Nieuwsgierig heb ik gisteren gekeken naar het interview tussen Tim en Bob (Left Laser). Een goed gesprek, het zette mij aan het denken en bracht genoeg stof voor een eigen stuk. Want na dit interview besef ik weer sterk: communisme is in mijn ogen geen oplossing. Niet omdat de intentie fout is, maar omdat het net als nu te weinig rekening houdt met de psychologie van de mens en wie er aan de macht komt en waarom.

Het gaat mij niet om ‘goed’ of ‘fout’. Het gaat dieper. Er zijn ervaringen en twijfels die iemand als Bob, als witte man, nooit meemaakt. Niet omdat hij niet wil luisteren, maar omdat hij er simpelweg nooit mee te maken krijgt. En wanneer een witte, (heteroseksuele) man op links een communistisch ideaalbeeld verkondigt, lijken we te vergeten dat ook in dat systeem machtsstructuren blijven bestaan waarin een groep vooral zelf de meeste macht behoudt.

Kennis uit eigen ervaring

Je plek in de samenleving bepaalt niet alleen wat je meemaakt, maar ook wat je weet. Gender, huidskleur, klasse, geloof — het bepaalt welke kennis je over de maatschappij opbouwt. Je kunt lezen en luisteren wat je wilt, maar zonder het zelf te hebben meegemaakt, begrijp je het nooit volledig. Mensen die meerdere vormen van discriminatie, racisme, seksisme, xenofobie, homofobie etc. ervaren op basis van huidskleur, afkomst, religie, seksuele voorkeur of gender.. kijken vaak complexer naar macht dan wie dat niet hoeft mee te maken.

Dat is geen verwijt. Niemand heeft het kapitalisme zelf opgezet natuurlijk. Maar het is wel een feit dat ik, net als Bob, privileges heb ten opzichte van bijvoorbeeld queer vrouwen of vrouwen van kleur en vooral dat je die moet kunnen erkennen.

Stel dat Left Laser door iemand anders werd gemaakt

Ik stel mij dan even voor dat Left Laser werd opgezet door een persoon van kleur of een queer persoon. De reacties zouden totaal anders zijn. Bob krijgt terecht met zijn harde stijl, scherpe kritiek en goede video’s bewondering, zelfs van rechts. Maar een gemarginaliseerde maker met exact dezelfde video’s zou eerst op afkomst, religie, gender of seksualiteit worden afgerekend. Nog vóór er een woord gezegd is.

Dit patroon zie je breder terug: een vrouw is al snel ‘te emotioneel’, een persoon van kleur ‘bevooroordeeld’, een gelovige ‘gehersenspoeld’. En als een vrouw op internet een linkse mening geeft, krijg je regelmatig geen inhoudelijke tegenspraak maar puur haat - verkrachtingswensen, doodswensen. Een witte man op links krijgt felle kritiek en soms seksualisering, maar amper die directe, identiteitsgebonden ondermijning vooraf.

Dit slaat ook aan op Bobs verklaring voor zijn eigen succes: dat mensen “verlangen naar communisme”. Waarschijnlijker is het eerder zijn schurende stijl, scherpe journalistiek en entertainmentwaarde die het algoritme voeden.. niet per se instemming met de boodschap. Populariteit is geen direct bewijs van gedeelde overtuiging.

Één referentiekader

Bob presenteert communisme alsof het een neutrale waarheid is voor de hele arbeidersklasse. Maar het is zijn eigen referentiekader: een bril waardoor je de wereld vooral door de lens van klasse en economie bekijkt. Wie zijn eigen kader als norm ziet, vergeet al snel dat anderen de wereld vanuit een heel ander kader kunnen zien en ervaren.

Het idee dat activisme nu eenmaal om offers vraagt, en dat een mislukte campagne je eigen schuld is. Dat is makkelijk gedacht vanuit privilege, en het klinkt verrassend als een VVD-mentaliteit: als het niet lukt, heb je gewoon niet hard genoeg geprobeerd. Dat negeert dat het speelveld niet gelijk is, en dat je naast een frontlinie ook mensen nodig hebt die de strijd op andere plekken waar de frontlinie misschien ook niet uitgenodigd wordt en op andere momenten nog wel kan voortzetten.

Racisme en seksisme zal niet verdwijnen door te herverdelen

Economische gelijkheid betekent niet automatisch dat alle andere vormen van ongelijkheid verdwijnen. Ook als iedereen hetzelfde inkomen heeft of sociale klassen niet meer bestaan, kunnen racisme, seksisme, xenofobie en andere vooroordelen blijven bestaan. Zulke vooroordelen gaan namelijk niet alleen over geld of bezit, maar ook over cultuur, ideeën, opvoeding en de manier waarop mensen naar elkaar kijken. Het wegnemen van economische verschillen kan daarom een deel van ongelijkheid aanpakken, maar lost niet vanzelf alle andere vormen van ongelijkheid op.

Dit toont in mijn ogen aan: als een systeem racisme en seksisme etc. niet vanaf het begin actief bestrijdt, neemt het die vooroordelen gewoon mee naar het volgende systeem - hoe eerlijk het geld ook verdeeld wordt.

Wat er écht mist: een tekort aan empathie

Het grootste probleem in onze maatschappij is niet alleen een gebrek aan geld of huisvesting, maar ook een tekort aan empathie. Mensen vinden het steeds moeilijker om gelijkwaardigheid in een ander te zien. Dat is ook een psychologisch probleem, naast de economische problemen die er al zijn. Een rechtvaardig nieuw systeem moet eerst ook gebouwd zijn op beleid dat zorgt voor mentale verandering, niet op de hoop dat empathie er vanzelf komt. En dit kan naast de strijd tegen klassen bestaan.

Dat geldt ook voor hoe je de tegenstander benadert. Als Tim Hofman opmerkt dat rechts het politieke spel viezer speelt, reageert Bob rustig: de vijand is nu eenmaal gemeen. Als je er zo naar kijkt schuif je wel iets belangrijks aan de kant. Rechts gebruikt manipulatie, framing en persoonlijke aanvallen, en het medialandschap is overwegend rechts - links krijgt structureel meer tegenwind. Als je dat accepteert als “dat is nou eenmaal zo”, doorbreek je het patroon nooit.

Waarom ‘woke’ geen vies woord hoeft te zijn

Bob zei eerder in een interview met Vrij Nederland dat hij het woord ‘woke’ niet gebruikt. Maar de term komt oorspronkelijk uit de zwarte Amerikaanse cultuur en betekent simpelweg: alert zijn op racisme en sociaal onrecht. Rechts heeft het woord gekaapt tot scheldwoord - maar als we ieder gekaapt woord laten vallen, geven we rechts te veel macht. Beter is de term te verdedigen en vooral terug claimen. Wat hij bijvoorbeeld ook met het woord propaganda doet.

De blinde vlek van het communisme

Bob noemt hoe armoede in China enorm is afgenomen dankzij het systeem. Wat hij niet noemt: de depressie die stijgen en daar enorm hoog zijn. Toevoeging: ** Niet dat dit het communisme direct onderuit haalt, maar meer welvaart betekent ook niet direct meer welzijn. Het communisme staart zich zonder genoeg aandacht voor het ander blind op klasse alleen.

Communisme gaat er in velen opvattingen vanuit dat discriminatie op basis van ras, gender of geaardheid verdwijnt zodra bezit is herverdeeld. Dat klopt naar mijn mening niet. Het past niet bij de menselijke psychologie. Het communisme regelt eten, drinken en onderdak, maar geeft weinig ruimte aan wat mensen daarnaast nodig hebben — sense of belonging, identiteit, autonomie, (intrinsieke) motivatie, groei etc. Mensen nemen op de lange termijn geen genoegen met alleen ‘genoeg’. Een systeem dat dwingt tot gelijkheid gaat in tegen die drang, mensen breken er uiteindelijk uit — en als zo’n systeem instort, ontstaat chaos waarin degenen met de meeste historische privileges toch weer bovenaan eindigen.

Tot slot

Een beperkte blik op de wereld is menselijk; niemand overziet alles. Het probleem ontstaat pas wanneer je doet alsof een ideologie als communisme alle problemen oplost, terwijl het in de visie die ik zag in het interview voorbijgaat aan menselijke psychologie, rechts geweld en een ongelijk speelveld.

Echte gelijkwaardigheid begint niet bij een streng systeem. Het begint vooral bij de bereidheid om eerlijk te zijn over waar je eigen referentiekader ophoudt.

Nog geen twee weken na mijn column over cognitieve dissonantie, en het alarm gaat alweer af. Wordt dit een wekelijkse rubriek? In Nederland zou het zomaar kunnen. Deze keer zijn het twee aanleidingen tegelijk: de nieuwe Schijf van Vijf én de gelekte communicatiegids van het ministerie van OCW.

De ophef over die ‘woordenlijst’ van het ministerie van Onderwijs is inmiddels bekend. Een intern document met woorden die het ministerie liever anders verwoord — bedoeld om inclusief en helder te communiceren. Geen wet, geen verplichting, geen decreet. Gewoon een stijlkeuze van een organisatie, zoals elk bedrijf of kantoor er weleens een maakt.

En toch: de paniek was compleet. “Woke neemt ons over.” “We mogen niets meer zeggen.”

Subscribe now

Hetzelfde zien we bij de Schijf van Vijf. De boodschap dat minder vlees gezonder is, wordt door een deel van Nederland ervaren als een aanval op hun persoonlijke vrijheid. “Ik bepaal zelf wel wat ik eet!” Klopt. Dat klopt volledig. Niemand zegt iets anders. De Schijf van Vijf is een wegwijzer, geen gevangenis.

Maar hier zit de cognitieve dissonantie: we reageren niet op wat er gezegd wordt, maar op wat we denken dat er bedoeld wordt. Een advies wordt gelezen als dwang. Een suggestie voelt als een verbod. Terwijl het simpelweg informatie is — van mensen die hier langer over hebben nagedacht dan jij op dat moment.

Want laten we eerlijk zijn: soms hebben anderen gewoon gelijk. Soms maak jij niet de beste keuze. Dat is geen aanval op wie je bent, dat is gewoon hoe het leven werkt. Niemand heeft altijd gelijk, en de illusie dat alles wat jij doet al perfect is, is misschien wel de meest beperkende overtuiging die er bestaat.

Er zit juist enorm veel vrijheid in het tegenovergestelde: accepteren dat perfect niet bestaat. Dat je soms gewezen mag worden op een betere keuze. Dat je die aanwijzing daarna alsnog naast je neer kunt leggen — want dat mag ook. Je hebt de vrijheid om niet te luisteren. Maar anderen hebben ook de vrijheid om iets te zeggen. En als je écht zo zeker bent van je eigen keuze, zou je dat een stuk minder moeten raken.

Subscribe now

De mensen die het minst verdedigend reageren op adviezen, zijn vaak degenen die het meest zeker zijn van zichzelf. Niet omdat ze altijd gelijk hebben, maar omdat ze niet bang zijn voor de mogelijkheid dat ze het soms niet hebben.

Dus ja: eet je kroket. Doe dat. Zeg je woord. Maar schiet niet in de verdediging bij elk advies dat langskomt. Want juist die reflex zegt minder over jouw vrijheid dan je denkt — en meer over de moeite die het kost om die te verdedigen.

We zijn er weer. De herinnering dat het internationaal recht iedereen die het zou moeten beschermen in de steek laat. Je kunt openlijk online uiten dat je een heel volk wilt ombrengen, hen nog even je goddelijke ‘blessings’ geven en vervolgens gewoon doorgaan als president alsof er niets aan de hand is.

We komen er steeds meer achter hoe we regels hebben opgesteld na de meest verschrikkelijke gebeurtenissen in de geschiedenis van de mensheid, maar daarna niet hebben nagedacht over de uitvoering. De wil tot gedragsverandering is er, maar de interventie mist. Dat is ook niet zo gek. In een systeem dat draait op ongelijkheid, is elke echte stap richting gerechtigheid een bedreiging. Het systeem heeft baat bij groepen mensen die als zondebok kunnen dienen.

Het stemt mij als 25-jarige enorm moedeloos. Ik ben opgegroeid met de belofte dat de wereld had geleerd van het verleden. Nooit weer. Maar wat zijn die woorden waard als er keer op keer niets gebeurt? Als een wereldleider openlijk kan zeggen een heel volk te willen vernietigen — en gewoon president blijft? Het Westen houdt graag het beeld in stand dat wij wel aan de goede kant van de geschiedenis staan. Maar we ontkennen dat de interventie er nooit echt komt. En zolang dat zo is, veranderen we nooit echt.

Subscribe now

Het maakt mij woedend, machteloos en gefrustreerd, maar vooral ook verdrietig. Ik zit hier met mijn privileges mijn gevoelens te uiten in een column, terwijl sommige mensen nooit in de positie zijn om hun stem gehoord te laten worden. Gehoord worden is voor hen een privilege dat zij door egocentrische wereldleiders nooit zullen krijgen. En zo blijft er een soort uitgeholde hoop bestaan, gevoed vanuit vele lagen en door de meest uiteenlopende mensen, maar allemaal verbonden een eenvoudig uitgangspunt: leren van de verschrikkingen die de geschiedenis ons heeft nagelaten.

Ik kan de boodschap niet mooier maken dan hij is. Onze minister-president Jetten en het koningspaar gaan in ieder geval op bezoek, en een deel blijft logeren bij de man die ons deze week herinnerde aan de staat van de wereld. We kunnen gelukkig even ademhalen dat Iran nog niet volledig platgebombardeerd is... al blijven de bommen elders in de wereld gewoon vallen. Die interventie is er natuurlijk altijd.

Het is niet mijn schuld dat ik je cognitieve dissonantie trigger als ik video’s maak over onrecht. Niet wanneer ik je vertel dat je om moet kijken naar onrecht. Niet wanneer ik je in een video vraag om je te bekommeren om het leed in Gaza en je frappuccino niet te halen bij een bedrijf dat dat leed juist vergroot. Niet wanneer ik je vertel dat een regenboogzebrapad je echt niet kan besmetten met het ‘gay-virus’.

Het is je eigen brein dat zegt: “Hey, deze meid heeft een punt. Maar dat vraagt mij toe te geven dat ik iets beter had kunnen doen, en dat ik de volgende keer meer empathie moet tonen.” En tja… ja, dan ben ik de boodschapper. Dan snap ik dat je misschien geneigd bent op de “niet geïnteresseerd”-knop te drukken, zodat ik vervolgens — (hopelijk) — niet meer op je For You Page verschijn.

Cognitieve dissonantie is de psychologische term voor wat er gebeurt als je gedachten, overtuigingen of gedragingen niet met elkaar overeenstemmen. Wanneer je iets doet waarvan je weet dat het misschien niet het juiste is, ontstaat er een ongemakkelijk gevoel — het gevoel van: ik weet dat dit niet het beste is, maar ik doe het toch. Dát is cognitieve dissonantie.

En ja, daarmee kun je geconfronteerd worden als je mijn video’s bekijkt. Of de video’s van mensen die je kant-en-klaar laten zien wat de betere of eerlijkere opties zijn. Ik voel dit ongemak ook als ik een video van dierenleed voorbij zie komen maar weet dat ik zelf nog vleesproducten uit de schappen bij de supermarkt haal. Ik beweer dan ook niet zelf geen last te hebben van cognitieve dissonantie. Want mijn brein is zich compleet bewust - als ik met dat pakje ham in mijn handen sta - dat dit pakje ham met zoveel leed gepaard kan gaan.

Als ik in een vliegtuig stap, voel ik het ongemak. Als ik de auto naar mijn werk pak omdat het sneller en gemakkelijker is, terwijl het openbaar vervoer gewoon een optie is. Als ik een app open waarvan ik weet dat mijn interactie een verschrikkelijk persoon geld oplevert. Niemand doet alles goed — zeker niet binnen een kapitalistisch systeem dat juist is ingericht om het foute te doen.

Maar alleen in je eigen ongemak blijven zitten — daar koopt een koe geen beter en langer leven voor. Daar koopt de aarde de uitstoot van mijn vliegreis niet voor terug. Nee, blijf er niet in hangen. Ik luister naar dit ongemak. En naar mensen die mij vertellen dat het voelen van dit ongemak meer dan terecht is. Zij zijn niet fout. Zij hebben een punt. Ik doe iets niet goed. Ik kan iets beter doen. En ik kan mij meer bewust zijn van andere opties EN die uitproberen.

Cognitieve dissonantie is dan ook gezond binnen een kapitalistisch systeem. Het betekent dat je je morele kompas nog niet helemaal bent kwijtgeraakt. Het betekent dat je op je eigen gedrag kunt reflecteren.

Want denk er eens over na: hoeveel je van jezelf kunt leren als je je cognitieve dissonantie op die manier inzet. Word niet boos op de mensen die je ergens op wijzen, maar denk: “Hey, die meid heeft een punt. Ik ga mijn best doen hier iets mee te doen.”

Nergens zeg ik dat je niet kunt groeien. Groei vooral. Leer van anderen. Reflecteer. Voel die cognitieve dissonantie en denk: ja, ik maak nu ook niet de beste keuze — heb ik genoeg gedaan om het anders te doen? Hoe pak ik dit de volgende keer anders aan? Bij de meeste vormen van cognitieve dissonantie komt namelijk geen misdaad kijken, en ben je absoluut in staat om zelf aan de slag te gaan.

Cognitieve dissonantie houdt je scherp. Maar wel alleen als je er zo naar kijkt.

Als media doen we migranten tekort en laten hen over aan hun ‘outgroup-lot’. ‘Outgroup’ verwijst naar mensen die niet tot je eigen sociale, culturele of nationale groep behoren, en voor wie je daardoor vaak minder empathie voelt (Reitz, 2011). We laten empathie afhangen van het herkenbare, vergelijkbare en het geluk dat iemand in zijn of haar leven heeft gehad. En daar stopt het vaak. Te bang om eigen privileges te delen met iemand anders — met iemand die deze privileges nooit heeft gehad, en die ze volgens een groot deel van de samenleving misschien ook nooit zou verdienen, omdat zijn wieg niet in hetzelfde land heeft gestaan.

In mijn journalistieke werk valt het mij op hoe migranten vaak gereduceerd worden tot cijfers en statistieken. In de verhalen worden mensen secundair; het gaat om aantallen, budgetten of percentages. Dat frustreert mij, want achter de cijfers en statistieken schuilen levende mensen met ervaringen, trauma’s en dromen. Mijn nieuwsgierigheid om dit te begrijpen – gekoppeld aan mijn persoonlijke empathisch vermogen – vormt de kern van dit essay: een analyse van hoe mediaberichtgeving over migranten bijdraagt aan dehumanisering, en hoe die dehumanisering vervolgens apathie en aversie in de samenleving voedt.

Zowel in mijn professionele werk als in mijn dagelijks leven word ik voortdurend geconfronteerd met verhalen die empathie vragen — en die vanuit de journalistieke ethiek ook vereisen. Het zijn geen abstracte gevallen, maar concrete mensen wiens ervaringen om erkenning vragen en waarbij de journalistieke plicht om eerlijk, volledig en menselijk te berichten voelbaar wordt.

Voor mij zijn mensen die hun land ontvluchten vanwege oorlog, armoede of onrecht — of simpelweg op zoek zijn naar een beter leven — nooit alleen bronnen voor een verhaal of middelen voor een politiek frame. Het zijn mensen van vlees en bloed wiens ervaringen vragen om echte erkenning. Bij De Marker proberen we in ons werk deze verhalen dan ook altijd menselijk te maken. We maken het verhaal breder dan een opsomming van feiten en cijfers en maken de persoonlijke impact zichtbaar.

Toch merk ik dat dit in veel andere media nauwelijks gebeurt. De migranten zitten zelden zelf aan tafel in talkshows, krijgen nauwelijks een stem in video’s waarin over hen gesproken wordt, en er wordt zelden een gezicht aan hun verhaal gekoppeld. Hierdoor verdwijnen migranten in de abstractie van het debat; ze worden gereduceerd tot een ‘probleem’ of ‘cijfer’ in plaats van een mens met een vaak complex en uniek verhaal. Ik ervaar zelf hoe dit contrast tussen menselijke verhalen en mediapresentatie mijn empathie scherp houdt, maar ook hoe het kan leiden tot een gevoel van machteloosheid — en soms zelfs aversie en/of apathie.

Subscribe now

Aversie is een actieve vorm van afkeer. Waar apathie het ontbreken van gevoel of betrokkenheid beschrijft, verwijst aversie naar een bewuste emotionele weerstand: een vorm van innerlijke tegenreactie die ontstaat wanneer iets je stoort, raakt of frustreert. Apathie is dan weer een complex psychologisch fenomeen dat verwijst naar een toestand van emotionele onverschilligheid, motivatieverlies en verminderde betrokkenheid bij zowel persoonlijke als sociale gebeurtenissen. In tegenstelling tot gevoelens van verdriet, boosheid of enthousiasme, kenmerkt apathie zich door het ontbreken van emotionele respons — een soort leegte of stilstand in het gevoelsleven. In de psychologie wordt apathie vaak omschreven als een motivatieprobleem, waarbij iemand wel cognitief kan begrijpen dat iets belangrijk is, maar geen innerlijke drang ervaart om te handelen of te reageren (Apathie Vroege Voorspeller van Dementie, z.d.).

Het is frustrerend om te zien hoe de oppervlakkige, soms cynische berichtgeving over migratie empathie verdringt. Onderzoek toont aan dat termen als “migrantencrisis” of “illegale immigrant” in de Nederlandse media onbewust en bewust bijdragen aan de framing van migratie als een bedreiging, waardoor migranten hun menselijke dimensie verliezen (Verhagen, 2025). Dit is een vorm van dehumanisering: het taalgebruik maakt van een mens een categorie, en van een categorie een bedreiging. Uit de analyses van De Haas (2023) valt op te maken dat de reductie van migranten tot statistieken of abstracte categorieën hun persoonlijke verhalen en emoties naar de achtergrond duwt — en daarmee de basis legt voor zowel apathie als aversie bij het publiek.

Deze wetenschappelijke bevindingen worden ook weerspiegeld in actuele berichtgeving in Nederlandse media. “Buurtbewoners zien hun wijk veranderen” wordt bijvoorbeeld ‘gekopt’ in De Telegraaf (2025). Migratie kan in dit artikel niet gezien worden als iets positiefs. De NOS (2025) en NPO Radio 1 (2025) laten ook zien hoe migratie voortdurend wordt gepolitiseerd: het publieke debat draait vaak om het “grip krijgen op migratie”, waarbij mensen worden gezien als onderdeel van een abstract probleem in plaats van als individuen met eigen verhalen. Ook NRC (2025) bericht over migratie, met als enige tegenstelling in de kop dat “migratie” straks “opgelost” kan zijn. Ook dit geeft een beeld dat migratie op zichzelf een probleem is dat opgelost moet worden.

In al deze voorbeelden zijn het de migranten zelf die ontbreken: hun stem, hun gezicht, hun verhaal. Dat is geen toeval, maar een structureel patroon van dehumanisering in de berichtgeving. Je hoeft niet ver te zoeken om te zien dat deze negatieve berichtgeving over migratie ook een negatief gevoel achterlaat bij de lezer. We horen zelden de succesverhalen. En dat is aan de ene kant ook goed, want succesverhalen alleen zouden niet een trigger voor empathie moeten zijn. Dat zou het zijn van een mens al moeten doen. Maar in contrast met de berichtgeving die er wel is, blijft het achterwege laten van positieve verhalen opvallend.

Ik merk ook steeds vaker dat het publiek niet staat te springen om empathische verhalen. Empathie voor migranten kan ongemakkelijk zijn; het vraagt dat iemand zich verplaatst in een leven dat ver van de eigen realiteit ligt. Niet iedereen is bereid die moeite te nemen. Steeds vaker zie je hoe mensen hun blik afwenden of verhalen wegwuiven als “jammer, maar helaas”. En daarmee een beroep doen op een soort natuurlijke selectie die nu eenmaal voor hen goed is uitgevallen. Zo ontstaat ruimte voor aversie: je hoeft er niets mee te doen, want het is te ingewikkeld en het vraagt te veel. Dus vind je het vervelend als je met jouw eigen verantwoordelijkheid rond het onderwerp wordt geconfronteerd. Aversie werkt mooi als een beschermingsmechanisme — het voorkomt dat mensen zich betrokken en overweldigd voelen, maar sluit ook de deur naar begrip.

Evolutionair gezien is het te verklaren dat empathie niet direct iets is wat we graag omarmen. Onze voorouders overleefden beter door samen te werken met hun eigen groep, terwijl hulp aan buitenstaanders vaak een risico inhield of verlies van middelen betekende (Decety, 2016). Het in-group en out-group effect is dus eigenlijk al heel oud (Reitz, 2011). Maar maatschappelijk gezien is het problematisch. Het beperkt ons vermogen om mee te doen met de ander en kan leiden tot uitsluiting of onrechtvaardigheid. Ik zie het dan ook als een denkfout in de moderne samenleving, want uiteindelijk is er maar één groep: de mens.

Politici gebruiken empathie ook vaak als strategie. De Volkskrant (2025) beschrijft hoe coalitieleiders empathie inzetten om kiezers te winnen, maar dan op een selectieve en berekenende manier. Empathie wordt zo een middel om verbinding te suggereren, zonder dat er sprake is van werkelijk luisteren of begrip. Het is een strategische vorm van medeleven: empathie als retoriek in plaats van als morele houding. Chagoll en Casella stellen dat empathie in haar kern rationeel is — ze helpt ongelijkheid begrijpen en verhoudingen in de samenleving beter doorgronden (Chagoll & Casella, 2018). Maar die rationele dimensie komt alleen tot uiting als empathie actief geoefend en ervaren wordt, niet wanneer ze wordt ingezet als instrument van macht of imago.

Het is dan ook een misvatting te denken dat empathie volledig aangeleerd moet worden — zij is al deels aanwezig in het lichaam en vraagt vooral om inzet en aandacht om verder te kunnen groeien. Wetenschappers onderscheiden empathie op twee niveaus: het directe, lichamelijke meevoelen via spiegelneuronen (Singer & Klimecki, 2014) en het hogere, morele erkennen van de ander als medemens (Empathie, z.d.). Tenzij een neurologische of psychiatrische stoornis dit vermogen belemmert, doet het lichaam automatisch moeite om iets te voelen bij andermans emotie. Mensen verschillen vooral in hoeveel moeite zij willen doen om empathie te voelen, te oefenen en te verbeteren.

Ook in mijn werk speelt empathie een centrale rol — niet als persoonlijke voorkeur, maar als journalistieke verplichting. De journalistieke code vereist dat empathisch vermogen consequent en niet-selectief wordt ingezet: élk verhaal, élke stem verdient dezelfde mate van aandacht en menselijkheid, ongeacht achtergrond of positie. Ik zie empathie dan ook niet alleen als een emotie, maar als een verantwoordelijkheid. Het is een vaardigheid die oefening vereist, blootstelling aan andere verhalen en een bewuste houding. Tegelijkertijd laat het zien dat de media en politiek deze vaardigheid zowel kunnen faciliteren als ondermijnen. Door migranten te reduceren tot cijfers of problemen, wordt hun menselijkheid vaak genegeerd en groeit de kans op publieke apathie.

De aversie en apathie in de samenleving maakt inmiddels dat ik zie dat mensen die in andere situaties nog empathische gevoelens kunnen opbrengen zich actief tegen empathie verzetten als het gaat om migratie. Omdat empathie hen meer moeite kost dan haat. Een treffend voorbeeld dat ik van dichtbij heb meegemaakt, was Elsfest, waar ik voor mijn werk tussen mensen stond die zich fel verzetten tegen de opvang van asielzoekers. Gezichten strak van woede, leuzen doortrokken van antisemitisme, haat en racisme — gedreven door aversie, apathie en een diep gebrek aan solidariteit.

Er was geen ruimte voor nuance of context, laat staan voor empathie richting de ander. Paradoxaal genoeg eisten diezelfde mensen wél empathie voor zichzelf, terwijl ze die volledig ontzegd hadden aan hen die haar het hardst nodig hebben. Het was een pijnlijke illustratie van Van Weezels observatie: in het publieke debat bepaalt vaak de luidste stem wie menselijkheid verdient — en wie niet.

Subscribe now

Goed, we hebben een uitgebreide analyse gemaakt van de effecten vanuit de media en hun berichtgeving. Van alles wat dat met zich meebrengt en kan veroorzaken. Nu denk je als lezer misschien ook: kan dit anders? Is dit te veranderen? Op basis van mijn onderzoek, mijn studie en mijn ervaringen als journalist geloof ik van wel.

Audre Lorde laat goed zien hoe kennis en community hierbij kunnen helpen. Lorde was een Caraïbisch-Amerikaanse feministische schrijfster, activiste, dichteres en universitair docent. In haar werk laat ze zien wat je met empathie kunt doen: het is meer dan medelijden — het is een vorm van actie. Ze stelde dat we nooit werkelijk vrij zijn zolang niet iedereen vrij is, een gedachte die ook de kern vormt van het intersectioneel feminisme. Empathie is bij Lorde geen zachte emotie, maar een politieke daad: het vermogen om eigen privileges te herkennen en in te zetten voor anderen (Van Zeijl, 2025). In mijn ogen laat ze zien hoe als je zelf te maken hebt met obstakels door bijvoorbeeld politiek beleid. Je die pas kan wegwerken als je dit samen doet in een strijd om alle obstakels voor iedereen te verhelpen.

Die gedachte deed mij ook terugdenken aan de Women’s March in Amsterdam maart 2025. Tussen de regenboogvlaggen zag ik Palestijnse, Congolese en Oekraïense vlaggen. Naast mij vroeg een oudere vrouw: “Wat doen die Palestijnse vlaggen hier? Dat is toch een andere demonstratie?” Haar vraag bleef hangen. De mars draaide om vrouwenrechten, maar Lorde’s woorden laten zien waarom al die vlaggen er zijn: we are not free until all women are free. Empathie betekent het onrecht van een ander zien, ook als dat jouw leven niet direct raakt. Het draait niet om wat jij zelf ervaart, maar om het erkennen van het lijden van anderen. Daar zit een oplossing.

Ik ben ook gaan zoeken naar hoe je empathie kunt aanwakkeren. Hoe kun je ervoor zorgen dat mensen zich empathischer gaan opstellen? Tijdens deze zoektocht vond ik een project van het Empathy Museum; een prachtig voorbeeld van hoe kunst hierbij kan helpen. Dit reizende museum is een initiatief van kunstenaar Clare Patey en filosoof Roman Krznaric en probeert empathie letterlijk en figuurlijk tastbaar te maken.

In de installatie A Mile in My Shoes stappen bezoekers letterlijk in de schoenen van een ander, vaak iemand met een compleet andere achtergrond - zoals een vluchteling, zorgverlener, ex-gevangene of dakloze - terwijl ze via een koptelefoon naar diens persoonlijke verhaal luisteren (Empathy Museum, z.d.).De fysieke ervaring van het dragen van iemands schoenen, het horen van diens stem, het bewegen in diens tempo, maken empathie tot een indringende lichamelijke ervaring. Je kunt niet anders dan even vanuit het perspectief van die ander kijken.

Het museum laat zien dat empathie geen vanzelfsprekende emotie is, maar een vaardigheid die ontwikkeld kan worden door oefening, herhaling en bewust contact met andere levensverhalen. In die zin functioneert het Empathy Museum als een oefenruimte voor morele verbeelding. Een plek waar mensen leren om voorbij hun eigen perspectief te denken. Waar politici empathie vaak gebruiken om hun eigen narratief te versterken, nodigt het museum uit tot het loslaten van dat narratief. Het vraagt niet om gelijk krijgen, maar om ruimhartigheid en begrip.

Juist in een tijd waarin media en politiek migratie vaak reduceren tot cijfers, categorieën of dreigingen, laat het Empathy Museum zien wat verloren gaat als we de menselijke laag vergeten. Het project migreert bovendien zelf: als reizend museum verplaatst het zich van land tot land, van gemeenschap tot gemeenschap — telkens in dialoog met nieuwe verhalen en perspectieven. Zo wordt het Empathy Museum een levend symbool van verbinding, beweging en menselijke uitwisseling. Empathie wordt hier niet voorgesteld als een zachte emotie, maar als een actieve daad van aandacht, verbeelding en erkenning (Empathy Museum, z.d.).

Misschien is het een idee om journalisten te verplichten deel te nemen aan een soortgelijk project, en hen de journalistieke code nog eens grondig te laten bestuderen. Want een van de oorzaken van dehumaniserende berichtgeving is de hardnekkige misvatting dat absolute objectiviteit bestaat — en dat onafhankelijk en feitelijk verslag doen gelijkstaat aan emotionele onverschilligheid. Journalisten zouden neutraal moeten zijn, geen mening mogen hebben, en zo verschuift journalistiek stilletjes naar apathie. Maar eerlijk verslag doen betekent niet gevoelloosheid. Het betekent transparant en volledig rapporteren — ook over je eventuele eigen bias en het menselijke leed dat achter een verhaal schuilgaat.

Ik geloof in wat Seada Nourhussen, hoofdredacteur van OneWorld, tijdens een panelgesprek samen met mij en mijn collega Gijs Sanders benadrukte. Ze besprak hoe objectieve journalistiek in de praktijk niet bestaat. Objectiviteit wordt vaak gebruikt als excuus om geen morele positie in te hoeven nemen. Je zou zo geen kant hoeven te kiezen. Maar je kiest geen kant als je bij de feiten blijft. Als je evenwichtig verslag doet. Als je het verschil tussen meningen en feiten duidelijk maakt. En als je niet aanzet tot haat, discriminatie of racisme. Je houdt je aan de journalistieke code, en je weigert onverschillig te blijven tegenover onrecht.

Tot slot: ik hoop dat het duidelijk is dat empathie geen luxe is, maar een noodzakelijke voorwaarde voor sociale cohesie, rechtvaardig beleid en berichtgeving. Dat de media de verantwoordelijkheid heeft om er ook zo naar te kijken. Dat de huidige houding van de media nu bijdraagt aan aversie en apathie in de samenleving jegens migranten en dat dit problematisch is. De focus moet weer gericht zijn op de mensen waar we over schrijven en spreken in de journalistiek.

Dit vraagt oefening, reflectie en herhaalde ervaringen waarbij je actief probeert je in de ander te verplaatsen. Onderzoek laat zien dat herhaalde blootstelling aan verhalen, persoonlijk contact met mensen uit andere groepen en reflectieve oefeningen de cognitieve en affectieve componenten van empathie kunnen versterken, maar dat deze verandering het meest duurzaam is wanneer mensen intrinsiek gemotiveerd zijn (Decety & Lamm, 2006; Batson, 2011). Kortom: wie intrinsiek gemotiveerd is, laat empathie niet oppervlakkig werken, maar integreert het in denken en handelen.

En voor degenen die actief empathie vermijden of afwijzen, kan bewustwording en oefening het verschil maken. Het vraagt om uit de eigen comfortzone te stappen, contact te zoeken met mensen buiten de eigen bubbel en werkelijk te luisteren en te erkennen. Het vereist ook reflecteren op eigen privileges en erkennen dat deze gebruikt kunnen worden om anderen te steunen. Waardoor we er uiteindelijk allemaal beter uitkomen.

Share Meike Mantel