madame Cauquelin vient d&#8217;avoir 100&nbsp;ans.</p><p style="text-align: justify;">Augustin Berque, quant &#224; lui, ne pense pas le paysage comme objet (montagne, lac, etc.), mais bien comme un rapport entre une soci&#233;t&#233; et son milieu (entre une nature et une culture, si l&#8217;on pr&#233;f&#232;re). Cette relation de l&#8217;humain avec l&#8217;&#233;tendue terrestre, c&#8217;est&#8209;&#224;&#8209;dire sa mani&#232;re d&#8217;habiter la Terre, Berque la d&#233;signe d&#8217;un terme particuli&#232;rement attractif pour les esprits contemporains avides de mots compliqu&#233;s&nbsp;: l&#8217;&#233;coum&#232;ne. Historiquement, <em>oikoumen&#234; g&#234;</em> d&#233;signe la partie de la Terre habit&#233;e par les humains&#8201;; l&#8217;ensemble des terres anthropis&#233;es pour la g&#233;ographie classique. </p><p style="text-align: justify;">En proposant cette nouvelle discipline, Berque renverse la th&#233;orie du paysage, qui ne se limite plus &#224; une vision h&#233;rit&#233;e de la peinture et de la perspective, mais devient une repr&#233;sentation de l&#8217;&#233;coum&#232;ne, c&#8217;est-&#224;-dire de la Terre telle qu&#8217;elle est habit&#233;e et impr&#233;gn&#233;e de sens par les humains. Dans cette id&#233;e, le paysage est une &#171;&#8201;invention toujours nouvelle de la r&#233;alit&#233;&#8201;&#187; et se reconfigure avec les mutations du milieu, des politiques d&#8217;am&#233;nagement ou des qu&#234;tes d&#8217;identit&#233; territoriale d&#8217;une soci&#233;t&#233;. Le probl&#232;me c&#8217;est que cette th&#233;orie implique grosso modo que tous habitent la Terre dans les m&#234;mes conditions, faisant fi des rapports de forces habituels, classes, propri&#233;t&#233;, etc. <br><br>C&#8217;est pr&#233;cis&#233;ment &#224; cet endroit que l&#8217;intervention de Cosgrove devient d&#233;cisive. En rattachant le paysage &#224; l&#8217;histoire de la propri&#233;t&#233; fonci&#232;re et des classes dominantes, il r&#233;introduit la dimension politique que Berque laisse en retrait. Un champ de bl&#233; travers&#233; par une route ne rel&#232;ve pas seulement d&#8217;une esth&#233;tique rurale, il est la forme sensible d&#8217;un ordre de propri&#233;t&#233;, de travail, de consommation. Le paysage devient le lieu o&#249; se lit la formation sociale et les rapports de pouvoir. La th&#232;se de Denis Cosgrove d&#233;velopp&#233;e dans <em>Social Formation and Symbolic Landscape</em> (1984), inscrit ainsi le paysage dans une histoire de la g&#233;ographie historique et du capitalisme. </p><p style="text-align: justify;">On le voit, le &#171;&#8201;retour &#224; la nature&#8201;&#187; idyllique que d&#8217;aucuns attendent avec impatience est pav&#233; de probl&#232;mes moraux, philosophies, politiques, sociaux, spirituelles, etc. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png" width="1200" height="859" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:859,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2278201,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207762942?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rDYE!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc8b1cdfd-e8a7-4e4f-92d6-0944bf826c0e_1200x859.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><strong>Tadashi Ono, </strong><em><strong>20_38,680&#8201;531 141,453&#8201;223&nbsp;Cryptomeria Forest. Shizugawa. Miyagi Prefecture February&nbsp;12. 2012 338 days after &#169;Tadashi Ono</strong></em></figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Revenons &#224; pr&#233;sent au paysage et la mani&#232;re de le regarder en particulier &#224; travers l&#8217;objectif du photographe, qui change bien &#233;videmment la perception qu&#8217;on en a. Avec elle, c&#8217;en est termin&#233; du v&#233;dutisme, autrement dit d&#8217;un paysage &#171;&#8201;vu par la fen&#234;tre&#8201;&#187;, une portion d&#8217;espace du dehors cadr&#233; de l&#8217;int&#233;rieur. Que ce soit en peinture ou en photographie, le paysage qui est pris <em>sur le motif</em> devient autonome, ce n&#8217;est plus seulement un arri&#232;re-plan.</p><p style="text-align: justify;">On n&#8217;ignore pas que la p&#233;riode durant laquelle la photographie est apparue et s&#8217;est r&#233;pandue est concomitante avec la grande peinture de paysage (par exemple Barbizon). Il faut dire que les longs temps de pose &#224; l&#8217;&#233;poque imposaient des sujets statiques. Le paysage, quel qu&#8217;il soit, constituait un mat&#233;riau privil&#233;gi&#233;, m&#234;me si une critique de &#171;&#8201;La Lumi&#232;re&#8201;&#187; (le premier p&#233;riodique europ&#233;en consacr&#233; &#224; la photographie) rappelait en 1860 que le photographe, plus encore que le peintre, devait &#171;&#8201;chercher et choisir son point de vue, son heure, son jour&#8201;&#187;. En fait, la photographie ne supprime pas la construction du paysage, elle la rend plus exigeante. </p><p style="text-align: justify;">On sait comment la photographie paysag&#232;re est devenue un genre artistique &#224; part enti&#232;re. Tandis que le pictorialisme cherchait &#224; faire du m&#233;dium un &#233;quivalent de la peinture, en travaillant les flous, les atmosph&#232;res, les effets romantiques, d&#8217;autres photographes renforc&#232;rent au contraire la dimension documentaire. Ils fix&#232;rent les transformations urbaines, les chantiers, les grands travaux, faisant du paysage un instrument de m&#233;moire des m&#233;tamorphoses territoriales. Le paysage photographique est devenu &#224; la fois un objet esth&#233;tique et une archive avec une pr&#233;sence qui s&#8217;est accrue au fil du temps. Les grands tirages sur plaque de <span>Carleton Watkins ont ainsi non seulement contribu&#233;es &#224; l&#8217;imaginaire de la nature sauvage du Far West, mais aussi &#224; la pr&#233;servation du site de Yosemite. </span></p><p style="text-align: justify;"><span>Ainsi donc, </span>au XIXe&nbsp;si&#232;cle, la photographie a activement particip&#233; &#224; la construction mentale du paysage par lequel l&#8217;homme a pris la mesure de sa place dans le monde. Au c&#339;ur de ce laboratoire philosophique d&#8217;ext&#233;rieur, le patrimoine est devenu (en France tout du moins) une cause nationale et c&#8217;est la commande publique qui le d&#233;finit. D&#232;s 1851, sous l&#8217;impulsion de M&#233;rim&#233;e, la Mission H&#233;liographique mandate cinq pionniers &#8212; Baldus, Bayard, Le Gray, Le Secq et Mestral &#8212; pour inventorier le territoire, &#224; la lisi&#232;re du document technique et de la recherche esth&#233;tique. Le <em>Pont du Gard</em> de Baldus en est l&#8217;arch&#233;type&nbsp;: l&#8217;image n&#8217;est plus une preuve pour les restaurateurs, elle sublime la pierre. Le m&#234;me Baldus documentera la ligne ferroviaire de Paris &#224; Lyon, juxtaposant le progr&#232;s du Second Empire et l&#8217;h&#233;ritage romain. C&#8217;est la continuit&#233; de la grandeur fran&#231;aise qui est mise en album, tandis que le paysage en tant que territoire devient patrimonial. </p><p style="text-align: justify;">La photographie qui, d&#232;s 1850, sort de sa phase exp&#233;rimentale oscille entre deux p&#244;les, le daguerr&#233;otype, d&#8217;une pr&#233;cision froide, mais condamn&#233; &#224; l&#8217;unicit&#233;, et le calotype de Talbot, que les artistes pr&#233;f&#232;rent pour sa texture fibreuse et ses masses d&#8217;ombre et de lumi&#232;re. L&#8217;avantage est que le calotype est reproductible et, avec les albums ou les ouvrages imprim&#233;s, il devient l&#8217;outil privil&#233;gi&#233; de l&#8217;&#201;tat pour &#233;difier une identit&#233; visuelle nationale. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png" width="1200" height="1494" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1494,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3098274,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207762942?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUEs!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0961c22c-1225-41ed-9a13-694e7895049e_1200x1494.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">William Louis Henry Skeen &amp; Co., <em>Coconut Palms</em>, 1880&nbsp;s, albumen print, 10&nbsp;1/2 &#215; 8&nbsp;1/8 inches (26,7 &#215; 20,6&nbsp;cm). Yale Center for British Art, gift of Joy of Giving Something, Inc. </figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;"><span>On peut &#233;videmment se contenter de regarder les photographies de cette &#233;poque tout comme celle de l&#8217;exposition &#224; Yale pour ce qu&#8217;elles sont d&#233;sormais, &#224; savoir les traces d&#8217;une m&#233;moire reconstitu&#233;e, celle d&#8217;esprits &#224; la fois novateurs, curieux et dot&#233;s pour certains d&#8217;un sens esth&#233;tique &#233;vident. </span></p><p style="text-align: justify;"><span>Aujourd&#8217;hui, cependant, l&#8217;id&#233;e de paysage est bien &#233;loign&#233;e de cette r&#233;miniscence couleur s&#233;pia. </span>Par exemple, la Mission photographique de la DATAR (1984-1988) avec ses 200&#8201;000&nbsp;clich&#233;s entendait bien, face aux mutations de l&#8217;am&#233;nagement du territoire, recr&#233;er une &#171;&#8201;culture du paysage&#8201;&#187;, comme la Farm Security Administration aux USA dans les ann&#233;es 1930, bien que ce soit dans un objectif diff&#233;rent. L&#224; o&#249; la DATAR entendait documenter les m&#233;tamorphoses du territoire fran&#231;ais au sortir des Trente Glorieuses, et provoquer une prise de conscience esth&#233;tique et politique de la valeur de paysages ordinaires (zones commerciales &#233;mergentes, ronds-points, franges p&#233;riurbaines, infrastructures autorouti&#232;res, etc.), la section photographique de la Farm Security Administration avait un r&#244;le de propagande &#224; l&#8217;&#233;poque du New Deal. Le r&#233;alisme social, les compositions soign&#233;es, l&#8217;attention port&#233;e aux expressions des visages ou aux d&#233;cors du travail servaient en effet &#224; l&#233;gitimer les interventions f&#233;d&#233;rales. </p><p style="text-align: justify;">Le d&#233;sir du photographe est peut-&#234;tre aujourd&#8217;hui ambigu, h&#233;sitant entre une approche humaniste ou romantique, o&#249; l&#8217;individu est soit au centre d&#8217;un monde anthropocentrique, soit face &#224; une nature qui le d&#233;passe&#8201;; o&#249; le paysage est ramen&#233; &#224; la mesure de l&#8217;homme ou &#224; une nature incommensurable et o&#249; le regard est soit ma&#238;tre d&#8217;une organisation rationnelle de l&#8217;espace, soit sujet aux &#233;tats d&#8217;&#226;me et &#224; la r&#233;flexion existentielle. Les enjeux sont aussi divers que vari&#233;s et on peut l&#224; encore comparer la tentative de <em>France(s) territoire liquide,</em> consacr&#233;e au paysage fran&#231;ais contemporain, r&#233;unissant entre 2010 et 2014 une quarantaine de photographes et le travail de Richard Misrach avec ses <em>Desert Cantos</em>. Le premier n&#8217;a certes pas manqu&#233; d&#8217;ambition, mais a laiss&#233; une coh&#233;rence visuelle assez in&#233;gale en voulant prolonger l&#8217;h&#233;ritage des missions photographiques et devenir un champ d&#8217;enqu&#234;te sur les mutations du pays. Le second est, me semble-t-il, autrement int&#233;ressant &#224; la fois en unit&#233; et en d&#233;pla&#231;ant la photographie de paysage vers une r&#233;flexion arr&#234;t&#233;e &#224; la fois esth&#233;tique, politique et &#233;cologique. Le contraste &#233;vident entre une esth&#233;tique luxuriante et des tonalit&#233;s quasi bibliques, voire apocalyptiques, transforme sans discussion le paysage en plaidoyer contre la folie humaine. Le projet, qui est sans pr&#233;c&#233;dent par son ampleur dans l&#8217;histoire de la photographie de paysage, puisqu&#8217;il s&#8217;est d&#233;ploy&#233; sur plusieurs d&#233;cennies, est, &#224; mon avis, la bonne mesure pour traiter ce sujet comme une cat&#233;gorie critique, je veux dire &#224; la fois dans l&#8217;espace et dans le temps. Comment percevoir quelque chose de cette grandeur dans une temporalit&#233; restreinte&#8201;? </p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est d&#8217;ailleurs le si&#232;cle et demi qui s&#233;pare <em>Clouds</em> (1863), ou <em>Loch Katrine Pier, Scene of &#171;&#8201;the Lady of the Lake,</em>&#8201;&#187; (1844) qui donne aux images de l&#8217;exposition <em>&#171;&#8201;Sightlines : Photographie de paysage britannique, de 1840 &#224; nos jours, </em>une r&#233;elle envie de transcendance. Elles sont &#224; leur mani&#232;re, comme le dit Jovana Stokic, un &#8220;glimpse of a refuge&#8221; (l&#8217;aper&#231;u d&#8217;un refuge) dans un monde en crise, qu&#8217;il faut n&#233;anmoins habiter dans toute l&#8217;&#233;paisseur du monde.</p><p style="text-align: justify;"><em><a href="https://britishart.yale.edu/exhibitions-programs/sightlines-british-landscape-photography-1840-now">&#171; Sightlines : Photographie de paysage britannique, de 1840 &#224; nos jours&#8201;&#187;</a><br></em>Jusqu&#8217;au 24&nbsp;janvier 2027 (mais il faut aller l&#224;-bas, &#224;<strong> </strong>New Haven, dans le Connecticut) </p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><h4 style="text-align: center;"><em>Ou </em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'amoire était venteuse !]]></title><description><![CDATA[Quatre cents &#339;uvres volatilis&#233;es, une m&#232;re trop confiante, et un peintre qui d&#233;couvre que son pass&#233; a un prix. R&#233;cit d&#8217;une affaire criminelle oubli&#233;e.]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lamoire-etait-venteuse</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lamoire-etait-venteuse</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sun, 19 Jul 2026 05:37:43 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1c9e28ab-84bd-426d-bc0e-41820e0f36b3_1200x770.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png" width="1200" height="892" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:892,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1932049,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207524488?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ZL0y!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc13a554-76cf-4831-a033-16b14f8fba86_1200x892.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">On le sait bien, la jeunesse n&#8217;a pas de prix&#8201;!<br>Quoi que&#8230;<br><br>Le 12&nbsp;mai 1930, <em>Le Matin</em>, le quotidien bien connu de l&#8217;entre deux guerres qui tirait &#224; pr&#232;s d&#8217;un million d&#8217;exemplaires, publiait &#224; la Une de son &#233;dition de cinq heures une myst&#233;rieuse affaire.</p><h4><em>La sc&#232;ne du crime&nbsp;: un appartement sur le port</em></h4><p style="text-align: justify;">Barcelone, mars 1930. Le Paseo de Col&#243;n longe le port, ses palmiers, ses fa&#231;ades fatigu&#233;es&#8230;<br>Au num&#233;ro&nbsp;7, une vieille dame vit au milieu des reliques. Do&#241;a Maria Picasso a plus de quatre-vingts ans et garde, empil&#233;es dans les armoires et les malles, pr&#232;s de quatre cents &#339;uvres de son fils, que ce dernier n&#8217;a pas revues depuis vingt ans. Des huiles, des croquis sur chutes de papier, des dessins d&#8217;adolescent. Autrement dit, toute la pr&#233;histoire d&#8217;un g&#233;nie - jusqu&#8217;en 1903. Rien n&#8217;est sign&#233;, rien n&#8217;est catalogu&#233;, mais c&#8217;est tout de m&#234;me un tr&#233;sor ; plus pr&#233;cis&#233;ment, un tr&#233;sor qui dort, et, comme on le sait, les tr&#233;sors qui dorment attirent toujours les aventuriers.</p><p style="text-align: justify;">Un beau matin, deux d&#8217;entre eux sonnent &#224; la porte de Do&#241;a Maria. Le premier c&#8217;est Miguel Calvet Mart&#237;, courtier, peintre &#224; ses heures, l&#8217;&#339;il vif, qui r&#234;ve de devenir &#171;&#8201;experts&#8201;&#187; par un coup d&#8217;&#233;clat. &#192; ses c&#244;t&#233;s, Joan Merl&#237;, marchand et &#233;crivain catalan &#8212; que Picasso, plus tard prendra pour un &#171;&#8201;Am&#233;ricain&#8201;&#187;. <br>Un peu plus tard, les deux hommes repartent avec le magot. Plusieurs centaines d&#8217;&#339;uvres contre 1 500 pesetas accompagn&#233;es d&#8217;un re&#231;u d&#8217;une prudence de notaire v&#233;reux&nbsp;: &#171;&#8201;divers dessins&#8201;&#187;. La somme n&#8217;est certes pas n&#233;gligeable, mais ce n&#8217;est pas non plus le P&#233;rou. Le salaire d&#8217;un ouvrier de l&#8217;&#233;poque est en effet d&#8217;environ 20&nbsp;pesetas. </p><p style="text-align: justify;">Le butin ne tra&#238;ne pas. Il file vers Paris, loin des circuits officiels de la rue de La Bo&#233;tie, o&#249; r&#232;gnent Rosenberg et Wildenstein, les marchands attitr&#233;s du ma&#238;tre. C&#8217;est tout l&#8217;int&#233;r&#234;t de l&#8217;op&#233;ration, contourner la maison et &#233;couler la marchandise par la porte de service.</p><p style="text-align: justify;">Premi&#232;re &#233;tape&nbsp;: la galerie de Madame Zak, veuve du peintre Eug&#232;ne Zak, galeriste d&#233;butante qui rach&#232;te l&#8217;ensemble pour 200 000 francs. Un expert, Ernest Brummer, authentifie les feuilles. Puis le lot passe entre les mains de Dietz Edzard, peintre et collectionneur, dont la &#171;&#8201;bonne foi&#8201;&#187; fera couler pas mal d&#8217;encre judiciaire. Georges Bernheim, lui, croit &#224; une affaire honn&#234;te et il d&#233;bourse 220&#8201;000&nbsp;francs pour trois tableaux et dix-sept dessins.</p><p style="text-align: justify;">Faites le compte. Calvet a pay&#233; l&#8217;&#233;quivalent de 5&#8201;000&nbsp;francs &#224; Barcelone. Bernheim en met 220&#8201;000 pour une simple fraction du lot. Dans un polar, on appelle &#231;a un mobile, devant un tribunal, on appellera &#231;a une preuve.</p><h4><em>Le grain de sable&nbsp;: une demande de signature</em></h4><p style="text-align: justify;">Le crime parfait existe certainement, mais bien &#233;videmment, il ne fait pas la une des journaux. Dans notre affaire, le grain de sable qui va faire tout capoter, c&#8217;est la vanit&#233; du march&#233;. Des &#339;uvres non sign&#233;es, m&#234;me si leur provenance est indiscutable, valent moins que si elles sont paraph&#233;es par l&#8217;auteur. On d&#233;p&#234;che donc Josep Llorens Artigas, c&#233;ramiste install&#233; &#224; Charenton et ami de Picasso, pour n&#233;gocier les pr&#233;cieuses signatures. Puis ce sont les fils Bernheim qui se pr&#233;sentent &#224; leur tour chez l&#8217;artiste, portfolios sous le bras.</p><p style="text-align: justify;">Picasso ouvre les cartons et bien &#233;videmment, il tique. Ce qu&#8217;il a sous les yeux, c&#8217;est sa jeunesse, des feuilles intimes, des morceaux de Barcelone qu&#8217;il croyait &#224; l&#8217;abri chez sa m&#232;re. Le 9&nbsp;mai 1930, il d&#233;pose plainte pour escroquerie et abus de confiance. La plainte &#233;voque, la &#171;&#8201;cr&#233;dulit&#233;&#8201;&#187; de Do&#241;a Maria &#8212; une blessure de famille dont il ne gu&#233;rira en r&#233;alit&#233; jamais tout &#224; fait (sa m&#232;re mourra neuf ans plus tard).</p><p style="text-align: justify;">Les 10, 11 et 12&nbsp;mai, le commissaire Ameline perquisitionne les galeries Zak et Bernheim. Picasso est pr&#233;sent. Les comptes-rendus disent qu&#8217;il est <em>tr&#232;s &#233;mu</em>, face &#224; ces essais de jeunesse exhum&#233;s et mis sous scell&#233;s. <em>Le Matin</em> et <em>Le Petit Parisien</em> s&#8217;emparent du scandale. Le peintre le plus c&#233;l&#232;bre du monde vient de d&#233;couvrir qu&#8217;on veut lui voler son pass&#233;.<br>&#192; cette &#233;poque, Pablo est d&#233;j&#224; une figure majeure de l&#8217;avant&#8209;garde europ&#233;enne, reconnu comme l&#8217;un des artistes les plus importants avec une notori&#233;t&#233; bien install&#233;e dans les cercles modernistes, surr&#233;alistes et mus&#233;aux. </p><h4 style="text-align: justify;"><em>Pr&#234;t ou vente&#8201;? Le n&#339;ud du dossier.</em></h4><p style="text-align: justify;">Toute l&#8217;affaire tient en fait dans la qualification d&#8217;un acte. Pour la d&#233;fense de Calvet, il s&#8217;agit d&#8217;une vente ferme, d&#8217;un lot &#171;&#8201;vermoulu&#8201;&#187;, sans valeur, griffonn&#233; sur des bouts de papier. Le re&#231;u sign&#233; de 1&#8201;500&nbsp;pesetas est l&#224; pour le prouver. Pour Picasso et sa m&#232;re, ce n&#8217;est qu&#8217;un d&#233;p&#244;t, un pr&#234;t pour &#171;&#8201;&#233;tude&#8201;&#187; et &#171;&#8201;reproduction&#8201;&#187;, en vue d&#8217;un futur ouvrage &#8212; les 1&#8201;500&nbsp;pesetas n&#8217;&#233;tant qu&#8217;une caution.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png" width="1200" height="1487" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1487,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9079566,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207524488?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Lhtb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7491e656-7664-4850-bac8-1fe4e1bf3a17_1200x1487.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Picasso, <em>Autoportrait</em>&nbsp;1901-1902, 30,4 x 23,8&nbsp;cm National Gallery Washington</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">D&#8217;un c&#244;t&#233;, des brouillons. De l&#8217;autre, les &#233;tapes cruciales de la gen&#232;se d&#8217;un g&#233;nie&nbsp;: <em>Barcelone la nuit</em>, un <em>Autoportrait</em> ( actuellement aux USA), l&#8217;&#233;tude <em>Jeune gar&#231;on nu les bras lev&#233;s </em>(aujourd&#8217;hui au mus&#233;e de Grenoble). Difficile de plaider le &#171;&#8201;lot sans valeur&#8201;&#187; quand on conna&#238;t si bien son prix.</p><p style="text-align: justify;">Au pr&#233;toire, le casting est digne du genre. Pour Picasso&nbsp;: Ma&#238;tre Henri-Robert, ancien b&#226;tonnier, d&#233;fenseur de Cocteau, figure l&#233;gendaire du barreau. &#192; l&#8217;&#233;poque il est aveugle, mais sa seule pr&#233;sence p&#232;se comme une pi&#232;ce &#224; conviction morale, tandis qu&#8217;en face, Ma&#238;tre Maurice Gar&#231;on, avocat de Calvet, &#233;rudit des affaires de propri&#233;t&#233; artistique, est bien d&#233;cid&#233; &#224; transformer l&#8217;audience en joute th&#233;&#226;trale sur la valeur de l&#8217;art. Qu&#8217;est-ce qu&#8217;une &#339;uvre&#8201;? Qu&#8217;est-ce qu&#8217;un brouillon&#8201;? Le tribunal comme s&#233;minaire d&#8217;esth&#233;tique&#8230;</p><h4 style="text-align: justify;"><em>Huit ans de gu&#233;rilla judiciaire. </em></h4><p style="text-align: justify;">La justice &#233;tant ce qu&#8217;elle est, l&#8217;affaire avance comme avancent les enqu&#234;tes ordinaires, c&#8217;est-&#224;-dire lentement, avec des faux plats et des retournements.</p><p style="text-align: justify;">Novembre 1932. Coup dur&nbsp;: ordonnance de non-lieu. Le juge Raymond &#233;carte les t&#233;moignages de Do&#241;a Maria et de Juan G&#243;mez Vilat&#243;, le beau-fr&#232;re m&#233;decin, qui fut pourtant t&#233;moin oculaire de la transaction. Picasso fait appel. L&#8217;enjeu n&#8217;est pas nul, il s&#8217;agit pour lui de &#171;&#8201;r&#233;tablir la v&#233;rit&#233;&#8201;&#187;, et emp&#234;cher que quatre cents &#339;uvres d&#233;vers&#233;es d&#8217;un coup sur le march&#233; ne fassent vaciller sa cote.</p><p style="text-align: justify;">21&nbsp;octobre 1933. Revirement&nbsp;: Calvet est condamn&#233; par d&#233;faut &#224; deux ans de prison.</p><p style="text-align: justify;">17&nbsp;mars 1934. L&#8217;audience d&#8217;appel vire &#224; la sc&#232;ne de film. Les t&#233;moins espagnols sont venus de Barcelone, la salle s&#8217;&#233;chauffe, le tumulte monte. Le juge l&#226;che cette r&#233;plique rest&#233;e dans les annales&nbsp;: &#171;&#8201;Espagnols, taisez-vous&#8201;!&#8201;&#187; La condamnation est confirm&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">1938. &#201;pilogue. Picasso poursuit Dietz Edzard pour revendiquer la propri&#233;t&#233; des &#339;uvres et obtient une victoire totale. Huit ans apr&#232;s la visite au Paseo de Col&#243;n, le droit souverain de l&#8217;artiste sur son h&#233;ritage est acquis. Champagne&#8201;!</p><p style="text-align: justify;">Derri&#232;re le fait divers, il y a cependant un enjeu qui d&#233;passe Picasso. <br>Qui contr&#244;le le r&#233;cit d&#8217;un artiste&#8201;?</p><p style="text-align: justify;">En bloquant Calvet, Picasso ne r&#233;cup&#232;re pas seulement des dessins. Il ferme un march&#233; parall&#232;le qui mena&#231;ait d&#8217;inonder la place d&#8217;&#339;uvres inachev&#233;es, &#171;&#8201;non choisies&#8201;&#187;, en r&#233;affirmant le monopole de son r&#233;seau officiel avec les galeristes que l&#8217;on a cit&#233;s. Il impose le principe que l&#8217;artiste conserve un droit de regard sur ce qui d&#233;finit son g&#233;nie pr&#233;coce. Autrement dit, on ne construit pas une l&#233;gende avec les fonds de tiroir que d&#8217;autres exhument &#224; votre place. </p><p style="text-align: justify;">La le&#231;on portera loin&nbsp;et c&#8217;est la gen&#232;se directe de la d&#233;cision, finalis&#233;e en 1970. Il l&#233;guera l&#8217;int&#233;gralit&#233; du fonds de jeunesse &#224; la ville de Barcelone &#8212; le futur <a href="https://museupicassobcn.cat/">Museu Picasso</a>, forteresse publique &#233;lev&#233;e l&#224; o&#249; la garde priv&#233;e avait failli (l&#8217;appartement du Paseo de Col&#243;n et une vieille dame trop confiante)</p><p style="text-align: justify;">Picasso en son temps, avait r&#233;sum&#233; l&#8217;affaire d&#8217;une m&#233;taphore rest&#233;e c&#233;l&#232;bre&nbsp;: ces esquisses n&#8217;&#233;taient pas faites pour &#234;tre &#171;&#8201;dispers&#233;es aux vents&#8201;&#187; par des opportunistes, mais pour rester dans une &#171;&#8201;armoire&#8201;&#187; intime, consultable uniquement par les siens. <br><br>Face &#224; ceux qui ne voyaient dans ces feuilles jaunies que du papier &#224; revendre ( et &#224; quel prix&#8201;!), Picasso a plaid&#233; &#8212; et gagn&#233; &#8212; l&#8217;id&#233;e que son &#339;uvre n&#8217;est pas tant une marchandise qu&#8217;une biographie plastique. La m&#233;moire contre la sp&#233;culation. L&#8217;armoire contre le vent.</p><p style="text-align: justify;">Affaire class&#233;e. Mais l&#8217;&#233;cho, lui, r&#233;sonne toujours. Chaque fois qu&#8217;un fonds d&#8217;atelier ressurgit sur le march&#233;, chaque fois qu&#8217;h&#233;ritiers, marchands et mus&#233;es se disputent les brouillons d&#8217;un g&#233;nie, c&#8217;est l&#8217;ombre de l&#8217;affaire Calvet qui repasse la porte du 7 Paseo de Col&#243;n.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png" width="1456" height="3497" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:3497,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8362403,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207524488?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JSc-!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7546adcf-0424-474b-9224-642a5a9c0fae_2164x5198.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Une et colonne de la page&nbsp;2 du journal &#171;&#8201;Le Matin&#8201;&#187; du 12&nbsp;mai 1930</figcaption></figure></div><h4 style="text-align: center;"></h4><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><h4 style="text-align: center;"><em>Ou </em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Le gang enfin interrogé !]]></title><description><![CDATA[Le trio s&#233;vit depuis de nombreuses ann&#233;es.]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-gang-enfin-interroge</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-gang-enfin-interroge</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Fri, 17 Jul 2026 07:59:53 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png" width="1456" height="593" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:593,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:14692564,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207387363?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!TJBA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc23a2f93-d12e-4b2d-876b-b477e6d8176e_3000x1221.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Le trio bien connu du monde de l&#8217;art qui s&#233;vit depuis de nombreuses ann&#233;es a enfin &#233;t&#233; auditionn&#233; le jeudi&nbsp;16&nbsp;juillet dans ce qui semble &#234;tre la base arri&#232;re du couple Mayaux. C&#8217;est dans une gentilhommi&#232;re normande au bord de la Seine (peut-&#234;tre pour favoriser une fuite plus prompte en cas de n&#233;cessit&#233;) que nous avons r&#233;ussi &#224; leur poser les questions essentielles &#224; notre enqu&#234;te. </p><h4>Interrogatoire #1 Philippe MAYAUX</h4><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: On va commencer par Philippe Mayaux. Alors, premi&#232;re question. Sur quoi travailles-tu aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: En ce moment, du fait que je suis dans une situation plus ou moins de handicap, je travaille avec une nouvelle technologie de peintre. Disons que j&#8217;essaie d&#8217;inventer une m&#233;thode, de peindre sans pinceau, sans couleur, sans support. C&#8217;est une peinture num&#233;rique r&#233;alis&#233;e &#224; partir de mes dessins. Je ne pille rien au r&#233;el. Tout est invent&#233;. J&#8217;essaie seulement d&#8217;inventer une nouvelle pratique li&#233;e aux technologies de notre temps. </p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Dis-nous en plus&#8201;! Sur les th&#232;mes, sur les sujets.</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: Les sujets, c&#8217;est toujours les m&#234;mes. Le fait de travailler de cette fa&#231;on n&#8217;est pas un galvaudage de ma pratique d&#8217;avant - je veux dire avant ce handicap. Mais les sujets sont toujours les m&#234;mes, des choses qui sont du maillotesque. Comme on disait &#224; propos de Magritte, quand il peignait des nuages. Les gens qui regardaient ensuite le ciel et les nuages disaient&nbsp;: &#171;&#8201;Tiens, on dirait un Magritte&#8201;&#187;. Moi, je travaille un peu dans ce sens-l&#224;. &#171;&#8201;Tiens, j&#8217;ai vu un truc, on dirait un Mayaux&#8201;!&#8201;&#187;</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Deuxi&#232;me question. Pour toi, &#234;tre un artiste aujourd&#8217;hui, qu&#8217;est-ce que &#231;a veut dire&#8201;?</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: Je dirais beaucoup de souffrance, un abandon de soi, quasiment. C&#8217;est-&#224;-dire qu&#8217;&#234;tre artiste aujourd&#8217;hui, c&#8217;est&#8230; C&#8217;est supporter l&#8217;humiliation, supporter l&#8217;injustice, supporter le pouvoir de l&#8217;argent, supporter l&#8217;instabilit&#233; du syst&#232;me, supporter les bourgeois. &#199;a veut dire vraiment un effort surhumain. Pour ne pas perdre la b&#234;tise qui est au fond de nous, qui fait qu&#8217;on reste artistes.</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: &#199;a, c&#8217;est propre &#224; aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: Je ne pense pas, non. Cette b&#234;tise est variable en fonction des &#233;poques. Je ne sais pas, peut-&#234;tre Delacroix disait la m&#234;me chose, ou Fra Angelico, je n&#8217;en sais rien, enfin&#8230;</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Donc, &#234;tre un artiste aujourd&#8217;hui, ce n&#8217;est pas diff&#233;rent d&#8217;autrefois&#8201;?</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: Non, il y a une r&#233;sistance, il y a une volont&#233; d&#8217;&#234;tre dans le d&#233;plaire un peu quand m&#234;me aujourd&#8217;hui. Comme tout le monde veut plaire. Finalement, &#234;tre artiste, c&#8217;est essayer de ne pas plaire, d&#8217;&#234;tre dans la souffrance. On parlait de Deleuze tout &#224; l&#8217;heure, et d&#8217;avoir une &#339;uvre qui fait souffrir les autres, je veux dire plus que soi-m&#234;me. On souffre assez comme &#231;a pour en rajouter. On se venge un peu en essayant de faire souffrir les autres un petit peu.</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Troisi&#232;me question. Comment vois-tu l&#8217;avenir du march&#233; de l&#8217;art&#8201;?</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: A&#239;e, a&#239;e, a&#239;e. L&#8217;avenir du march&#233; de l&#8217;art, je le vois sans artiste. Voil&#224;&#8201;! C&#8217;est-&#224;-dire avec des communicants ou des artisans qui feront des &#339;uvres adapt&#233;es aux demandes.</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Derni&#232;re question, si tu n&#8217;&#233;tais pas artiste, que ferais-tu aujourd&#8217;hui</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: Rien. Franchement, rien. Mon r&#234;ve, c&#8217;&#233;tait de ne rien faire. &#202;tre artiste, c&#8217;est une mani&#232;re de glander beaucoup, de prendre son temps, de perdre du temps, de ne pas &#234;tre rentable, de ne pas &#234;tre soumis. J&#8217;ai l&#8217;impression d&#8217;&#234;tre en vacances. Ce serait tous les jours dimanche. Ah ben voil&#224;, je suis un peintre du dimanche qui peint tous les jours.</p><h4>Interrogatoire #2 Philippe RAMETTE </h4><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Philippe Ramette. Alors, sur quoi travailles-tu aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Alors, tr&#232;s sinc&#232;rement, j&#8217;ai beaucoup de mal &#224; r&#233;pondre &#224; cette question parce que je trouve qu&#8217;elle implique qu&#8217;il est envisageable&#8230; de travailler. Enfin, c&#8217;est comme &#231;a que je la comprends. En fait, je ne crois pas que je travaille <em>sur quelque chose</em>. Quand j&#8217;entends, peut-&#234;tre d&#8217;autres artistes, qui peuvent &#233;voquer leur actualit&#233; ou leur pratique, on a l&#8217;impression qu&#8217;ils veulent r&#233;pondre &#224; une question. Moi, je ne sais pas r&#233;pondre. Je pense que nous sommes quelques-uns ( d&#8217;artistes) &#224; plut&#244;t esp&#233;rer nous poser d&#8217;autres genres de questions. </p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Alors, deuxi&#232;me question. &#202;tre un artiste aujourd&#8217;hui, pour toi, qu&#8217;est-ce que &#231;a veut dire&#8201;?</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Alors sans &#234;tre d&#233;sagr&#233;able, je trouve que c&#8217;est une question un peu compliqu&#233;e ou peut-&#234;tre m&#234;me, au contraire, un peu clich&#233;. Qu&#8217;est-ce que &#231;a veut &#234;tre &#234;tre artiste&#8201;? En tout cas, pour moi, il y a des mots qui viennent comme une sorte de tentative d&#8217;agglom&#233;rat de.&#8230; Il y a un mot comme r&#233;sistance. Cette id&#233;e de r&#233;sister, me semble-t-il, ce n&#8217;est pas comment dire, r&#233;sister pour r&#233;sister, mais c&#8217;est en tout cas r&#233;sister pour peut-&#234;tre mettre quelque chose &#224; distance, on va dire, le monde. &#202;tre artiste implique de se mettre en position d&#8217;observateur et donc de volontairement se mettre en d&#233;calage. C&#8217;est comme &#231;a qu&#8217;en tout cas, moi je le con&#231;ois. En fait, j&#8217;ai envie de te dire qu&#8217;il y a autant d&#8217;artistes que de r&#233;ponses &#224; cette question. D&#8217;autres artistes vont dire exactement le contraire, bien &#233;videmment&#8230; Enfin, en m&#234;me temps, c&#8217;est &#224; moi que tu poses la question&#8230; Je pense vraiment tr&#232;s sinc&#232;rement qu&#8217;il y a quelque chose de tr&#232;s noble dans l&#8217;id&#233;e d&#8217;avoir la pr&#233;tention ou l&#8217;envie de vouloir &#234;tre un artiste. Tr&#232;s noble dans l&#8217;attitude de vie que &#231;a suppose et que &#231;a propose, pour r&#233;employer ce terme de r&#233;sistance. Mais r&#233;sistance, je pense qu&#8217;il ne faut pas le prendre &#224; nouveau dans un sens n&#233;gatif, mais de le prendre comme une sorte d&#8217;attitude de vie et de pratique. Je crois que Philippe Mayaux, tout &#224; l&#8217;heure, &#233;voquait certaines notions auxquelles j&#8217;adh&#232;re moi absolument, totalement, dans ce rapport social, ce rapport, cette grande importance donn&#233;e &#224; la pens&#233;e et &#224; l&#8217;observation. Pour moi, c&#8217;est &#231;a &#234;tre artiste. Et donc, c&#8217;est un tr&#232;s grand luxe que de pouvoir, au moins pr&#233;tendre, esp&#233;rer d&#8217;&#234;tre artiste.</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Alors, troisi&#232;me question. Comment vois-tu l&#8217;avenir du march&#233; de l&#8217;art&#8201;?</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Alors l&#224;, j&#8217;ai beaucoup de mal &#224; r&#233;pondre &#224; cette question parce que, sans &#234;tre trop na&#239;f, je ne me pr&#233;occupe absolument pas de ce qu&#8217;on appelle le march&#233; de l&#8217;art. Je crois que &#231;a rejoint peut-&#234;tre quelques discussions que j&#8217;ai pu avoir avec des amis proches. Je crois que je n&#8217;ai pas cette capacit&#233; c&#233;r&#233;brale pour esp&#233;rer avoir une possibilit&#233; de me projeter ou de&#8230; de r&#233;fl&#233;chir par rapport &#224; &#231;a. Moi, je crois que les artistes ont une capacit&#233; tr&#232;s grande de pouvoir s&#8217;adapter&#8230; [<em>un moment</em>] c&#8217;&#233;tait quoi la question d&#233;j&#224;&#8201;?</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: La question, c&#8217;&#233;tait comment vois-tu l&#8217;avenir&#8201;?</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: De l&#8217;avenir, oui&#8201;! L&#8217;avenir, je ne suis pas&#8230; [<em>un moment</em>] alors d&#233;j&#224;, le pr&#233;sent, c&#8217;est assez compliqu&#233;. L&#8217;avenir, j&#8217;imagine que c&#8217;est encore plus compliqu&#233;. Je ne sais pas. En tout cas, je ne peux pas m&#8217;emp&#234;cher, dans le march&#233; de l&#8217;art, d&#8217;y voir un aspect mercantile. Quoi qu&#8217;il en soit, avec les amis qui me sont proches, je ne suis pas certain qu&#8217;on s&#8217;occupe vraiment de &#231;a, je veux dire que &#231;a puisse &#234;tre pr&#233;occupant, je ne suis pas certain. En tout cas ce n&#8217;est surtout pas ce qui nous motive.</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Derni&#232;re question. Si tu n&#8217;&#233;tais pas artiste, que ferais-tu aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Alors l&#224;, j&#8217;aime beaucoup r&#233;pondre &#224; ce type de questions, parce qu&#8217;en g&#233;n&#233;ral, elles surprennent beaucoup. J&#8217;aurais beaucoup aim&#233; &#234;tre militaire&#8230; <br>La conviction que j&#8217;ai d&#8217;&#234;tre artiste, je trouve qu&#8217;au niveau du vocabulaire, &#231;a rejoint pas mal d&#8217;expressions qui sont utilis&#233;es par le milieu militaire. L&#8217;engagement, la conviction, l&#8217;implication. Le courage, bien &#233;videmment, le courage, la r&#233;sistance, tous ces mots qui, moi, me fascinent parce que, au-del&#224; de tout &#231;a, je pense que ces mots r&#233;unis participent &#224; une attitude particuli&#232;re face &#224; la vie. <br><br>Enfin c&#8217;est ma propre interpr&#233;tation, bien &#233;videmment du milieu militaire. Quand quelquefois, je fais ce qu&#8217;on appelle des interventions dans des &#233;coles d&#8217;art, je me surprends souvent de dire &#224; ceux qui voudront, apr&#232;s nous, &#234;tre artistes, que c&#8217;est un engagement et un engagement &#224; vie, que ce n&#8217;est pas anodin de s&#8217;engager dans cette voie et surtout, il faut s&#8217;engager dans cette voie, en sachant qu&#8217;il y a aussi des embuscades, pour reprendre un terme militaire, et que &#231;a va &#234;tre compliqu&#233;. Moi, personnellement, sans &#234;tre attir&#233; par ces complications, &#231;a me motive. C&#8217;est-&#224;-dire que je trouve que c&#8217;est magnifique cette intensit&#233; de vie que l&#8217;on a en se retrouvant dans des situations o&#249; il faut un engagement r&#233;el, sinc&#232;re, un engagement total &#224; l&#8217;&#233;chelle de sa propre vie, ce qui est extr&#234;mement important.</p><p><strong>Intervention de Philippe MAYAUX</strong></p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: On a le droit de faire une petite parenth&#232;se&#8201;? Parce que, dans ce que dit Philippe (<em>Ramette</em>) sur le m&#233;diter, il y a aussi l&#8217;id&#233;e de l&#8217;abandon de soi.</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Tout &#224; fait. Bravo&#8201;!</p><p>[Philippe MAYAUX]&nbsp;: &#199;a, c&#8217;est quand m&#234;me une chose que les artistes doivent faire, contrairement &#224; certaines id&#233;es qu&#8217;on peut avoir, contrairement &#224; l&#8217;id&#233;e &#233;gocentrique.</p><p>[Philippe RAMETTE]&nbsp;: Tout &#224; fait, exactement.</p><h4>Interrogatoire #3 B&#233;r&#233;nice MAYAUX</h4><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Alors, B&#233;r&#233;nice, premi&#232;re question. Sur quoi travailles-tu aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[B&#233;r&#233;nice MAYAUX]&nbsp;: Alors moi, contrairement aux deux Philippe, je suis pour ma part plut&#244;t en train de construire mon travail. Donc j&#8217;essaie en ce moment d&#8217;ouvrir encore ma fa&#231;on de travailler, mes tableaux et notamment sur les supports. Et plus concr&#232;tement, je pr&#233;pare ma prochaine exposition au mois de novembre. [<a href="https://www.galerie-ideale.com/?utm_source=ig&amp;utm_medium=social&amp;utm_content=link_in_bio">Galerie Id&#233;ale</a>, dans le neuvi&#232;me]</p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Oui, mais est-ce qu&#8217;aujourd&#8217;hui il y a quelque chose de particulier&#8201;?</p><p>[B&#233;r&#233;nice MAYAUX]&nbsp;: Non. &#199;a fait dix ans que je peins. Donc, je vais montrer un petit peu toutes les recherches, toutes les voies que j&#8217;ai pu explorer pendant ces dix ans. &#199;a sera ma premi&#232;re exposition personnelle &#224; Paris. </p><p>[Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Deuxi&#232;me question. &#202;tre un artiste aujourd&#8217;hui, selon toi, qu&#8217;est-ce que &#231;a veut dire&#8201;?</p><p>[B&#233;r&#233;nice MAYAUX]&nbsp;: Je pense qu&#8217;&#234;tre un artiste aujourd&#8217;hui, &#231;a veut dire exactement la m&#234;me chose qu&#8217;&#234;tre un artiste &#224; un autre moment. C&#8217;est de toute fa&#231;on assez difficile de se d&#233;finir comme artiste, en particulier au d&#233;bit de sa carri&#232;re. Mais il y a un moment o&#249; on a une esp&#232;ce d&#8217;intuition, on se dit &#171;&#8201;oui, l&#224;, je commence &#224; comprendre que je suis artiste&#8201;&#187;, m&#234;me si on ne sait pas exactement le d&#233;finir. On se dit oui, je commence &#224; comprendre cette esp&#232;ce de b&#234;tise, cette esp&#232;ce de n&#233;cessit&#233; &#224; faire de l&#8217;art. Mais aussi sans comprendre pourquoi c&#8217;est n&#233;cessaire. Honn&#234;tement, je pense qu&#8217;aujourd&#8217;hui c&#8217;est comme avant.</p><p> [Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Troisi&#232;me question. Comment vois-tu l&#8217;avenir du march&#233; de l&#8217;art&#8201;?</p><p>[B&#233;r&#233;nice MAYAUX]&nbsp;: Ce qui est s&#251;r, c&#8217;est qu&#8217;en ce moment, il est en train de muter. Alors de l&#224; &#224; &#234;tre capable de d&#233;finir l&#8217;avenir du march&#233; de l&#8217;art&#8230; Peut-&#234;tre avec moins d&#8217;interm&#233;diaires entre les artistes et les collectionneurs ou les mus&#233;es&#8230; oui, peut-&#234;tre, mais ce n&#8217;est pas au niveau des artistes. Je ne suis pas capable de dire exactement comment &#231;a va se passer. Je n&#8217;ai pas du tout la vision de comment &#231;a va &#234;tre dans l&#8217;avenir, mais bon, ce n&#8217;est pas inqui&#233;tant. De toute fa&#231;on, on fera avec, on s&#8217;adapte. C&#8217;est le principe des artistes, ils s&#8217;adaptent.</p><p> [Speaker&nbsp;1]&nbsp;: Derni&#232;re question. Si tu n&#8217;&#233;tais pas une artiste, que ferais-tu aujourd&#8217;hui&#8201;?</p><p>[B&#233;r&#233;nice MAYAUX]&nbsp;: De l&#8217;art&#8201;! Mais autrement. Avant d&#8217;&#234;tre peintre, j&#8217;ai &#233;t&#233; designer, graphiste, fleuriste et puis peintre. Finalement, je faisais d&#233;j&#224; de l&#8217;art. Donc, pour r&#233;pondre &#224; ta question, si je n&#8217;&#233;tais pas artiste, je serai&#8230;artiste, mais peut-&#234;tre autrement&#8230; peut-&#234;tre de la musique.</p><h4>Fin d&#8217;interrogatoire </h4><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png" width="1200" height="1625" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1625,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9038979,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/207387363?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aGmf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb69f7358-600b-44fb-ae77-4ad4ecad7eac_1200x1625.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Philippe Ramette, B&#233;r&#233;nice Mayaux et Philippe Mayaux &#169;Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-gang-enfin-interroge?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/p/le-gang-enfin-interroge?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime</em><br></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Sexe et surréalisme sur la Côte d’Azur]]></title><description><![CDATA[Ah les beaux jours !]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/sexe-et-surrealisme-sur-la-cote-dazur</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/sexe-et-surrealisme-sur-la-cote-dazur</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Tue, 14 Jul 2026 06:58:24 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png" width="1200" height="1766" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1766,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2684014,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/206877161?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!81ba!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b331a98-b044-4003-b15a-0502b540e03e_1200x1766.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Couverture de l&#8217;&#233;dition am&#233;ricaine </figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">La photo de Miller de la couverture donne le ton&nbsp;: trois hommes et deux femmes, install&#233;s sur une couverture de pique-nique dans une clairi&#232;re ensoleill&#233;e, autour d&#8217;une table basse jonch&#233;e de restes de repas. Les femmes (Fidelin et Nusch) sont seins nus (flout&#233;s sur la couverture de cette &#233;dition US) ; l&#8217;une d&#8217;elles (Nusch) est embrass&#233;e passionn&#233;ment par l&#8217;homme &#224; sa gauche (son mari, Paul &#201;luard). Tous semblent heureux, d&#233;tendus, insouciants &#8212; un &#8201;<em>D&#233;jeuner sur l&#8217;herbe</em>&#8201;, version XXe&nbsp;si&#232;cle. </p><p style="text-align: justify;">Pour tout dire, le bouquin d&#8217;<a href="https://www.amazon.com/Anna-Thomasson/e/B00O6RYXDI/ref=dp_byline_cont_ebooks_1">Anna Thomasson, </a>qui date de mars dernier (chez Picador, UK) file un peu le bourdon en nous montrant un horizon qui n&#8217;existe plus parce que le monde qu&#8217;il bordait n&#8217;existe plus lui-m&#234;me.</p><p style="text-align: justify;">J&#8217;ai eu exactement la m&#234;me impression il y a vingt ans exactement, avec un livre presque identique, <em>The Perfect Summer</em> de Juliet Nicolson, qui reconstituait, avec une pr&#233;cision documentaire et un merveilleux sens narratif l&#8217;&#233;t&#233;&nbsp;1911 &#224; Londres &#8212; un &#233;t&#233; caniculaire, presque sans nuages et avec record de chaleur pour le XX&#7497;&nbsp;si&#232;cle, mais qui fut surtout un moment-charni&#232;re &#224; la veille de bouleversements historiques majeurs que l&#8217;on sait. La soci&#233;t&#233;, les m&#339;urs, la vie, les destin&#233;es apparaissaient alors comme quasiment spectrales. Je recommande bien s&#251;r sa lecture.</p><p style="text-align: justify;"><span>Pour ce bouquin-l&#224;, celui de Thomasson, on se retrouve &#233;galement &#224; la veille de la fin d&#8217;un monde, en 1937, et plus pr&#233;cis&#233;ment sur</span> les hauteurs de Cannes, dans un petit h&#244;tel-restaurant au nom programmatique&nbsp;: le Vaste Horizon. S&#8217;y retrouve une bande d&#8217;amis qui s&#8217;appr&#234;tent &#224; faire de leurs vacances une &#339;uvre collective, &#224; savoir Picasso, Man Ray, Dora Maar, Lee Miller, Paul et Nusch &#201;luard, Roland Penrose, Eileen Agar et Ady Fidelin. Le casting a de la gueule&#8201;! Le reste n&#8217;est pas mal non plus. </p><p style="text-align: justify;">Ady aime Man Ray, qui a aim&#233; Lee, mari&#233;e &#224; Aziz, mais d&#233;sormais avec Roland, lui-m&#234;me &#233;pris de Picasso, qui aime simultan&#233;ment Dora et Marie-Th&#233;r&#232;se. Paul reste attach&#233; &#224; Gala tout en &#233;tant mari&#233; &#224; Nusch, laquelle circule entre Joseph et peut-&#234;tre Man Ray et Picasso &#8212; pendant qu&#8217;Eileen, officiellement avec ce dernier, a eu une liaison avec Paul. </p><p style="text-align: justify;">Ici, la libido n&#8217;est pas la distraction de l&#8217;art, mais bel et bien son carburant. Le sexe se m&#234;le &#224; la peinture, la peinture se mue en sexe, et ce qui commen&#231;ait comme des vacances entre amis au bord de l&#8217;eau finit en une esp&#232;ce de fr&#233;n&#233;sie cr&#233;ative, tandis que l&#8217;Europe file &#224; toute vitesse vers la guerre en prenant une coloration &#233;minemment politique. Un peu na&#239;vement, selon moi, l&#8217;auteur &#233;crit&nbsp;: &#171;&#8201;C&#8217;est comme si le groupe narguait le fascisme&#8201;&#187;, en sugg&#233;rant que ces comportements pourraient &#234;tre un &#171;&#8201;manifeste pour un monde alternatif &#224; celui qui &#233;tait en train d&#8217;&#233;merger&#8201;&#187;. Une femme noire, un Juif am&#233;ricain, un quaker anglais fortun&#233;, etc., des types de figures que le nazisme &#233;tait sur le point de pourchasser. L&#8217;auteure dit ainsi qu&#8217;ils forment une sorte de fraternit&#233; transnationale. Hum&#8230; On n&#8217;oublie pas que les t&#233;tons sont flout&#233;s tout de m&#234;me (mais pas sur la photo &#224; l&#8217;int&#233;rieur du livre ni sur la couverture de l&#8217;&#233;dition britannique). Libert&#233; et fraternit&#233;, soit, mais pas trop&#8201;!</p><p style="text-align: justify;">Si Miller tient le r&#244;le de chroniqueuse officieuse, mitraillant la sc&#232;ne de son appareil (des centaines d&#8217;images de prises), c&#8217;est Picasso qui orchestre&nbsp;: il pr&#233;side les repas, invente les jeux, impose m&#234;me &#224; ses amis &#8212; d&#233;j&#224; occup&#233;s &#224; &#233;changer leurs amants &#8212; de changer de nom. Mais surtout, d&#8217;apr&#232;s l&#8217;auteure, il transforme tout en mati&#232;re artistique&nbsp;: un paysage sculpt&#233; dans une bo&#238;te d&#8217;allumettes, Nusch croqu&#233;e au crayon, au vin et au rouge &#224; l&#232;vres sur une nappe en papier, des nus trac&#233;s au b&#226;ton dans le sable. Bon, on conna&#238;t l&#8217;inventivit&#233; de Pablo. L&#8217;apr&#232;s-midi, dans la plus belle chambre de la modeste pension entour&#233;e de vignes et d&#8217;oliviers, il peint les portraits de Miller, Nusch, Fidelin et Maar. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;insouciance a toutefois ses limites. Picasso arrive au Vaste Horizon quelques semaines apr&#232;s avoir achev&#233; <em>Guernica</em>, et, pendant son s&#233;jour, son &#339;uvre est pr&#233;cis&#233;ment instrumentalis&#233;e &#224; Munich lors de l&#8217;expo qui se tient pr&#233;cis&#233;ment en juillet 37 &#171;&#8201;Entartete Kunst&#8239;&#187; (&#171;&#8239;Art d&#233;g&#233;n&#233;r&#233;&#8239;&#187;). </p><p style="text-align: justify;">Le groupe ne se r&#233;unira plus jamais dans son int&#233;gralit&#233; apr&#232;s cet &#233;t&#233;-l&#224;&nbsp;: la guerre et les &#233;preuves individuelles les disperseront. Il ne restera de ce moment suspendu que les toiles, les photographies et les po&#232;mes qu&#8217;ils en ont tir&#233;s &#8212; traces d&#8217;un &#233;t&#233; o&#249; l&#8217;on croyait encore pouvoir opposer le plaisir &#224; l&#8217;Histoire.</p><p style="text-align: justify;">Plombant vous-dis-je ce livre&#8230; </p><p style="text-align: justify;"><em><span>A Vast Horizon&nbsp;: Artists and Lovers, Freedom and War <br></span></em>de <a href="https://www.amazon.fr/Anna-Thomasson/e/B00O6RYXDI/ref=dp_byline_cont_book_1"><span>Anna Thomasson</span></a><span><br></span>&#201;dition en Anglais <span><br>304 pages, 26,21&nbsp;&#8364; ou 20,94&nbsp;&#8364; format Kindle (plus rapide)<br></span></p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><h4 style="text-align: center;"><em>Ou </em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Courant d'art frais...]]></title><description><![CDATA[Siri Baggerman jette un froid (et c'est bon !)]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/courant-dart-frais</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/courant-dart-frais</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Tue, 07 Jul 2026 09:19:43 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png" width="1200" height="878" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:878,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1261709,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/205261089?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_lj2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa459e79d-db50-470a-8ac2-88cb5946388e_1200x878.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">En cette p&#233;riode de <em>dies caniculares, </em>on peut, si l&#8217;envie nous prend, relire le roman pr&#233;monitoire de J-G&nbsp;Ballard sur la s&#233;cheresse et se r&#233;signer &#224; l&#8217;in&#233;luctable ou alors trouver un endroit pour se rafra&#238;chir l&#8217;&#226;me (o&#249; passe un courant d&#8217;art froid). J&#8217;en ai trouv&#233; un, et si l&#8217;on n&#8217;a pas l&#8217;occasion de se rendre &#224; Helsinki, je vous propose de regarder le travail d&#8217;une artiste qui y expose en ce moment : Siri Baggerman. </p><p style="text-align: justify;">Les amateurs d&#8217;artistes septentrionaux l&#8217;ont peut-&#234;tre crois&#233;e dans l&#8217;une des vid&#233;os de la g&#233;niale Pilvi Takala (<a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/pilvi-takala-une-oeuvre?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post-expanded-share&amp;utm_medium=web">dont j&#8217;avais parl&#233; en 2024</a>). Siri Baggerman fut son assistante un certain temps. Elle appara&#238;t entre autres dans l&#8217;une des vid&#233;os de <em>One in a Million</em> (2012). </p><p style="text-align: justify;">Aujourd&#8217;hui, Baggerman est revenue &#224; la peinture et, cet &#233;t&#233;, elle expose au <a href="https://kiasma.fi/en/exhibitions/we-who-remain/">Kiasma</a> (le mus&#233;e d&#8217;art contemporain d&#8217;Helinski) jusqu&#8217;au 6&nbsp;septembre. L&#8217;exposition organis&#233;e conjointement avec le mus&#233;e Siida pr&#233;sente une s&#233;lection d&#8217;&#339;uvres r&#233;alis&#233;es par la communaut&#233; s&#225;mis (autrement dit les Lapons), une communaut&#233; autochtone qui est pr&#233;sente en Finlande, en Su&#232;de et en Norv&#232;ge. </p><p style="text-align: justify;">Il faut vous dire que Siri Baggerman (n&#233;e en 1978) est elle aussi une s&#225;mi (le terme &#171;&#8201;lapon&#8201;&#187; est en effet p&#233;joratif). Elle a certes grandi aux Pays-Bas et a fait ses &#233;tudes aux Beaux-Arts d&#8217;Utrecht, mais elle n&#8217;a jamais quitt&#233; sa culture ni coup&#233; les liens avec sa famille originaire de S&#230;terjord, pr&#232;s de Kokelv, sur la c&#244;te nord de la Norv&#232;ge. Apr&#232;s la mort de sa m&#232;re en 2016, qui fut pour elle un v&#233;ritable s&#233;isme, comme elle le raconte dans un entretien r&#233;cent, elle a d&#233;cid&#233; de renouer formellement avec ses racines, qui n&#8217;avaient cependant jamais cess&#233; de nourrir son &#226;me de cette s&#232;ve singuli&#232;re. </p><h4 style="text-align: center;">&#171;&#8201;<em>Je crois que nous &#233;tions les seuls &#224; Tiel &#224; avoir une immense peau de renne accroch&#233;e au mur quand j&#8217;&#233;tais enfant&#8201;&#187;. </em></h4><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png" width="1200" height="837" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:837,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1323189,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/205261089?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vgLq!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84390a51-8294-4dfa-9a4c-5e9237dd2dc7_1200x837.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Siri Baggerman<em>, F&#234;te &#224; la maison</em>, acrylique sur toile, 110 x 150&nbsp;cm</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">La crainte de perdre irr&#233;m&#233;diablement le lien avec la terre ancestrale<em> </em>lorsque sa m&#232;re n&#8217;a plus &#233;t&#233; l&#224; pour lui raconter ce monde lointain fut un d&#233;clencheur pour Baggerman et c&#8217;est dans les albums de famille qu&#8217;elle a puis&#233; son inspiration. Elle &#233;voque ainsi avec beaucoup de tendresse la d&#233;couverte d&#8217;une vieille photographie&nbsp;:</p><blockquote><p style="text-align: justify;"><em>Tout a commenc&#233; lorsque j&#8217;ai retrouv&#233; une vieille photo en noir et blanc de ma grand-m&#232;re. Comme d&#8217;autres photos de famille, elle avait &#233;t&#233; prise dans la neige, et l&#8217;on voyait quelqu&#8217;un tenant un mouton ou un chien. C&#8217;&#233;taient des agriculteurs, leur b&#233;tail &#233;tait donc pr&#232;s d&#8217;eux. Ma grand-m&#232;re &#233;tait assise dans la neige avec le chien, v&#234;tue d&#8217;un d&#233;licat pyjama &#224; motifs floraux d&#8217;inspiration chinoise. La vie est dure, surtout &#224; cette &#233;poque&#8201;; c&#8217;est un miracle que les agriculteurs aient surv&#233;cu. Elle devait se sentir comme une princesse dans ce pyjama, tant le contraste avec son quotidien &#233;tait saisissant. Devenue veuve tr&#232;s jeune, elle s&#8217;occupait seule de ses cinq enfants et de la ferme. J&#8217;&#233;tais si heureuse de la voir avec cette douceur, quelque chose de vraiment joli, rien que pour elle. Cela m&#8217;a inspir&#233;e pour ma peinture, et, comme c&#8217;&#233;tait une image en noir et blanc, j&#8217;ai pu choisir toutes les couleurs, qui sont donc devenues assez vives.</em></p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png" width="1200" height="891" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:891,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1918777,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/205261089?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RFUd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80778dde-1959-42e3-b886-a90248751970_1200x891.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Siri Baggerman, <em>Parking gratuit #5, acrylique sur toile, 30 x 40&nbsp;</em>cm</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">La d&#233;sappartenance qu&#8217;a exp&#233;riment&#233;e Baggerman est parfaitement visible dans ses &#339;uvres o&#249; il n&#8217;est jamais question &#171;&#8201;d&#8217;authenticit&#233;&#8201;&#187;. Ce n&#8217;est pas du folklore qu&#8217;on regarde. On ressent plut&#244;t une certaine tension, une impression &#233;quivoque d&#8217;&#234;tre quelque part sans y &#234;tre tout &#224; fait, et cette &#233;tranget&#233; n&#8217;aurait pas &#233;t&#233; possible si elle n&#8217;avait pas &#233;t&#233; elle-m&#234;me <em>d&#233;plac&#233;e. </em>Les rennes, les paysages enneig&#233;s, les cabanes, les v&#234;tements, les motifs floraux, etc., ne fonctionnent pas comme des embl&#232;mes imm&#233;diatement lisibles&#8201;; ils sont recompos&#233;s par la distance, par la m&#233;moire, par l&#8217;humour et aussi par l&#8217;inqui&#233;tude contemporaine. </p><p style="text-align: justify;">De cette fa&#231;on, la peinture de Siri Baggerman peut &#234;tre consid&#233;r&#233;e comme une sorte de contre-archive. L&#8217;album de famille est en effet restitu&#233; sans souci de reconstitution, mais bel et bien avec une volont&#233; de r&#233;appropriation. C&#8217;est un point important &#224; consid&#233;rer parce qu&#8217;il ne s&#8217;agit pas d&#8217;une recherche de &#171;&#8201;puret&#233;&#8201;&#187; originelle (et perdue) comme on a tendance &#224; le faire en p&#233;riode de rupture. La nostalgie d&#8217;un pass&#233; qui serait porteur de valeurs non corrompues est, selon moi, le signe d&#8217;un &#233;puisement social. Le regard apocalyptique et syst&#233;matiquement n&#233;gatif que d&#8217;aucuns portent &#224; notre &#233;poque et &#224; notre monde n&#8217;est pas celui de Baggerman. Bien s&#251;r, le message quant aux troubles environnementaux est pr&#233;sent. L&#8217;artiste utilise le terme &#171;&#8201;D&#225;lkk&#225;datrievdan&#8201;&#187; pour d&#233;signer le changement climatique et ses effets, mais son propos n&#8217;est pas d&#8217;ordre eschatologique. </p><p style="text-align: justify;">Les changements de neige et de glace, la r&#233;duction des p&#226;turages et la baisse des stocks de poissons touchent directement l&#8217;&#233;levage de rennes et la p&#234;che, qui constituent des fondements &#233;conomiques et culturels pour de nombreux S&#225;mis. &#199;a ne fait pour elle aucun doute et elle s&#8217;en alarme. Pourtant, son &#339;uvre pose surtout une question &#224; dimension autrement &#171;&#8201;humaine&#8201;&#187;&nbsp;: que devient une culture quand les conditions mat&#233;rielles qui soutiennent ses mots, ses gestes et ses r&#233;cits se transforment plus vite que la m&#233;moire ne peut les transmettre&#8201;?  </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png" width="1200" height="989" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:989,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1666435,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/205261089?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UYD5!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6e6f91d6-9a80-462a-a078-d705943bf931_1200x989.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Siri Baggerman<em>. Yolo, acrylique sur toile, 90 x 120&nbsp;cm.</em></figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Ses peintures, je l&#8217;ai dit, ne rel&#232;vent pas de l&#8217;identit&#233; au sens illustratif (il n&#8217;est pas question de folklore). Elles s&#8217;apparentent plut&#244;t &#224; l&#8217;id&#233;e de &#171;&#8201;relation&#8201;&#187;. Relation &#224; la m&#232;re, aux anc&#234;tres, &#224; une langue partiellement transmise, &#224; un territoire &#233;loign&#233;, &#224; une communaut&#233; retrouv&#233;e, &#224; une nature menac&#233;e, &#224; des concepts qui ne suffisent jamais &#224; tout contenir qui ne sont pas des &#171;&#8201;images d&#8217;&#201;pinal&#8201;&#187; en quelque sorte. Cette nuance est consid&#233;rable. Non seulement elle peut &#233;viter une lecture trop rapide de son travail, mais elle peut &#233;galement nous &#233;clairer sur ce qui pourrait nous inspirer quant au rapport avec ce nouveau monde qui arrive et qui n&#233;cessairement sera diff&#233;rent de celui que l&#8217;on conna&#238;t. </p><p style="text-align: justify;">Nonobstant les efforts (&#224; notre mesure) que l&#8217;on peut envisager, plut&#244;t que de se plaindre, de se mettre en col&#232;re ou de se r&#233;signer quant &#224; ces choses qui nous font peur, nous pourrions aussi essayer de chercher ce qui nous permet de rester en relation avec nous-m&#234;mes. Je retiens, pour finir, une phrase de Siri Baggerman dite lors de son exposition &#171;&#8201;Vuoi ih&#225;n&#224;&#8201;&#187; &#224; Utrecht en 2024&nbsp;: <span>&#171;&#8201;</span><em>C&#8217;est peut-&#234;tre ainsi que fonctionne une m&#233;moire collective, que nous m&#233;langeons les choses.</em><span>&#8201;&#187;</span></p><p style="text-align: justify;">Une r&#233;flexion rafra&#238;chissante&#8230; </p><p style="text-align: justify;">Et tant qu&#8217;&#224; faire, je vous propose en lecture d&#8217;&#233;t&#233; l&#8217;ouvrage d&#8217;Anna Pylv&#228;inen&#8201;; &#171;&#8201;Le silence des tambours&#8201;&#187;. Un joli roman qui nous plonge dans le Nord de la Scandinavie au milieu du XIXe&nbsp;si&#232;cle, du temps de la confrontation entre deux cultures. </p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><h4 style="text-align: center;"><em>Ou </em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA["Non, ma chère. J’ai écrit autant que j’ai pu. Je n’ai plus rien à dire. Cela fait longtemps que j’ai cessé d’écrire". (Shahrnush Parsipur) ]]></title><description><![CDATA[Dans le dernier Artreview Asia]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/non-ma-chere-jai-ecrit-autant-que</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/non-ma-chere-jai-ecrit-autant-que</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sat, 04 Jul 2026 07:01:01 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png" width="1200" height="1009" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1009,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:986413,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/204582026?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U6SN!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01f677e2-b5a0-4802-b863-af7b0e0ae70a_1200x1009.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Shirin Neshat, <em>Women Without Men</em> (capture &#233;cran), 2009, 89 min</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Autant le dire tout de suite, la lecture du dernier num&#233;ro d&#8217;<a href="https://artreview.com/artreview-asia-summer-2026-issue-out-now/">ArtReview Asia</a> m&#8217;a prodigieusement ennuy&#233;. Non seulement il s&#8217;est encore agi de parler d&#8217;art en tant qu&#8217;objet de r&#233;sistance avec son cort&#232;ge habituel de luttes convenues (d&#233;colonialisme, m&#233;moire, capitalisme, &#233;cologie, genre, visibilit&#233;, etc.), mais, de plus, la revue a recycl&#233; certains articles de l&#8217;&#233;dition principale (ArtReview). C&#8217;est le cas de celui de Debray sur Venise, ou encore de celui consacr&#233; &#224; Saodat d&#8217;Ismailova, qui faisait la couverture de juin. </p><p style="text-align: justify;">Bien s&#251;r, c&#8217;est l&#8217;&#233;t&#233;, les sujets se font rares, les r&#233;dacteurs sont en cong&#233;, mais bon&#8201;! Je paye tout de m&#234;me deux abonnements, l&#8217;un pour Art Review et l&#8217;autre pour Art Review Asia&#8201;! </p><p style="text-align: justify;">HEUREUSEMENT&#8230;</p><p style="text-align: justify;">Il se trouve une perle dans ce num&#233;ro&nbsp;: l&#8217;entretien entre <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Shahrnush_Parsipur">Shahrnush Parsipur</a> et <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Shirin_Neshat">Shirin Neshat</a>, deux femmes d&#8217;origine iranienne&#8201;; la premi&#232;re est l&#8217;&#233;crivaine que l&#8217;on sait et la seconde, la cin&#233;aste (et photographe) plusieurs fois pr&#233;sente &#224; Venise.</p><p style="text-align: justify;">Shahrnush Parsipur, n&#233;e en 1946 en Iran et qui vit d&#233;sormais en Californie, a pass&#233; un certain temps en prison aussi bien du temps du Shah que de la R&#233;publique islamique. Son livre culte <em>Women Without Men, </em>qui a &#233;t&#233; publi&#233; puis interdit en 1989, a &#233;t&#233; adapt&#233; <span>assez librement par Shirin Neshat en 2009. Elle avait d&#233;j&#224; produit quelques ann&#233;es auparavant une s&#233;rie de cinq installations vid&#233;o immersives, chacune portant le nom d&#8217;une des protagonistes centrales du roman. </span></p><p style="text-align: justify;">Le<span> roman que je rapprocherais volontiers de </span><em><span>Cent Ans de solitude</span></em><span> de M&#225;rquez et </span>qui m&#234;le magie et r&#233;alisme social <span>a pour toile de fond le coup d&#8217;&#201;tat de 1953 qui a renvers&#233; le Premier ministre Mohammad Mosaddegh. On y suit cinq femmes </span>aux trajectoires pour le moins contrast&#233;es&nbsp;: une &#233;pouse enferm&#233;e dans l&#8217;autorit&#233; d&#8217;un mari dominateur&#8201;; une adolescente aux prises avec la peur du d&#233;sir et le poids des normes familiales&#8201;; une prostitu&#233;e aspirant &#224; se soustraire &#224; sa condition&#8201;; une femme m&#251;re vivant en marge des conventions et une autre en rupture avec les r&#244;les prescrits par la soci&#233;t&#233;. Leurs parcours finissent par se rejoindre au jardin de Farrokh Lagh&#226;e, un espace concret autant que symbolique o&#249; elles exp&#233;rimentent de fa&#231;on fabuleuse, au sens propre, la possibilit&#233; d&#8217;exister &#171;&#8201;sans hommes&#8201;&#187;.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;&#233;cart du fracas du monde, le d&#233;cor central du jardin figure &#233;videmment une repr&#233;sentation ancestrale du paradis.</p><blockquote><p style="text-align: justify;"><em><span>SHAHRNUSH PARSIPUR&nbsp;: Le jardinage est une pratique courante en Iran depuis l&#8217;Antiquit&#233;, et le m&#233;tier de jardinier est l&#8217;un des plus anciens au monde. La notion de paradis s&#8217;est forg&#233;e &#224; partir des jardins iraniens et a trouv&#233; sa place dans la litt&#233;rature religieuse iranienne. C&#8217;est pourquoi elle occupe une place importante dans la vie des Iraniens. Je me suis inspir&#233;e de cette id&#233;e. Le jardinier est le personnage le plus important du livre. D&#8217;une certaine mani&#232;re, il incarne &#233;galement Dieu. Un Dieu qui, cette fois-ci, prend Zarrinkolah pour &#233;pouse, car il souhaite valoriser les prostitu&#233;es et les sauver de la mis&#232;re de leur destin.</span></em></p></blockquote><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png" width="1200" height="1200" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1200,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1878646,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/204582026?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l33l!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08469e18-d3fc-4bf8-a0bf-cc1576ce94cc_1200x1200.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"><span>Dans l&#8217;entretien, Shahrnush Parsipur &#233;voque la condition des femmes en Iran, et plus g&#233;n&#233;ralement, si elle reconna&#238;t que le simple d&#233;sir des femmes de disposer de leur destin est encore, dans de nombreuses soci&#233;t&#233;s, per&#231;u comme un acte de subversion, elle se dit agac&#233;e qu&#8217;en parlant de son livre, on se focalise sur la seule condition f&#233;minine. L&#8217;ouvrage, selon elle, s&#8217;adresse aussi bien aux femmes qu&#8217;aux hommes&nbsp;: </span><em><span>Je pr&#233;f&#232;re que l&#8217;on consid&#232;re les hommes comme faisant partie de l&#8217;humanit&#233;.</span></em><span> Elle n&#8217;est d&#8217;ailleurs pas f&#233;ministe, un terme qu&#8217;elle d&#233;teste (</span><em><span>le mot &#171;&#8201;f&#233;minisme&#8201;&#187; me fait penser au &#171;&#8201;masculinisme</span></em><span>&#8201;&#187;). </span></p><p style="text-align: justify;"><span>&#201;videmment, dans cet entretien, on lui demande son avis sur l&#8217;attaque am&#233;ricaine contre l&#8217;Iran, et Parsipur de r&#233;pondre qu&#8217;elle y est </span><em><span>farouchement oppos&#233;e. </span></em><span>Pour elle, les Iraniens qui pensent que la R&#233;publique islamique doit tomber &#224; tout prix, et qui sont donc favorables &#224; cette guerre </span><em><span>&#171;&#8201;sont fous. Ils ne savent pas ce que signifie la guerre. Ils ne savent pas ce que signifie la destruction de toutes les industries iranienne&#8201;&#187;. </span></em><span>Shirin Neshat abonde dans son sens, consid&#233;rant que les Iraniens, qui vivent notamment &#224; l&#8217;&#233;tranger, sont tr&#232;s divis&#233;s et qu&#8217;ils s&#8217;affrontent sur des questions d&#8217;id&#233;ologie. La p&#233;riode, selon elle, est terrible dans la mesure o&#249; non seulement leur pays est attaqu&#233; et en guerre, mais, de plus, les Iraniens eux-m&#234;mes se battent les uns contre les autres. </span></p><p style="text-align: justify;">L&#8217;interview se termine sur un ton de profonde r&#233;signation. Parsipur raconte que l&#8217;exil a <em>pratiquement br&#251;l&#233;</em> sa carri&#232;re :  <em><span>Je vis aux &#201;tats-Unis, mais je passe tout mon temps avec des Iraniens. Les livres que je lis sont en persan. Toutes les personnes &#224; qui je parle sont iraniennes. J&#8217;ai tr&#232;s peu d&#8217;amis am&#233;ricains. Je ne connais pas grand-chose de la soci&#233;t&#233; am&#233;ricaine, car je n&#8217;ai jamais eu l&#8217;intention de venir ici. J&#8217;ai &#233;t&#233; contrainte de venir et, pour l&#8217;instant, je ne sais pas grand-chose de l&#8217;Am&#233;rique.</span></em> </p><p style="text-align: justify;">&#192; quatre-vingts ans pass&#233;s, elle dit &#234;tre fatigu&#233;e et malade, qu&#8217;elle vit vingt-quatre heures sur vingt-quatre sous oxyg&#232;ne (et avoir retir&#233; son masque pour l&#8217;entretien). </p><p style="text-align: justify;"><span>Shirin Neshait, qui lui demandait enfin s&#8217;il y avait une chance qu&#8217;elle envisage de se remettre &#224; &#233;crire, la vieille dame est sans appel :</span></p><p style="text-align: justify;"><em><span>Non, ma ch&#232;re. J&#8217;ai &#233;crit autant que j&#8217;ai pu. Je n&#8217;ai plus rien &#224; dire. Cela fait longtemps que j&#8217;ai cess&#233; d&#8217;&#233;crire.</span></em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="https://artreview.com/artreview-asia-summer-2026-issue-out-now/" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png" width="1200" height="204" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:204,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:71505,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://artreview.com/artreview-asia-summer-2026-issue-out-now/&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/204582026?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fEA9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01efa09d-cdab-4ac4-9b5f-874d7687ff76_1200x204.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La nouvelle trilogie vid&#233;o de <a href="https://inferno-magazine.com/2026/03/19/biennale-de-venise-shirin-neshat-en-lumiere-au-palazzo-marin-avec-sa-trilogie-do-u-dare/">Shirin Neshat, intitul&#233;e &#171;&#8201;Do U Dare&#8201;!</a>&#8201;&#187;, est pr&#233;sent&#233;e au Palazzo Marin, &#224; Venise, jusqu&#8217;au 6&nbsp;septembre. <br>L&#8217;ouvrage &#171;&#8201;Women without Men&#8201;&#187; de Shahrnush Parsipur, traduit par Faridoun Farrokh, est publi&#233; aux &#233;ditions Penguin. Il est &#233;galement disponible en fran&#231;ais&nbsp;: <em>Femmes sans hommes</em> aux &#201;ditions Lettres Persanes, 2006, traduction de Christophe Bala&#255;. </p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;"><em>Si ces balades sans destination dans l&#8217;art vous ont plu, soutenez librement Culturissime<br></em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Soutenez Culturissime. Faire un don&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://buy.stripe.com/cNi3cw4kt7ar5nWfrPasg00"><span>Soutenez Culturissime. Faire un don</span></a></p><h4 style="text-align: center;"><em>Ou </em></h4><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'esprit de l'escalier]]></title><description><![CDATA[L'ai-je bien descendu ?]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lesprit-de-lescalier</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lesprit-de-lescalier</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Thu, 02 Jul 2026 07:00:40 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png" width="1247" height="1678" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1678,&quot;width&quot;:1247,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9305545,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203947758?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhTC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88a9252d-99a1-4669-af21-3901b0a3eb51_1247x1678.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Rembrandt, <em>Femme descendant l&#8217;escalier avec un enfant dans les bras</em>, vers 1636. Plume et encre brune, lavis brun (187 x 132&nbsp;mm), New York, Morgan Library and Museum.</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Avoir l&#8217;esprit d&#8217;escalier, c&#8217;est quand, apr&#232;s avoir manqu&#233; de r&#233;partie devant un interlocuteur, on trouve ce qu&#8217;on aurait pu lui r&#233;pondre qu&#8217;une fois parti, au bas de l&#8217;escalier. </p><p style="text-align: justify;">Pour le parisien que je suis, l&#8217;escalier est un lieu de tous les possibles, des rencontres, des &#233;vitements, des efforts (grimper les escaliers), de l&#8217;imp&#233;tuosit&#233; (d&#233;gringoler les escaliers).  C&#8217;est un espace de transit ou de raccordement (les escaliers d&#8217;int&#233;rieur), qui s&#233;pare ou qui rapproche. <br>Gr&#226;ce &#224; l&#8217;av&#232;nement de syst&#232;mes d&#8217;&#233;l&#233;vation &#233;lectriques ou hydrauliques de Roux &amp; Combaluzier, Ottis et autres, les discriminations par l&#8217;&#233;tage (entresols, &#233;tages nobles, sous-les-toits) ne sont plus de mise. Dans l&#8217;une de ses correspondances, le jeune Balzac &#171;&#8201;mont&#233;&#8201;&#187; &#224; Paris pour y faire ses preuves racontait &#224; sa s&#339;ur qu&#8217;&#224; l&#8217;endroit o&#249; il vivait &#8212; une mansarde sous les toits &#8212; l&#8217;eau descendait plus facilement qu&#8217;elle montait. Il disait ainsi l&#8217;&#233;tat de d&#233;nuement dans lequel il se trouvait, le toit perc&#233; laissant la pluie entrer, tandis que le porteur d&#8217;eau ne lui montait gu&#232;re souvent de quoi faire ses ablutions, l&#8217;eau courante n&#8217;existant pas &#224; l&#8217;&#233;poque. </p><p style="text-align: justify;">Derni&#232;rement, tandis que je feuilletais un vieux catalogue Skira, je suis tomb&#233; sur un dessin &#224; la plume de Rembrandt repr&#233;sentant une <em>Femme descendant l&#8217;escalier avec un enfant dans les bras</em>. La feuille se trouve &#224; l<span>a </span>Morgan Library and Museum (New York). </p><p style="text-align: justify;">Nous &#233;tions alors en pleine canicule, et mon esprit accabl&#233; s&#8217;&#233;tait r&#233;fugi&#233; dans cet escalier pour suivre les pas de la jeune femme attentive qui serrait l&#8217;enfant contre elle. J&#8217;imaginais que si j&#8217;avais ouvert ce catalogue un peu plus t&#244;t, peut-&#234;tre l&#8217;aurais-je vue de face (quelques marches plus haut)  dans la partie droite de l&#8217;image, trait&#233;e au lavis par le ma&#238;tre Hollandais, tant le dynamisme de la sc&#232;ne &#233;tait juste. Je pouvais pratiquement ressentir le poids de l&#8217;enfant un peu trop grand, qui s&#8217;agrippe &#224; sa m&#232;re (je suppose que c&#8217;est elle). Le demi-profil de la jeune femme, coll&#233; au visage du bambin, t&#226;che de garder le contact pour le rassurer, tandis que tout le corps lourdement v&#234;tu comme il se doit s&#8217;&#233;quilibre en une cambrure toute michelangelesque sur des marches dans cet escalier d&#233;billard&#233; aux marches irr&#233;guli&#232;res. </p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est la petite bourse, dont le cordon est comme un fils &#224; plomb qui v&#233;rifie la verticale et qui donne &#224; l&#8217;ensemble de la sc&#232;ne cette sensation d&#8217;&#233;quilibre pr&#233;caire du mouvement. Le g&#233;nie de Rembrandt se trouve ici comme dans cet avant-pied d&#233;passant de la marche et ces quatre doigts sur le dos de l&#8217;enfant.  </p><p style="text-align: justify;">M&#8217;est venue ensuite la question de ce genre de repr&#233;sentation. Les artistes ont-ils plus volontiers illustr&#233; des descentes d&#8217;escalier que des ascensions&#8201;? Install&#233; dans mon fauteuil et la p&#233;nombre du salon en cet apr&#232;s-midi dominical, je n&#8217;avais pas envie de faire de s&#233;rieuses explorations, pr&#233;f&#233;rant laisser les images venir toutes seules &#224; la surface de ma conscience. &#201;videmment, Duchamps et Richter se pr&#233;sentaient les premiers. Je r&#233;cusais les marches rouges de Soutine, et celles qui devaient exister dans les toiles de Chiricho.  Je me hasardais du c&#244;t&#233; de la photographie, puis du film, <em>Le Cuirass&#233; Potemkine</em>, <em>La</em> <em>Glorieuse Parade</em>, <em>Les Enfants du Paradi</em>s.</p><p style="text-align: justify;">Juste avant de m&#8217;assoupir (le gros Skira toujours sur les genoux), il me sembla entendre la voix reconnaissable entre toutes de C&#233;cile Sorel, qui demandait au bas de l&#8217;escalier du Casino de Paris si elle l&#8217;avait bien descendu&#8230;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png" width="1200" height="1900" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1900,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2081669,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203947758?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!t2sK!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb59b4079-ff1f-4b1a-8586-0731bd1c42de_1200x1900.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Gerhard Richter, Ema (Nu sur un escalier) [Ema (Akt auf einer Treppe)], 1966, huile sur toile, 200 &#215; 130 cm, Cologne, Museum Ludwig/Legs Ludwig &#169; Gerhard Richter, </figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png" width="1200" height="1979" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1979,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3424738,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203947758?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KSJb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0487b5d4-07aa-43fa-a07c-c79b3768675e_1200x1979.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><span>Marcel Duchamp. </span><em>Nude Descending a Staircase (No. 2)</em><span>. 1912, Huile sur toile (147 &#215; 89.2 cm). Philadelphia Museum of Art: The Louise and Walter Arensberg Collection, 1950</span></figcaption></figure></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p> </p><p></p><p></p><p><br></p><p></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Mon carnet de Bâle 3/3]]></title><description><![CDATA[Suite et la fin de ma visite &#224; B&#226;le]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-33</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-33</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Mon, 29 Jun 2026 04:55:12 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png" width="1200" height="1601" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1601,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9406370,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RJEo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87b5ea6e-97d9-448a-b247-feb78e460710_1200x1601.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">&#201;l&#233;ment d&#8217;architecture du Messe Basel New Hall. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;b4508a28-7a24-44ae-b90b-50c52fba9422&quot;,&quot;duration&quot;:643.3698,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><p style="text-align: justify;">Lorsque la premi&#232;re &#233;dition de la foire a &#233;t&#233; inaugur&#233;e en juin 1970, les trois galeristes fondateurs, Ernst Beyeler, Trudl Bruckner et Balz Hilt, ne pouvaient probablement pas imaginer que leur enfant deviendrait un Moloch &#233;tendant son pouvoir de B&#226;le &#224; Paris, en passant par Miami, Hong Kong et le Qatar.</p><p style="text-align: justify;">Aujourd&#8217;hui, la marque <a href="https://www.artbasel.com/?lang=fr">Art Basel</a> appartient &#224; <em><a href="https://www.mch-group.com/en">MCH group</a> </em>dont elle constitue le fleuron. Cette soci&#233;t&#233; dont les deux actionnaires principaux sont Lupa Investment Holdings (41,69&nbsp;%) et le canton de B&#226;le-Ville (37,52&nbsp;%) a r&#233;alis&#233;, en 2024, un chiffre d&#8217;affaires de 435,7&nbsp;millions de CHF (environ 472&nbsp;M d&#8217;&#8364;).</p><p style="text-align: justify;">UBS est depuis 1995 le &#171;&#8201;Global Lead Partner&#8201;&#187; d&#8217;Art Basel et, chaque ann&#233;e, la banque coproduit et publie le <em>Global Art Market Report</em> qui est devenu la r&#233;f&#233;rence mondiale du march&#233; de l&#8217;art.</p><p style="text-align: justify;">Cette ann&#233;e, 90&#8201;000&nbsp;visiteurs sont venus visiter les 290&nbsp;galeries venues de 43&nbsp;pays, cette 56e&nbsp;&#233;dition s&#8217;inscrivant dans un contexte de reprise, le march&#233; mondial enregistrant une croissance pour la premi&#232;re fois depuis 2022. On imagine combien tous attendaient de voir si cette dynamique allait se consolider et, pour ne rien laisser au hasard, la foire avait innov&#233; avec <em>Basel Exclusive</em>. Plus de 190&nbsp;galeries avaient ainsi r&#233;serv&#233; une &#339;uvre majeure pour un d&#233;voilement exclusif au preview VIP de lundi et mardi. <br><br>Parmi les ventes marquantes, Hauser &amp; Wirth n&#8217;a pas &#233;t&#233; d&#233;&#231;ue. <em>Le peintre et son mod&#232;le dans un paysage</em> (1963) de Picasso a &#233;t&#233; vendu pour 35&nbsp;millions de dollars, <em>Abstraktes Bild </em>(2015) de Gerhard Richter pour 20&nbsp;millions de dollars et <em>Les Fleurs</em> (2009) de Louise Bourgeois pour 2,5&nbsp;millions de dollars. <br><br>Pour sa part, d&#232;s la premi&#232;re heure, Gagosian a vendu un Willem de&nbsp;Kooning pour une somme &#224; sept chiffres, tandis que GRAY vendait deux &#339;uvres de David Hockney, dont la disparition a suscit&#233; un regain d&#8217;int&#233;r&#234;t. Il s&#8217;agit de <em>Studio Interior #2 </em>(2014) pour 8,5&nbsp;millions de dollars, et <em>de The Arrival of Spring in Woldgate, East Yorkshire in 2011 (twenty eleven) &#8211; 31 May, No. 1 &#187;</em> (2011) pour 650&#8201;000&nbsp;dollars.</p><p style="text-align: justify;">Dans le cadre de la r&#233;trospective consacr&#233;e &#224; Helen Frankenthaler au Kunstmuseum, Thaddaeus Ropac a c&#233;d&#233; <em>Sudden Wave</em> (1982) pour environ 3&nbsp;millions de dollars, tandis que Yares Art vendait <em>Gliding Figure</em> (1961) pour 2&nbsp;millions de dollars. Je n&#8217;oublie pas que Ropac s&#8217;est s&#233;par&#233; d&#8217;une peinture de Pierre Soulages pour environ 3&nbsp;millions de dollars&#8201; ; White Cube, une &#339;uvre de Lynne Drexler pour 2,5&nbsp;millions de dollars et une autre de Doris Salcedo pour 1,35&nbsp;million de dollars.</p><p style="text-align: justify;">Il est difficile de savoir si les autres participants de la foire ont &#233;t&#233; satisfaits. Quoi qu&#8217;il en soit, on est loin des 5,78&nbsp;millions de CHF g&#233;n&#233;r&#233;s par la premi&#232;re &#233;dition de 1970.</p><p style="text-align: justify;">Ainsi, Art Basel a construit en cinquante-six ans un &#233;cosyst&#232;me qui d&#233;passe le simple commerce. Sa constellation de foires sert en effet de v&#233;ritable thermom&#232;tre du march&#233;. Avec les nouveaux secteurs, &#171;&#8201;Unlimited&#8201;&#187;, &#171;&#8201;Statements&#8201;&#187;, &#171;&#8201;premiere&#8201;&#187; et &#171;&#8201;Zero 10&#8201;&#187;, elle s&#8217;est &#233;galement dot&#233;e d&#8217;un v&#233;ritable laboratoire curatorial pour l&#233;gitimer les pratiques marginales, et sa diffusion plan&#233;taire fait d&#8217;elle un catalyseur g&#233;ographique, tandis que ses rapports &#233;conomiques <em>ArtBasel &amp; UBS</em> la place en tant que producteur de connaissances. Le combo gagnant&#8201;!</p><p style="text-align: justify;">Nous savons que les r&#233;gimes totalitaires &#8212; et par &#171;&#8201;totalitaire&#8201;&#187;, j&#8217;entends&nbsp;: qui englobe ou pr&#233;tend englober la totalit&#233; des &#233;l&#233;ments d&#8217;un ensemble donn&#233; &#8212; finissent toujours par s&#8217;&#233;loigner de leur but originel, bon ou mauvais, pour n&#8217;admettre comme fin en soit que leur propre supr&#233;matie. Art Basel ne doit certainement pas &#234;tre loin de cette masse critique.</p><p style="text-align: justify;">Faut-il alors se m&#233;fier de ces structures qui peuvent faire et d&#233;faire un march&#233; en fonction d&#8217;un objectif qui pourrait &#234;tre d&#233;voy&#233;&#8201;? Dans de telles conditions, la libert&#233; d&#8217;action laiss&#233;e &#224; l&#8217;individu se voit-elle r&#233;duite&#8201;? Le galeriste, le collectionneur, l&#8217;amateur, l&#8217;artiste, gagnent-ils en latitude&#8201;?</p><p style="text-align: justify;">La question m&#233;rite d&#8217;&#234;tre pos&#233;e lorsque l&#8217;on voit les rapprochements qui se font &#224; grande &#233;chelle avec la possibilit&#233; d&#8217;une uniformisation artistique. </p><p style="text-align: justify;">En allant faire un tour &#224; <a href="https://www.voltaartfairs.com/basel">VOLTA</a>, qui est l&#8217;une des deux autres foires organis&#233;es en m&#234;me temps qu&#8217;Art Basel, j&#8217;ai eu la curieuse impression que tout &#233;tait une sorte de r&#233;p&#233;tition &#224; petite ou moyenne &#233;chelle de ce qui se trouvait chez sa grande s&#339;ur&nbsp;: m&#234;me type d&#8217;&#339;uvre, m&#234;mes genres d&#8217;accrochage, m&#234;mes attitudes sur les stands. <br><br>La standardisation est propre &#224; notre &#233;poque. Le risque d&#8217;&#233;mancipation que g&#233;n&#232;re la diff&#233;rence est trop important pour le laisser cro&#238;tre sans le soumettre, mais quelle r&#233;alit&#233; peut vraiment se satisfaire de ne pas &#234;tre compar&#233;e &#224; une autre r&#233;alit&#233;&#8201;? La v&#233;rit&#233; sans la possibilit&#233; d&#8217;une contrev&#233;rit&#233; n&#8217;est plus qu&#8217;un dogme. On ne peut ni le discuter ni le mettre en perspective. Le march&#233; de l&#8217;art (cr&#233;ation, monstration, diffusion) est-il un dogme&#8201;? </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png" width="1200" height="1502" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1502,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8283917,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h881!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbdd6dd15-1609-48fb-88e7-2118a5f98751_1200x1502.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">DAN Life, sur le stand de la galerie Phillip + DAN &#224; la foire VOLTA</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">&#192; VOLTA, sur le stand de la galerie Phillip + DAN, on semble avoir compris la chose. On vend des &#171;&#8201;standards&#8201;&#187; sans &#233;tat d&#8217;&#226;me, tandis qu&#8217;en face, &#224; Art Basel, XU Zhen &#224; beau illustrer<em> </em>le meurtre de la r&#233;alit&#233; (&#224; moins que ce ne soit la r&#233;sistance au mensonge), avec un appareil photo transperc&#233; par une lance indig&#232;ne,<em> </em>je ne suis pas certain que &#231;a suffise &#224; &#233;purer l&#8217;&#339;uvre de toute doxa et &#224; lui assurer une compl&#232;te autonomie.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png" width="1200" height="1657" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1657,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9091211,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!01Ll!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F385a8003-4228-4a24-a3b6-d83850b893ae_1200x1657.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">XU Zhen, <em>Focus</em>, 2011, Galerie ShanghART. Appareil photo SONY DSC-W5, lance aborig&#232;ne. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Revenons &#224; Art Basel et &#224; la section &#171;&#8201;Unlimited&#8201;&#187; dans le hall&nbsp;1 (16&#8201;000&nbsp;m&#232;tres carr&#233;s). Les organisateurs la d&#233;crivent comme un &#171;&#8201;mus&#233;e temporaire&#8201;&#187; avec des &#339;uvres monumentales pour la plupart, gu&#232;re adapt&#233;es au format traditionnel du stand. Cette ann&#233;e, 66&nbsp;galeries avaient propos&#233; 59&nbsp;projets, dont certains con&#231;us sp&#233;cifiquement pour l&#8217;occasion.</p><p style="text-align: justify;">Dans le petit ouvrage consacr&#233; &#224; cette section (vendu au prix de l&#8217;or), il est indiqu&#233; que la s&#233;lection a mis l&#8217;accent sur l&#8217;urgence politique et la capacit&#233; de l&#8217;art &#224; naviguer entre les traumatismes historiques et la r&#233;silience. En m&#234;me temps, le document souligne le r&#244;le d&#8217;Unlimited en tant que &#171;&#8201;mus&#233;e temporaire&#8201;&#187; qui, je cite le fascicule, fa&#231;onne le discours du march&#233; de l&#8217;art mondial &#224; travers des &#339;uvres d&#8217;envergure exceptionnelle, alliant noms &#233;tablis et artistes &#233;mergents. <br>Je ne sais pas pourquoi, mais je trouve quelques antinomies &#224; vouloir t&#233;moigner d&#8217;une situation tout en fa&#231;onnant la mani&#232;re dont cette situation doit &#234;tre &#233;voqu&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Et puis, franchement, il s&#8217;est surtout agi de se promener parmi des installations souvent magnifiques, parfaites pour les selfies. Peut-&#234;tre suis-je trop m&#233;fiant, mais je n&#8217;ai pas eu l&#8217;impression que les visiteurs quittaient les lieux bourrel&#233;s de r&#233;flexions quant aux urgences, aux traumatismes ou &#224; la r&#233;silience dans le Monde.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png" width="1200" height="1589" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1589,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8817400,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Fjq7!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90653615-5e88-498e-8104-e4359e99e3b3_1200x1589.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Ryan Gander, <em>I&#8217;ve felt everything I&#8217;m going to feel&#8211; The Unspeakable World</em> (2026) / Lisson Gallery. Dispositif animatronique (un mulot) qui parle depuis un trou dans le mur. Secteur Unlimited. Photo&nbsp;: Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">M&#234;me la s&#233;rie de policemen de Chris Burden (<em>L.A.P.D. Uniforms</em>, 1993), qui accueillait les visiteurs apr&#232;s les guichets comme pour un contr&#244;le d&#8217;identit&#233;, n&#8217;avait, me semble-t-il, gu&#232;re d&#8217;autre utilit&#233; que de faire partie du d&#233;cor. On &#233;tait bien loin de la mort de Rodney King &#224; Los Angeles en 1991 et des &#233;meutes qui s&#8217;en suivirent &#8201;; un &#171;&#8201;mus&#233;e temporaire&#8201;&#187; peut-&#234;tre, imaginaire, certainement, mais loin de la &#171;&#8201;M&#233;tamorphose des dieux&#8201;&#187; si ch&#232;re &#224; Malraux.</p><p style="text-align: justify;">Lui-m&#234;me, d&#8217;ailleurs, &#233;tait l&#224; (en effigie) avec une performance organis&#233;e par Goshka Macuga, qui reconstituait une tapisserie command&#233;e il y a quelque temps par le MoMA&#8201;; une tapisserie con&#231;ue avec des images li&#233;es &#224; l&#8217;histoire, &#224; la collection et aux r&#233;cits institutionnels du mus&#233;e. Sans aucun doute, l&#8217;effet &#233;tait int&#233;ressant et m&#234;me assez esth&#233;tique, mais une institution qui &#233;voque l&#8217;institution avec une r&#233;adaptation d&#8217;une &#339;uvre command&#233;e par une institution, tout cela fait un peu tuyau de po&#234;le. Bravo en tout cas aux com&#233;diens-performeurs.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png" width="1200" height="1605" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1605,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8339003,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UmEZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc18273b-eec5-44f4-8f23-91d4e1988c5d_1200x1605.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Goshka Macuga, <em>Exposition M&nbsp;: Une reconstitution,</em> 2023-2026. Photo&nbsp;: Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Trois propositions ont retenu un peu plus mon attention, bien qu&#8217;un certain nombre d&#8217;autres &#339;uvres fussent tr&#232;s remarquables&#8201;; l&#8217;une de Bruce Nauman, une autre de Tracey Emin et la derni&#232;re de Peter Hujar.</p><p style="text-align: justify;">On ne peut pas rater<em> Knowing My Enemy</em> (2002) de Tracey Emin&nbsp;: une cabane de plage d&#233;labr&#233;e, plant&#233;e &#224; l&#8217;extr&#233;mit&#233; d&#8217;une jet&#233;e branlante et partiellement effondr&#233;e. Les mat&#233;riaux de cette &#339;uvre qui surplombe de sa fragilit&#233; apparente les visiteurs du hall&nbsp;1 sont des morceaux de bois r&#233;cup&#233;r&#233;s dans la ville natale de l&#8217;artiste, Margate dans le Kent. On conna&#238;t la d&#233;marche &#171;&#8201;confessionnelle&#8201;&#187; de l&#8217;artiste, qui ici &#233;voque le p&#232;re. Dans la cabane se trouve en effet une lettre de celui-ci, encadr&#233;e page par page, une lettre qu&#8217;il avait &#233;crite en &#233;voquant la consommation excessive d&#8217;alcool et de tabac de sa fille&#8201;; il y racontait aussi sa sexualit&#233; et toute sorte de choses intimes. <br><br>Il s&#8217;agit bel et bien d&#8217;une sorte de reliquaire XXL o&#249; la pr&#233;carit&#233;, la d&#233;cr&#233;pitude, la fragilit&#233; r&#233;sonne aujourd&#8217;hui d&#8217;autant plus que Tracey Emin parle ouvertement de son cancer, le m&#234;me que celui qui a emport&#233; sa m&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Il est &#224; noter que l&#8217;&#339;uvre sera pr&#233;sent&#233;e du 20&nbsp;octobre au 18&nbsp;d&#233;cembre 2026, en concomitance avec Art Basel Paris.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png" width="1200" height="1610" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1610,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8785056,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lCgo!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F01adc81a-d01a-42ae-a1d2-0c5be5f0c75e_1200x1610.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Tracey Emin, <em>Knowing My Enemy</em> (2002). Photo&nbsp;: Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#339;uvre de Bruce Nauman est, quant &#224; elle, pr&#233;sent&#233;e isol&#233;e dans une pi&#232;ce. <br><br><em>Dead End Tunnel Folded Into Four Arms with Common Walls</em> (1980) est une structure en croix avec quatre &#171;&#8201;bras&#8201;&#187; torsad&#233;s qui s&#8217;affinent et s&#8217;&#233;largissent d&#8217;une extr&#233;mit&#233; &#224; l&#8217;autre. Cette &#339;uvre s&#8217;inscrit dans un ensemble coh&#233;rent de maquettes (&#171;&#8201;models for underground tunnels&#8201;&#187;) que Nauman a d&#233;velopp&#233; entre 1977 et 1981. La gen&#232;se remonte au d&#233;but des ann&#233;es&nbsp;1970 lorsque l&#8217;artiste fut invit&#233; par le Kr&#246;ller-M&#252;ller Museum &#224; Otterlo &#224; concevoir une sculpture ext&#233;rieure, l&#8217;artiste proposait alors une salle souterraine en forme de bol, accessible par un puits. Le projet n&#8217;aboutit pas, mais Nauman poursuivit l&#8217;id&#233;e d&#8217;une &#339;uvre o&#249; les visiteurs traverseraient des passages d&#233;routants ne menant nulle part.</p><p style="text-align: justify;">Et en effet, cette pi&#232;ce dont les dimensions sont appr&#233;ciables (78,7 &#215; 490,2 &#215; 497,8&nbsp;cm) invite le spectateur &#224; imaginer une structure monumentale en jouant ainsi sur l&#8217;&#233;chelle, l&#8217;espace et la d&#233;sorientation de perceptives. L&#8217;ensemble se veut une sorte d&#8217;&#171;&#8201;architecture mentale&#8201;&#187;, une m&#233;taphore pour les profondeurs et les impasses de la psych&#233; humaine. J&#8217;ai trouv&#233;, pour ma part, que &#231;a marchait plut&#244;t bien. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png" width="1200" height="1609" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1609,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8802760,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AvEA!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff95a43a7-6cff-4cf2-bb3c-9f3e43124599_1200x1609.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Bruce Nauman<em>, &#171;&#8201;Dead End Tunnel Folded Into Four Arms with Common Walls&#8201;&#187;</em> (1980). Photo&nbsp;: Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Pour finir, je souhaite parler de la s&#233;rie de photographies de Peter Hujar (j&#8217;ai h&#233;sit&#233; avec celles de Philip-Lorca diCorcia), <em>The Gracie Mansion Show</em>, 1974, 1985. </p><p style="text-align: justify;">D&#233;j&#224; pr&#233;sent&#233;e le mois pr&#233;c&#233;dent chez Ortuzar &#224; New York en collaboration avec la galerie Kraenkel de San Francisco, cette s&#233;rie ressuscite l&#8217;exposition l&#233;gendaire de 1986 (un an avant la mort de l&#8217;artiste) organis&#233;e par la galerie Gracie Mansion. Soixante-dix photographies y &#233;taient d&#233;ploy&#233;es en une longue grille sur deux rang&#233;es. Portraits d&#8217;amis et d&#8217;artistes contemporains voisinaient avec des nus, des paysages, des animaux et des vues de b&#226;timents abandonn&#233;s, les genres et les sujets se m&#234;lant en toute libert&#233; et sans hi&#233;rarchie. L&#8217;esth&#233;tique de l&#8217;aust&#233;rit&#233;, la frontalit&#233; avec les sujets, sans effet et avec des fonds simples, produisent une esp&#232;ce de densit&#233; silencieuse qui d&#233;tonne un peu dans l&#8217;espace de la foire. L&#8217;&#233;conomie de moyen utilis&#233; par Hujar donne &#224; ces photographies en noire et blanc une dimension temporelle tout &#224; fait &#233;vidente, mais de nature &#233;vanescente. Chaque image para&#238;t alors comme suspendue un bref instant avant de s&#8217;effacer. </p><p style="text-align: justify;">Bien s&#251;r, le contexte de l&#8217;&#233;poque, &#224; savoir la ville de New York au temps du sida, le milieu artistique, etc., n&#8217;est pas pour rien dans l&#8217;atmosph&#232;re un tantinet mortif&#232;re de cette s&#233;rie, mais la gr&#226;ce l&#8217;emporte largement et c&#8217;est sur quoi je souhaite fermer mon &#171;&#8201;Carnet de B&#226;le&#8201;&#187;&#8230;</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;ann&#233;e prochaine&#8201;!</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png" width="1200" height="1595" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1595,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:7680714,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203556983?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c5qB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bffc2a2-9fbd-4ddf-bf68-7914d0cecefb_1200x1595.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Peter Hujar<em> The Gracie Mansion Show</em>, 1974, 1985 (d&#233;tail). Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><h4><a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/mon-carnet-de-bale-13?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=true">Mon carnet de B&#226;le 1/3</a><br><a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/mon-carnet-de-bale-23?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post-expanded-share&amp;utm_medium=web">Mon carnet de B&#226;le 2/3</a></h4><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Mon carnet de Bâle 2/3]]></title><description><![CDATA[Cao fei, Huyghes et plus...]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-23</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-23</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sun, 28 Jun 2026 07:30:40 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png" width="1200" height="908" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:908,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4799964,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HLOC!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0936f631-65de-4778-bca2-294c708428a8_1200x908.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Cao Fei, dessin pr&#233;paratoire</figcaption></figure></div><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;ba27d887-6251-489a-9f90-067da4299620&quot;,&quot;duration&quot;:542.64166,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><h4 style="text-align: justify;">Cao Fei</h4><p style="text-align: justify;">J&#8217;ai une grande admiration pour Cao Fei qui, d&#232;s le d&#233;but des ann&#233;es&nbsp;2000, s&#8217;est int&#233;ress&#233;e &#224; l&#8217;incestueuse relation entre la virtualit&#233; et la r&#233;alit&#233;, prenant son environnement, c&#8217;est-&#224;-dire la Chine en pleine mutation et expansion &#233;conomique comme terrain de jeu. Avec <em>Cosplayer</em> (2004), elle a explor&#233; les imaginations fertiles des cosplayers, ces jeunes adultes qui se d&#233;guisent en personnages de fiction pour interagir avec le monde r&#233;el. La vid&#233;o a pour cadre la ville de Guangzhou, les rues jonch&#233;es de d&#233;tritus et les chantiers de construction servant de toile de fond. La plupart du temps, les activit&#233;s routini&#232;res sont en contradiction avec les personnages color&#233;s qui manient des armes, feignant la mort ou se pr&#233;lassant parmi des r&#233;pliques d&#8217;animaux exotiques. On y voit les vieux b&#226;timents d&#233;labr&#233;s &#224; c&#244;t&#233; de gratte-ciel modernes &#233;voquant les changements fulgurants de l&#8217;&#233;conomie chinoise et ces nouveaux lieux o&#249; les protagonistes devront grandir.</p><p style="text-align: justify;">Pour <em>Whose Utopia </em>(2006), Cao Fei a film&#233; plusieurs mois dans l&#8217;usine d&#8217;&#233;clairage OSRAM de Foshan, dans le delta de la rivi&#232;re des Perles du sud de la Chine. Cette r&#233;gion accueillait alors un grand nombre d&#8217;immigrants des provinces int&#233;rieures &#224; la recherche d&#8217;un emploi et d&#8217;une vie meilleure dans le sillage d&#8217;une &#233;conomie florissante. Cette &#339;uvre avait &#233;t&#233; command&#233;e dans le cadre d&#8217;un projet intitul&#233; &#171;&#8201;What Are They Doing Here ?&#8201;&#187; (Qu&#8217;est-ce qu&#8217;ils font ici&#8201;?) et pour lequel des artistes chinois se voyaient proposer des r&#233;sidences de six mois dans des installations industrielles &#224; travers le pays. Cao Fei a commenc&#233; la sienne en envoyant un questionnaire aux employ&#233;s&#8201;; par exemple&nbsp;: &#171;&#8201;Que pensez-vous de l&#8217;usine&#8201;?&#8201;&#187;, &#171;&#8201;Pourquoi avez-vous d&#233;cid&#233; de quitter votre maison et de vous rendre dans le delta du fleuve&#8201;?&#8201;&#187;&#8201;ou &#171;&#8201;qu&#8217;esp&#233;rez-vous accomplir &#224; l&#8217;avenir&#8201;?&#8201;&#187;. Les r&#233;ponses pouvaient &#234;tre aussi bien des mots que des dessins, illustrant une vision quasi utopique de l&#8217;industrialisation, avec des d&#233;sirs et des &#233;motions relativement banals, mais quasiment inaccessibles &#224; une grande partie de la population chinoise.  </p><p style="text-align: justify;"><em>Nova </em>(2019) est &#233;galement une pi&#232;ce majeure de son r&#233;pertoire (j&#8217;avoue avoir un faible pour cette &#339;uvre). Cao Fei s&#8217;int&#233;ressait alors &#224; ce &#171;&#8201;futurisme nostalgique&#8201;&#187; issu d&#8217;une utopie perdue&#8201;; une vision autrement sympathique que celle apocalyptique de <em>La Town</em> (2014) dans laquelle le chaos et la violence progressent inexorablement dans la normalit&#233; d&#8217;une vie quotidienne. Le dialogue de cette vid&#233;o (en fran&#231;ais) est tir&#233; du film d&#8217;Alain Resnais <em>Hiroshima Mon Amour </em>avec une conversation ambigu&#235; et non lin&#233;aire d&#8217;un homme et d&#8217;une femme qui se contredisent syst&#233;matiquement, att&#233;nuant de ce fait le d&#233;calage entre ce qui est r&#233;el et ce qui ne l&#8217;est pas.</p><p style="text-align: justify;">En 2021, Cao Fei retournait &#224; ses mondes num&#233;riques parall&#232;les pour une cons&#233;cration avec sa premi&#232;re grande exposition personnelle dans son pays natal, <em>Cao Fei&nbsp;: Staging the Era</em> &#224; l&#8217;UCCA (l'Ullens Center for Contemporary Art). Depuis, il me semble qu&#8217;elle n&#8217;a gu&#232;re fait qu&#8217;exploiter tranquillement cette notori&#233;t&#233; plan&#233;taire. </p><p style="text-align: justify;">Au Kunstmuseum, <em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/cao-fei">Testimonies to the Near Future</a></em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/cao-fei"> (</a><em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/cao-fei">T&#233;moignages sur un avenir proche</a></em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/cao-fei">)</a>, l&#8217;exposition &#8212; remarquablement organis&#233;e &#8212; pr&#233;sente un parfait aper&#231;u de l&#8217;univers de Cao Fei. Malheureusement, elle m&#8217;est apparue un peu vaine. Cet avenir proche pour lequel elle veut t&#233;moigner semblait en r&#233;alit&#233; bien loin derri&#232;re nous, comme si tout &#233;tait fig&#233; dans une sorte de stase mus&#233;ale, un immobilisme institutionnalis&#233;. </p><p style="text-align: justify;">Bien s&#251;r, les visiteurs &#233;taient ravis de faire des selfies dans les d&#233;cors reconstitu&#233;s, de se baigner dans la piscine &#224; balles sous le regard amical de la pieuvre g&#233;ante ou de China Tracy (l&#8217;avatar de Cao Fei) sur des &#233;crans g&#233;ants, mais bon, je suppose qu&#8217;on peut faire &#224; peu pr&#232;s la m&#234;me chose dans certains parcs d&#8217;attractions. En fin de compte dans toute cette d&#233;mesure, la seule chose qui m&#8217;ait un peu attendri fut le dessin de format&nbsp;A4 d&#8217;un personnage pour un travail pr&#233;paratoire.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png" width="1200" height="1600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/db2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9039678,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!D3Uk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb2acf2d-9465-4fc5-907c-be90deb2ed8d_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Vue de l&#8217;exposition de Cao Fei avec un visiteur. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><h4 style="text-align: justify;">Fondation Beyeler</h4><p style="text-align: justify;">La ligne&nbsp;6 du tram, qui m&#232;ne &#224; la Fondation Beyler au nord-est de la ville, est un confortable tortillard (climatis&#233;) qui traverse une campagne bien proprette avec de jolies maisons. Il s&#8217;arr&#234;te juste devant la Fondation, dont l&#8217;entr&#233;e ressemble &#224; celle d&#8217;un club priv&#233; de banlieue chic du Connecticut. </p><p style="text-align: justify;">La Fondation Beyeler (cr&#233;&#233;e en 1982) est le mus&#233;e d&#8217;art le plus fr&#233;quent&#233; de Suisse, avec pr&#232;s de 390&#8201;000&nbsp;visiteurs en 2024, plus de 500&#8201;000 si on compte les activit&#233;s hors-les-murs.<strong> </strong>Son mod&#232;le &#233;conomique est atypique pour une institution de ce rang. Il s&#8217;agit en effet d&#8217;une structure priv&#233;e dont l&#8217;autofinancement est de l&#8217;ordre de 60&nbsp;%, sur un budget de fonctionnement estim&#233; autour de 30 M CHF<span>. </span></p><p style="text-align: justify;"><span>Les expositions temporaires internationales constituent le premier poste de co&#251;ts (environ 34&nbsp;%) devant l&#8217;entretien de la collection, mais ce qui est &#224; retenir, c&#8217;est que les sources strictement priv&#233;es (hors billetterie) repr&#233;sentent pr&#232;s de 63&nbsp;% du budget. Ce fonctionnement du genre des grands mus&#233;es priv&#233;s &#171;&#8201;&#224; l&#8217;am&#233;ricaine&#8201;&#187; a ainsi comme principale contrainte de devoir toujours proposer des prestations de grande qualit&#233; pour convaincre les donateurs de la pertinence de leurs choix. Bref, c&#8217;est un effort de rigueur qui, sans &#234;tre mauvaise langue, nous fait un peu trop souvent d&#233;faut. </span></p><p style="text-align: justify;"><span>L&#8217;exposition actuelle de Pierre Huyghe est un parfait exemple de cette organisation minutieuse. On conna&#238;t les difficult&#233;s de montrer le travail de cet artiste, et la Fondation Beyeler, qui a mis &#224; la disposition huit salles, a magnifiquement r&#233;ussi &#224; nous faire entrer dans cet univers peupl&#233; de m&#233;tamorphoses et d&#8217;incertitudes.</span></p><p style="text-align: justify;"><span>Que ce soit les d&#233;ambulations-trajectoires de fourmis sur les parois des murs de l&#8217;exposition ou le tr&#232;s &#233;nigmatique aquarium du Cambrien dans lequel &#233;voluent </span>les premi&#232;res formes de vie complexes, tout est con&#231;u pour exclure ce que Huyghe nomme &#171;&#8201;<span>l&#8217;</span>objet hyst&#233;rique&#8201;&#187;<span>, l&#8217;&#339;uvre d&#8217;art traditionnelle qui exige le regard du spectateur pour exister et valider son statut. Pour le coup, on est loin de tout cela et l&#8217;exposition devient un milieu autonome, un &#233;cosyst&#232;me assez envo&#251;tant qui se d&#233;ploie selon sa propre logique, indiff&#233;rente &#224; notre pr&#233;sence.</span></p><p style="text-align: justify;">Incontestablement, il existe un &#171;&#8201;temps Huygh&#233;en&#8201;&#187; dans lequel l&#8217;&#339;uvre n&#8217;existe que pour elle-m&#234;me&#8201;; le temps y est lib&#233;r&#233; de toute finalit&#233; pr&#233;&#233;tablie. Peu importe donc qu&#8217;il y ait ou non des spectateurs&#8201;; ceux qui se trouve l&#224;, sont le plus souvent confront&#233;s &#224; une pr&#233;sence qui les ignore, comme cet &#234;tre vermiforme g&#233;ant (<em>Alchimia,</em> 2026) qui convulse au seuil d&#8217;une porte, &#233;voquant peut-&#234;tre la figure larvaire de l&#8217;inconscient. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png" width="1200" height="1571" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1571,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8732847,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MRAF!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34b3f279-f405-4e91-b2ce-132a4f6439e4_1200x1571.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Pierre Huyghe, <em>Cambrian Explosion 19</em>, 2013. Aquarium, limules, crabes-fl&#232;ches, an&#233;mones, sable et roche flottante. Collection particuli&#232;re. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png" width="1200" height="1592" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1592,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:7426235,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xFGf!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcfbba635-ef05-4922-bc4f-5a5832890229_1200x1592.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Pierre Huyghe, <em>Idiom</em>, performance. Voix g&#233;n&#233;r&#233;e en temps r&#233;el par r&#233;seau neuronal Masque LED dor&#233;. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">En f&#233;vrier dernier, j&#8217;ai publi&#233; un article &#224; propos de la recension qu&#8217;avait faite Zachary Fine pour The New Yorker de l&#8217;exposition &#171;&#8201;Liminals&#8201;&#187; &#224; <span>la </span><a href="https://www.las-art.foundation/">LAS Art Foundation</a> &#224; la Halle am Berghain &#224; Berlin. Je vous invite &#224; la lire&nbsp;: <a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/pierre-huyghes-un-shakespearien-post?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post-expanded-share&amp;utm_medium=web">Pierre Huyghe, un shakespearien post-pessimiste. </a></p><p style="text-align: justify;">&#192; Beyeler, l&#8217;&#339;uvre homonyme (Liminals) se pr&#233;sente sous la forme d&#8217;un film ou plut&#244;t d&#8217;une simulation en temps r&#233;el projet&#233; sur un grand &#233;cran LED dans un espace plong&#233; dans l&#8217;obscurit&#233;. Elle met en sc&#232;ne une figure f&#233;minine humano&#239;de nue et sans visage, dont la t&#234;te est remplac&#233;e par un trou noir b&#233;ant. Ce personnage &#233;volue comme un corps &#224; la d&#233;rive dans un environnement aride rappelant le d&#233;sert d&#8217;Atacama, ou un espace situ&#233; hors du temps et de l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">La particularit&#233; de cette figure est qu&#8217;elle n&#8217;est pas pr&#233;programm&#233;e, mais anim&#233;e par un r&#233;seau neuronal artificiel (IA). Ses actions et ses mouvements sont modul&#233;s en temps r&#233;el par des capteurs et des microphones r&#233;partis dans la salle d&#8217;exposition. Ces capteurs collectent des donn&#233;es en continu, telles que la pr&#233;sence ou les vibrations des visiteurs, la temp&#233;rature, l&#8217;humidit&#233;, transformant l&#8217;avatar en une &#171;&#8201;coquille affective&#8201;&#187; qui r&#233;agit de mani&#232;re impr&#233;visible aux stimuli physiques de son environnement.</p><p style="text-align: justify;">Pour la version <em>Liminals</em> (2025/2026), Huyghe a int&#233;gr&#233; de v&#233;ritables exp&#233;rimentations quantiques &#224; son processus cr&#233;atif. En collaboration avec le physicien Tommaso Calarco et le philosophe Tobias Rees, l&#8217;artiste a utilis&#233; un ordinateur Pasqal de 100&nbsp;qubits pour simuler l&#8217;oscillation de la mati&#232;re observ&#233;e dans le film. Les r&#233;sultats de ce calcul ont &#233;t&#233; traduits en ondes sonores et en vibrations ressenties dans l&#8217;installation. Un mod&#232;le d&#8217;IA bas&#233; sur le &#171;&#8201;bruit quantique&#8201;&#187; a &#233;galement &#233;t&#233; utilis&#233; pour g&#233;n&#233;rer certaines sc&#232;nes. C&#8217;est proprement stup&#233;fiant. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png" width="1200" height="1521" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1521,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1862751,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KqU2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F184b47c7-73d3-4090-b2b3-2454476b62cd_1200x1521.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Pierre Huyghe, vue de <em>Liminals</em>. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">La fondation Beyeler, c&#8217;est &#233;galement et bien &#233;videmment une collection permanente de plusieurs centaines de pi&#232;ces avec une triple particularit&#233;. Tout d&#8217;abord, elle se concentre sur des cr&#233;ations qui, au lieu de captiver instantan&#233;ment, visent &#224; perdurer, c&#8217;est-&#224;-dire &#224; r&#233;sister &#224; l&#8217;&#233;preuve du temps, ce qui place cette collection dans une histoire de l&#8217;art largement normative. Secondement, l&#8217;ouverture aux pratiques mineures, aux sc&#232;nes longtemps sous-repr&#233;sent&#233;es ou aux courants plus critiques du r&#233;cit moderniste est tr&#232;s restreinte. Et enfin, la dominante europ&#233;enne et nord-am&#233;ricaine ne laisse pratiquement aucune place aux d&#233;centrements postcoloniaux que l&#8217;on retrouve d&#233;sormais partout. En r&#233;sum&#233;, c&#8217;est une sorte d&#8217;&#238;lot canonique de l&#8217;art, avec une grande rigueur quant &#224; la s&#233;lection et qui permet de produire des expositions temporaires tout &#224; fait &#224; part qui ne laisse en quelque sorte aucun doute ni interrogation. On peut le regretter, mais c&#8217;est tr&#232;s apaisant. </p><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s l&#8217;exp&#233;rimentation avec Huyghe o&#249; les murs chuchotent aux oreilles des visiteurs, retrouver un Mir&#243;, un Picasso de l&#8217;&#233;poque des <em>Demoiselles d&#8217;Avignon</em>, des Kandisky ou d&#8217;extraordinaires Bacon (dont le <em><span>Portrait de George Dyer &#224; v&#233;lo,</span></em><span> 1966) fut un v&#233;ritable d&#233;lice. Je retiens, entre autres, une magnifique toile de Marl&#232;ne Dumas, </span><em><span>Le d&#233;sespoir de la vieille</span></em><span>, (2020)&#8201;; une &#339;uvre surprenante sur le deuil et la fragilit&#233; de Dorice Salcedo (</span><em><span>Disremembered XIII</span></em><span> de 2023), et un grand tirage de Wolfgang Tillmans, </span><em><span>Anders (Brighton Arcimboldo)</span></em><span> de 2005. </span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png" width="1200" height="1769" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1769,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:10704746,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5dv4!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa403aadd-acfa-431a-a556-1bf36533a171_1200x1769.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Marl&#232;ne Dumas, <em>Le d&#233;sepoir de la vieille</em>, 2020</figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png" width="1200" height="1470" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1470,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9507299,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ow6R!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcd3f6b8d-d419-4fc0-8311-cece063c838f_1200x1470.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Dorice Salcedo, <em>Disremembered XIII</em>, 2023; aiguilles &#224; coudre, fils de soie</figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png" width="1200" height="1633" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/eca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1633,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:10517637,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/203254822?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EfaO!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feca90047-52c9-4072-9418-db3d8cbc6faf_1200x1633.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Wolfgang Tillmans, <em>Anders (Brighton Arcimboldo)</em>, 2005 Tirage C-Print.  Photo Max Torregrossa </figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Je ne dirais rien de l&#8217;environnement bucolique, du restaurant d&#8217;ext&#233;rieur bien agr&#233;able et du retour &#224; la ville, l&#8217;esprit embrum&#233; de f&#233;&#233;ries. Ce fut une belle journ&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Dans le troisi&#232;me et dernier volet de mon carnet de B&#226;le, je parle de la foire elle-m&#234;me et de ce que j&#8217;y ai vu.</p><h4 style="text-align: justify;"><em><a href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-13">Mon carnet de B&#226;le  (1/3)</a></em></h4><h4 style="text-align: justify;"><em><a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/mon-carnet-de-bale-33?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=true">Mon carnet de B&#226;le  (3/3)</a></em></h4><p style="text-align: justify;"></p><p style="text-align: justify;"></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Mon carnet de Bâle 1/3]]></title><description><![CDATA[Sommes-nous des Bildungsphilister ?]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-13</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-13</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sat, 27 Jun 2026 07:00:06 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png" width="1200" height="1618" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1618,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9494085,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4FUb!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5135a258-19d7-4cf7-983b-470108d96bb8_1200x1618.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Vue du Rhin le 18 juin 2026. Photo Max Torregrossa</figcaption></figure></div><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;be776cfa-d8a8-43a6-9110-b3017fc0a288&quot;,&quot;duration&quot;:513.8547,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><p style="text-align: justify;">Comme le Chemin de Compostelle, le Hajj, le Mur des Lamentations ou le Gange &#224; B&#233;nar&#232;s, B&#226;le est peu notre p&#232;lerinage &#224; nous autres, croyants et fid&#232;les en art. Et c&#8217;est en juin que nous convergeons alors vers cette cit&#233; sainte pour renouveler notre foi. En tout cas, moi, je l&#8217;ai fait. </p><p style="text-align: justify;">J&#8217;aime tout particuli&#232;rement cette ville du nord de Suisse &#224; la crois&#233;e de deux fronti&#232;res, ce foyer de l&#8217;Humanisme, de la diffusion du savoir et de la raison. Lorsque la premi&#232;re universit&#233; y a vu le jour, Michel-Ange n&#8217;&#233;tait pas encore n&#233;&#8201;! <br>C&#8217;est d&#8217;ailleurs dans celle-ci que le jeune Nietzsche, alors professeur de philologie, s&#8217;exer&#231;ait &#224; l&#8217;&#233;ristique. En 1873, il publiait ses &#171;&#8201;Consid&#233;rations inactuelles&#8201;&#187;, dans lesquelles il &#233;reintait David Strauss &#8212; un th&#233;ologien et historien de l&#8217;&#233;poque &#8212; qu&#8217;il qualifiait alors de &#171;&#8201;Philistin cultiv&#233;&#8201;&#187; (<em>Bildungsphilister</em>), ce qui, bien s&#251;r, &#233;tait ironique, le &#171;&#8201;Philistin&#8201;&#187; &#233;tant une personne ferm&#233;e aux arts, aux lettres et &#224; toutes sortes de nouveaut&#233;s. </p><p style="text-align: justify;">Pour lui, Strauss &#233;tait l&#8217;exemple parfait, du savant qui se croit fils des Muses, homme de culture, content de lui-m&#234;me, qui ne cherche plus rien, persuad&#233; d&#8217;avoir d&#233;j&#224; tout trouv&#233;. S&#8217;agissant d&#8217;art, Niestsche identifiait le &#171;&#8201;Philistin cultiv&#233;&#8201;&#187; &#224; trois traits distinctifs. D&#8217;abord par une approche h&#233;doniste et consum&#233;riste, l&#8217;art est r&#233;duit au divertissement, oscillant entre v&#233;n&#233;ration momifiante des classiques et rejet furieux de toute innovation. Ensuite, par une conviction que les sommets du pass&#233; sont &#224; jamais ind&#233;passables, d&#8217;o&#249; la posture du conservateur qui embaume au lieu de cr&#233;er. Enfin, un optimisme incurable qui n&#8217;est en r&#233;alit&#233; qu&#8217;un confort psychologique r&#233;glant jusqu&#8217;au go&#251;t dudit Philistin, un go&#251;t choisi par tranquillit&#233; d&#8217;esprit plus que par amour de la v&#233;rit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">&#199;a me peine &#224; devoir l&#8217;admettre, mais il me semble que pour l&#8217;art contemporain, nous ne sommes pas loin de ressembler &#224; ce <em>Bildungsphilister</em> : le divertissement, la v&#233;n&#233;ration de quelques &#171;&#8201;classiques&#8201;&#187; et un optimisme qui oscille entre fain&#233;antise et mauvaise foi&#8230; </p><p style="text-align: justify;">Quoi qu&#8217;il en soit, B&#226;le est une jolie ville que le jeune Rhin traverse en faisant une petite boucle lasse et, tandis que le thermom&#232;tre d&#233;passait les trente degr&#233;s, j&#8217;ai &#233;t&#233; surpris lors de mes d&#233;ambulations esth&#233;tico-g&#233;ographiques, de voir les habitants se mettre tranquillement &#224; l&#8217;eau (leurs affaires mises dans un sac &#233;tanche qui leur sert de bou&#233;e) pour se laisser, en groupe, porter par le courant tout en discutant, voire m&#234;me en buvant une bi&#232;re. J&#8217;imaginais alors qu&#8217;en atterrissant quelque part dans la ville, ils utiliseraient le r&#233;seau de tram ou de bus particuli&#232;rement dense pour rentrer chez eux ou retrouver leur v&#233;lo laiss&#233; ici ou l&#224;.  </p><p style="text-align: justify;">Il faut dire que ces moyens de transport sont particuli&#232;rement utiles pour qui veut aller d&#8217;un c&#244;t&#233; &#224; l&#8217;autre des 19&nbsp;quartiers de la cit&#233;e, de Messplatz (Art Basel) &#224; la Fondation Beyeler en passant par le Kunstmuseum ou encore la Fondation Laurenz Schaulager. </p><p style="text-align: justify;">Cela dit, il faut aussi marcher et, pour ma part, je l&#8217;ai beaucoup fait pour rejoindre les points de vue et les lieux d&#8217;expositions que j&#8217;ai &#233;cum&#233;s jusque parfois en avoir un peu la naus&#233;e, ne sachant plus exactement si ce que je regardais avait quelques valeurs &#171;&#8201;de v&#233;rit&#233;&#8201;&#187;, comme le disait notre philosophe moustachu. Voyons cela. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png" width="1200" height="1604" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1604,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8705672,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xLu9!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbbe59579-47cc-433c-af7e-6879e9e8ea5a_1200x1604.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Publicit&#233; pour la marque de chocolat Munz. Photo. Max Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Mon impression est que l&#8217;art est ici tout &#224; fait chez lui et je ne parle pas uniquement de la foire, qui est comme la vitrine o&#249; se d&#233;hanchent les h&#233;ta&#239;res pour aguicher le client dans leurs parures clinquantes, non&#8201;! Ce que je veux dire, c&#8217;est que l&#8217;art semble ici avoir une <em>juste</em> place, sans avoir besoin de prendre celle d&#8217;autrui, sans d&#233;ranger personne, sans avoir &#224; justifier sa pr&#233;sence. C&#8217;est assez surprenant. On pourrait dire ainsi qu&#8217;il a une certaine accointance avec la ville et l&#8217;esprit de cr&#233;ation, si bien que l&#8217;on ne s&#8217;&#233;baubit pas, on ne s&#8217;offusque pas et on ne surr&#233;agit pas. On regarde, on pense, on go&#251;te. </p><p style="text-align: justify;">Probablement est-ce les esprits de ceux qui vivent l&#224; qui sont cause de cette qui&#233;tude. Je ne dis pas qu&#8217;ils sont simplement habitu&#233;s, &#231;a se verrait, ils sont plut&#244;t bienveillants. L&#8217;art, sous toutes ses formes, est chez eux aussi naturellement que les bouchons de la circulation le sont  &#224; Paris.</p><p style="text-align: justify;">Ainsi, lorsque je me suis rendu chez <a href="https://www.hauserwirth.com/hauser-wirth-exhibitions/max-beckmann/">Hauser &amp; Wirth</a>, dans un petit passage du quartier Kleinbasel Altstadtrue, j&#8217;ai trouv&#233; plusieurs personnes engag&#233;es dans une conversation paisible, prenant leur petit-d&#233;jeuner et entour&#233;es d&#8217;une impressionnante s&#233;rie de toiles de Max Beckmann. Tout semblait absolument normal, y compris lorsqu&#8217;il s&#8217;est agi de discuter d&#8217;un tableau repr&#233;sentant une jeune femme blonde au regard inquiet tenant un chat rouge dans les bras. Le marchand et la collectionneuse &#233;changeaient devant la toile tranquillement et tout cela &#233;tait finalement tr&#232;s ordinaire. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png" width="1200" height="1614" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1614,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8689021,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Nru2!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F117b634a-68bf-4b4f-a3c7-aafd7fff6b42_1200x1614.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Galerie Hauser &amp; Wirth,  Ba&#770;le sur le mur, Max Beckmann, <em>M&#228;dchen mit gelber Katze (auf Grau), 1937</em></figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Le <a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/kunstmuseum-basel">Kunstmuseum</a>, qui se r&#233;partit en trois b&#226;timents, plus ou moins proches les uns des autres, propose une s&#233;rie d&#8217;expositions temporaires et de collections permanentes. Deux avaient retenu mon attention lorsque j&#8217;y suis all&#233;, l&#8217;une consacr&#233;e &#224; <a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/helen-frankenthaler">H&#233;l&#232;ne Frankenthaler</a> et l&#8217;autre &#224; <a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/cao-fei">Cao Fei</a><strong>.</strong> Port&#233; par mon &#233;lan, j&#8217;ai &#233;galement visit&#233;  celle concernant l&#8217;homosexualit&#233;, <em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/the-first-homosexuals">Les premiers homosexuels : l&#8217;&#233;mergence de nouvelles identit&#233;s</a></em><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/fr/expositions/2026/the-first-homosexuals"> (1869-1939)</a> et dont le titre m&#8217;a sembl&#233; surdimensionn&#233; par rapport &#224; ce qui &#233;tait propos&#233;. J&#8217;ai trouv&#233; en effet cette exposition exag&#233;r&#233;ment d&#233;licate et m&#234;me un peu chaste, n&#8217;expliquant rien et ne montrant rien d&#8217;un th&#232;me qui e&#251;t certainement m&#233;rit&#233; un commissariat autrement consistant.</p><p style="text-align: justify;">J&#8217;ai &#233;t&#233; n&#233;anmoins attir&#233; par un portrait r&#233;alis&#233; par <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Kristian_Zahrtmann">Kristian Zahrtmann</a>  de <em>Madam Ulleb&#248;lle som bacchantinde</em>, 1888. La personne en question, &#224; l&#8217;allure plut&#244;t ingrate, si l&#8217;on consid&#232;re les canons esth&#233;tiques de l&#8217;&#233;poque, fut l&#8217;un des mod&#232;les favoris du peintre danois mort en 1917. On ne sait pas grand-chose d&#8217;elle, si ce n&#8217;est qu&#8217;elle figure &#233;galement sur une &#339;uvre de <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Sophie_Holten">Sophie Holten</a>, une autre artiste danoise.  Je l&#8217;ai dit, c&#8217;est l&#8217;&#339;uvre de l&#8217;expo qui m&#8217;a le plus int&#233;ress&#233;. Le fond et les teintes dor&#233;es me la faisaient comparer aux ic&#244;nes religieuses ou aux peintures sacr&#233;es du gothique et mon esprit l&#8217;installait alors dans l&#8217;Histoire de l&#8217;art en opposition avec le r&#233;alisme brutal du personnage qui accepte notre regard dans une pose aimable. En fait, il ne s&#8217;agit pas tant de ce naturalisme revendiqu&#233; &#224; une certaine &#233;poque et qui sera bient&#244;t supplant&#233; par la photographie ; j&#8217;y vois plut&#244;t une volont&#233; d&#8217;&#234;tre <em>&#224; rebours</em> et peut-&#234;tre m&#234;me <em>en r&#233;sistance</em>.  </p><p style="text-align: justify;">En fait, j&#8217;ignore ce que faisait cette &#339;uvre dans cette exposition, mais il est heureux qu&#8217;elle s&#8217;y trouv&#226;t, sans quoi j&#8217;ignorerai encore son existence. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png" width="1200" height="1560" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1560,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9478620,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Bh5_!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31403d7a-8a17-4db7-9c07-344bec0352ae_1200x1560.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Kristian Zahrtlann, <em>Madam Ulleb&#248;lle som bacchantinde</em>, 1888</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;"><a href="https://kunstmuseumbasel.ch/de/ausstellungen/2026/helen-frankenthaler">H&#233;l&#232;ne Frankenthaler</a> avait quant &#224; elle tout un &#233;tage et, partout en ville, sur des affiches monumentales, on pouvait voir l&#8217;artiste dans son atelier. Je ne veux pas faire une revue de d&#233;tail de cette exposition qui pr&#233;sente six d&#233;cennies de ses cr&#233;ations. Il est d&#8217;ailleurs quasiment impossible de d&#233;crire le travail de celle qui a donn&#233; l&#8217;&#233;lan &#224; la Color Field Painting. Il faut n&#233;cessairement se trouver devant la mati&#232;re brute de la toile impr&#233;gn&#233;e de couleur (technique &#171;&#8201;<a href="https://www.myartbroker.com/fr/artist-helen-frankenthaler/articles/technique-de-trempage-innovante-d-helen-frankenthaler">soak-stain</a>&#8201;&#187;) pour se rendre compte de la subtilit&#233; que cette teinte permet d&#8217;obtenir. <br>Je souhaite n&#233;anmoins &#233;voquer une &#339;uvre, elle-m&#234;me li&#233;e &#224; un autre artiste qui me tient &#224; c&#339;ur. Cet autre artiste, c&#8217;est Carel Fabritius avec son <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Le_Chardonneret">Chardonneret</a>, une peinture qui se trouve au Mauritshuis &#224; La Haye. Ce jeune homme mort &#224; 32 ans lors de l&#8217;explosion de la poudri&#232;re de Delft en 1654, fut un &#233;l&#232;ve de Rembrandt et peut-&#234;tre l&#8217;un des ma&#238;tres de Vermeer (c&#8217;est ce que je crois). La douceur de sa palette est sans rival, probablement m&#234;me plus d&#233;licate que celle de van Rijn. H&#233;las, nous n&#8217;en saurons rien, car la majorit&#233; de son &#339;uvre a &#233;t&#233; d&#233;truite lors de ce d&#233;sastre. </p><p style="text-align: justify;">Frankenthaler s&#8217;&#233;tait elle aussi int&#233;ress&#233;e au Chardonneret. Elle a d&#8217;ailleurs souvent pris les grands ma&#238;tres en exemple, s&#8217;inspirant &#224; l&#8217;occasion de l&#8217;une de leurs &#339;uvres&#8201;; elle le fit pour celle de Fabritius et le r&#233;sultat est envo&#251;tant. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png" width="1200" height="1640" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1640,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:9121657,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gaBc!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff720bb0-7e1a-4d68-b66a-de134e5cd81b_1200x1640.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Helen Frankenthaler, <em>Fabritius Bird</em>, 1960, huile sur papier</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">&#201;videmment, mes pas m&#8217;ont men&#233; du c&#244;t&#233; des collections permanentes et, si j&#8217;ai &#233;t&#233; surpris de ne plus &#234;tre &#233;tonn&#233; (mais oui&#8201;!) par Beuys, dont plusieurs salles lui sont attribu&#233;es, deux &#339;uvres m&#8217;ont rattrap&#233; par le col, l&#8217;une de Warhol de la s&#233;rie des Disaster (<em>Black and White Disaster #4 [5 Deaths 17 Times in Black and White]</em>, 1963) et l&#8217;autre de Richter (<em>Motorboot</em>, 1965)&#8201;; deux &#339;uvres o&#249; l&#8217;image &#171;&#8201;photographique&#8201;&#187; joue un r&#244;le de fixateur du r&#233;el. &#201;trangement, il m&#8217;a sembl&#233; que les ph&#233;nom&#232;nes mentaux associ&#233;s &#224; ces productions ne se manifestaient plus, et qu&#8217;ils s&#8217;&#233;taient m&#234;me invers&#233;s. L&#8217;effet anesth&#233;siant que voulait Warhol par la r&#233;p&#233;tition visuelle d&#8217;une image (en l&#8217;occurrence un accident de voiture) n&#8217;a pas eu lieu chez moi. Au contraire, mon &#339;il, comme celui de mes contemporains, qui est habitu&#233; &#224; ce type de saturation (web, scrolling, etc.) retrouvait dans cette it&#233;ration non plus une insensibilit&#233;, mais une certaine excitation. De la m&#234;me fa&#231;on, le<em> &#171;&#8201;</em>R&#233;alisme capitaliste&#8201;&#187; de <em>Motorboot, </em>dont le flou est cens&#233; nous montrer &#171;les limites de la repr&#233;sentation&#8201;&#187; et le gris exprimer &#171;&#8201;l&#8217;absence d&#8217;opinion, le refus de tout message et l&#8217;absence de forme &#8212; le rien, tout simplement&#8201;&#187;, a produit chez moi l&#8217;effet inverse&nbsp;: une sensation d&#8217;hyper r&#233;alit&#233; et une esp&#232;ce de totalit&#233;. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png" width="1200" height="742" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:742,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4381370,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CpeY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb367e83-5141-4009-9d9b-d96b102c59b1_1200x742.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Andy Warhol, <em>Black and White Disaster 4 [5 Deaths 17 Times in Black and White],</em> 1963</figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png" width="1200" height="1171" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1171,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1365770,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/202929850?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ldeZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4a99ec4c-c26a-48b6-98ae-8f5d613097b9_1200x1171.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Gerhard Richter, <em>Motorboot</em>, 1965</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Comment une &#339;uvre pouvait-elle changer &#224; ce point de destination au fil du temps&#8201;? Doit-on en &#233;valuer sa valeur selon sa capacit&#233; &#224; &#233;voluer, ou m&#234;me &#224; s&#8217;adapter&#8201;&#8201;&#224; la dur&#233;e ? Je n&#8217;ai pas eu le temps de m&#8217;interroger plus avant, tout cela est rest&#233; en suspens dans mon esprit, pendant que je me dirigeais vers le troisi&#232;me b&#226;timent un peu &#224; l&#8217;&#233;cart, du c&#244;t&#233; du fleuve, o&#249; l&#8217;exposition r&#233;trospective de Cao Fei s&#8217;&#233;tendait sur l&#8217;ensemble des quatre &#233;tages du Gegenwartse dans le quartier de St Alban (le&#8201;&#187; Dalbe&#8201;&#187; en dialecte b&#226;lois), qui est l&#8217;un des plus anciens et pittoresques quartiers de la cit&#233; o&#249; les vieilles familles bourgeoises poss&#232;dent de belles propri&#233;t&#233;s. </p><h4 style="text-align: justify;"><em><a href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/p/mon-carnet-de-bale-23?r=9dd6q">Mon carnet de B&#226;le  (2/3)</a></em></h4><h4 style="text-align: justify;"><em><a href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/mon-carnet-de-bale-33?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=true">Mon carnet de B&#226;le  (3/3)</a></em></h4><p style="text-align: justify;"></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Le marché de l'art 2026. Rapport ArtBasel & UBS]]></title><description><![CDATA[&#201;couter maintenant | Tous savoir, tout comprendre, tout pr&#233;voir ( enfin presque...)]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-marche-de-lart-2026-rapport-artbasel</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/le-marche-de-lart-2026-rapport-artbasel</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Mon, 15 Jun 2026 13:41:37 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/201963755/158421c0432afc326a6fa5bff3f73732.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png" width="1200" height="1770" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1770,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:937388,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/201963755?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SUpB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa99d1f24-61ab-4abd-b5ac-260b52c4ada6_1200x1770.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Ce podcast, r&#233;alis&#233; &#224; partir de l&#8217;analyse strat&#233;gique fournie, offre une vision compl&#232;te, nuanc&#233;e et prospective du march&#233; mondial de l&#8217;art en 2025-2026. Il met en lumi&#232;re les tensions structurelles, les opportunit&#233;s &#233;mergentes et les d&#233;fis r&#233;glementaires qui fa&#231;onneront les prochaines ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ann&#233;e&nbsp;2025 marque un tournant d&#233;cisif pour le march&#233; mondial de l&#8217;art. Apr&#232;s deux ann&#233;es de contraction, le secteur enregistre une reprise de <strong>4&nbsp;%</strong> en valeur, atteignant <strong>59,6&nbsp;milliards de dollars</strong>. Ce rebond s&#8217;apparente pour les analystes &#224; un &#171;&#8201;trompe-l&#8217;&#339;il&#8201;&#187;&nbsp;: une croissance port&#233;e essentiellement par des offres exceptionnelles &#8212; dispersions de collections prestigieuses, records dans le segment ultra-haut de gamme &#8212; plut&#244;t que par une acc&#233;l&#233;ration structurelle et g&#233;n&#233;ralis&#233;e de la demande.</p><p style="text-align: justify;">Le march&#233; reste encore <strong>7&nbsp;% en dessous</strong> de son niveau de 2015 et <strong>9&nbsp;% sous son pic de 2022</strong> (68,1&nbsp;milliards&nbsp;$). </p><p style="text-align: justify;">Le volume des transactions progresse modestement de <strong>2&nbsp;%</strong> pour atteindre <strong>41,5&nbsp;millions</strong> d&#8217;op&#233;rations, mais la d&#233;connexion entre volume et valeur persiste depuis 2020&nbsp;: les segments inf&#233;rieurs alimentent la quantit&#233;, tandis que la valeur totale peine &#224; retrouver ses sommets.</p><h3 style="text-align: justify;">1. Dynamique Globale&nbsp;: &#171;&#8201;Flight to Quality&#8201;&#187; et retour des valeurs refuges.</h3><p style="text-align: justify;">L&#8217;incertitude macro&#233;conomique a fig&#233; les comportements d&#8217;achat. Les collectionneurs, en particulier les <strong>High-Net-Worth Individuals</strong> (HNWI), privil&#233;gient d&#233;sormais les <strong>artistes historiques</strong>, les &#339;uvres &#224; la <strong>provenance irr&#233;prochable </strong>et les actifs tangibles &#233;tablis. On observe un net &#171;&#8201;<strong>flight to quality</strong>&#8201;&#187;&nbsp;: l&#8217;exp&#233;rimentation et les artistes &#233;mergents sont d&#233;laiss&#233;s au profit de la s&#233;curit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Le segment <strong>High-End (&gt; 10&nbsp;millions&nbsp;$)</strong> a &#233;t&#233; le principal moteur de la croissance. Aux &#201;tats-Unis, la valeur des &#339;uvres vendues aux ench&#232;res dans cette cat&#233;gorie a bondi de <strong>40&nbsp;%</strong> au second semestre, illustr&#233;e notamment par la vente record d&#8217;un <strong>Klimt &#224; 236,4&nbsp;millions de dollars</strong> chez Sotheby&#8217;s. &#192; l&#8217;inverse, les segments inf&#233;rieurs et moyens, qui avaient soutenu le march&#233; par leur volume en 2024, montrent des signes d&#8217;essoufflement face &#224; la hausse des co&#251;ts de transaction.</p><p style="text-align: justify;">Cette polarisation renforce la concentration de la valeur sur un nombre restreint d&#8217;artistes et d&#8217;&#339;uvres. </p><p style="text-align: justify;"><strong>Pour les galeries et les marchands, la gestion du risque devient plus critique&nbsp;: investir dans des artistes &#233;mergents ou exp&#233;rimentaux appara&#238;t d&#233;sormais comme un pari plus risqu&#233; dans un contexte de volatilit&#233; &#233;conomique et g&#233;opolitique.</strong></p><h3 style="text-align: justify;">2. Analyse G&#233;ographique&nbsp;: La Triade dominante et les Surperformances europ&#233;ennes</h3><p style="text-align: justify;">La concentration du march&#233; s&#8217;accentue autour de la <strong>triade &#201;tats-Unis &#8211; Royaume-Uni &#8211; Chine</strong>, qui capte <strong>76&nbsp;%</strong> de la valeur mondiale. Cette stabilit&#233; apparente repose sur la robustesse des infrastructures financi&#232;res et logistiques de ces places fortes.</p><h4 style="text-align: justify;">Tableau comparatif des march&#233;s cl&#233;s (2025)</h4><p style="text-align: justify;"><strong>&#201;tats-Unis</strong><br>Part de march&#233;&nbsp;2025&nbsp;: 44&nbsp;%              <br>Croissance annuelle&nbsp;: +5&nbsp;%   <br>Facteur de performance cl&#233;&nbsp;: Ventes records (Klimt &#224; 236,4&nbsp;M$ chez Sotheby&#8217;s)</p><p style="text-align: justify;"><strong>Royaume-Uni<br></strong>Part de march&#233;&nbsp;2025&nbsp;: 18&nbsp;%<br>Croissance annuelle&nbsp;: +2&nbsp;% <br>Facteur de performance cl&#233;&nbsp;: R&#233;silience des ench&#232;res publiques              </p><p style="text-align: justify;"><strong>Chine<br></strong>Part de march&#233;&nbsp;202&nbsp;: 14&nbsp;%<br>Croissance annuelle&nbsp;: +1&nbsp;%                <br>Facteur de performance cl&#233;&nbsp;: March&#233; int&#233;rieur solide, recul de Hong Kong </p><p style="text-align: justify;"><strong>France<br></strong>Part de march&#233;&nbsp;2025&nbsp;: 8&nbsp;%<br>Croissance annuelle&nbsp;: +9&nbsp;%          <br>Facteur de performance cl&#233;&nbsp;: Surperformance notable, d&#233;passement des niveaux&nbsp;2019</p><p style="text-align: justify;">La <strong>France</strong> s&#8217;impose comme le moteur europ&#233;en avec une croissance de <strong>9&nbsp;%</strong>, contrastant fortement avec la r&#233;cession allemande (<strong>-10&nbsp;%</strong>). En Asie, la dualit&#233; est marqu&#233;e&nbsp;: la Chine continentale b&#233;n&#233;ficie d&#8217;une reprise des ench&#232;res domestiques, tandis que Hong Kong subit une contraction li&#233;e &#224; son exposition aux flux internationaux.</p><p style="text-align: justify;">Parall&#232;lement, on observe une <strong>rationalisation du r&#233;seau physique</strong> des galeries multinationales&nbsp;: seules <strong>9&nbsp;%</strong> d&#8217;entre elles op&#232;rent dans quatre r&#233;gions ou plus en 2025, contre <strong>16&nbsp;%</strong> l&#8217;ann&#233;e pr&#233;c&#233;dente. </p><h3 style="text-align: justify;">3. Analyse par M&#233;dium&nbsp;: Permanence des Supports Traditionnels et Paradoxe Num&#233;rique</h3><p style="text-align: justify;">La peinture domine toujours sans partage avec <strong>59&nbsp;%</strong> de la valeur globale. On note toutefois une <strong>r&#233;surgence de la photographie</strong> (6&nbsp;%) et un int&#233;r&#234;t renouvel&#233; pour les pratiques num&#233;riques.</p><p style="text-align: justify;">Le <strong>paradoxe du num&#233;rique</strong> est particuli&#232;rement r&#233;v&#233;lateur&nbsp;: les ventes exclusivement en ligne (e-commerce) chutent &#224; <strong>9,2&nbsp;milliards de dollars</strong> &#8212; leur plus bas niveau depuis 2019. Pourtant, <strong>51&nbsp;%</strong> des collectionneurs HNWI ont acquis de l&#8217;art num&#233;rique en 2025. Le num&#233;rique n&#8217;est plus per&#231;u comme un canal &#171;&#8201;discount&#8201;&#187;, mais comme un <strong>m&#233;dium de collection &#224; part enti&#232;re</strong>. Les transactions records continuent cependant de s&#8217;effectuer via des formats <strong>live ou hybrides</strong>, qui rassurent sur l&#8217;authenticit&#233; et la provenance.</p><p style="text-align: justify;">Ce basculement impose aux interm&#233;diaires une refonte de leurs mod&#232;les&nbsp;: ils doivent d&#233;sormais ma&#238;triser &#224; la fois les canaux physiques de prestige et les plateformes num&#233;riques tout en garantissant une exp&#233;rience d&#8217;achat s&#233;curis&#233;e.</p><h3 style="text-align: justify;">4. Structure Sectorielle&nbsp;: Compression des Marges et Pression sur les Op&#233;rateurs</h3><p style="text-align: justify;">Le march&#233; repose sur une dynamique asym&#233;trique&nbsp;: les <strong>marchands</strong> repr&#233;sentent <strong>58&nbsp;%</strong> de la valeur (34,8&nbsp;milliards&nbsp;$, +2&nbsp;%), contre <strong>42&nbsp;%</strong> pour les <strong>ench&#232;res</strong>. L&#8217;ann&#233;e&nbsp;2025 r&#233;v&#232;le une <strong>compression des marges</strong> critique pour les op&#233;rateurs priv&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Dans le secteur des marchands, l&#8217;inflation des co&#251;ts op&#233;rationnels (<strong>+5&nbsp;%</strong>) a d&#233;pass&#233; la croissance des revenus. Le segment <strong>milieu de march&#233; (250&#8201;000 &#8211; 1&nbsp;M$)</strong> est le plus vuln&#233;rable&nbsp;: <strong>45&nbsp;%</strong> des acteurs y enregistrent une baisse de rentabilit&#233;. &#192; l&#8217;oppos&#233;, les petits marchands (&lt; 500&#8201;000&nbsp;$) font preuve d&#8217;une r&#233;silience surprenante sur les segments inf&#233;rieurs.</p><p style="text-align: justify;">Du c&#244;t&#233; des ench&#232;res, on observe un <strong>transfert massif de valeur vers les ventes publiques (+9&nbsp;%)</strong>, tandis que les ventes priv&#233;es des maisons d&#8217;ench&#232;res reculent de <strong>5&nbsp;%</strong>. Les vendeurs retrouvent un app&#233;tit pour le risque et la mise en concurrence publique sur les actifs d&#8217;exception.</p><p style="text-align: justify;">Les co&#251;ts op&#233;rationnels explosent sur trois postes principaux&nbsp;:</p><p style="text-align: justify;">- Logistique (emballage/transport)&nbsp;: <strong>+10&nbsp;%</strong></p><p style="text-align: justify;">- Foires d&#8217;art&nbsp;: <strong>+9&nbsp;%</strong> (repr&#233;sentant d&#233;sormais <strong>35&nbsp;%</strong> du chiffre d&#8217;affaires des marchands)</p><p style="text-align: justify;">- Personnel et loyer&nbsp;: <strong>43&nbsp;%</strong> des d&#233;penses totales</p><p style="text-align: justify;">Cette pression financi&#232;re force les galeries &#224; une gestion ultra-s&#233;lective de leur actif principal&nbsp;: l&#8217;artiste.</p><h3 style="text-align: justify;">5. L&#8217;Artiste au C&#339;ur du March&#233;&nbsp;: Parit&#233;, Concentration et Risque de D&#233;sinterm&#233;diation</h3><p style="text-align: justify;">En 2025, les galeries diversifient leurs catalogues (<strong>32 artistes en moyenne</strong>) pour capter une base d&#8217;acheteurs plus h&#233;t&#233;rog&#232;ne.</p><p style="text-align: justify;">Sur le plan de la <strong>parit&#233;</strong>, la repr&#233;sentation f&#233;minine atteint <strong>45&nbsp;%</strong> dans les galeries du march&#233; primaire &#8212; un seuil de parit&#233; enfin atteint. Cependant, la valeur des ventes finales stagne &#224; <strong>37&nbsp;%</strong>, r&#233;v&#233;lant un plafond de verre persistant dans les segments de prix les plus &#233;lev&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne de <strong>concentration</strong> reste dominant&nbsp;: de nombreuses galeries d&#233;pendent de seulement <strong>3 artistes</strong> pour g&#233;n&#233;rer <strong>58&nbsp;%</strong> de leur chiffre d&#8217;affaires. </p><p style="text-align: justify;"><strong>Parall&#232;lement, la pr&#233;f&#233;rence pour l&#8217;achat direct aupr&#232;s de l&#8217;artiste a doubl&#233; pour atteindre 20&nbsp;% en 2025. L&#8217;usage intensif d&#8217;Instagram et des studios ouverts fragilise le r&#244;le traditionnel de la galerie comme unique point d&#8217;acc&#232;s.</strong></p><h3 style="text-align: justify;">6. Environnement R&#233;glementaire et D&#233;fis Technologiques</h3><p style="text-align: justify;">L&#8217;affirmation du <strong>&#171;&#8201;Hard Power&#8201;&#187;</strong> &#233;conomique red&#233;finit les r&#232;gles de circulation des &#339;uvres. Le passage d&#8217;une &#232;re de Soft Power culturelle &#224; un mercantilisme l&#233;gislatif est flagrant.</p><p style="text-align: justify;">- <strong>&#201;tats-Unis</strong>&nbsp;: Apr&#232;s l&#8217;invalidation de certains tarifs par la Cour supr&#234;me en f&#233;vrier 2026, l&#8217;administration a activ&#233; la <strong>Section&nbsp;122 du Trade Act de 1974</strong>, imposant une surtaxe de <strong>10&nbsp;%</strong> (pouvant aller jusqu&#8217;&#224; <strong>15&nbsp;%</strong>) pour corriger le d&#233;ficit de la balance des paiements.</p><p style="text-align: justify;">- <strong>Italie</strong>&nbsp;: La nouvelle l&#233;gislation sur l&#8217;immunit&#233; de saisie, soumise &#224; une clause de r&#233;ciprocit&#233;, marque la fin de la fluidit&#233; diplomatique au profit d&#8217;un protectionnisme culturel.</p><p style="text-align: justify;">- <strong>Union europ&#233;enne (R&#232;glement&nbsp;2019/880)</strong>&nbsp;: L&#8217;obligation de fournir des preuves de provenance sur <strong>200&nbsp;juridictions</strong> cr&#233;e une barri&#232;re administrative quasi insurmontable pour les petits importateurs.</p><p style="text-align: justify;">Concernant l&#8217;<strong>Intelligence Artificielle</strong>&nbsp;:</p><p style="text-align: justify;">- L&#8217;<strong>UE</strong> adopte une approche prescriptive avec obligation de labellisation d&#232;s <strong>ao&#251;t 2026</strong> et un droit d&#8217;opt-out rigide pour les artistes.</p><p style="text-align: justify;">- Le <strong>Royaume-Uni</strong> privil&#233;gie un mod&#232;le flexible fond&#233; sur des principes sectoriels pour pr&#233;server son attractivit&#233; technologique.</p><h3 style="text-align: justify;">7. Perspectives&nbsp;2026-2030&nbsp;: Le Grand Transfert de Richesse et la R&#233;silience Culturelle</h3><p style="text-align: justify;">L&#8217;optimisme prudent qui inaugure 2026&nbsp;repose sur une mutation profonde des structures de propri&#233;t&#233; et de gestion. Le <strong>Grand Transfert de Richesse</strong> (transmission pr&#233;vue de <strong>83&#8201;000&nbsp;milliards de dollars</strong> aux nouvelles g&#233;n&#233;rations) va transformer les priorit&#233;s de collection. Celles-ci s&#8217;orientent massivement vers <strong>l&#8217;impact social, la philanthropie et la diversit&#233;</strong>, au d&#233;triment de l&#8217;accumulation pure.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<strong>IA</strong> n&#8217;est plus per&#231;ue uniquement comme une menace cr&#233;ative, mais comme un <strong>moteur de croissance structurelle</strong> pour l&#8217;efficacit&#233; op&#233;rationnelle (gestion des donn&#233;es, logistique pr&#233;dictive, authentification, virtualisation des expositions).</p><p style="text-align: justify;">S<strong>ynth&#232;se finale</strong>  </p><p style="text-align: justify;">Dans un monde fragment&#233; par les barri&#232;res tarifaires, les r&#233;gulations technologiques et les incertitudes g&#233;opolitiques, l&#8217;art s&#8217;impose comme l&#8217;un des rares actifs capables de maintenir sa<strong> pertinence strat&#233;gique</strong>. Sa capacit&#233; d&#8217;adaptation, son ancrage dans des valeurs tangibles et universelles, et sa dimension culturelle et &#233;motionnelle en font un refuge &#224; la fois &#233;conomique et symbolique.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;silience du march&#233; de l&#8217;art ne r&#233;side plus seulement dans ses records ou ses volumes, mais dans sa facult&#233; &#224; se r&#233;inventer tout en pr&#233;servant ce qui fait son essence&nbsp;: la rencontre entre cr&#233;ation, patrimoine et transmission interg&#233;n&#233;rationnelle.</p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L'art de l'agonie (consentie)]]></title><description><![CDATA[Le num&#233;ro d'&#233;t&#233; d'ArtReview n'est pas dr&#244;le.]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lart-de-lagonie-consentie</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lart-de-lagonie-consentie</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sun, 14 Jun 2026 08:00:27 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/48d4829d-ab31-4fcc-be53-51b309910c14_1201x975.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png" width="1206" height="1540" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1540,&quot;width&quot;:1206,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:869502,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/201733549?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1m1r!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa2a07246-b8b3-4332-9c52-9fd23d02f8d2_1206x1540.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"><em><strong>&#201;couter l&#8217;article </strong></em></p><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;5fad424b-ee50-4155-a6ef-6dbfa123821f&quot;,&quot;duration&quot;:713.169,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Attention&#8201;! Le dernier num&#233;ro d&#8217;<a href="https://artreview.com/">ArtReview (summer 2026)</a> est plombant. Il nous propose un reflet du moment (par &#171;&#8201;moment&#8201;&#187; il faut comprendre le monde de l&#8217;art tel qu&#8217;il est), et ce reflet, on va le voir, est plut&#244;t sinistre si tant est qu&#8217;on puisse qualifier un reflet de sinistre. </p><p style="text-align: justify;">Dans son &#233;ditorial plut&#244;t cynique, <em>ArtReview</em> utilise une curieuse m&#233;taphore pour critiquer la superficialit&#233; du milieu de l&#8217;art contemporain. Lors des vernissages, nous dit-on, les discussions et r&#233;flexions constructives sont d&#233;sormais remplac&#233;es par des pr&#233;occupations plus triviales, telles que la chirurgie esth&#233;tique et les m&#233;dicaments pour maigrir, sugg&#233;rant ainsi que l&#8217;apparence prime d&#233;sormais sur la substance. Le propos s&#8217;&#233;largit ensuite sur la critique d&#8217;art o&#249; tous les acteurs seraient d&#233;sormais interchangeables. Cette entr&#233;e en mati&#232;re souligne ainsi le vide s&#233;mantique d&#8217;une industrie &#8212; l&#8217;art &#8212; o&#249; l&#8217;image et la mise en sc&#232;ne importent plus que le sens profond des &#339;uvres.</p><p style="text-align: justify;">Il faut dire que l&#8217;ambiance g&#233;n&#233;rale est plut&#244;t cafardeuse et &#224; la lecture de ce num&#233;ro, l&#8217;humeur ne s&#8217;en trouve certes pas ravigot&#233;e. La crise des institutions, l&#8217;art qui documente les guerres ou les crises identitaires, l&#8217;urgence &#233;cologiste, la responsabilit&#233; humaine, l&#8217;int&#233;r&#234;t pour l&#8217;abject, le d&#233;chet, l&#8217;obsolescence et enfin le d&#233;sapprentissage esth&#233;tique comme forme de r&#233;sistance au n&#233;olib&#233;ralisme, voil&#224; le menu pour le moins indigeste de cette &#233;dition de juin.</p><h3><strong>Critique institutionnelle et espaces urbains</strong></h3><p style="text-align: justify;">Venise et Palerme sont &#233;voqu&#233;s pour deux raisons oppos&#233;es. ArtReview a sortie de la naphtaline notre Regis Debray national pour tirer &#224; boulet rouge sur Venise, qui serait un &#171;&#8201;mausol&#233;e pour m&#233;moires zombifi&#233;es&#8201;&#187;. Incontestablement, dans cet article, il a des v&#233;rit&#233;s qui sont bonnes &#224; dire concernant cette ville-th&#233;&#226;tre o&#249; chacun devient un figurant et o&#249; monter &#224; bord du vaporetto n&#176;&nbsp;1 n&#8217;est pas un acte de transport, mais un basculement dans une &#171;&#8201;irr&#233;alit&#233; dansante&#8201;&#187;. </p><p style="text-align: justify;">Quant &#224; la Biennale, ce n&#8217;est rien d&#8217;autre pour le cheg&#233;variste qu&#8217;une <em>disneylandisation</em>&#8201; du lieu o&#249; &#171;&#8201;<em>l&#8217;art est devenu l&#8217;opium des riches</em>&#8201;&#187;. En conclusion, en aimant Venise pour son absence de futur et son &#171;&#8201;sacr&#233; mercantile&#8201;&#187;, nous sommes peut-&#234;tre en train de c&#233;l&#233;brer notre propre &#233;puisement culturel. La cit&#233; des Doges serait alors le laboratoire d&#8217;une soci&#233;t&#233; post-historique, dans un monde transform&#233; en mus&#233;e global o&#249; l&#8217;on ne cr&#233;e plus de sens, mais o&#249; l&#8217;on fr&#233;quentes des spectres. Bref, tous les deux ans, en nous enfermant (avec passion) dans ce mausol&#233;e esth&#233;tique, nous nous entra&#238;nons &#224; &#234;tre les conservateurs de notre propre fin. Fermer le ban.  </p><p style="text-align: justify;">S&#8217;agissant de Palerme, Mariacarla Mol&#232; nous l&#8217;a d&#233;crit comme une &#171;&#8201;ville orpheline&#8201;&#187; qui joue &#224; la capitale culturelle sur les ruines de ses propres institutions. L&#8217;&#201;tat s&#8217;est volatilis&#233;, le priv&#233; a r&#233;cup&#233;r&#233; les palais et tout le monde fait semblant d&#8217;y voir une renaissance. Les mus&#233;es exsangues cohabitent avec des demeures aristocratiques pr&#233;sent&#233;es en objet patrimonial. Selon l&#8217;auteure de l&#8217;article, la guerre mafieuse a fait un travail de sape en emp&#234;chant l&#8217;&#233;mergence d&#8217;un public form&#233;, laissant un d&#233;cor presque id&#233;al pour le tourisme, mais sans v&#233;ritable infrastructure.<br>Dans ce vide, quelques projets &#8212; du <a href="https://www.sicile-tourisme.com/fr/Agritourisme-en-sicile-infos-new.awp?P1=43">potager post-vari&#233;tal de Castelbuon</a>o aux programmations queers du Cinema De Seta &#8212; rejouent les r&#233;cits de l&#8217;&#171;&#8201;&#233;cosyst&#232;me&#8201;&#187; et de la &#171;&#8201;communaut&#233;&#8201;&#187; pour maintenir un minimum de citoyennet&#233; culturelle. </p><h3>Identit&#233;, Communaut&#233; et R&#233;sistance politique</h3><p style="text-align: justify;">Cette triade gagnante dans l&#8217;art (Identit&#233;/Communaut&#233;/R&#233;sistance politique) est abondamment illustr&#233;e dans ce num&#233;ro par plusieurs articles. </p><p style="text-align: justify;">Jennys Wu nous parle de la <em><a href="https://carnegieart.org/exhibition/59th-carnegie-international/">La 59e&nbsp;Carnegie International  </a></em>qui a lieu &#224; Pittsburgh jusqu&#8217;en 2027 et qui s&#8217;emploie &#224; explorer les notions de communaut&#233; &#224; travers le th&#232;me &#171;&#8201;If the word we&#8201;&#187; (&#171;&#8201;Si le mot <em>nous</em>&#8201;&#187;). Ce &#171;&#8201;nous&#8201;&#187; &#233;tant une esp&#232;ce de fronti&#232;re entre ceux qui sont dedans et ceux qui observent de l&#8217;ext&#233;rieur, avec en sus l&#8217;id&#233;e que la &#171;&#8201;communaut&#233;&#8201;&#187; n&#8217;est jamais acquise, mais un espace de n&#233;gociation permanente. </p><p style="text-align: justify;">Plus rigolo, <a href="https://profiles.ucl.ac.uk/72904-clive-chijioke-nwonka">Clive Chijioke Nwonka </a>parle Football &#224; travers son livre publi&#233; en 2024 <em>Black Arsenal</em> . Il analyse comment la culture du football, et en particulier le club d&#8217;Arsenal, exprime les identit&#233;s noires et le multiculturalisme londonien. En examinant des fresques murales et des c&#233;l&#233;brations de supporters, le texte montre que le sport n&#8217;est pas qu&#8217;un simple divertissement, mais aussi une sorte d&#8217;archive visuelle vivante capable de red&#233;finir le sentiment d&#8217;appartenance nationale. Cette r&#233;flexion un peu banale, me semble-t-il, veut souligner le pouvoir de l&#8217;esth&#233;tique pour capturer l&#8217;essence de l&#8217;exp&#233;rience humaine au sein d&#8217;une soci&#233;t&#233; pluraliste en constante mutation. </p><p style="text-align: justify;">La lutte palestinienne ne pouvait bien &#233;videmment pas manquer et c&#8217;est Stephanie Bailey qui s&#8217;y colle avec un long et joli article sur la cin&#233;aste palestinienne <a href="https://www.film-documentaire.fr/4DACTION/w_fiche_createur/98739">Shuruq Harb</a> et son travail de fragmentation de l&#8217;identit&#233;, de la dissociation psychologique, et la recherche d&#8217;&#233;vasion. Son d&#233;sir de recomposer une totalit&#233; r&#233;duite en morceaux tout en &#233;voluant dans l&#8217;incertitude de l&#8217;avenir lui a permis de produire plusieurs &#339;uvres qui accumulent des fragment&#233;s narratifs dont l&#8217;assemblage donne un sens qui pourrait d&#233;passer la (triste) r&#233;alit&#233;.</p><h3>L&#8217;art face aux crises, guerre, &#233;cologie et technologie </h3><p style="text-align: justify;">Pour la p&#233;dagogie de la guerre, se sont Roman Khimei et Yarema Malashchuk qui s&#8217;en chargent avec leurs vid&#233;os pr&#233;sent&#233;es au TBA21, Thyssen-Bornemisza Art Contemporary &#224; Madrid (<em><a href="https://tba21.org/pedagogiesofwar">P&#233;dagogies de guerre</a>)</em>. L&#8217;article est particuli&#232;rement int&#233;ressant. On y lit comment l&#8217;&#339;uvre de Khimei et Malashchuk qui traite de la vie quotidienne en Ukraine sous l&#8217;invasion russe ne se contente pas de documenter la guerre&#8201;; elle analyse les m&#233;canismes psychologiques et technologiques qui nous permettent de la regarder ou, au contraire, de d&#233;tourner les yeux. Pour les artistes, il s&#8217;agit de d&#233;montrer que le quotidien en temps de guerre continue, mais qu&#8217;il est n&#233;cessairement impr&#233;gn&#233; d&#8217;une certaine distance &#233;motionnelle. </p><p style="text-align: justify;">Quant &#224; l&#8217;&#233;cologie, c&#8217;est du c&#244;t&#233; de l&#8217;Asie centrale et de l&#8217;&#201;cosse que nous porte ArtReview avec la disparition de la mer d&#8217;Aral d&#8217;un c&#244;t&#233; (film de <a href="https://numero.com/art/art-art/interview-de-l-artiste-saodat-ismailova/">Saodat Ismailova</a>) et l&#8217;h&#233;ritage de l&#8217;exploitation industrielle en &#201;cosse de l&#8217;autre. Capturer les savoirs h&#233;rit&#233;s afin de confronter les cicatrices laiss&#233;es par le progr&#232;s industriel m&#226;tin&#233; d&#8217;autoritarisme ou transformer les d&#233;chets mat&#233;riels et les ruines industrielles en expressions artistiques&#8230; les artistes ont du pain sur la planche&#8201;!</p><h3>Esth&#233;tique de la subversion et de l&#8217;abject</h3><p style="text-align: justify;">Chiara Wilkinson a d&#251; mettre des gants pour &#233;crire son article (fort int&#233;ressant, par ailleurs) sur l&#8217;artiste colombienne <a href="https://anadevis.com/en/">Ana Mar&#237;a Devis</a>, qui transforme la d&#233;composition biologique en une exploration (po&#233;tique) de la pr&#233;sence humaine et de la m&#233;moire. En r&#233;sum&#233;, elle explore ce que le corps laisse derri&#232;re lui. &#192; travers son exposition au MAMBO de Bogota, elle documente ainsi la m&#233;tamorphose d&#8217;un lit abandonn&#233; envahi par les bact&#233;ries et les moisissures, utilisant pour ce faire la photographie et la broderie. L&#8217;auteure de l&#8217;article explique d&#233;licatement que le travail de Ana Mar&#237;a Devis se concentre sur le seuil fragile entre l&#8217;intime et l&#8217;environnemental, transformant des r&#233;sidus corporels en t&#233;moignage d&#8217;une vie persistante. Si j&#8217;ai bien compris, nous devrions regarder le d&#233;chet et la putr&#233;faction comme un processus vital de renouveau plut&#244;t que comme une simple fin. Hum&#8230; </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png" width="1200" height="902" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:902,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4705263,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/201733549?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!L6Jh!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7d489a4-f687-4b0a-90a2-7a081b6f8f6c_1200x902.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Recherche pour <em>One Life Into Another</em>, 2025 Photo : Ana Mar&#237;a Devis</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Le d&#233;saprentissage et l&#8217;incoh&#233;rence sont &#233;galement des sujets d&#8217;importance dans ce num&#233;ro. Ils nous permettent de mieux vivre notre &#233;poque et nous pr&#233;parer &#224; l&#8217;avenir &#8212; ce dont je doute personnellement. Pour nous expliquer tout &#231;a, ArtReview est all&#233; chercher deux figures qui n&#8217;ont plus rien &#224; craindre de ce c&#244;t&#233;-l&#224;, puisque l&#8217;une &#224; 91&nbsp;ans et l&#8217;autre n&#8217;est plus de ce monde depuis pr&#232;s de 70&nbsp;ans, je veux parler de Rose Wylie et de Francis Picabia. Martin Herbert nous raconte ainsi dans un tr&#232;s remarquable article comment Picabia avec son art astringent de l&#8217;auto-sabotage est un rem&#232;de &#224; ce formatage de l&#8217;&#226;me que les algorithmes et les r&#233;seaux sociaux nous imposent aujourd&#8217;hui. J&#8217;ai beaucoup aim&#233; le terme &#171;&#8201;d&#8217;identit&#233; curat&#233;e&#8201;&#187;, soucieux que nous sommes de notre image de marque, soignant nos profils LinkedIn et nos posts Instagram avec la rigueur de petits comptables de l&#8217;esth&#233;tique. Picabia, qui profitait d&#8217;un solide h&#233;ritage, pouvait se permettre le luxe de ne pas avoir &#224; plaire, refusant la prison du style qui &#233;tait pour lui une esp&#232;ce de condamnation &#224; la r&#233;p&#233;tition. Herbert  termine en nous expliquant que Picabia doit &#234;tre compris comme un exemple de d&#233;sapprentissage et que la seule constance valable est celle de la mutation, voire de &#171;&#8201;l&#8217;auto-annulation&#8201;&#187;. </p><p style="text-align: justify;">Quant &#224; Rose Wylie dont la grande r&#233;trospective a eu lieu r&#233;cemment &#224; la <a href="https://www.royalacademy.org.uk/art-artists/name/rose-wylie-ra">Royal Academy of Arts de Londres,</a> elle est pr&#233;sent&#233;e par J.J.&nbsp;Charlesworth comme une esp&#232;ce d&#8217;id&#233;al dans un monde satur&#233; par la perfection num&#233;rique et la virtuosit&#233; technique (ce &#224; quoi j&#8217;adh&#232;re). L&#8217;art de &#171;&#8201;mal peindre&#8201;&#187; serait, selon l&#8217;auteur de l&#8217;article, une r&#233;volution n&#233;cessaire, le rejet de la ma&#238;trise permettrait alors d&#8217;atteindre une forme de libert&#233; &#233;minemment expressive. Nonobstant l&#8217;int&#233;r&#234;t pour cette fascinante artiste, il me semble que c&#8217;est une l&#233;g&#232;re malhonn&#234;tet&#233; de faire appel &#224; son style pour donner le ton. La maturit&#233; tardive, le &#171;&#8201;deskilling&#8201;&#187; (d&#233;-sp&#233;cialisation) n&#8217;est pas forc&#233;ment chez elle une attitude en r&#233;action vis-&#224;-vis d&#8217;un environnement social, politique, &#233;conomique, etc.  Mais bon, le sujet est excellent. </p><p style="text-align: justify;">Le grand &#233;cart est n&#233;cessaire pour ensuite rejoindre en t&#234;te de publication le grand entretien de Jessica Lanay avec <a href="https://www.nicholas-goodly.com/">Nicholas Goodly,</a> plus particuli&#232;rement consacr&#233; &#224; son second recueil de po&#233;sie intitul&#233; <em>Star Power</em> (2026), pr&#233;sent&#233; comme un &#171;&#8201;manifeste quotidien pour la joie queer noire&#8201;&#187;. La th&#232;se centrale de Goodly est un refus cat&#233;gorique de limiter la po&#233;sie noire aux r&#233;cits de trauma, privil&#233;giant la c&#233;l&#233;bration radicale de l&#8217;existence. En utilisant le concept de &#171;&#8201;star-ness&#8201;&#187; (l&#8217;&#233;tat de star), il nous invite &#224; une r&#233;flexion sur le pouvoir personnel et la fluidit&#233; du genre. La marche &#224; suivre qu&#8217;il nous indique est plut&#244;t simpliste, mais certainement efficace&nbsp;: ne pas craindre le pouvoir d&#8217;autrui (&#171;&#8201;Do not fear someone else's power. In fact, step into your own. How do you write yourself into the universe? Make it big"), attirer le regard, amplifier son identit&#233;, revendiquer l&#8217;exp&#233;rimentation, refuser l&#8217;imagerie critique, utiliser l&#8217;humour &#171;&#8201;shady&#8201;&#187; (ironique) pour instaurer une certaine confiance et ne pas h&#233;siter &#224; subvertir les formes traditionnelles, par exemple le Haiku&nbsp;: </p><p style="text-align: center;"><em>Who Needs Porn in a Moment Like This  </em></p><p style="text-align: justify;">La lecture de cet article ma laiss&#233; sur une curieuse impression d&#8217;injonction qui au mieux rel&#232;verait de la m&#233;thode Cou&#233;, au pire d&#8217;une obligation comminatoire &#224; l&#8217;autosatisfaction.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png" width="1200" height="1827" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1827,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1477710,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/201733549?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!iX9f!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c70d6ca-4439-4f84-b291-ec8e43e52261_1200x1827.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Couverture du livre dde Nicholas Goodly</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Je passe sur l&#8217;article consacr&#233; &#224; Marcel Duchamp, qui est un peu en d&#233;calage avec l&#8217;ensemble. Jenny Wu nous explique que son &#339;uvre ne se r&#233;sume pas &#224; des objets, mais &#224; un processus de n&#233;gociation avec l&#8217;impr&#233;visible. En invitant le hasard tout en verrouillant scrupuleusement les protocoles d&#8217;exposition, il a cr&#233;&#233; un syst&#232;me o&#249; l&#8217;incertitude devient une force cr&#233;atrice. Je retiens surtout l&#8217;installation de son &#339;uvre testamentaire&nbsp;: <em><a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/%C3%89tant_donn%C3%A9s">&#201;tant donn&#233;s (1. La chute d&#8217;eau, 2. Le gaz d&#8217;&#233;clairage)</a></em> au Philadelphia Museum of Art (PMA) qui fut un d&#233;fi logistique colossal, marqu&#233; par une somme d&#8217;impr&#233;vus, dont une gr&#232;ve des dockers qui retarda la livraison des briques destin&#233;es &#224; encadrer la c&#233;l&#232;bre porte en bois. Pendant pr&#232;s d&#8217;un an, sa veuve, Alexina &#171;&#8201;Teeny&#8201;&#187; Duchamp, son beau-fils Paul Matisse et la conservatrice Anne d&#8217;Harnoncourt ont d&#251; suivre un classeur &#224; quatre anneaux laiss&#233; par l&#8217;artiste. Ce manuel d&#8217;instructions &#8212; qui lui est expos&#233; au Museum of Modern Art (MoMA) &#8212; g&#233;rait les d&#233;tails les plus infimes.</p><p style="text-align: justify;">Pour terminer, je souhaiterais retenir un seul mot. Ce mot, qui termine la publication, est OUTSIDER [awtsajd&#339;&#640;], mot anglais de 1859&nbsp;: &#171;&#8201;qui se tient en dehors&#8201;&#187;. C&#8217;est le titre de la courte rubrique de derni&#232;re page dans laquelle une expression ou un mot est pr&#233;sent&#233; de fa&#231;on lexicale. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;outsider (celui qui se tient en dehors) y est d&#233;fini comme &#171;&#8201;marginal&#8201;&#187;&#8201;; une personne situ&#233;e hors d&#8217;un groupe, par exclusion ou par choix, mais surtout comme une construction sociale appliqu&#233;e &#224; toute forme de diff&#233;rence (culturelle, sexuelle, religieuse ou g&#233;ographique). S&#8217;agissant de l&#8217;art, cette marginalit&#233; prend une dimension qui peut &#234;tre paradoxale, d&#233;signant &#224; la fois l&#8217;absence de formation ou de conformit&#233;, parfois associ&#233;e &#224; la maladie mentale ou &#224; une indiscipline valoris&#233;e. Elle devient alors une qualit&#233; recherch&#233;e, voire institutionnalis&#233;e, par le march&#233;, les collectionneurs et les mus&#233;es. L&#8217;outsider y est &#224; la fois c&#233;l&#233;br&#233; comme rebelle et encadr&#233; par des structures qui certifient son alt&#233;rit&#233;, transformant cette position en valeur symbolique (et donc &#233;conomique). On sait comme le soulignait Adorno que la marginalit&#233; artistique est souvent instrumentalis&#233;e par le syst&#232;me culturel dominant pour renforcer, par contraste, les contours de la norme. L&#8217;outsider n&#8217;est pas simplement exclu, il est <em>produit</em> par le syst&#232;me qu&#8217;il semble contester et, de plus, il permet de ne pas avoir &#224; nous interroger sur notre propre enfermement.  </p><p style="text-align: justify;">Voil&#224;. C&#8217;est termin&#233; et, pour &#234;tre tout &#224; fait franc, je conseille apr&#232;s la lecture de ce num&#233;ro d&#8217;ArtReview, d&#8217;aller boire un coup, de se balader au bord de la mer ou de se plonger dans la peinture de Watteau, histoire de se requinquer et de s&#8217;a&#233;rer l&#8217;esprit. </p><p style="text-align: justify;"></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Plagiat : « vol d'enfant » ]]></title><description><![CDATA[Influence / citation / pastiche / parodie / appropriation / contrefa&#231;on... faite votre choix]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/plagiat-vol-denfant</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/plagiat-vol-denfant</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Thu, 11 Jun 2026 06:10:02 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png" width="1200" height="994" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:994,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1242810,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200989101?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!K2cB!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7b62a622-5fb6-48ac-9d03-0e8dcf9e1f6c_1200x994.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><strong>Plagiat</strong> [pla&#658;ja] <strong>n. m . &#201;TYM.</strong> 1735, Voltaire ; du rad. de <em>plagiaire, </em> aussi au sens du lat. <em>plagiarius ;</em> cf. <em>larrecin plagiant</em> &#171; vol d&#8217;enfant &#187;, 1537,</figcaption></figure></div><p><em><strong>&#201;COUTER L&#8217;ARTICLE </strong></em></p><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;03265317-6330-4b57-98bc-336ce3059381&quot;,&quot;duration&quot;:846.1845,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Selon le Grand Robert de la langue fran&#231;aise, le plagiaire est une <em>personne qui utilise les ouvrages d&#8217;autrui en les d&#233;marquant et en s&#8217;en appropriant le m&#233;rite </em>(contrefacteur, copiste, pillard, pilleur, pirate). Il est &#233;galement expliqu&#233; que le contraire du plagiaire, c&#8217;est le cr&#233;ateur.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;artiste est particuli&#232;rement avis&#233; quant &#224; cette notion&#8201;; l&#8217;atelier o&#249; l&#8217;&#233;l&#232;ve faisait autrefois son apprentissage &#233;tait en effet une &#233;cole du plagiat l&#233;gitim&#233;. L&#8217;imitation &#233;tait alors consid&#233;r&#233;e comme la voie royale de la formation artistique. Dans les ateliers de la Renaissance, copier les ma&#238;tres &#233;tait non seulement permis, mais aussi exig&#233;. Les &#233;l&#232;ves de Rapha&#235;l ou de Rubens reprenaient les compositions de leur ma&#238;tre sans que cela f&#251;t per&#231;u comme un vol pour la bonne raison que la notion d&#8217;originalit&#233; individuelle est relativement r&#233;cente dans l&#8217;histoire de l&#8217;art occidental.</p><p style="text-align: justify;">Kant, puis le romantisme qui a impos&#233; le mythe du g&#233;nie solitaire, cr&#233;ateur <em>ex nihilo</em>, dont l&#8217;&#339;uvre est une pure &#233;manation de sa personnalit&#233;, ont progressivement, mais bel et bien fond&#233; l&#8217;id&#233;e que toute imitation non autoris&#233;e constitue un pr&#233;judice moral et patrimonial. C&#8217;est d&#8217;ailleurs pr&#233;cis&#233;ment sur ce postulat que se construit le droit d&#8217;auteur  : l&#8217;&#339;uvre est l&#8217;extension de la personnalit&#233; de son cr&#233;ateur. </p><p style="text-align: justify;">Derni&#232;rement, alors que j&#8217;&#233;tais avec Philippe Ramette et que nous nous penchions sur son travail, j&#8217;ai d&#233;couvert une &#339;uvre assez ancienne, &#171;&#8201;Point de vue&#8201;&#187;, datant de 1994 (au Mamac de Nice), et qui a &#233;t&#233; produite plusieurs fois, de fa&#231;on &#233;ph&#233;m&#232;re ou p&#233;renne, comme &#224; Dijon, place des Ducs en 2020 (&#171;&#8201;Point de vue&#8201;&#187; n&#176;&nbsp;3 d&#8217;une s&#233;rie de 12). Il s&#8217;agit d&#8217;un m&#226;t de dix m&#232;tres de haut surmont&#233; d&#8217;une chaise pour mat&#233;rialiser un point de vue inaccessible de fa&#231;on d&#233;cal&#233;, une invitation &#224; prendre de la hauteur, &#224; &#233;largir le regard, sur la ville notamment. Il y en a une autre &#224; Punta del&nbsp;Este (Uruguay) et au Ch&#226;teau d&#8217;Oiron (les Deux-S&#232;vres).</p><p style="text-align: justify;">Quelle n&#8217;a pas &#233;t&#233; ma surprise lorsque j&#8217;ai alors d&#233;couvert qu&#8217;en 2023, Bouygues immobilier avait remport&#233; le prix &#171;&#8201;1 immeuble, 1 &#339;uvre&#8201;&#187; &#224; Nanterre avec l&#8217;&#339;uvre <em>Beautiful View #1,</em> du duo d&#8217;artistes suisse Sabina Lang et Daniel Baumann&#8201;! Install&#233;e au c&#339;ur d&#8217;un &#233;coquartier de Nanterre, cette &#339;uvre repr&#233;sente quatre si&#232;ges verts, suspendus en haut d&#8217;un m&#226;t blanc de 22&nbsp;m&#232;tres de haut. Dans un article r&#233;cent qui la pr&#233;sentait, il est ainsi indiqu&#233; &#171;&#8201;<em>s&#8217;asseoir sur cette tribune pour profiter de la vue est hors de port&#233;e, c&#8217;est une &#233;vidence. Il est malgr&#233; tout possible d&#8217;imaginer la vision que nous pourrions avoir, assis de l&#224;-haut. L&#8217;&#339;uvre, comme un mirage, incite &#224; r&#234;ver, &#224; m&#233;diter sur le changement de point de vue</em>&#8201;&#187;.  </p><p style="text-align: justify;">J&#8217;avais montr&#233; &#224; Philippe Ramette cette &#233;trange concordance, et il avait lev&#233; les &#233;paules et les mains en signe d&#8217;impuissance, de d&#233;sillusion, de fatalisme, ou de quelque chose d&#8217;approchant. On en &#233;tait rest&#233; l&#224;, mais en tout &#233;tat de cause, j&#8217;avais &#233;t&#233; int&#233;ress&#233; par cette notion d&#8217;appropriation (influence, citation, pastiche, parodie, contrefa&#231;on, plagiat, etc) dans l&#8217;art. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png" width="1200" height="1800" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1800,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3088981,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200989101?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ntU!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb16c157e-193c-4dc8-96c3-e967ba856415_1200x1800.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">&#8220;Point de vue&#8221; Philippe Ramette (1994-2020) ( Alors dans les jardins deBanque de France de Dijon, aujourd&#8217;hui devant le Palais des Ducs Photo : Banque de France</figcaption></figure></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png" width="1200" height="852" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:852,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1185484,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200989101?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cCme!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7cce5015-e748-4c02-a35a-f7a2103c993f_1200x852.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><em>Beautiful view #</em>1 de Lang/Baumann (2019) &#224; Nanterre. Photo : Gregoire Cretinon</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Nous savons tous comment les avant-gardes du d&#233;but du XXe si&#232;cle ont bris&#233; ce paradigme. Braque et Picasso, avec leurs papiers coll&#233;s, int&#233;grant des mat&#233;riaux pr&#233;lev&#233;s dans la r&#233;alit&#233; quotidienne ou Marcel Duchamp, en signant des objets manufactur&#233;s, ont pos&#233; la question de l&#8217;auteur de fa&#231;on radicale.  L&#8217;artiste peut-il s&#8217;approprier ce qui appartient &#224; tous ? Qu&#8217;importe, le dada&#239;sme, le surr&#233;alisme, puis le pop art vont finir par institutionnaliser ces pratiques de pr&#233;l&#232;vement, tandis que l&#8217;art contemporain, en faisant de la citation et du d&#233;tournement des strat&#233;gies centrales, a  port&#233; cette tension &#224; un point critique. </p><p style="text-align: justify;"><strong>Le cadre th&#233;orique</strong></p><p style="text-align: justify;">La l&#233;gitimation intellectuelle de l&#8217;appropriation artistique s&#8217;enracine dans la pens&#233;e poststructuraliste. En 1968, <a href="https://books.openedition.org/puv/1546">Roland Barthes publie &#171; La mort de l&#8217;auteur &#187;</a>, texte fondateur dans lequel il d&#233;clare que l&#8217;&#233;criture est la &#171; <em>destruction de toute voix, de toute origine</em> &#187;, autrement dit, l&#8217;&#339;uvre n&#8217;appartient pas &#224; son cr&#233;ateur, elle appartient au lecteur. Cette forme d&#8217;autonomisation a offert aux artistes de l&#8217;appropriation une solide base th&#233;orique. De la m&#234;me mani&#232;re, Walter Benjamin, avec L&#8217;&#338;uvre d&#8217;art &#224; l&#8217;&#233;poque de sa reproductibilit&#233; technique (1935), a th&#233;oris&#233; la disparition de l&#8217;aura de l&#8217;&#339;uvre originale &#224; l&#8217;&#232;re de la reproduction m&#233;canis&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">&#201;videmment, Andy Warhol est la figure quasi tut&#233;laire de l&#8217;art de l&#8217;appropriation. En reproduisant les bo&#238;tes de soupe Campbell ou les portraits de Marilyn Monroe (tir&#233;s d&#8217;une photo publicitaire), il a transform&#233; des images de la culture de masse en ic&#244;nes artistiques, m&#234;me si cette d&#233;marche l&#8217;a aussi conduit devant les tribunaux. (par exemple concernant la s&#233;rie <em>Cowboys and Indians</em>  avec une image de John Wayne.)</p><p><strong>Jeff Koons : le r&#233;cidiviste condamn&#233;</strong></p><p style="text-align: justify;">Jeff Koons est sans doute l&#8217;artiste le plus r&#233;guli&#232;rement poursuivi pour contrefa&#231;on dans l&#8217;histoire de l&#8217;art contemporain. Sa s&#233;rie <em>Banality </em>(1988) est &#224; l&#8217;origine de plusieurs condamnations retentissantes, en particulier en France.</p><p style="text-align: justify;">Dans l&#8217;affaire <strong><a href="https://now.fordham.edu/arts-and-culture/top-10-cases-on-appropriation-art-and-the-law-2/">Rogers vs Koons</a></strong> (1992), l&#8217;artiste avait transform&#233; la photographie de chiots prise par Rogers en sculpture de porcelaine aux couleurs fantaisistes. Bien que les changements fussent significatifs, la justice am&#233;ricaine avait rejet&#233; l&#8217;argument de la parodie et condamn&#233; Koons.</p><p><strong>Richard Prince : l&#8217;appropriation port&#233;e &#224; l&#8217;extr&#234;me</strong></p><p style="text-align: justify;">Richard Prince repr&#233;sente le cas le plus radical et le plus m&#233;diatis&#233; de l&#8217;appropriation artistique pouss&#233;e aux limites du droit. Entr&#233; dans le monde de l&#8217;art &#224; la fin des ann&#233;es&nbsp;1970, il s&#8217;est impos&#233; en rephotographiant des publicit&#233;s et des images de magazines, vendant ces &#339;uvres pour des millions de dollars sans verser un centime aux photographes originaux.</p><p style="text-align: justify;">Dans l&#8217;affaire <strong><a href="https://now.fordham.edu/arts-and-culture/top-10-cases-on-appropriation-art-and-the-law-2/">Cariou vs Prince</a></strong> (2011-2013), Prince avait utilis&#233; les photographies de Patrick Cariou, publi&#233;es dans un livre sur la Jama&#239;que, pour cr&#233;er une s&#233;rie de collages. Apr&#232;s avoir perdu la cause en premi&#232;re instance, la cour d&#8217;appel a statu&#233; en faveur du <em>fair use,</em> les jugeant suffisamment transformatrices, ce qui a constitu&#233; une victoire majeure pour les artistes d&#8217;appropriation.</p><p style="text-align: justify;">En 2014, avec sa s&#233;rie <strong><a href="https://itsartlaw.org/art-law/appropriation-or-art-court-orders-richard-prince-to-pay-damages-in-highly-anticipated-copyright-lawsuit/">New Portraits</a></strong>, Prince a pr&#233;lev&#233; les photos Instagram de personnes c&#233;l&#232;bres et anonymes &#8212; dont Pamela Anderson &#8212; pour les imprimer en grand format et les revendre &#224; des prix astronomiques. Les photographes spoli&#233;s ont intent&#233; des poursuites. En janvier 2024, le juge Sidney Stein a rendu un jugement condamnant Prince &#224; verser 200&#8201;000&nbsp;dollars &#224; Donald Graham, 450&#8201;000&nbsp;dollars &#224; Eric McNatt, et 250&#8201;000&nbsp;dollars en autres frais. Le juge a estim&#233; que l&#8217;ajout d&#8217;une ligne de commentaire et des modifications d&#8217;&#233;chelle n&#8217;&#233;taient pas suffisamment &#171;&#8201;transformatifs&#8201;&#187;. </p><p style="text-align: justify;">Tout cela ne fit ni chaud ni froid &#224; Prince, qui commentait laconiquement  : &#171; <em>Je ne vais pas changer, je ne vais pas demander de permission</em>. &#187;</p><p><strong>L&#8217;affaire Shepard Fairey vs AP : l&#8217;ic&#244;ne politique au centre du litige</strong></p><p style="text-align: justify;">En 2008, Shepard Fairey cr&#233;e l&#8217;affiche <a href="https://www.ap.org/media-center/ap-in-the-news/2012/obama-hope-poster-artist-shepard-fairey-gets-probation/">&#171;&#8201;HOPE&#8201;&#187;</a>, qui devient le symbole de la campagne pr&#233;sidentielle de Barack Obama. L&#8217;image est inspir&#233;e d&#8217;une photographie prise par le photographe free-lance Mannie Garcia pour l&#8217;Associated Press. Fairey a initialement pr&#233;tendu s&#8217;&#234;tre bas&#233; sur une autre photo, avant d&#8217;admettre en 2009 avoir fabriqu&#233; et d&#233;truit des preuves pour masquer l&#8217;emprunt. L&#8217;affaire s&#8217;est r&#233;gl&#233;e &#224; l&#8217;amiable en 2011&#8201;; Fairey a &#233;t&#233; condamn&#233; &#224; 2&nbsp;ans de probation, 300&nbsp;heures de travaux d&#8217;int&#233;r&#234;t g&#233;n&#233;ral et une amende de 25&#8201;000&nbsp;dollars.</p><p style="text-align: justify;"><strong>Warhol Foundation vs Goldsmith&nbsp;: la Cour Supr&#234;me red&#233;finit le </strong><em><strong>fair use</strong></em></p><p style="text-align: justify;">En mai 2023, la Cour Supr&#234;me des &#201;tats-Unis a rendu une d&#233;cision de port&#233;e historique dans l&#8217;affaire <strong><a href="https://harvardlawreview.org/print/vol-137/andy-warhol-foundation-for-visual-arts-inc-v-goldsmith/">Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc. vs Goldsmith</a></strong>. En 1984, Warhol avait cr&#233;&#233; une s&#233;rie de s&#233;rigraphies &#224; partir d&#8217;une photographie de Prince prise par Lynn Goldsmith. </p><p style="text-align: justify;">La Cour avait alors statu&#233;, par sept voix contre deux, que cet usage ne constituait pas un <em>fair use</em> prot&#233;g&#233;. Les deux &#339;uvres avaient &#171;&#8201;substantiellement le m&#234;me but&#8201;&#187; &#8212; illustrer une publication commerciale consacr&#233;e au musicien Prince. La juge Sotomayor, a reconnu que &#171;&#8201;la contribution de Warhol &#224; l&#8217;art contemporain est ind&#233;niable&#8201;&#187;, mais a refus&#233; que cette reconnaissance artistique suffise &#224; justifier l&#8217;appropriation commerciale. Cette d&#233;cision restera comme une des plus importantes en mati&#232;re de droit d&#8217;auteur et d&#8217;art contemporain.</p><p style="text-align: justify;"><strong>L&#8217;art conceptuel et la question de la paternit&#233;</strong></p><p style="text-align: justify;">L&#8217;art conceptuel a produit une situation in&#233;dite et philosophiquement compliqu&#233;e, celle o&#249; l&#8217;id&#233;e et sa r&#233;alisation mat&#233;rielle peuvent &#234;tre dissoci&#233;es, et ainsi confi&#233;es &#224; des mains diff&#233;rentes. L&#8217;affaire <strong><a href="https://ipkitten.blogspot.com/2024/06/from-conceptual-art-to-ai-on.html">Cattelan vs Druet</a></strong> en est l&#8217;illustration la plus spectaculaire.</p><p style="text-align: justify;">Daniel Druet, sculpteur acad&#233;mique laur&#233;at du Prix de Rome, a r&#233;alis&#233; entre 1999 et 2006 neuf sculptures en cire pour Maurizio Cattelan &#8212; dont <em><a href="https://lesoeuvres.pinaultcollection.com/fr/oeuvre/la-nona-ora">La Nona Ora</a></em> (le Pape foudroy&#233; par une m&#233;t&#233;orite) et <em><a href="https://lesoeuvres.pinaultcollection.com/fr/oeuvre/him">Him</a></em> (Hitler agenouill&#233; en pri&#232;re). Druet a revendiqu&#233; la copaternit&#233; de ces &#339;uvres et r&#233;clam&#233; 4,5&nbsp;millions d&#8217;euros de dommages et int&#233;r&#234;ts. Sa demande a &#233;t&#233; d&#233;clar&#233;e irrecevable par le tribunal judiciaire de Paris en 2022, puis confirm&#233;e en appel par la Cour d&#8217;appel de Paris le 5&nbsp;juin 2024.</p><p style="text-align: justify;">Comme l&#8217;a relev&#233; la <a href="https://www.revueconflits.com/lart-devant-la-justice-laffaire-druet-cattelan/">Revue Conflits</a>, l&#8217;art conceptuel repose sur un postulat radicalement diff&#233;rent&nbsp;: &#171;&#8201;L&#8217;&#339;uvre d&#8217;art, c&#8217;est le concept. R&#233;alisation, formes et images sont emprunt&#233;es &#224; d&#8217;autres sources.&#8201;&#187; En droit fran&#231;ais, l&#8217;article L.&nbsp;113-1 du Code de la propri&#233;t&#233; intellectuelle pr&#233;sume auteur la personne sous le nom de laquelle l&#8217;&#339;uvre est divulgu&#233;e &#8212; ce qui, en l&#8217;occurrence, prot&#232;ge syst&#233;matiquement l&#8217;artiste concepteur au d&#233;triment de l&#8217;ex&#233;cutant.</p><p style="text-align: justify;">Cette affaire avait, on s&#8217;en souvient, mobilis&#233; le monde de l&#8217;art&nbsp;: Sophie Calle, Annette Messager et Xavier Veilhan ont alors <a href="https://news.artnet.com/art-world/druet-v-maurizio-cattelan-trial-2115444">sign&#233; un &#233;ditorial</a> estimant que la d&#233;marche de Druet mena&#231;ait de &#171;&#8201;disqualifier l&#8217;art conceptuel&#8201;&#187; dans son ensemble.</p><p style="text-align: justify;"><strong>Damien Hirst et les artistes aborig&#232;nes</strong></p><p style="text-align: justify;">En 2018, la s&#233;rie de peintures <em>Veil</em> de Damien Hirst a suscit&#233; une vive controverse apr&#232;s que des critiques ont signal&#233; de <a href="https://news.artnet.com/art-world/damien-hirst-veil-paintings-aboriginal-artists-1257185">frappantes similitudes</a> avec les peintures de l&#8217;artiste australienne aborig&#232;ne <a href="https://www.aborigene.fr/artistes-aborigenes/artistes-e-h/emily-kame-kngwarreye/">Emily Kame Kngwarreye</a>. Hirst a d&#233;menti tout plagiat intentionnel, mais l&#8217;affaire a soulev&#233; certaines questions sur l&#8217;appropriation culturelle et sur la protection des arts traditionnels, souvent insuffisamment couverts par les l&#233;gislations de droit d&#8217;auteur.</p><p style="text-align: justify;"><strong>Street art et droit&nbsp;: la victoire de Plesner contre Louis Vuitton</strong></p><p style="text-align: justify;">Dans une affaire illustrant que l&#8217;appropriation peut fonctionner dans un sens militant, l&#8217;artiste danoise Nadia Plesner avait &#233;t&#233; poursuivie par Louis Vuitton pour avoir repr&#233;sent&#233;, dans sa peinture <em><a href="https://www.nadiaplesner.com/simple-living--darfurnica1/the-making-of-darfurnica">Darfurnika</a></em><a href="https://www.nadiaplesner.com/simple-living--darfurnica1/the-making-of-darfurnica"> (hommage &#224; </a><em><a href="https://www.nadiaplesner.com/simple-living--darfurnica1/the-making-of-darfurnica">Guernica</a></em><a href="https://www.nadiaplesner.com/simple-living--darfurnica1/the-making-of-darfurnica"> de Picasso),</a> un enfant africain tenant un sac imitant un accessoire LV. L&#8217;artiste a invoqu&#233; la libert&#233; d&#8217;expression artistique &#8212; et a gagn&#233;. Les tribunaux n&#233;erlandais ont estim&#233; que l&#8217;&#339;uvre relevait de la critique sociale et que les droits de la marque ne pouvaient s&#8217;exercer au d&#233;triment de la libert&#233; de cr&#233;ation.</p><p style="text-align: justify;"><strong>Le droit fran&#231;ais&nbsp;: une protection forte de l&#8217;auteur</strong></p><p style="text-align: justify;">En France, le droit d&#8217;auteur est fond&#233; sur un mod&#232;le tr&#232;s protecteur. La loi consacre un droit moral inali&#233;nable, l&#8217;auteur a le droit &#224; la paternit&#233; de son &#339;uvre, &#224; son int&#233;grit&#233;, et peut s&#8217;opposer &#224; toute utilisation qui lui porterait atteinte, y compris apr&#232;s cession des droits patrimoniaux. Cette primaut&#233; du cr&#233;ateur individuel rend le droit fran&#231;ais structurellement hostile aux pratiques d&#8217;appropriation non autoris&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les exceptions au droit exclusif de reproduction &#8212; parodie, citation, revue de presse &#8212; sont limitativement &#233;num&#233;r&#233;es &#224; l&#8217;article L.&nbsp;122-5 du Code de la propri&#233;t&#233; intellectuelle et soumises &#224; trois conditions cumulatives&nbsp;: elles ne doivent pas porter atteinte &#224; l&#8217;exploitation normale de l&#8217;&#339;uvre, ne pas causer de pr&#233;judice injustifi&#233; aux int&#233;r&#234;ts l&#233;gitimes de l&#8217;auteur, et entrer dans l&#8217;une des cat&#233;gories l&#233;galement d&#233;finies. Les affaires Koons en France illustrent la s&#233;v&#233;rit&#233; de cette approche.</p><p><strong>Le </strong><em><strong>fair use</strong></em><strong> am&#233;ricain&nbsp;: une doctrine ouverte, mais pour le moins incertaine</strong></p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me am&#233;ricain repose sur la doctrine du <em>fair use</em> (usage loyal), d&#233;finie &#224; l&#8217;article&nbsp;107 du Copyright Act de 1976. Quatre facteurs sont pris en compte par les juges&nbsp;: (1) le but et le caract&#232;re de l&#8217;usage (transformatif ou non, commercial ou &#233;ducatif)&#8201;; (2) la nature de l&#8217;&#339;uvre copi&#233;e&#8201;; (3) l&#8217;importance de la portion utilis&#233;e&#8201;; (4) l&#8217;effet sur le march&#233; potentiel de l&#8217;&#339;uvre originale. Aucun facteur n&#8217;est d&#233;terminant &#224; lui seul, bien que les premier et quatri&#232;me soient g&#233;n&#233;ralement les plus d&#233;cisifs.</p><p style="text-align: justify;">Cette doctrine a permis &#224; des artistes comme Richard Prince de prosp&#233;rer pendant des d&#233;cennies dans une zone grise fertile. Mais la d&#233;cision <em>Warhol vs Goldsmith</em> (2023) a restreint significativement l&#8217;invocation du caract&#232;re transformatif dans un contexte commercial.</p><p><strong>La r&#233;volution num&#233;rique et la d&#233;sint&#233;gration de l&#8217;original</strong></p><p style="text-align: justify;">Internet a radicalement chang&#233; les conditions de la cr&#233;ation et de la copie. Les &#339;uvres circulent librement, les images sont partag&#233;es, recadr&#233;es et recontextualis&#233;es pratiquement en temps r&#233;el et &#224; une &#233;chelle sans pr&#233;c&#233;dent. Cela doit &#234;tre pris en consid&#233;ration.</p><p style="text-align: justify;">Toutefois la question la plus importante en ce moment est celle que pose l&#8217;IA g&#233;n&#233;rative. Des mod&#232;les comme <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Midjourney">Midjourney</a>, <a href="https://openai.com/fr-FR/index/dall-e/">DALL-E</a> ou <a href="https://stablediffusion.fr/?lng=fr">Stable Diffusion</a> sont entra&#238;n&#233;s sur des milliards d&#8217;images &#8212; dont une part significative d&#8217;&#339;uvres prot&#233;g&#233;es par le droit d&#8217;auteur sans que les artistes concern&#233;s aient &#233;t&#233; consult&#233;s (ni indemnis&#233;s). Des artistes de renom, notamment au Royaume-Uni et aux &#201;tats-Unis, ont cependant engag&#233; des poursuites collectives contre les soci&#233;t&#233;s d&#233;veloppant ces outils.</p><p style="text-align: justify;">La question juridique centrale est doublement compliqu&#233;e&nbsp;: l&#8217;entra&#238;nement d&#8217;un mod&#232;le sur des &#339;uvres prot&#233;g&#233;es constitue-t-il une reproduction illicite&#8201;? Et l&#8217;&#339;uvre g&#233;n&#233;r&#233;e par l&#8217;IA peut-elle porter atteinte aux droits d&#8217;un auteur humain par ressemblance excessive&#8201;? En France et dans l&#8217;<a href="https://www.entreprises.gouv.fr/decryptages-de-nos-experts/le-reglement-europeen-sur-lintelligence-artificielle-publics-concernes">Union europ&#233;enne, l&#8217;</a><em><a href="https://www.entreprises.gouv.fr/decryptages-de-nos-experts/le-reglement-europeen-sur-lintelligence-artificielle-publics-concernes">AI Act</a></em> et les d&#233;bats autour du droit d&#8217;auteur, ne nous montrent qu&#8217;une infime partie de l&#8217;ampleur du chantier l&#233;gislatif &#224; venir.</p><p><strong>Bon, alors&#8201;?</strong></p><p style="text-align: justify;">L&#8217;art aujourd&#8217;hui se trouve dans une position paradoxale. Il a fait de l&#8217;emprunt, du d&#233;tournement et de la citation des strat&#233;gies esth&#233;tiques bien &#233;tablies, l&#233;gitim&#233;es par un demi-si&#232;cle de pens&#233;e critique. Il se heurte n&#233;anmoins &#224; un cadre juridique de plus en plus strict, surtout dans les contextes commerciaux. L&#8217;art sans le pognon n&#8217;est pas pour demain&#8201;!</p><p style="text-align: justify;">Quoi qu&#8217;il en soit, la question n&#8217;est pas seulement l&#233;gale. Elle est aussi morale et politique. Qui b&#233;n&#233;ficie de l&#8217;appropriation&#8201;? Il faut bien reconna&#238;tre que, dans l&#8217;immense majorit&#233; des cas, ce sont des artistes d&#233;j&#224; consacr&#233;s (Koons, Prince, Hirst et consorts) qui s&#8217;approprient le travail des autres. La puissance commerciale de ces appropriations n&#8217;a rien &#224; voir avec le geste critique ou subversif th&#233;oris&#233; par les postmodernes.</p><p style="text-align: justify;">Depuis que l&#8217;art existe, l&#8217;appropriation, la citation, l&#8217;influence, le plagiat, etc., sont constitutifs de sa pratique. Ce qui change, c&#8217;est le contexte &#8212; technologique, &#233;conomique, juridique, sociologique &#8212; dans lequel tout cela s&#8217;inscrit. Les d&#233;bats &#224; venir seront vifs (ils le sont d&#233;j&#224;). Ce qui m&#8217;int&#233;resse pour ma part dans le cadre de cette r&#233;flexion sur le sujet, ce n&#8217;est pas tant la norme, mais la cause. Ce que l&#8217;art &#171;&#8201;repr&#233;sente&#8201;&#187; me semble peut-&#234;tre plus int&#233;ressant. Dans la Gr&#232;ce pa&#239;enne, l&#8217;image (<em>l&#8217;eikon)</em> &#233;tait un moyen de connaissance m&#233;taphysique qui rendait &#171;&#8201;visible&#8201;&#187; l&#8217;intelligible et fondait une logique manifeste de la beaut&#233;. Dans le christianisme, l&#8217;image est devenue &#171;&#8201;ic&#244;ne&#8201;&#187; au sens d&#8217;un signe typologique, crypt&#233;, qui ne manifeste plus l&#8217;intelligible pr&#233;sent, mais annonce une finalit&#233;, en d&#233;composant le visible plut&#244;t qu&#8217;en l&#8217;id&#233;alisant. En gros, on pourrait dire que l&#8217;un montre et que l&#8217;autre &#171;&#8201;pr&#233;-voit&#8201;&#187;. Peut-&#234;tre alors, que cette attente (d&#8217;aucuns diraient &#171;&#8201;esp&#233;rance&#8201;&#187;) est-elle cause de cette bataille entre l&#8217;individualisation, l&#8217;unicit&#233; de la cr&#233;ation et son &#233;manation. Mais bon&#8230; c&#8217;est une autre affaire.  </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p><p style="text-align: justify;"><br></p><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’Énigme du Botticelli Gallois]]></title><description><![CDATA[Le Secret du &#8220;Jeune Homme au M&#233;daillon&#8221;]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/lenigme-du-botticelli-gallois</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/lenigme-du-botticelli-gallois</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Tue, 09 Jun 2026 07:02:52 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png" width="1200" height="1811" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1811,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2228636,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200854365?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!s3vz!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdc75ffb8-a127-4817-8c88-163bf9ebe782_1200x1811.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption"><em>Jeune homme tenant un m&#233;daillon</em>, par Sandro Botticelli et Bartolomeo Bulgarini. Vers 1481-1485. Tempera sur panneau de peuplier, 58,4 &#215; 39,4 cm. Collection priv&#233;e</figcaption></figure></div><p><em><strong>Ecoutez l&#8217;article </strong></em></p><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;bc266291-1e3f-48fa-bf81-5a2e62db6e57&quot;,&quot;duration&quot;:429.97552,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans le  num&#233;ro de juin du toujours remarquable <a href="https://burlington.org.uk/">Burlington magazine</a>, Mark Evans nous propose l&#8217;une de ces histoires que j&#8217;appr&#233;cie tout particuli&#232;rement &#224; propos d&#8217;une &#339;uvre qui nous prom&#232;ne &#224; travers l&#8217;Histoire, tra&#238;nant avec elle le myst&#232;re des destin&#233;es - grandes et petites.</p><h2>Une vente record et un myst&#232;re persistant</h2><p style="text-align: justify;">Le 28 janvier 2021, &#224; l&#8217;occasion d&#8217;une vacation historique chez Sotheby&#8217;s &#224; New York le march&#233; de l&#8217;art mondial a vibr&#233; d&#8217;une rare intensit&#233;. Le portrait d&#8217;un <em>Jeune homme tenant un m&#233;daillon</em>, chef-d&#8217;&#339;uvre de la maturit&#233; de Sandro Botticelli, &#233;tait adjug&#233; pour la somme astronomique de 92,2 millions de dollars. Ce prix, vertigineux pour une &#339;uvre dont l&#8217;attribution fit longtemps d&#233;bat, souligne la fascination exerc&#233;e par ce visage demi-mill&#233;naire de la Renaissance, d&#8217;autant que derri&#232;re la perfection de ses traits, subsistait une anomalie troublante, &#224; savoir le m&#233;daillon de bois repr&#233;sentant un saint, incrust&#233; dans le panneau de peuplier et qui d&#233;tonne incontestablement avec l&#8217;ensemble.</p><p style="text-align: justify;">Cette &#339;uvre rec&#232;le une double &#233;nigme qui a longtemps tenu en &#233;chec les plus fins connaisseurs. Premi&#232;rement, comment ce tr&#233;sor florentin a-t-il pu s&#8217;&#233;garer dans l&#8217;ombre d&#8217;un manoir du nord du pays de Galles, et secondement, quel secret cache ce fragment m&#233;di&#233;val dont la pr&#233;sence semble d&#233;fier la logique historique ? Entre expertises scientifiques de pointe et chroniques de la noblesse europ&#233;enne, l&#8217;enqu&#234;te men&#233; par Evans nous m&#232;ne des rives de l&#8217;Arno aux landes galloises ( en passant par plusieurs pays europ&#233;ens)</p><h2>Le puzzle du m&#233;daillon : D&#233;bat d&#8217;experts et preuves scientifiques</h2><p style="text-align: justify;">Penchons nous dabord sur l&#8217;insertion de ce fragment siennois, attribu&#233; &#224; Bartolomeo Bulgarin<strong>i</strong> (mort en 1378) au c&#339;ur d&#8217;une &#339;uvre peinte un si&#232;cle plus tard. Deux &#233;coles de pens&#233;es se sont affront&#233;es </p><p style="text-align: justify;"><strong>La Th&#233;orie A (<a href="https://english.duke.edu/alumni/richard-stapleford">Richard Stapleford</a>) :</strong> En 1987, Stapleford d&#233;fendait l&#8217;id&#233;e d&#8217;une insertion originale. Selon lui, Botticelli aurait sciemment cr&#233;&#233; une tension m&#233;taphysique entre le naturalisme vibrant du jeune homme et l&#8217;imagerie rigide du saint m&#233;di&#233;val, opposant la vie charnelle &#224; l&#8217;&#233;ternit&#233; de l&#8217;art.</p><p style="text-align: justify;"><strong>La Th&#233;orie B (<a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Roberto_Longhi">Roberto Longhi</a> &amp; <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Keith_Christiansen">Keith Christiansen</a>) :</strong> D&#232;s 1960, le grand Longhi (auteur entre autre d&#8217;une magnifique &#233;tude sur Piero della Francesca !) fustigeait ce qu&#8217;il appelait un &#171; non-sens anti-historique &#187;. Pour lui, le m&#233;daillon ne pouvait &#234;tre qu&#8217;un ajout tardif, rempla&#231;ant sans doute un &#233;l&#233;ment original perdu &#8212; peut-&#234;tre un miroir ou un m&#233;daillon en stucc repr&#233;sentant un patriarche M&#233;dicis.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;arbitrage d&#233;finitif est venu de la science. </p><p style="text-align: justify;"><strong>L&#8217;&#233;vidence xylophage :</strong> Les radiographies X r&#233;v&#232;lent que le m&#233;daillon de Bulgarini &#233;tait d&#233;j&#224; cribl&#233; de galeries de vers &#224; bois avant m&#234;me son insertion. Plus probant encore, le niveau de d&#233;gradation du fragment exc&#232;de de loin celui de panels contemporains de Bulgarini, comme <em>L&#8217;Aveuglement de saint Victor</em>.</p><p style="text-align: justify;"><strong>Le contraste de conservation :</strong> Tandis que le m&#233;daillon est d&#233;vast&#233; par les insectes, le panneau de support de Botticelli est demeur&#233; parfaitement intact, une impossibilit&#233; biologique si l&#8217;infestation datait du XVe si&#232;cle.</p><p style="text-align: justify;"><strong>La &#171; r&#233;paration invisible &#187; :</strong> L&#8217;analyse des bords montre des traces de dorure et de poin&#231;onnage datant du XIXe ou du d&#233;but du XXe si&#232;cle, caract&#233;ristiques d&#8217;une manipulation moderne visant &#224; int&#233;grer les deux &#233;poques de mani&#232;re transparente.</p><h2>La piste des Wynn de Glynllifon : Une hibernation s&#233;culaire</h2><p style="text-align: justify;">Quant &#224; l&#8217;&#339;uvre de Botticelli, elle a connu une v&#233;ritable &#171; histoire de Cendrillon &#187;. Lorsqu&#8217;elle est rep&#233;r&#233;e et achet&#233;e en 1938 par le marchand Sidney F. Sabin au domaine de <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Glynllifon">Plas Glynllifon</a>, chez le 5&#232;me Baron Newborough, elle est si peu consid&#233;r&#233;e qu&#8217;elle avait &#233;t&#233; &#233;valu&#233;e un plus t&#244;t &#224; seulement une dizaine de livres sterling. Le baron lui-m&#234;me professait un d&#233;go&#251;t marqu&#233; pour ce portrait. </p><p style="text-align: justify;">Pourtant, le revers du tableau murmurait d&#233;j&#224; ses secrets. Une inscription ancienne, &#171; D&#8217;Alessandro / Botti / cello Fiorentino &#187;, sugg&#232;re que l&#8217;&#339;uvre poss&#233;dait d&#233;j&#224; son attribution correcte avant de quitter l&#8217;Italie. On y trouve &#233;galement les dates de naissance (1437) et de mort (1515) de l&#8217;artiste, des erreurs tir&#233;es directement de Vasari.  La date de naissance r&#233;elle de Botticelli (1445) n&#8217;ayant &#233;t&#233; publi&#233;e qu&#8217;en 1839, on en d&#233;duit donc que que le tableau se trouvait d&#233;j&#224; en Grande-Bretagne avant cette date.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;opinion traditionnelle selon laquelle le 1er Baron Newborough, Thomas Wynn aurait acquit le tableau de Botticelli  lors de son Grand Tour entre 1782 et 1791, ne r&#233;siste pas non plus &#224; l&#8217;annalyse. D&#8217;abord, parce que lorsque Wynn r&#233;sidait &#224; Florence &#224; cette &#233;poque, la connaissance de Botticelli se limitait &#224; la caricature que Vasari faisait d&#8217;un artiste talentueux mais fantasque, r&#233;duit &#224; la pauvret&#233; par son d&#233;vouement au fanatique dominicain Savonarole. Ses peintures n&#8217;&#233;taient ainsi gu&#232;re connues, sauf des amateurs du &#171; cabinet des tableaux anciens &#187; r&#233;cemment fond&#233; aux Offices par le grand-duc L&#233;opold Ier<em>. </em>D&#8217;autre part, Wynn r&#233;sidait &#224; Florence de mani&#232;re &#171; tr&#232;s obscure &#187; pour &#233;chapper &#224; ses cr&#233;ancier, laissant son fils &#171; courir &#224; l&#8217;&#233;tat sauvage &#187;. </p><h2>Maria Stella, Lady Newborough : La &#8220;Baronne de l&#8217;Art&#8221;</h2><p style="text-align: justify;">Le v&#233;ritable personnage romanesque de cette &#233;pop&#233;e est <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Baronne_de_Sternberg">Maria Stella Petronilla Chiappini</a>, la seconde &#233;pouse de Thomas Wynn ( ele avait alors 13 ans !)  Figure tourment&#233;e, cette ancienne &#171; chanteuse &#187; florentine  dont le mariage fut qualifi&#233; de &#171; m&#233;salliance &#187; par ses contemporains a nourrit toute sa vie  une passion d&#233;vorante pour les arts.</p><p style="text-align: justify;">Persuad&#233;e d&#8217;&#234;tre la fille l&#233;gitime du duc d&#8217;Orl&#233;ans, &#233;chang&#233;e &#224; la naissance contre un gar&#231;on (le futur Louis-Philippe), elle cherchait dans l&#8217;art une preuve de son sang royal. Son go&#251;t pour les portraits &#233;tait une obsession : elle se fit sculpter par Joseph Nollekens en 1797 dans un &#171; d&#233;shabill&#233; &#187; r&#233;v&#233;lateur, le sein nu, une audace in&#233;dite pour la noblesse britannique de l&#8217;&#233;poque. Plus tard, ruin&#233;e par ses proc&#232;s, elle ira jusqu&#8217;&#224; troquer son propre carrosse contre un portrait de Jane Seymour, la troisi&#232;me &#233;pouse d&#8217;Henri VIII et m&#232;re d&#8217;Edouard VI.</p><h2>Le sc&#233;nario d&#8217;une commande ing&#233;nieuse : L&#8217;intervention de Giuseppe Collignon</h2><p style="text-align: justify;">La th&#232;se novatrice de Mark Evans place l&#8217;acquisition du Botticelli vers 1820-1823, lors du retour de Maria Stella en Toscane. Elle y rencontre l&#8217;homme providentiel Giuseppe Collignon. Directeur de l&#8217;&#233;cole de dessin de Sienne et restaurateur de renom, Collignon est son protecteur et le mentor de son fils.</p><p style="text-align: justify;">Disposant d&#8217;un acc&#232;s privil&#233;gi&#233; aux tr&#233;sors des &#233;glises siennoises d&#233;saffect&#233;es, Collignon avait sous la main des fragments d&#8217;autels dispers&#233;s, dont le fameux saint de Bulgarini. Ma&#238;tre de la &#171; r&#233;paration invisible &#187;, il &#233;tait le seul capable d&#8217;orchestrer cette hybridation technique audacieuse, ins&#233;rant le panneau m&#233;di&#233;val pour redonner de l&#8217;&#233;clat &#224; un portrait dont l&#8217;&#233;l&#233;ment central original &#233;tait peut-&#234;tre d&#233;grad&#233;. Il re&#231;ut pour ses services la somme de 1 500 scudi, soit plus de trois fois son salaire annuel de directeur. </p><p style="text-align: justify;">En 1823, pour le 21e anniversaire de son fils Thomas John (le 2e Baron), Maria Stella exp&#233;die le tableau au pays de Galles. D&#232;s 1828, les visiteurs de Glynllifon s&#8217;&#233;merveillent devant ces &#171; nombreuses peintures rares et antiquit&#233;s de valeur &#187; rapport&#233;es d&#8217;Italie, confirmant l&#8217;arriv&#233;e de l&#8217;&#339;uvre sous l&#8217;impulsion de la baronne.</p><h2>Conclusion : La r&#233;habilitation d&#8217;une provenance et d&#8217;une collectionneuse</h2><p style="text-align: justify;">Cette enqu&#234;te magistrale transforme notre compr&#233;hension du <em>Jeune homme au m&#233;daillon</em>. Nous ne sommes plus face &#224; une anomalie de la Renaissance, mais devant un t&#233;moignage fascinant du go&#251;t du XIXe si&#232;cle, une &#233;poque o&#249; Botticelli commen&#231;ait &#224; peine son ascension vers la gloire mondiale.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;habilitation de Maria Stella, Lady Newborough, est totale. Loin d&#8217;&#234;tre la &#171; s&#339;ur folle &#187; d&#233;crite par son propre fr&#232;re, elle appara&#238;t comme une collectionneuse audacieuse, capable de d&#233;celer la beaut&#233; d&#8217;un ma&#238;tre alors oubli&#233;. Ce portrait, avec son &#233;trange m&#233;daillon, n&#8217;&#233;tait pas seulement un investissement, mais un talisman familial, un lien vibrant entre sa terre d&#8217;exil galloise et l&#8217;apog&#233;e culturel de sa Florence natale. Par-del&#224; les si&#232;cles et les restaurations de Collignon, le regard du jeune homme continue d&#8217;interroger le n&#244;tre, portant en lui les stigmates et la splendeur d&#8217;une lign&#233;e d&#8217;exception.</p><p style="text-align: justify;">Article tr&#232;s technique et tr&#232;s document&#233; &#224; lire pour le plaisir de l&#8217;art. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png" width="1200" height="550" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:550,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:138168,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200854365?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1pDd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae770b15-0749-44da-b79d-f3dc51fa9ef2_1200x550.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Abbas Akhavan ou l’insurrection de la non-divulgation]]></title><description><![CDATA[&#192; propos de l'entretien d'Abbas Akhavan avec Aram Moshayedi dans le sp&#233;cial Venise de FRIEZE]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/abbas-akhavan-ou-linsurrection-de</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/abbas-akhavan-ou-linsurrection-de</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Thu, 04 Jun 2026 15:58:13 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png" width="1200" height="1200" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1200,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2325164,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200597192?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F40f8f8eb-9dd3-4c31-89dc-d1d5cf0a59f7_1200x1200.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6psZ!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F65d0c5da-2751-46d8-bdb9-f9cbe2b4fd26_1200x1200.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Abbas Akhavan. Photo : Steve Farmer</figcaption></figure></div><h1><strong>L&#8217;apostat de la transparence </strong></h1><p style="text-align: justify;">Dans le num&#233;ro sp&#233;cial Venise de <a href="https://www.frieze.com/">Frieze</a>, on trouve un excellent entretien entre <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Abbas_Akhavan">Abbas Akhavan</a> qui repr&#233;sente le Canada &#224; la Biennale de Venise cette ann&#233;e avec Aram Moshayed commissaire d&#8217;exposition. </p><p style="text-align: justify;">Dans cet entretien r&#233;alis&#233; au lendemain de frappes militaires contre l&#8217;Iran, Abbas Akhavan &#233;voque Berlin (le lieu o&#249; il habite pour l&#8217;heure), o&#249; les passants continuent leurs vies avec une indiff&#233;rence &#171;&#8201;presque obsc&#232;ne&#8201;&#187;, tandis que T&#233;h&#233;ran tremble. Cette dichotomie entre l&#8217;horreur lointaine et une normalit&#233; de fa&#231;ade, pose selon lui, une question importante&nbsp;: comment faire de l&#8217;art dans un monde qui exige un transparence totale, une confession imm&#233;diate,une identit&#233; exhib&#233;e&#8201;?</p><p style="text-align: justify;">Sa r&#233;ponse est singuli&#232;re&nbsp;: par la r&#233;tention, par l&#8217;opacit&#233;. Par le refus de se laisser enti&#232;rement dig&#233;rer par le spectacle.</p><h2><strong>Le </strong><em><strong>t&#226;rof</strong></em><strong> comme arme philosophique</strong></h2><p style="text-align: justify;">Au c&#339;ur de la pens&#233;e d&#8217;Akhavan on trouve le <strong>t&#226;rof</strong>, cette politesse ritualis&#233;e iranienne qui crypte la communication et o&#249; le non-dit prime sur le verbe. &#171;&#8201;<em>Je comprends depuis mon plus jeune &#226;ge que la non-divulgation ou l&#8217;irr&#233;conciliabilit&#233; peuvent offrir beaucoup d&#8217;autonomie et d&#8217;espace</em>&#8201;&#187;, confie l&#8217;artiste.</p><p style="text-align: justify;">Ce n&#8217;est cependant pas d&#8217;un retrait, c&#8217;est plut&#244;t une strat&#233;gie. En cultivant l&#8217;opacit&#233;, Akhavan s&#8217;extrait de l&#8217;injonction contemporaine &#224; la visibilit&#233; imm&#233;diate pour reconqu&#233;rir une l&#233;gitimit&#233; artistique. Une ligne de fuite face au capitalisme qui, apr&#232;s avoir d&#233;cel&#233; le potentiel de l&#8217;art, s&#8217;emploie &#224; le vider de sa substance pour mieux en exag&#233;rer l&#8217;importance sociale.</p><blockquote><p><strong>&#171;&#8201;</strong><em>Nous n&#8217;avons plus d&#8217;artistes affam&#233;s, mais nous avons beaucoup d&#8217;artistes bien nourris et pourtant malnutris.&#8201;</em><strong>&#187;</strong></p></blockquote><p>Cette malnutrition spirituelle est le sympt&#244;me d&#8217;un syst&#232;me qui soutient les structures mat&#233;rielles tout en ass&#233;chant les conditions de possibilit&#233; d&#8217;une pens&#233;e radicale.</p><h2><strong>Le pi&#232;ge du &#171; marketing ethnique &#187;</strong></h2><p style="text-align: justify;">Le regard d&#8217;Akhavan sur le march&#233; de l&#8217;art contemporain est sans concession. Il d&#233;nonce avec une &#233;vidente amertume le &#171;&#8201;marketing ethnique&#8201;&#187; qui exige des artistes issus de diasporas une f&#233;tichisation de leur alt&#233;rit&#233;. Il y a ainsi une forte demande par le syst&#232;me de confessions biographiques, confondues avec l&#8217;identit&#233;, pour servir en quelque sorte de certificat d&#8217;authenticit&#233;. </p><p style="text-align: justify;">En gros, pour Akhavan, l&#8217;artiste ne saurait &#234;tre r&#233;duit au r&#244;le de porte-parole ou de sp&#233;cimen anthropologique d&#8217;une nation, d&#8217;un peuple, etc. Il s&#8217;insurge contre l&#8217;infantilisation des artistes que l&#8217;on somme de ne parler que d&#8217;eux-m&#234;mes pour expliquer le monde. Lorsque, par exemple, il traite de la destruction du patrimoine en Syrie ou en Irak (<em><a href="https://copenhagencontemporary.org/en/abbas-akhavan/">Curtain Call</a></em><a href="https://copenhagencontemporary.org/en/abbas-akhavan/">)</a>, il refuse qu&#8217;on l&#8217;interroge sur sa l&#233;gitimit&#233; biographique. La subjectivit&#233; des artistes s&#8217;est effondr&#233;e dans une excavation de soi sans fin&#8201;&#187;, d&#233;clare-t-il.</p><h2><strong>Pr&#233;f&#233;rer la censure &#224; la repr&#233;sentation</strong></h2><p style="text-align: justify;">Pour son intervention au <a href="https://www.gallery.ca/whats-on/the-venice-biennale">Pavillon du Canada pour la Biennale de Venise,</a> Akhavan adopte une position qui est pr&#233;sent&#233;e par l&#8217;interlocuteur comme audacieuse. Refusant de servir la diplomatie culturelle de l&#8217;&#201;tat, il confie au directeur du Mus&#233;e des beaux-arts du Canada son ambition. </p><blockquote><p><em>Comme je l&#8217;ai dit au directeur du Mus&#233;e des beaux-arts du Canada, mon ambition n&#8217;a peut-&#234;tre jamais &#233;t&#233; de repr&#233;senter un pays&#8201;; j&#8217;esp&#233;rais plut&#244;t &#234;tre censur&#233; par une nation. Non pas de fa&#231;on strat&#233;gique, ni en provoquant la censure, mais parce que cela signifierait que quelque chose dans l&#8217;&#339;uvre est suffisamment vivant pour susciter des frictions, pour justifier la censure</em></p></blockquote><p style="text-align: justify;">Si j&#8217;ai bien compris, sa qu&#234;te n&#8217;est pas celle du consensus, mais de la friction. Esp&#233;rer &#234;tre censur&#233; par la nation que l&#8217;on repr&#233;sente deviendrait alors l&#8217;ultime preuve que l&#8217;&#339;uvre est bel et bien vivante, qu&#8217;elle &#233;chappe &#224; la r&#233;cup&#233;ration et qu&#8217;elle poss&#232;de une v&#233;rit&#233; irr&#233;ductible. Bof, bof, je ne suis pas convaincu de son explication.</p><p style="text-align: justify;">Dans un monde satur&#233; par le vacarme des r&#233;seaux sociaux et la rigidit&#233; des positions identitaires, Abbas Akhavan propose que l&#8217;art soit une sorte de diplomatie de proximit&#233;. L&#8217;&#339;uvre deviendrait un terrain neutre o&#249;, par le contact rapproch&#233;, les &#171;&#8201;<em>distorsions que nous projetons les uns sur les autres peuvent enfin commencer &#224; se d&#233;faire</em>.&#8201;&#187;</p><p style="text-align: justify;">Aram Moshayed a, me semble-t-il, un peu mod&#233;r&#233; cette pieuse esp&#233;rance en affirmant que la culture est cependant capable de reproduire les syst&#232;mes de coercition et de violence qu&#8217;elle pr&#233;tend combattre. <em>On a une vision exag&#233;r&#233;e de ce que les artistes, les commissaires d&#8217;exposition et les &#233;crivains peuvent r&#233;ellement faire politiquement, alors m&#234;me que nous travaillons dans des formes structurellement limit&#233;es face &#224; la violence du monde</em>. Certes, il souligne que ce sont plut&#244;t les institutions artistiques qui n&#8217;ont tout simplement pas un pouvoir de transformation direct, mais &#231;a peut tout &#224; fait s&#8217;adresser &#233;galement aux artistes qui, bien souvent, diffusent leur savoir-faire &#224; travers elles. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;article est tr&#232;s int&#233;ressant, mais je crois qu&#8217;il montre aussi l&#8217;agilit&#233; surprenante de certains artistes internationaux, qui sont l&#233;gitimes pr&#233;cis&#233;ment par cette reconnaissance <em>globale. </em>Chaque fois que la justification de leur travail bute sur une certaine forme d&#8217;obsolescence (pour ne pas dire d&#8217;erreur initiale), ils en enfourchent une autre qu&#8217;ils brandissent avec la m&#234;me assurance. </p><p style="text-align: justify;">De l&#8217;individualisme comme repr&#233;sentation sociale indiscutable au silence et &#224; la &#171;&#8201;non-transparence&#8201;&#187; comme moyen de comprendre l&#8217;art et donc le monde, le grand &#233;cart est pour le moins &#233;vident. Mais peut-&#234;tre que c&#8217;est pr&#233;cis&#233;ment l&#224; que se situe la valeur de l&#8217;<em>artifex : </em>savoir changer sa raison d&#8217;&#234;tre dans un environnement qui lui-m&#234;me est en changement permanent.  Mais, dans cette situation, il ne faudrait pas le prendre trop au s&#233;rieux&#8230;</p><p style="text-align: justify;"></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="https://www.labiennale.org/en" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png" width="300" height="200" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:200,&quot;width&quot;:300,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:34373,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://www.labiennale.org/en&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/200597192?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-6Jm!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff20f8112-05b4-42d6-adbf-b3aa29996dbf_300x200.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner maintenant&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/subscribe"><span>S'abonner maintenant</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Philippe RAMETTE dessinateur ?]]></title><description><![CDATA[&#201;couter maintenant | Troisi&#232;me et dernier &#233;pisode]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/philippe-ramette-et-le-dessin</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/philippe-ramette-et-le-dessin</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Sat, 30 May 2026 05:28:01 GMT</pubDate><enclosure url="https://api.substack.com/feed/podcast/199688716/394ec0424a7093141ce4ab3ad5ffab46.mp3" length="0" type="audio/mpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png" width="1200" height="1574" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1574,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3182765,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199688716?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HjWd!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4d07a1fe-907a-44dd-bc3f-94504dd53f27_1200x1574.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Dessin &#8220;automatique&#8221; de Philippe Ramette alors &#233;tudiant &#224; la Villa Arson, stylo sur papier A4. Circa 1996.&#169;Philippe Ramette</figcaption></figure></div><h3 style="text-align: center;"><strong>NOTE PR&#201;LIMINAIRE<br></strong></h3><p style="text-align: justify;"><em><strong>Ces podcasts sont g&#233;n&#233;r&#233;s par l&#8217;IA. C&#8217;est une d&#233;marche r&#233;fl&#233;chie de notre part. Le but est de laisser les algorithmes choisir les &#233;l&#233;ments pertinents dans une source. En l&#8217;occurrence, pour la s&#233;rie consacr&#233;e &#224; Philippe Ramette, la source a &#233;t&#233; une s&#233;rie d&#8217;entretiens dans son atelier sur un th&#232;me d&#233;fini &#224; l&#8217;avance (la formation, la sculpture, le dessin, etc.), un entretient qui a n&#233;cessairement gliss&#233; vers une discussion &#224; b&#226;ton rompu selon l&#8217;inspiration et les propos du moment. C&#8217;est tr&#232;s exactement dans ces &#171;&#8201;pas de c&#244;t&#233;&#8201;&#187; que nous avons trouv&#233; int&#233;ressant de traiter le th&#232;me principal via l&#8217;intervention logicielle. L&#8217;IA a &#233;t&#233; en quelque sorte le t&#233;moin de nos discussions.</strong></em></p><p style="text-align: justify;"><em><strong>C&#8217;est donc pour &#233;viter &#224; la fois l&#8217;interpr&#233;tation personnelle subjective et une impossible objectivit&#233; (sur quels crit&#232;res ?) que nous avons d&#233;cid&#233;, Philippe et moi, de laisser la machine d&#233;cider, en r&#233;cusant n&#233;anmoins les propositions qui contenaient des erreurs trop manifestes.</strong></em></p><p style="text-align: justify;"><em><strong>On pourrait nous opposer le fait que nous avons fait tout de m&#234;me un choix en excluant certaines restitutions. Certes, mais ce choix est clairement expliqu&#233; : une erreur factuelle et manifeste, tandis que la subjectivit&#233; humaine ne permet pas de conna&#238;tre les crit&#232;res de choix. Par exemple, celui qui &#233;crit un texte ou bien qui assemble des sons ou des images ne dit jamais les raisons implicites ou explicites de ses d&#233;cisions. On parle alors de &#171;&#8201;m&#233;tier&#8201;&#187;, de &#171;&#8201;savoir-faire&#8201;&#187; de &#171;&#8201;conscience professionnelle&#8201;&#187;. C&#8217;est &#233;videmment confus, sans oublier la part de l&#8217;inconscient qui est autrement active dans les d&#233;cisions humaines.</strong></em></p><p style="text-align: justify;"><em><strong>Ce n&#8217;est &#233;videmment pas une remise en question de la l&#233;gitimit&#233; de l&#8217;esprit humain, puisque cette remise en question ne pourrait se faire qu&#8217;avec&#8230; l&#8217;esprit humain. C&#8217;est plut&#244;t une fa&#231;on de la shunter et de voir ce que &#231;a donne. L&#8217;honn&#234;tet&#233; et l&#8217;int&#233;grit&#233; retournent alors &#224; l&#8217;origine des sources. Savoir ce qu&#8217;elles sont devient par cons&#233;quent l&#8217;essentiel. Ainsi, pour ces podcasts, seuls les entretiens r&#233;alis&#233;s ont &#233;t&#233; utilis&#233;s dans leur int&#233;gralit&#233; (1 entretien = 1 restitution podcast). Ces entretiens ont eu lieu les mardis matin de mai 2026 dans l&#8217;atelier de Philippe Ramette.</strong></em></p><p><em><strong>Bonne &#233;coute.</strong></em></p><h5><strong>Troisi&#232;me partie de la s&#233;rie de podcasts consacr&#233;e &#224; Philippe Ramette</strong></h5><p style="text-align: justify;">Philippe Ramette con&#231;oit l&#8217;&#339;uvre comme une construction mentale avant d&#8217;&#234;tre mat&#233;rielle. &#192; rebours de l&#8217;urgence productive, il revendique de longues phases de latence o&#249; les id&#233;es m&#251;rissent, se filtrent et s&#8217;imposent par n&#233;cessit&#233;. Le dessin intervient alors en deux temps : d&#8217;abord comme jaillissement instinctif, puis comme outil de transmission &#8212; un &#171; storyboard &#187; destin&#233; &#224; guider la r&#233;alisation.</p><p style="text-align: justify;">Son travail na&#238;t souvent du trivial ou de l&#8217;accident, qu&#8217;il d&#233;tourne en exp&#233;riences plastiques par une forme de d&#233;rive mentale. Le langage y joue un r&#244;le d&#233;cisif : le titre agit comme un op&#233;rateur de sens qui transforme l&#8217;image et en fixe l&#8217;interpr&#233;tation.</p><p style="text-align: justify;">Mais c&#8217;est dans le passage &#224; la sculpture que l&#8217;&#339;uvre s&#8217;&#233;prouve r&#233;ellement, confront&#233;e aux contraintes de la mati&#232;re et de l&#8217;espace. Une fois r&#233;alis&#233;e, elle s&#8217;autonomise, &#233;chappant &#224; son cr&#233;ateur pour devenir un dispositif ouvert &#224; l&#8217;exp&#233;rience du spectateur.</p><div><hr></div><h3 style="text-align: justify;"><strong>1er podcast :</strong></h3><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/philippe-ramette-prothesiste-du-reel?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg" width="1080" height="1350" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:527118,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://open.substack.com/pub/maxtorregrossa/p/philippe-ramette-prothesiste-du-reel?r=9dd6q&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199688716?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0uAl!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8588a0bf-c983-4142-a2a1-d3fd3e33731f_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"></p><h3 style="text-align: justify;">Deuxi&#232;me podcast :</h3><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/p/philippe-ramette-prothesiste-du-reel" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg" width="1080" height="1350" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:322575,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/p/philippe-ramette-prothesiste-du-reel&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199688716?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2h_O!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb09fbabc-a3e4-4c68-8a6f-d1aa4d820c68_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Ci-git la mémoire des corps disparus...]]></title><description><![CDATA[&#192; propos d'une exposition au Palais Galliera]]></description><link>https://maxtorregrossa.substack.com/p/ci-git-la-memoire-des-corps-disparus</link><guid isPermaLink="false">https://maxtorregrossa.substack.com/p/ci-git-la-memoire-des-corps-disparus</guid><dc:creator><![CDATA[CULTURISSIME]]></dc:creator><pubDate>Wed, 27 May 2026 06:08:30 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png" width="1200" height="1600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:6682513,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199309831?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!oNxk!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa31353b6-7a99-4717-ad81-667bc59540ba_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Michel F. Robe de mari&#233;e, vers 1895, cannel&#233; de soie, broderie de soutache de soie, taffetas de sois, ruban cha&#238;ne soie et trame coton, fanons de baleine, m&#233;tal, tulle de coton, toile de laine, toile de coton. Photo M.Torregrossa</figcaption></figure></div><p><strong>&#201;COUTEZ L&#8217;ARTICLE</strong></p><div class="native-audio-embed" data-component-name="AudioPlaceholder" data-attrs="{&quot;label&quot;:null,&quot;mediaUploadId&quot;:&quot;a5ab5187-bd5c-412e-a724-c62a523928e3&quot;,&quot;duration&quot;:619.1543,&quot;downloadable&quot;:false,&quot;isEditorNode&quot;:true}"></div><div><hr></div><p style="text-align: justify;">C&#8217;est sur les flancs de la colline de Chaillot o&#249;, au printemps, j&#8217;aime mener mes pas. Sur ces hauteurs, on respire un air particulier, celui d&#8217;une lointaine &#233;poque parisienne, entre Gustave Moreau, Baudelaire, Mallarm&#233; et l&#8217;Art D&#233;co vaincu par le design industriel (<em>La F&#233;e &#201;lectricit&#233;</em>, l&#8217;architecture raisonn&#233;e, etc.). Entre 1888 et 1937 pour &#234;tre pr&#233;cis.</p><p style="text-align: justify;">Ici se trouvent les trois seuls &#233;difices de <a href="https://fr.wikipedia.org/wiki/Exposition_universelle_de_1937">l&#8217;Exposition Internationale de 1937 </a>qui devaient &#234;tre pr&#233;serv&#233;s&nbsp;: trois palais &#8212; I&#233;na, Tokyo, Chaillot &#8212; venus tenir compagnie &#224; celui de la duchesse de Galliera, qui n&#8217;habita jamais le sien. L&#8217;histoire est connue. Celle qui adorait la France avait voulu faire don de sa fabuleuse collection d&#8217;&#339;uvres d&#8217;art en m&#234;me temps qu&#8217;un lieu qu&#8217;elle ferait &#233;difier et qui l&#8217;abriterait. Las&#8201;! Une erreur notariale et l&#8217;atmosph&#232;re politique d&#233;l&#233;t&#232;re de l&#8217;&#233;poque seront cause que Maria Brignole Sale l&#233;guera ses &#339;uvres &#224; G&#234;nes et que ce sera la ville de Paris plut&#244;t que l&#8217;&#201;tat qui deviendra propri&#233;taire du b&#226;timent apr&#232;s sa mort en 1888. Mais qu&#8217;importe, le destin fait bien les choses, et les Moires, que les dieux chargent de filer, d&#233;rouler et couper les fils de toutes existences, feront que ce Palais n&#233;o-Renaissance deviendra celui de la mode et du costume.  </p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est vers lui que mes pas m&#8217;ont men&#233; derni&#232;rement, &#224; mi-chemin entre la Seine et le Trocad&#233;ro, face au Palais de Tokyo, que le boulevard du Pr&#233;sident Wilson s&#233;pare aimablement sous le regard auguste de la tour douairi&#232;re dont la silhouette d&#233;su&#232;te se d&#233;tache &#224; quelques encablures de l&#8217;autre c&#244;t&#233; du fleuve. </p><p style="text-align: justify;">Chaque fois que je me rends ici (deux ou trois fois l&#8217;an), j&#8217;ai l&#8217;impression de marcher dans la poussi&#232;re iris&#233;e d&#8217;une m&#233;moire morte. En franchissant le pavillon d&#8217;entr&#233;e, il m&#8217;arrive alors d&#8217;imaginer qu&#8217;est grav&#233;e quelque part la raison d&#8217;&#234;tre du lieu&nbsp;: &#171;&#8201;Ci-git la m&#233;moire des corps disparus.&#8201;&#187; Il me semble en effet que je vais rejoindre dans la p&#233;nombre le cort&#232;ge d&#8217;une veill&#233;e fun&#232;bre en l&#8217;honneur de ceux et celles qui ont autrefois habit&#233; ses habits, robes, manteaux, gilets&#8201;; qui ont port&#233; ces parures d&#233;licates.</p><p style="text-align: justify;">Il y a une dizaine d&#8217;ann&#233;es, j&#8217;ai visit&#233; une <a href="https://www.palaisgalliera.paris.fr/expositions/la-mode-retrouvee-les-tresors-de-la-comtesse-greffulhe">exposition consacr&#233;e &#224; la garde-robe de la comtesse Greffulhe,</a> une figure embl&#233;matique de la Belle &#201;poque, r&#233;put&#233;e pour sa distinction supr&#234;me, sa beaut&#233;, son amour des arts et des lettres. Elle fut &#233;galement l&#8217;un des mod&#232;les du personnage d&#8217;Oriane de Guermantes dans &#171;&#8201;La Recherche du temps perdu&#8201;&#187;. Comme on le sait, Proust s&#8217;est inspir&#233; du journal des fr&#232;res Goncourt pour &#233;crire sur les personnages de cette fin du XIXe. Plusieurs fois, la comtesse y est d&#233;crite ; une femme &#224; &#171;&#8201;<em>la sveltesse de personne longuette&nbsp;qui donne quelque chose d&#8217;une apparition</em>&#8201;&#187;. <br>Proust est encore un jeune &#233;tudiant &#224; la facult&#233; de droit lorsque le JOURNAL &#224; la date du 11&nbsp;mai 1892 note ceci&nbsp;:</p><blockquote><p style="text-align: justify;"><em>&#171;&#8201;Dans la soir&#233;e, je vais faire une visite &#224; la comtesse Greffulhe, qui m&#8217;a pri&#233; ce soir o&#249; elle est seule de venir causer de neuf &#224; onze heures, voulant m&#8217;&#233;crit-elle me pr&#233;senter au buste de Houdon dont elle vient d&#8217;h&#233;riter. Dans le cr&#234;pe un peu d&#233;collet&#233;, elle est charmante et sa plainte d&#8217;avoir pass&#233; toute sa jeunesse dans le deuil n&#8217;est pas bien s&#233;rieuse.</em></p><p style="text-align: justify;"><em>Le buste de la DIANE, jusqu&#8217;au-dessous des seins jusqu&#8217;&#224; la naissance de la taille, ce buste &#224; la coiffure en croissant, aux coins de la bouche, d&#233;daigneusement tombants, est d&#8217;un mod&#232;le d&#233;licieusement humain et dans un beau marbre blanc qui a comme une patine chaude. Et voici la comtesse, ouvrant un immense carton et me faisant comparer le buste avec les photographies de la statue en pied de l&#8217;Hermitage que lui ont envoy&#233; les grands-ducs de Russie, statue ex&#233;cut&#233;e en 1780 et qui est bien certainement une r&#233;p&#233;tition agrandie du buste portant la date de 1778, - statue d&#8217;une r&#233;alit&#233; un peu trop mat&#233;rielle pour une divinit&#233; et dont les photographies nous montrent indiqu&#233;e la fente de p&#234;che de ses parties naturelles.<br></em>[&#8230;]<br><em>Et la causerie va &#224; la commode. Aux hortensias et au vers de Montesquiou-Fezensac, &#224; son livre dont un exemplaire est sur la table, &#224; l&#8217;ennui que lui a caus&#233; le livre d&#8217;Huysmans&#8201;; A REBOURS, et qui le faisait appeler dans la soci&#233;t&#233;&nbsp;: Des Esseintes.</em></p><p style="text-align: justify;"><em>Puis, passant &#224; mon JOURNAL, elle m&#8217;attaque gentiment sur mon horreur du progr&#232;s dans les choses. Me parlant de la vie magique, surnaturelle, que lui a faite le t&#233;l&#233;phone.&nbsp;: &#171;&#8201;Tenez, dit-elle, il y a une heure, je causais &#224; Londres avec un Anglais pour une affaire que j&#8217;ai l&#224;-bas&#8230; Quand vous &#234;tes entr&#233;, je m&#8217;entretenais &#224; Bruxelles avec ma s&#339;ur, lui disant que je vous attendais&#8230; Et d&#233;j&#224; dans la journ&#233;e, j&#8217;avais arrang&#233; un mariage et un divorce&#8230; Hier, j&#8217;&#233;tais fatigu&#233;e&#8201;; Je m&#8217;&#233;tais couch&#233;e de bonne heure, mais ne dormant pas, je me suis mis &#224; causer avec un monsieur dont j&#8217;aime l&#8217;esprit., ... Mais un monsieur que les convenances m&#8217;emp&#234;chent de recevoir fr&#233;quemment&#8230; N&#8217;est-ce pas&#8201;? dit-elle en riant. C&#8217;est singulier pour une femme dans son lit de causer avec un monsieur qui est peut-&#234;tre dans le m&#234;me cas&#8230; Et vous savez, si le mari arrive, on jette le machin sous le lit et il ne voit que du feu.&#8201;&#187;</em></p></blockquote><p style="text-align: justify;">Ne retrouve-t-on pas dans ces lignes un peu de ce qu&#8217;on lira plus tard chez Proust&#8201;? </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png" width="1200" height="1600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:7806579,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199309831?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cPQ8!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1158f763-53da-4466-9b68-e7a95eb16141_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Gucci par Alessandro Michele, robe, Collection &#171;&#8201;Croisi&#232;re&#8201;&#187; 2016. Dentelle m&#233;canique de coton, applications de broderie au pass&#233;, au point de tige, au point de cha&#238;nette et au point de n&#339;ud avec fil de Lurex et fil de coton sur taffetas de soie, application de broderie de strass, perles de verre et demi-tubes, applications de patchs au crochet en fil de coton, volant de dentelle m&#233;canique &#224; fil&#233;s de Lurex et coton, gros-grain, fleurs en pong&#233; de soie, papier et m&#233;tal. Photo M.Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette exposition de 2016 fut l&#8217;une de rares qui m&#8217;aient transport&#233; en totalit&#233; dans l&#8217;imaginaire litt&#233;raire avec une concordance presque parfaite de temps et de lieu. &#192; deux pas de Galliera, se trouve en effet la rue Lap&#233;rouse&#8201;; c&#8217;est l&#224; qu&#8217;habitait Odette de&nbsp;Cr&#233;cy, devenue madame Swann, puis Odette de&nbsp;Forcheville&#8230; (les amateurs du livre s&#8217;y retrouveront).</p><p style="text-align: justify;">Mais revenons &#224; cette nouvelle exposition&nbsp;: &#171;&#8201;La mode du XVIIIe&nbsp;si&#232;cle. Un h&#233;ritage fantasm&#233;&#8201;&#187;&nbsp;: et, comme pour qu&#8217;on sache de quoi il s&#8217;agit, c&#8217;est un portrait d&#8217;<a href="https://www.uticaqueen.com/">Utica Queen</a> qui a &#233;t&#233; choisi pour l&#8217;affiche et la couverture du catalogue.</p><p style="text-align: justify;">Bien s&#251;r, le fantasme en question s&#8217;est aussi illustr&#233; dans les bals costum&#233;s du XIXe ou du d&#233;but de XXe, dans les salons et les int&#233;rieurs de la Belle &#201;poque. L&#8217;exposition nous propose d&#8217;ailleurs de beaux sp&#233;cimens. N&#233;anmoins, on retient la lippe de la <a href="https://www.uticaqueen.com/">reine Utica </a>que l&#8217;on voit dans les couloirs du m&#233;tro et sur les bus parisiens. </p><p style="text-align: justify;">La perruque en &#171;&#8201;pouf&#8201;&#187;, les bijoux en cascade, les corsets et corps &#224; baleine, bref, toute la panoplie de l&#8217;esth&#233;tique Drag ne suffisent pas, selon moi, &#224; justifier &#224; ce point l&#8217;emprunt au XVIIIe&nbsp;si&#232;cle. Imaginer Marie-Antoinette comme figure de l&#8217;alt&#233;rit&#233; (n&#8217;est-elle pas l&#8217;&#233;trang&#232;re, &#171;&#8201;l&#8217;Autrichienne&#8201;&#187;, la victime d&#8217;une l&#233;gende noire&#8201;?) pour invoquer l&#8217;exp&#233;rience queer est un peu extravagant et pour &#234;tre franc, je suis plut&#244;t satisfait que cette approche th&#233;matique soit rel&#233;gu&#233;e en fin de parcours, tant elle me semble un tantinet putassi&#232;re. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png" width="1200" height="1499" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1499,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1424580,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199309831?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fJY1!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3972b3d-acff-4299-8510-06625e994203_1200x1499.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Utica Queen (Ethan Mundt), 2021, photographie Eric Richard Magnussen</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Je pr&#233;cise que je ne refuse pas le concept de la r&#233;appropriation, quelle qu&#8217;elle soit&#8201;! Je sais tout ce que cette &#233;poque de l&#8217;Ancien R&#233;gime peut sugg&#233;rer dans l&#8217;imaginaire collectif comme exc&#232;s de raffinements, de plaisirs d&#233;brid&#233;s et de th&#233;&#226;tralisation du corps. Tout cela justifie-t-il l&#8217;ironie un peu cynique, le kitsch acidul&#233;, le clin d&#8217;&#339;il &#224; faux cil&#8201;? Vraiment je ne crois pas. Watteau est autrement d&#233;licat que Sofia Coppola quand il s&#8217;agit de montrer la sensualit&#233; f&#233;minit&#233; lib&#233;r&#233;e, voir la d&#233;bauche de raffinement. Sade et Laclos, que l&#8217;on prend trop souvent comme exemple, n&#8217;&#233;taient pas des naturalistes ni les meilleurs t&#233;moins (ou en tout cas les seuls) du moment.  </p><p style="text-align: justify;">Sans avoir le moins du monde l&#8217;esprit r&#233;actionnaire, je crois que, pour Galliera, se pencher sur la mode du XVIIIe comme source d&#8217;inspiration d&#8217;une pop culture est un peu creux, d&#8217;autant que les quelques exemples expos&#233;s (des photos pour la plupart), cens&#233;s nous instruire en la mati&#232;re, sont plut&#244;t indigents. Le sujet e&#251;t n&#233;cessit&#233; une plus grande part et une meilleure distribution des r&#244;les. On a ainsi l&#8217;impression que le vieux palais s&#8217;essaie au d&#233;vergondage comme une jeune fille de bonne famille qui veut s&#8217;encanailler le temps d&#8217;un apr&#232;s-midi pour se donner des &#233;motions auxquelles elle n&#8217;est pas habitu&#233;e. <br></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png" width="1200" height="1946" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/edf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1946,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3377062,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199309831?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!KuIY!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fedf78124-69d7-4fd0-9fda-5ed45d81c270_1200x1946.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Veste a&#768; capuche, France vers 1760-1770. Taffetas fac&#807;onne&#769;, broche&#769; soie et file&#769; argent, entre-deux et volants de dentelle argent &#169; MAD, Paris/photo - Jean Tholance. Cette pi&#232;ce est au Mus&#233;e des Arts d&#233;coratifs.</figcaption></figure></div><p style="text-align: justify;">Il est cependant possible que l&#8217;institution se soit laiss&#233;e s&#233;duire par le chant des sir&#232;nes du marketing (la c&#233;r&#233;monie d&#8217;ouverture des J.O. de Paris est encore dans les m&#233;moires). Ainsi, le glamour burlesque, les plaisirs d&#233;cadents et la raillerie goguenarde seraient propres &#224; notre soci&#233;t&#233; d&#233;sabus&#233;e, qui, tout en se consid&#233;rant comme plus avanc&#233;e qu&#8217;aucune autre, est n&#233;anmoins oblig&#233;e de constater que l&#8217;individu n&#8217;est pas forc&#233;ment plus &#233;panoui. </p><p style="text-align: justify;">Cette esp&#232;ce de course en avant vers une conscience pseudo-subversive n&#8217;est ni d&#233;finitive ni nouvelle, autrement dit, elle ne vaut pas grand-chose &#224; quelques exemples pr&#232;s. Le rapprochement avec ce que Heinrich Heine appelait le &#171;&#8201;Robert macairanisme&#8201;&#187; en &#233;voquant le cynisme de la soci&#233;t&#233; parisienne du temps de la Monarchie de Juillet, son &#233;tat d&#8217;esprit cynique, &#233;go&#239;ste et persifleur est pertinent, me semble-t-il. Le po&#232;te prenait comme exemple le personnage jou&#233; par Frederick Lema&#238;tre dans la pi&#232;ce de th&#233;&#226;tre <em>l&#8217;Auberge des Adret</em>s pour d&#233;noncer une modernit&#233; o&#249; tout n&#8217;est en r&#233;alit&#233; que posture (et imposture). </p><p style="text-align: justify;">Cela dit, en quoi tout cela serait-il inconciliable avec le Palais Galliera et sa programmation&#8201;?   </p><p style="text-align: justify;">Eh bien, en rien&#8201;! Si ce n&#8217;est que le principe de ce mus&#233;e s&#8217;oppose &#224; la <em>prise directe</em> avec le temps pr&#233;sent, m&#234;me si les commissaires nous expliquent que le &#171;&#8201;<em>patrimoine vestimentaire n&#8217;est pas un fait, mais une construction permanente</em>&#8201;&#187;. Certainement, mais ils devraient aussi savoir que les lumi&#232;res de l&#8217;actualit&#233; (ou les feux de la rampe, si l&#8217;on veut) ne sont pas forc&#233;ment de bonnes choses pour un patrimoine qui se constitue essentiellement dans l&#8217;obscurit&#233;. Chaque exposition est en effet comme le r&#233;veil d&#8217;une longue nuit &#8212; une nuit d&#8217;au moins quatre ans &#8212;, parce que les tissus fragiles ne peuvent &#234;tre longtemps &#224; la lumi&#232;re. Ainsi, Galliera est moins un lieu de monstration qu&#8217;un gardien temporel dont la mission est de &#171;&#8201;<em>mettre une cr&#233;ation en lumi&#232;re pendant quelques mois pour la conserver pendant des si&#232;cles</em>&#8201;&#187;, sous-entendu&nbsp;: &#224; l&#8217;abri de ladite lumi&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est la raison pour laquelle l&#8217;impression de p&#233;n&#233;trer dans une m&#233;moire &#233;teinte est aussi forte lorsqu&#8217;on visite ce lieu, et tous ces fant&#244;mes sans chair dont ne subsistent que les atours sont alors d&#8217;autant plus impressionnants. Le plus &#233;trange c&#8217;est qu&#8217;apr&#232;s les quelques minutes ou quelques heures que l&#8217;on passe en leur compagnie dans la p&#233;nombre, on en sort toujours &#233;blouie. Et ce n&#8217;est pas la diff&#233;rence de luminosit&#233; qui en est la cause, mais l&#8217;observation de chaque d&#233;tail des habits, broderies, tissus, accessoires. On a l&#8217;impression d&#8217;avoir eu sous les yeux la r&#233;solution effective de l&#8217;esprit cr&#233;ateur, autrement dit, on voit exactement et sans d&#233;tour le chemin qui relie son &#226;me &#224; sa main. Je peux l&#8217;affirmer. Quelles que soient les expositions que je visite, je ne me sens jamais aussi pr&#232;s d&#8217;une pens&#233;e cr&#233;atrice que lorsque je me balade au Palais Galliera. <br>C&#8217;est assez rafra&#238;chissant&#8230;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_webp, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png" width="1200" height="1600" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:6718525,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/i/199309831?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_424, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_848, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1272, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wGCD!, /__u/maxtorregrossa.substack.com/w_1456, /__u/maxtorregrossa.substack.com/c_limit, /__u/maxtorregrossa.substack.com/f_auto, /__u/maxtorregrossa.substack.com/q_auto:good, /__u/maxtorregrossa.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa04c89be-b3fc-4178-b979-797c69059082_1200x1600.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a><figcaption class="image-caption">Veste masculine ayant appartenu &#224; Claude Lamoral&nbsp;II, prince de Ligne et du Saint-Empire, vers 1745-1750, gros de Tours liser&#233; broch&#233;, soie bleue, fils de soie polychrome, fils d&#8217;argent dor&#233;. Photo&nbsp;: M.Torregrossa</figcaption></figure></div><p style="text-align: center;"><em><strong><a href="https://www.palaisgalliera.paris.fr/expositions/la-mode-du-18e-siecle-un-heritage-fantasme">La mode du 18e&nbsp;si&#232;cle. Un h&#233;ritage fantasm&#233;  </a><br></strong>(</em>jusqu&#8217;au 12&nbsp;juillet 2026)</p><p style="text-align: center;"><em><strong><a href="https://www.palaisgalliera.paris.fr/expositions/tisser-broder-sublimer-les-savoir-faire-de-la-mode">Tisser, broder, sublimer. Les savoir-faire de la mode </a><br></strong></em>(jusqu&#8217;au 18&nbsp;octobre 2026 (trois parties)</p><p style="text-align: center;"><strong><a href="https://www.palaisgalliera.paris.fr/">Palais Galliera </a></strong><br>10 av. Pierre&nbsp;1er de Serbie 75116 Paris</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://maxtorregrossa.substack.com/p/ci-git-la-memoire-des-corps-disparus?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Partager&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="/__u/maxtorregrossa.substack.com/p/ci-git-la-memoire-des-corps-disparus?utm_source=substack&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=share&amp;action=share"><span>Partager</span></a></p><p style="text-align: center;"></p><p></p>]]></content:encoded></item></channel></rss>