"anong feeling ng may ate?" bilang isang ate, iyan ang palaging tanong ko sa mga kaibigan ko na may nakatatandang kapatid na babae. tapos sasagot sila, "okay lang, nakakainis nga 'yon si ate”. ang sagot nila ay isang bagay na hindi ko maunawaan. kaya halos balutin na rin ako ng mga katanungan;

bakit nakakainis si ate?

bilang ate, naiinis din ba ang kapatid ko sa akin?

nakakainis ba ang magkaate?

sa kabila ng mga katanungan, masasabi ko na lang ay "buti pa nga ikaw... may ate". marahil para sa iba ay nakakatawa ang makarinig ng ganoon lalo kapag alam nila ang pakiramdam na may ate. hindi ko kasi alam 'yung pakiramdam kaya hindi ko rin maintindihan kung ano ba 'yung nakakainis o nakakatawa.

wala kasi akong ate dahil ako ang ate. hindi ko maunawaan kung nakakainis ba ang magkaate, pero bilang ate masasabi kong minsan ay nakakainis nga ako. dahil kapag makukulit ang mga kapatid ko ay sinasaway ko sila, tiyak na naiinis sila. kapag gusto nilang makipaglaro sa akin subalit tumatanggi ako dahil abala ako, alam kong naiinis sila. kapag nagsusumbong ako kila mama ng mga ginawa nila imbes na kampihan sila, naiinis sila. at kapag inuutusan ko sila na gumawa ng ganito o ganyan, halata ang inis sa mga mukha nila. pero nakakainis ba na kung sa bawat ginagawa ko ay tinitiyak ko namang para lang ito sa ikabubuti at pagkatuto nila? baka nga siguro nung umalis ako sa bahay para mag-aral ng kolehiyo sa malayo ay nainis pa rin sila. hiling ko sana ay oo nainis sila, kasi malayo na si ate. wala na si ate sa tabi nila. sana ay hindi sila masaya na malayo ako. gayunpaman, sana ay naiintindihan nila na ang paglayo ko ay katumbas ng paglapit ko sa mga pangarap ko. mga pangarap na silang pamilya ko ang kahati ko. hindi ko alam ang pakiramdam ng may ate, ang alam ko lang ay ang magpakaate.

nung bata pa ako, naranasan ko ng mapalapit sa isang ate. hindi ko naman siya tunay na ate pero halos ipagmalaki ko siya sa mga kaibigan at kaklase ko. kesyo may ate rin ako, sabay ipapakita ang mga litrato kasama 'yung dalagang nakilala at nakasundo namin ng mga kapatid ko. ang yabang ko dahil may ate ako at halos maniwala naman ang mga kaklase ko. masaya pero pagpapanggap lang naman 'yun, bagay na nagpapakita kung gaano ko pinapantasya ang magkaroon ng ate. minsan nga ay naitanong ko na rin kay mama; "ma kasi, bakit ako pa ang panganay sa'min?". seryoso ang tanong ko pero tinawanan lang ako ni mama sabay sagot ng ewan. ni hindi man lang nila sineseryoso na gusto ring magkaate ni ate.

bilang ate, alam ko kung paano magmahal ang isang ate. kaya rin siguro pinapantasya ko ito dahil gusto ko ring maranasan na may nakatatandang kapatid na gumagabay at nagmamahal sa akin. na kahit nakakainis ay alam kong para sa akin lang din ang mga ginagawa at sinasabi niya. nakakapagod din kasi minsan.

gusto ko kahit isang beses lang ay maranasan kong may ate na tutulong sa akin sa mga gawain ko sa eskwela, na kahit maubusan na siya ng pasensya sa pagtuturo sa akin ay patuloy pa rin. may ate na magpapatahan sakin sa pag-iyak dahil bilang ate ay nasanay akong patahanin ang iba bago pa man ang sarili ko. sana may ate na magtatakip ng mga tainga ko para hindi ko marinig ang mga problemang-pinansyal na kargo ng pamliya, nang sa ganoon ay hindi ako maagang namulat sa mga problema ng matatanda. sana may ate na siyang uunawa sa mga bagay upang sa ganon ay hindi ko na kailangang maging maunawain kahit sa mga bagay na hindi ko na dapat pa isipin. may ate na mas maalam ang magpapangaral sa akin, pagod na kasi akong pangaralan ang sarili mula sa mga bagay na dinanas ko muna bago tuluyang maunawaan. may ate na magbabahagi sa akin ng mga natuklasan niya kaysa 'yung ako mismo ang tutuklas nang walang pasabi o paalala mula kanino. may ate na magbibigay o magreregalo sa akin ng mga bagay na gusto ko. sana may ate ako na gagawa ng lahat ng gawain ko bilang ate. sana may ate rin si ate. pero ayos lang, kahit walang ate si ate ay tinitiyak niya namang maging katulad ng tipo ng ate na laman ng pantasya niya.

anupaman, hindi naman ako nagrereklamo dahil minahal ko na rin ang pagiging ate lalo pa't tinuturing akong the best ate in the world ng kapatid ko. fantasy ko lang talaga ang magkaroon din ng the best ate in the world.

pantasya ko ang magkaate. pero 'di bale na, magpapakaate na lang din ako sa sarili ko.

i have always wanted to be more. but how can i expect to be more when i am so doubtful? i have spent a long time being in a loop of hope and doubt, that even when i want to be more—i am just too full of doubts. i have always believed that shrinking myself into the background was the safest way to move through the world. perhaps, i was safe yet i was barely moving. i barely move so i only get to stay in the loop; in the background that is too small for someone who wants to be more. i thought of waiting for the perfect timing. but then, can a perfect timing happen when i am barely moving? i thought if i stayed polite and waited for my turn, permission and recognition would eventually arrive. but i realized that waiting—without even moving is a quiet form of surrender.

we often hear the word audacity framed as a flaw. it is thrown around like an accusation—a warning reserved for those who step out of line, ask for too much, or go far than they were assigned. but at some point, something in you shifts. the phrase "the audacity of this person!" no longer feels like a criticism but rather a reminder to move and to be bold. you look at the main stage from the background where you stood for so long, then you realized that waiting to be invited inside is just a way that only keeps you outside.

sometimes, you just have to have the audacity.

audacity is not about arrogance or trampling over others. it is the very decision to be daring—to be willing to take risks where you finally decide to step out of the place you felt safe in, and to move towards the main stage where you can be more. perhaps, having the audacity means knowing you are ambitious and daring to act on it. when you have the audacity, you dare to stand on the main stage even with trembling knees, you speak even when your voice shakes, and you stop waiting and asking for permission to exist fully. it is the moment you decide that you are bound for more; and doubt is no longer a valid reason for you to stay in the background, and claiming a space on the main stage matter far more than playing it safe.

the moment you choose to have the audacity, the stage or the world doesn't collapse under the weight of your presence. instead, the doubts you thought were unbeatable begin to quiet down. then, you realize that a space in the main stage has always belonged to you—you just had to be bold enough to step into it.

above all, if you ask, how can i be more when i am so doubtful? the answer is, sometimes, you just have to have the audacity.

what if we are being haunted by what-ifs and what-could-have-beens not by anyone from our past but by an administration that could have treated us—the Filipinos, well.

hindi sa pagiging panatiko, pero habang nakikita ko ang sistema sa administrasyong-Marcos, hindi ko mapigilang mapatanong; what if si Leni ang nanalo?

cause when i'm with him—and in this administration, i am thinking of you—the greatest what-if of many Filipinos; Leni Robredo and the kulay rosas na bukas.

sanay naman ang mga pilipino na minumulto pero iba naman yata kapag ganito. kasi nga sabi pa sa liriko ng kanta ni Katy Perry “how do i get better once i've had the best?”, we could have had the best—we were given a chance for the best. well, many Filipinos were given that. ang malas ko, hindi pa ako botante nung may pagkakataon. marami ring katulad ko, minalas at nanghinayang. ngayon, marami tayong nangungwestyon sa uri ng sistema. how do we get better now?

paano kung natatrato ng tama tayong mga pilipino? paano kung nabibigyan ang bansa natin ng pagkalinga? we are lost in so many questions but in reality, we are just yearning for a good governance that could treat us well.

dahil ba dakilang yearner ang mga pilipino kaya hanggang yearn na lang sa good governance na iyan? tunay na everything is political lalo na ang pagmamahal kaya normal lang siguro na kantahin 'yang lyrics habang pinagkukumpara ang dalawang administrasyon na minsan nang naglaban para maging pag-asa ng bayan.

pag-asa nga ba ang naging bunga? ang sagot ay imbes na pag-asa, ang naging bunga ay gulo, paghihirap at puro pagbaha. malabo ang kulay rosas na bukas dito sa administrasyong ito, baka nga maging malabo pa kahit ang makapagtanim ng mga rosas dahil maaaring maubusan na tayo ng lupa. balak pa kasi nilang sirain ang kalikasan dahil gustong magtayo ng pax silica sa bansa, bagay na hindi naman tunay na nakabubuti para sa atin.

si Leni Robredo at ang kulay rosas na bukas, siya ang simbolo at ideya ng maayos na gobyerno, habang si Bongbong Marcos—hindi na lang siya basta simbolo o metapora dahil tunay na siya at ang administrasyon niya ang kahulugan ng gobyernong magulo.

habang tayong mga pilipino ay nalulugmok sa magulong sistema, hindi na malabo ang mapaisip kung ano nga ba ang kalagayan natin kung nasa maayos tayong gobyerno.

everything is political especially love. so whenever i hear those lyrics, i'll be yearning for a good governance a little more while being in a messed up one.

kaya mo bang magmahal ng isang bagay o tao habang kinasusuklaman ang sistemang bumubuo rito? kaya ko, kaya ng bawat mamamayang pilipino. dahil kamahal-mahal naman ang bansa ko subalit sadyang puta ang sistema nito. sistemang puta na binuo ng mga taong daig pa ang sumasamba sa demonyo. sila ang mga tao na nasa gobyerno at humuhubog sa sistema. subalit mapapaisip ka na lang talaga, tao nga ba silang mga nasa gobyerno't namumuno? isa lang ang malinaw, hindi sila makatao dahil nilulugmok nila sa hirap at pasakit ang kapwa nila pilipino; mga walang modo. hindi rin sila makabansa dahil binababoy nila ang sistema ng sarili nilang bansa. malutong na mura para sa mahal kong bansa sapagkat katumbas ng pagmamahal ko sa pilipinas ay ang pagmumura ko sa mga taong kawangis ni satanas. itong mga nakaupo sa pwesto at nasa gobyerno ang kawangis ni satanas at ang pilipinas ang nagsisilbing impyerno. impyerno para sa mamamayang pilipino ang bansa na may malaking potensyal para sa mala-langit na kaunlaran subalit nalulugmok sa kahirapan dahil sa gobyernong tuso at walang puso. sagana naman ang pilipinas subalit puno naman ng mga sugapa. bago pa man mapalamon ang mamamayan ay ang mamamayan muna ang magpapalamon ng limpak-limpak na pera sa mga pulitiko at saka sila mamumuhay na parang mga hari at reyna habang ang nasasakupan nila ay kumakalam ang mga sikmura at ang bansa ay nasusumpa. habang itong gobyerno ay nasa itaas at ang bawat pulitiko ay nasa mataas na antas, ang mamamayan naman ay pilit naghihintay ng maayos na bukas. subalit paano nga ba natin magagawang maghintay ng bukas kung ngayon pa lang ay nauubusan na tayo ng lakas? ubos na ang lakas dahil pagod na sa paulit-ulit na pagkayod. kumakayod subalit tila kailanman ay hindi sasapat para punan ang pagkauhaw sa kaginhawaan.

matindi ang pagmamahal ko sa bansa subalit matindi rin ang hirap na dinadanas naming mga pilipino. kaya sa kabila ng pagmamahal, imbes na matatamis na salita ay malulutong na mura ang nasasambit ko—ang nasasambit ng mga pilipino. puta silang mga pulitiko na nakaupo sa mataas na pwesto subalit bulag sa nasasakupan. bulok ang sistema dahil sa kanila at umaalingasaw ito sa bawat bahagi ng bansa. ang pagkabulok na ito ay salot sa bansa lalo na sa mamamayan. maraming tiyan ang kumakalam dahil wala ng bigas at ulam, na kahit itlog ay hindi na mapagtiyagaan, dahil bugok—bugok ang gobyerno't pamumuno. maraming ngiti ang nabubura at napapalitan ng luha dahil hindi na nakakatuwa ang kahirapan gaano man katatag ang mga pilipino. hindi mabilang na pawis na ang naialay para sa bawat buwis na sa kasamaang palad ay nauuwi sa bulsa ng mga buwaya. malutong na mga mura at pagkasuklam na ang nakakasanayang sambit ng mga pilipino gaano pa man nila kamahal ang pilipinas. gayunpaman, ang bawat mura, malutong man o pabulong ay lagi't-laging para sa mga demonyo na nasa gobyerno dahil sila ang sumisira sa bansa at ang nagpapahirap sa mga tao rito. malutong na mura dahil putangina silang mga tanga na nasa mataas na pwesto subalit walang pakundangan ang pang-aapak sa mga nasasakupan at saka magsasabi na bahala na ang iba sa buhay nila basta sila ay nakaangat na. salot. kurakot. makasarili at may pagkataong baluktot. puta ang sistema at ang gobyerno ay karapat-dapat sa bawat mura dahil sila ang maruming bahid sa mahal kong bansa. anupaman, katumbas ng pagmamahal ko sa bansa ay ang galit ko sa sistema nito at sa mga punyetang bumubuo nito. sa ganitong panahon kung saan ang mga pilipino ay dinadaya kasabay ng pambababoy sa bansa, marahil ay maituturing ng pagmamahal at pagiging makabansa ang magalit at magsambit ng malulutong na mura para sa gobyernong puta lalo na sa mga gagong pulitiko na puro dumi ang ambag sa lipunang pilipino.

sabi nila nagsisilbing palatandaan ang bawat nunal. kung ikaw man ay maligaw at makabalik, ang nunal mo ang magsisilbing tanda kung ikaw nga ba o baka iba. kaya bata pa lamang nasanay na akong hagilapin ang bawat nunal sa aking katawan, sadyang nakakalibang. gayunpaman, bukod sa palatandaan, may iba't-ibang paniniwala tungkol sa mga nunal. ang sabi'y may kahulugan daw ang mga ito base sa kung saang bahagi ng katawan sila nakapwesto. sa bawat kahulugan na aking nalalaman ukol sa mga nunal. bukod akong napapaisip tungkol sa nunal ko sa balikat. minsan na kasing may nakapagsabi sa akin na pasan ko raw ang mundo dahil may nunal ako sa balikat ko. noong una ay napakunoot-noo pa ako. nanguwestyon subalit kalaunan ay naisip kong tila totoo. dahil may mga pagkakataon na ramdam ko ang bigat; ang pagsarili sa mga bagay na hindi ko maibahagi sa iba, maging ang pag-unawa sa mga bagay kahit na hindi naman na dapat pa. lumaki akong nasanay magpasan dahil ganoon ko nakagisnan ang buhay. kaya oo, mabigat. sanay akong magpasan kahit 'yung magagaan tulad ng ngiti sa labi. mabilis lang din kasi akong mapangiti. subalit mabilis din akong lumuha lalo kapag nabibigatan—tulad sa mga baldeng pilit kong pinuno ng tubig at saka binuhat, maging ang mga luha na binitbit ng aking mga mata dahil sa bigat na ang sanhi ay lungkot at mga problema. sa dami kong pinagdaan masasabi kong minsan ay naipasan at patuloy kong pinapasan ang mundo. kaya ang tanong, simbolo nga ba ng pagpasan ang nunal sa balikat ko?

maliban sa mga kahulugan na kaugnay ng bawat nunal, mayroon pang kasabihan—ang bawat nunal daw ay isa pang tanda, tanda bilang halik ng taong ating inibig sa nagdaang buhay. kung ganoon, ano ang tunay tungkol sa nunal sa balikat ko? ito ba ay simbolo na pasan ko ang mundo o ito ay tanda ng halik na dinampi ng taong inibig ko?

gusto kong isipin na marahil parehong totoo ang bawat kasabihan at paniniwala. nang sa ganoon ay malugod kong aakuin ang ideya na kahit pasan ko ang mundo ay may taong hahalik sa aking balikat habang hagkan ako mula sa likod ko. mula sa likod ay may taong hahagkan at mag-aalay ng halik bilang tanda ng pag-ibig at magsisilbing paalala na may nakasalo sa akin kung sakali mang mabigat ang pasanin ko. kung may kahulugan ang bawat nunal, nais kong isipin na habang pinapasan ko ang mundo sa balikat ko ay may mag-iiwan ng halik dito upang maging paalala na hindi ako mag-isa. kung sakali namang may sugat akong makuha mula sa pagpasan ay magsisilbing pampalubag ng loob ko ang halik ng taong mahal ko. sa ganoong paniniwala, panatag akong isipin na kamahal-mahal ako sa kabila ng mundong pinapasan ko, at hinahagkan ako kahit na may bigat sa aking pagkatao.