<![CDATA[Naasiriyaad]]>https://naasiriyaad.substack.comhttps://substackcdn.com/image/fetch/$s_!63dr!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F53dd568c-38de-48c6-9c7e-93e4ad8c2ff2_736x1308.jpegNaasiriyaadhttps://naasiriyaad.substack.comSubstackWed, 02 Sep 2026 09:58:00 GMT<![CDATA[Iyada]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/iyada-e18https://naasiriyaad.substack.com/p/iyada-e18Thu, 13 Aug 2026 20:59:01 GMTHaa, Gacaliso. Laba maalmood ka hor ayaan helay dhambaalkaagii. Way ahayd in aan degdeg kuu gu soo jawaabo, oo taasi ma ahan waxaad ii ga baratay, laakiin maalmahan oo dhan waan hawlaysnaa, raalligelin baanan hawada kuu soo marinayaa. Sidayda kale se waan is ka fiican ahay. Waxaan dhex marayaa uun maalmo u eg kuwii ku jiray heestii Xassanganey ee uu Xassan Aadan qaadi jiray. Maalmihii qalloocay ee haddana marooray. Waxaan is ku aqaannay nin kaadsiimo badan, laakiin beryahan dambe waxaan billaabay in aan geedaha orod ku koro. Sidaas oo ay tahay waan ku faraxsan ahay in aan sidaas sameeyo. Xilligan aan jawaabta kuu soo qorayo waxaa ii soo dhacaya “ogaysiis diidmo” ah oo i ga ga yimid mid ka mid ah dalalka yurub. Taana ka ma xumi oo cid i diidda iyagu u ma ay horreyn. Gacaliso, ma hayo wakhti aan farriin gaaban kuu gu soo qoro, se waxaan hayaa wakhti aan farriin dheer kuu gu soo qoro, farriintaas oo haddii nuxurkeeda la soo uruuriyo la gu soo koobi karo meeris ku jiray maansadii “داعي الأحبة—daacii al axibah” ee xaqudirirkii reer falastiin Tamiim Barquuthi. Waa meerisyadii uu ku soo afmeeray maansadiisaa dheer ee ahaa:

“تركنا صحبنا في كل مصرٍ

سباعًا تحت أحكام الضباع”

“Waxaynu waddankii u ga soo tagnay saaxiibadeen

Iyaga oo ah libaaxyo balse ku hoos nool taliska dhurwaayada”.

]]><![CDATA[Dibigii Wardheer]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/dibigii-wardheerhttps://naasiriyaad.substack.com/p/dibigii-wardheerWed, 05 Aug 2026 19:48:06 GMTCaawa waxa aan fadhiyaa halkii aan fadhiisan jiray, waxaanan dhagaysanayaa heestii aan dhagaysan jiray. Waa hees aan halgan iyo jacayl ka dhadhansado. Dayaxii aan daawashadiisa sugayay waa kaas bari fog ka soo kaahaya. Damashaas waaweyn dhexdooda. Kolka heestan iyo daawashada dayaxu ii kulmaan, waxa aan noqdaa noolaha u gu farxadda badan inta uuman. Waxa aan ka fekerayaa wixii aan ka fekeri jiray; tabaalaha adduunyada iyo isdiidada baas ee goorta baas noloshayda ka dhex kacday. Waxaan la tacaalayaa baaxaadeg abuur ah oo naftaydii baa shalay iyo berri u sii ka la dhuranaysa. Mar waan hiyikacsan ahay oo waxaan u jeedaa aayo wanaagsan oo la is ku hallayn karo iyo mustaqbal in loo halgamo u qalma. Marna waan axgabsan ahay oo gadaal ayaan u soo baqacararayaa. Waxyaabaha u gu adag ee aad goobjoog ka ahaan kartaana waa in aad daawato noloshaada oo marxalad kalaguur ah maraysa.

Shalaydii aan ka imid waxa qudha ee aan ka hayaa waa waatabyo. Waxaana ka buuxa mahadhooyin badan oo xusuustoodu gowrgowran tahay. Waxaa baalalka duqoobay ee tagtada ka sii bidhaamaya nolol maantadan la joogo xaqiiqadeeda uu mugdi badani i ga ga jiro. Dhalashadaydii, kacaamiddaydii, carruurnimadaydii, waxbarashadaydii iyo dhallinyaronimadayii. Dalkii, dadkii, magaaladaydii iyo waayihii aan soo maray oo dhan maanta waa taariikh la ga yimid. Dhammaantood aniga oo u jeeda ayay haloosiga sooyaalka ku libdheen. Waa tageen. Hadda waxaa la sheegsheegaa in aan dhashay dhawr iyo labaatan sanno kahor, taas oo aniga qudhayda sheeko i la ah. Taana la yaab i la ma laha, waayo waxa aan ka hadlayaa nolol uu kalago'go' badani ku jiro.

Qalalaasaha jiraal ee qofka gudihiisa ka curta waa arrin kale oo xanuunkeeda leh, laakiin haddii aan marnaba la ga fursan karin oo ay tahay xaalad wacyi oo la maro, waxay ahayd in aqoon iyo garasho hagaagsan la gu jiheeyo. Nasiibxumo se baahidaas waa mid dadka oo dhan uu qabo oo weli la ma hayo hindise badbaado leh oo qofka iyo jiraalka loo gu ka la garsoori karo. Barbaar badan baa iswaa' baahsan la daalaadhacaysa. Kuwo noloshii ayay ka dhaceen kolkii ay nolosha qudheeda macno ka waayeen. Kuwo badan balwado iyo caafimaaddilyooyin kale ayay magansadeen. Kuwo kale iyagii iyo bulshadoodii ayay ka dhex tafatay. Kuwa kalena halgan aan majare lahayn ayay u gu jiraan ujeedaynta nolol bilaa ujeeddo ah.

Isdiiddooyinka nololeed waa aafo qofka nolosha uga dhacda. Waxayna u gu sii daran tahay kolka doonistaada iyo habnololeedkaagu ay aad u ka la duwan yihiin. Waxaad u ka la baxaysaa mudac iyo mudaacalay is heysta. Noloshaada oo dhanna waxaa haraynaya calaw dhaqan iyo mid garaad. Waayaha casriga ah ee dunidu waxa ay u sii dhuranayaan kuwo qofeed, taasina daleel kale oo weyn ayay bashariyadda ku bannaysay. Waxaa la galay xaalad cusub oo qofka iyo noloshiisa loo ka la dhex baxayo. Keliyow bulsheed ayaa dhacay. Taasna waxaa sababay dadkii oo aad u ga sii fogaanaya noloshii dabeecadda iyo kalafuran ku yimid xidhiidhkii hodanka ahaa ee dadka ka dhexayn jiray.

Nolosha waxaa ka buuxa masalooyin irkag badan iyo halxidhaalayaal gaamuray oo tan iyo waa fog carayn iyo wirayn ku hayay waaya'aragnimada dadka. Diimuhu, tusaale ahaan, waxa ay dhaliyeen fuf wacyi oo isku dayay xal-u-helidda halxidhaalayaasha nolosha iyo kuwa kownkaba. Laakiin, iskudaygii diimaha dhib kale ayaa la ga taransaday. Waxay falkiyeen jawaabo cul culus oo garashada dadka aad u ga sarreeya. Waxay wax walba ku laaleen awoodo iyo xaalado maqan ah oo si loo fahmo ama loo la dhaqmo ay adag tahay. Arrintaasi waxa ay abuurtay giraan cadaawad badan oo dhalisay in dadka qudhiisu i sa sii gumeysto, maxaa yeelay, jawaabihii diimuhu waxa ay dageen nafsadda dadka waxa ayna u la falgaleen si ruuxi ah oo ay adag tahay in la furdaamiyo.

Dhanka kale, falsafaddu waxay iyaduna dhalisay dhiirrigelin dadku garashadiisa ku boorrinayo, taas oo sababtay soofeyn caqli iyo in garaadka dadku is kii is ku qorqoro u na diyaargaroobo kacaan aqoomaysan. Sidaas oo ay tahay, falsafaddu waxa ay abuurtay mashaqo kale oo aan si fudud loo furfuri karin. Maxaa wacay, waxa ay sees ka dhigatay biyadhaca xikmadaha nolosha oo dhan, waxa ayna abuurtay halbeegyo adadag iyo waydiimo kale oo maanka dadka daaliyay. Laakiin, falsafaddu, ilaa iyo hadda waxay soo kordhisay wax dadku ku faani karo oo waxa ay ka la agaasintay noloshii qofka ee iskudhexyaacsanayd waxkastana u nuglayd. Qorqoranka caqli ee dadka ee falsafaddu dhalisay waxa uu sababay in dadku maskaxdooda cariyaan oo wax uun ka dhiijiyaan.

Dadku, sidiisaba, waxa uu mar walba magan u hayay wax uun, weligiina ma gaadhin iskufilnaasho dhammaystiran. Taas dhawr sababood oo badan ayaa ka hortaagan. Sidaas oo ay tahay waxaa la gu jiraa hayaan dheer oo dadka marinaya isbeddel jidheed, mid garaad, mid nafeed iyo mid nololeedba. Hayaankaa weli la ma furin oo waxaa la la raadinayaa kob carrosan ah oo ugbaad leh. Ma na yara inta jeer ee hayaankaas la xagaldaaciyay, waayo dadka qudhiisa ayaan daacad ka wada ahayn hayaanka loo gu jiro badhaadhaha nolosha. Waxaa jira dar xumaan uun u guntan oo lid ku ah wax walba oo hayaankaas dadajin kara.

Matelan, sharku ama dhehba shaydaanku, waa jabhad culus oo sooyaalka dadka aad u gu soo noq noqday. Weli ma cadda in shaydaanku uu innaga mid yahay oo uu yahay qayb innaga mid ah iyo in uu yahay wax na ga madaxbannaan oo had iyo jeer u diyaargaraysan carqaladaynta hadafkeenna nolosha. Jannada iyo naartuna waa halabuur dadsamee ah oo u taagan ujeedada badbaadinta hayaanka loo gu jiro badhaadhaha nolosha. Waa abaalmarin ama ciqaab loo ballanqaado cid walba oo hayaankaa badhitaarta ama docfaruurta. Wax walba oo wanaag ama xumaan cuskan oo maskaxda dadku hindistayna waa la mid. Waxaa ka mid ah ciqaabaha jidheed iyo kuwa nafeed ee dadku ismarsiiyo. Mar walba oo shaydaanku guuleysto ama xumaan kale loo jabana waxaa la gu hafanayaa dabinnada firxadka la ga yahay ee jiraalka.

Waa tabtaas. Dhammaan dadku, weligiiba, yar iyo weyn iyo wadar iyo waaxidba waxaa firxad la ga yahay dabinka nolosha. Taas baa keentay in halgan qofeed iyo mid bulsheedba loo gu jiro macnaynta nolosha, bal in si uun iyo maalin uun loo ga soo tooso duni aan saxar ka jirin. Qof walba halgankaas ayaa faran, waxa uuna boos ka cidhiidhsanayaa macna-u-halgamayaasha ifka ee fakadka ka ah walaahowga jiraalka ee marba marka ka dambaysa waranwaryadiisu i sa soo tarayso. Sidaas ayay ahaanaysaa tan iyo inta u dhexaysa inta si wadajir iyo keli keli ahba loo gu wada dhaantayn doono "Haddaan hooyaa". Wixii intaas ka horreeya waxaa la gu jirayaa halgankaas iyada oo raabe raabe loo gu sii libdhayo dululaatiga waayaha.
***

Waxaas oo dhan waxaan ka fekerayaa ka na fekeraa aniga oo dayaxa hoos fadhiya. Kollay ma yara inta qof ee sidaydan oo kale dhuryankooda gudeed la hoos yimaada. Waayo dayaxu waxa uu inoo yahay wehel iyo dhagayste kaadsiimo badan. Labadaasi waxa ay suurogelinayaan in si furan oo niyadsami leh hoostiisa loo gu faqo.  Nasiibku dad badan ayuu ku wacadfuray, rejada la sugayo ee milicda loo tuban yahay ama dayaxa loo hoos yuururana kol ay imanayso la ma oga. Waxaan u dhexaynaa xaqiiq qallalan oo la gu daalay iyo bushaaro fog oo dhulowgeedaale ka sii widhwidhaysa. Arrintanina waxa ay abuurtay qaybsan dadka ku dhacay oo u ka la jebiyay kuwo libin hubanti la'aan ah ku geeraara iyo kuwa col hortii jabay kolkii jahowareer dabeecadeed ku dhacay.

Qof walba oo seeraha labadaa koox ka la qaybiya taaganna waa qof ujeeddo ahaan la canlabeebiyay oo waxa uu ku jiraa lababoglayn nololi ah, waxaana is ku dhexcidbinaya isdiiddooyinkan loo maarada waayay ee nolosha. Is la seeraha labadaa adduungarasho ka la qaybiya waa kan u gu weyn ee maanta dirirtu ka oogan tahay. Oo qofkii waxaa ku dhaboobaysa meeriskii nin soomaaliyeed ka ga cawday badhaadhaha jaan ee la sheego ee aan la arag iyo tabaalaha sii fidaya ee wakhtiga. Waa ninkii ku gabyay:

"Dibigii Wardheer wuu maqlaa weli wanaagiiye
Waxyeellada darkana wuu arkaa tan iyo waaqiise".

Waxaa taa tusaale kuu gu ah farxaddaada oo is ka noqotay dhextaal laba murugo u dhexeeya. Liinbaxa dhaqan iyo gadgaddoonka fikir, iyo xitaa cululubka nafsadeed ee ku soo foodsaarayna waxay ku soo beegmayaan xilliyo aad aad u nugushahay, iyaga oo ay soo lallabayaan kiciyayaal beri hore maskaxdaada weyn ee hoose ku aasmay kaddib markii ay kaddibeen. Heesaha qotodadheer ee aad dhagaysanayso, xusuusaha culus ee ku la tagaya, dayaxa aad habeen walba hoos yuururto, qoftabyada aan la ga fursan karin, rejooyinkaaga dhacmay, guuldarrooyinkaaga aan tirada lahayn iyo fiirooyinkaaga qaldamay ama gedmaday ee noloshu waa haasaase arrimahaas ka dhashay. Marka ay arrini sidaas tahayna, waxaa wacan in aanad hagardaamada wakhtiga u qaadan arrin shaqsi ah. Foosburburka ku gu dhacay waa la gu la qabaa.

Abdinassir Shukri

Raamaale, Galgaduud, Soomaaliya

8.10.2023

]]><![CDATA[68]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/68https://naasiriyaad.substack.com/p/68Mon, 27 Jul 2026 20:37:31 GMTJacaylku carcarta uu ku billowdo ku ma dhammaado. Dibna waxaad ka ogaan doontaa qofka aad jeceshahay in aad heshaa in aanay mar walba qasab ahayn. Sababta aanay mar walba u dhici karin in qof walba qofka uu jecel yahay helana waa waydiin ay mudan tahay in wakhtiga la toydo. Miyaanad maqal ninkii ku heesay; "Maxaa laba guddoonsaday, Inay libin ka gaadhaan, Caashaqu ka gaagaxay". Gaagaxu waa xaalad aan la suuraysan karin. Duruufaha deegaan, aragtida shaqsiga ah ee qofeed, gacantogaalaynta bulshada ee qoyska ilaa umadda dhereran, caafimaadka shaqsiga, waxheyn la'aanta mid ama labada qof ee isjecel iyo xaalado baas oo lammaanaha ku meegaaran ayaa sababa in u gu dambayn wax uu warraaqaba jacaylkii, sidii Yurub Geenyo tidhi, "waxsan" ku billowday uu "wadhi" ku dhammaado. Gaagaxa la sheegaa waa caynkaas.

Labada wanaagga is la rabay waxa ka la geeyay muhiim maaha, wax se muhiim ah sida ay u noolaan doonaan kaddib ka la taggooda. Miyay is dili doonaan? Miyuu midba kan kale caayi doonaa oo hiifi doonaa oo canaanan doonaa? Ma iscafin doonaan oo is ku garaabi doonaan? Ma mid baa eedoobi doona mise mid baa aanoobi doona? Mise way aamusi doonaan. Mise waxbaba? Mooji. Waxa keliya ee aan suuraysan karnaa waa in ay xusuus culusi dhexdooda oolli doonto tan iyo xilli aan la qiyaasi karin. Xusuus culus oo diirran. Xusuus culus oo eegmo, dhunkasho, orod, cayaar, hadiyad, udgoon, qosol, farxad iyo riyaaqi ka buuxaan. Xusuus culus oo fog oo mid waliba marka uu xusuusto inta neef dheer jiido niyadda ka yidhaa "Iyo laba wanaag rabay wixii aayar ka la geeyay".

]]><![CDATA[Iyada]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/iyada-c6fhttps://naasiriyaad.substack.com/p/iyada-c6fMon, 27 Jul 2026 10:05:50 GMTGacalisooy, noloshu waa maadays. Wax baan rabaa in aan ku xusuusiyo; berigii aan isguulka dhigan jiray, waxaan bartay qayb xisaabta ka mid ah oo aad inoogu dabci eg. Waan ku jeclaa waxaanan kuu daydayi jiray sida qiimoolaha X¹ loo raadiyo oo kale. Meel halkeer ah ayaan kaa arkay adiga oo i gu soo ganan, waan farxay oo bushaaraystay. Waad ii soo dhawaatay. Waad i gu dhacday oo dhanka kale ii ga dustay, sida khadadka siikannadu² ay bartilmaameedkooda u gu aadaan, dabadeedna u waydaartaan. Halkaasi waa meesha la iga raacay. Weligeed se ma dhicin in aynu mar kale dib u kulanno, oo tabta xarriiqa barbaroolaha³ ayaynu ahayn laba weligood is ku dhow oo is ku muuqda haddana aan kulmi karin. Maalintii aan u gu ayaanka fiicnaa waa maalintii aan sida laacaha⁴ aadka kuu gu soo dhawaaday, nasiibxumo se aanan jidhkaaga taaban. Weli waxa aan sawiranayaa innaga oo midownay oo dib is ku aragnay oo wada qosolnay oo aan laabta ku gu qabtay oo aan ku gu dhaygayay. Laakiin, waxaas oo dhan waa itimaal⁵. Saw la ga ma yaabo in aad maadayskii dunida ku sirantay oo aad iskurubkii xoodantaba⁶ ku hadhay, halka aan aniguna dululaatigii taabtaha⁷ ku libday? Laba yaabaa.

1. Qiimaha X

2. Secant Lines

3. Parallel lines

4. Asymptote lines

5. Probability

6 iyo 7. Point of curve and tangency.

Kucelis, 2021

]]><![CDATA[...]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/675https://naasiriyaad.substack.com/p/675Sun, 19 Jul 2026 22:29:12 GMTCaawa haddii xulkii aan 16 sanno taageerayay la ga badiyo iyo haddii uu badiyaba, laba goorba waxay noo ahaan lahayd habeen madow iyo dhammaadka wakhtiga qofkii u gu wanaagsanaa guud ahaan taariikhda kubadda cagta ee ku dhawaad labada qarni soo taxnayd. Waxay ahayd dhammaadka wax walba: Dhammaadka dhafarka habeenkii. Dhammaadka qayladii Maxammed Khadar. Dhammaadka suugaantii Raa'uul Khaliif iyo Xafiid Darraaji. Dhammaadka jacaylkii Cisaam Shuwaali. Dhammaadka hirdankii fanka kubadda cagta. Dhammaadka taariikh qurux badan oo dagaallo, siyaasad, gumaysi iyo jacay isugu dhafnayd. Caawa, waxaa soo xidhmay malaf dheer oo sooyaal amakaaga leh. Halmar aynu aamusno, dabadeedna aynu si wadajira u nidhaahno "nabaadiino Bulga”. Markaas kaddib aynu farxad is ka baadhbaadhno deedna hambalyada la qaybsanno awliyada yar yar ee Cas.

]]><![CDATA[67]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/67https://naasiriyaad.substack.com/p/67Fri, 17 Jul 2026 21:40:50 GMTWaqtigu wuu is gudhay, wax walbana sidoodii maaha. Waan koray oo ogaalkaygii ayaa batay. Leelleelkayga waayuhu waa caadikabax, isdiidooyin nololi ahna ganafka ayay i gu dhufteen. Safarkii badnaa waan is ka daayay indhawaalana magaaladaadii ma tagin.  Saaxiibkaygii aan dadka u gu jeclaa wuu dhintay, taas iyo boqollaal xaaladood oo nafsi ah ayaan si aanan garanayn u la noolaa, kuwaas oo u gu dambayntii sababay in aan xiisihii dadka dhigo. Boqol iyo lixdan iyo saddax habeen kaddib, wali sidii ayaan u ka la aamusanahay. Aamusnidu waa hadal gooni ah waxa ayna xal u tahay catow badan oo aan la gu dhici karin. Xidhiidhada bulshadu waxay u samaysmaan si ay u dhammaadaan, jacaylka baasna waa xaalad degganaanshiyo la'aan ah oo aad u saxariir badan. In qof noloshaada ka baxo iyo in aad adigu ka baxdaa waa wax siman, waayo laba jeerba waxaad galaysaa dambi. Keliyowguna waa arrin kale oo howlaheeda wadata. Haddii la gu waydiiyo jacayl dhab ah ma ku soo maray, waxaad ku jawaabtaa "Haa". Haddii se la gu waydiiyo sida uu ku burburay jacaylkaasi, waxaad u gu jawaabtaa "Taasi way qoto dheertahay".

—Ubaxii Qardho, 2021

]]><![CDATA[...]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/7fehttps://naasiriyaad.substack.com/p/7feWed, 15 Jul 2026 12:13:27 GMTWaxaan meel ka akhriyay “10 kii ninba, hadduu 1 ka mid ah gabadh si anshax-xumo ah u la kaftamo ama wax u ga sheego, 2 ayaa la qososha, 3 na hoostay ka la jiibiyaan, 4 na way is ka aamusaan. Cabbaar kaddibna wixii dhacay waa la ga sii socdaa iyada oo aan midna ka hadlin sax iyo khalad tay ahayd, iyada oo 1 kii hadalka yidhi maahee 9 kii kale ismoodayaan niman wanwanaagsan oo aan waxba geysan. Laakiin, haddii gabadha aragtideeda loo eego, kii anshax-xumada ku la kacay, kuwii ku qoslay, kuwii ka aamusay iyo kuwii is ka indhotirayba waxba is ma dhaamaan. Sidaas daraadeed, kolka dumarku leeyihiin “ragga oo dhan waa is ku mid” ka ma wadaan ragga oo dhan baa dumarka xumeeya ama waxyeelleeya, ee waxa ay ka wadaan, raggu nimanka iyaga ka midka ah ee waxaas samaynaya ma qabtaan oo dumarka yac ka ma dhahaan, taasina waxay sababaynaa in xumaantu horay u socoto”.

]]><![CDATA[66]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/66https://naasiriyaad.substack.com/p/66Sun, 28 Jun 2026 18:41:02 GMTMa maqashay meerisyadii Weedhsame ee ahaa: “Kaa naaxi waayaye/Maxaad ii nugleysaa?”, dabadeedna ma isweydiisay waxaa aad ka naaxi weyday waxa ay yihiin? Ma jacayl qabyoobay baa? Ma rejo dhacantay baa? Ma cillado dhimir oo meel aanad garanayn kaa soo raacay baa? Ma guntimooyin caadifadeed baa? Ma yididdiilo qaayistay baa? Ma wacadyo baaqday baa? Ma xusuus culus oo ladh baas soo kicisaa? Ma aabbela’aan iyo hooyola’aan kelinnimada wakhtiga boos ka cidhiidhsanaysaa? Ma aaminaad kaa faddarowday baa? Ma xudduudo burburay baa? Ma dhimasho gacal baa? Ma faramarnaan iyo waxheynla’aan baa? Ma masuuliyado ku cusleeyay baa? Ma han laqdamay baa? Ma waatabyo aan la ga baxsan karin baa? Ma xanuun ku la nool baa? Ma laxojeclada kaa heysa dal dad waayay baa? Ma muranno legdamay baa? Ma lahasho ku soo ridatay baa? Mise waa intaba?

]]><![CDATA[Ku Socota Doqomada]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/ku-socota-doqomadahttps://naasiriyaad.substack.com/p/ku-socota-doqomadaThu, 25 Jun 2026 15:11:00 GMTHadalka ah “Xuquuqda dumarka diinta ayaa ilaalisay oo xaq ka maqan ma jiro”, waa hadal inta uu xaqiiqo yahay ay ka badan tahay inta uu marinhabaabin yahay. Waana halkii Cali Abii Daalib e “Waa hadal xaq ah oo baadil loo la jeedo—kalaam xaq yuraadu bihaa al baadil”. Waa hadal u kaalmaynaya dambiilaha iyo dambiilekalkaalka, dhibbanahana aan waxba u galin. Waa wacdi. Reerxamarkuna waxay yidhaahdaan “war maa daango noqonaa”.

Diintu xaq dumar iyo mid rageed iyo mid ciyaal iyo mid sabool toona ma ilaaliso ee way sheegtaa uun. Diinta iyo xeerarku iyo mabaadiidu waxay sheegaan qof walba waxa uu mudan yahay ee qof walba ma difaacaan. Ogaada waa laba arrimood oo ka la duwan. Tusaale ahaan, qof walba in uu lacag samaysto ayuu xaq u leeyahay, laakiin lacag bannaan is ka taal taal ma jirto ee shaqo ayaa ka horreysa. Xuquuqda iyo awaamiirta iyo waajibaadka diintuna waa la mid. Waxay kuu sheegayaan: “waxaasi waa qalad”, “waxaasi waa dulmi”, “qof muslin ah ha dilin”, “agoonta xoolahooda ha cunin”, iwm. Laakiin, intaas ay diintu diidday haddii uu qof sameeyo ka warran, wuuba sameeyaaye? Maxaynu leennahay?

Dadku dawladda waxay u samaysteen in ay ka la celiso oo kan xoogga weyn ama darajada sare leh ama xoolaha badan ay kan maskiinka ah ama saboolka ah ama nugul ka dhiciso oo ku ka la dhex jirto. Qofku dawladda sidaas buu u gu codeeyay ee u gu ma uusan codayn in ay wacdiso dambiilaha isagana xusuusido aayadaha karaameeyay. Waxaas wuu yaqaannaa, dambiiluhuna sidoo kale waa og yahay.

Haddaba, hadalka ah “diintu dumarka xaqooda way ilaalisay” waa wacdi. Ninka kufsanaya ee dilaya ee ku xadgudbayana wuu og yahay in ay ilaalisay oo ay sharaftay, laakiin haddana wuu samaynayaa. Dambiiluhu wacdi u ma baahna ee cid dadka ka qabata, xaqoodana u ga soo dhicisa ayuu u baahan yahay. Qofka leh “diintu dumarka way ilaalisay” waa doqon habraday oo fulay ah. Waxaanan u soo jeedinaynaa in uu aamuso, qurunka qurunku dhalay.

Waxaan arkay kuwo daalac u raacday dhibbanihii oo yidhi “dhibbanuhu in uu meel hebla tagay, ama dhar hebel xidhay darteed baa waxaas u gu dhaceen, istaahilkii bayna ahayd”. Yaa axmaq. Haddii adiga oo sariirtaada dusheeda jiifa ay xabbad wiifto ah ku gu dhacdo dabadeedna nafta xun ee doqonta ah ee ku gu jirta kaa qaaddo, ee la yidhaa ka warran “muxuu dhulka u fadhiisan waayay marxuunku, hadduu fadhiisan lahaa ma dhinteene?” Ka warran sidaas? Dadka meel ka fadhiista wuxuushyahay garashada xun.

]]><![CDATA[Xusuusqorradii Sahra Balde]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/xusuusqorradii-sahra-baldehttps://naasiriyaad.substack.com/p/xusuusqorradii-sahra-baldeTue, 23 Jun 2026 11:53:57 GMT"Ma aqaanno maalintii u gu horreysay ee aad xaafaddan na la soo degtay, wax se aan markaygii u gu horreysay ku arkay Diisambar, 2021kii. Anigu maantaas lix bilood ka hor ayaan xaafaddan soo degay. Waxaan ka soo baddeshay Baydhabo oo aan siddeed bilood ka shaqaynayay. Waxaan hawlwadeen ka ahaa haayad dalka Boolan la ga leeyahay oo gargaarka degdegga ah ku qaybsan. Fooqa dheer ee casuusta leh ee geed Mooganuhu ka baxayo ee fooqyada dhanka xeebta idinka saaran kan u gu bidixeeya ah ayaan dhismaha shanaad qolka is na u gu bidixeeya ka deggan ahay. Awal keli ayaan ku degganaa laakiin afartii bilood ee u gu dambeysay waxaa i la degganaa gabadh aannu ehel nahay oo reerwaqooyi ah. Waxay ka timid Gebiley. Waxaa la yidhaahdaa Cawo. Casardheere ayaan shaqada ka soo rawaxaa, waxaanan toos u soo aadaa guriga. Galab walba.


Caado u ma lihi in aan bannaanka u baxo. Weligeyba waxaan jeclaa inaan guriga is ka joogo kol haddii aanan ka fursanwaayin in aan baxo. Deegadka guriga waxaa ii yaalla laba kursi oo ka la jaad ah: mid aan ku fadhiisto oo aan qorraxda sii dhacaysa ku daawado marna aan xeebta ku jalbeebiyo oo aan hirarka ku la sheekaysto. Kan kale waa kursi dhacadiidsi leh oo aan filimada ku daawado. Waxaa kale oo yaalla armaajo darbiga barsadu ka billaabato ku samaysan oo ay buugaagi ka buuxaan. Waxaa armaajada dhinac yaalla miis ay mar walba sameecad madoobi saaran tahay. Sameecaddaa waxaan ka dhagaystaa Qoomaal iyo Khadra Daahir oo ah labada fannaan ee aan u gu jecel ahay fanka soomaalida. Waxaa soo raaca fannaankii reer Itoobiya ee Teddy Afro. Waxaa kale oo miiskaa dhinac ka saaran xusuusqorkayga. Xusuusqorkaygu waa buug madow ah warqadihiisuna ay soosali yihiin oo 200 oo bog ka kooban.


Galab galbahaygaa ka mid ah aniga oo soo rawaxay, oo sidaydii balakoonka taagan oo qorraxdhaca daawanaya ayaan ku arkay adiga oo waddada dheer ee xaafadda ee laamiga tagta ku soo socda. Waan kaa korreeyay oo si dhammaystiran ayaan kuu arkayay. Waxaad xidhnayd shaadh cad oo khafiif ah iyo surwaal cirdaw ah iyo kabo isboorti oo iyaguna cad. Gacanta waxaad ku sidatay moobil iyo wax kale oo aanan saani u arki karin, muraayadana waad xidhnayd. Cabbaar ayaan ku eegay. Carruur jidcaddaha ku ciyaaraysa ayaad sii dhex jiidhay ilaa aad ka libidho. Waxay ahayd maalintii u gu horreysay ee aan ku arkay. Waxaan maleeyay in aad xaafadahan booqasho u timid oo aanad deegaanka ahayn, maadaama aanan muddadii aan degganaa ku gu arag. Waxaan niyadda is ka idhi "Waa galti qurux badan".


Maalintii xigtay, is la waqtigii oo kale aniga oo sidaydii gabbaldhaca u daawanaya ayaan ku arkay. Waxay i gu noqotay filanwaa. Waan farxay, haddana qoslay. Laakiin maalintaa waxaan ku farxay iyo waxaan ku qoslay toona garan maayo. Waddadu waa ay haawanaysay, dhawr wiil oo darjiino halkeer ah fadhiya maahan e cid kale ma dhaqaaqayn. Waan ku daawaday. Si la mid ah qorraxdii iyo hirarkii aan indhaha ku raajin jiray oo kale ayaan eegmada ku gu xasiliyay. Dabeecadda waan jecel ahay, iyo quruxda. Adiguna, la ga billaabo maalintaas, sidaas ayaad dabeecadda iyo waxaan daawado u ga mid noqotay. Haddii uu jacaylku yahay aragtida koobaad iyo haddii uusan ahaynba, maalintaas ayaan ku jeclaaday. Waxaad gacanta ku wadatay moobil iyo baakeed sigaar ah. Malaha, wixii aan shalay arki waysanaa sigaarka ayuu ahaa. Waxaad xidhnayd dhar wada madow ah iyo kabo isboorti oo bunni ah. Waxaad u soconaysay si deggan oo islawayni ku jirto. Cabbaar ayaan ku eegay. Waxaad galabtaa i xusuusiday dadkii uu Ilaahay ku yidhi "Walaa tamshuu fil ardi maraxaa—Dhulka Ilaahay islaweyni ha u gu soconina". Waxaan ku qoslay tusaalaha aan kuu helay.


Galabtaa kaddib caado ayay ii noqotay in aan galab walba is la xilligii is la goobtii soo istaago. Adigana caado ayay kuu noqotay in aad galab walba is la xilligii is la waddadii aad sidaadii u soo marto. Aniga waxaa ii dheeraa in aan daawashadaada jadwalkayga ku darsaday. Marka aan shaqada ka soo baxo wax yar ayaan seexdaa. Kolka aan soo tooso ayaan shaawar qabow qaataa, kaddibna dirac baati ah inta soo xidho ayaan fijaan bun ah iyo xusuusqorkayga soo qabsadaa oo balakoonka soo istaagaa. Marka aan ku daawado ee aad cilcilowga habeennimo raacdo ayaan dib kursigaygii u gu fadhiistaa oo aan xusuusqorkayga billaabaa. Sidaas ayaa aniga caado ii ah. Waqtiguna in uu socdo ayaa caado u ah.


Waa ay dhici jirtay in aanan galbaha qaar ku arag, siiba maalmaha Axadda. Horta Axadda maxaad qaban jirtay? Maalinta aanad waddada soo marin waan xanaaqi jiray. Sababta ma aqaanno ama waan aqaannaa ee in aan is ogaado ayaanan rabin. Sida aan balakoonka u goocaaco kolka aad soo bixi waydo libdhaduna huleesho ayaan is ka fadhiisan jiray. Waxaan bartay xaafadda aad gasho. Waa guri qurux badan, laakiin meel aad ka sii deggan tahay ma aqoon. Waxaan jeclaysan jiray in aad dhismayaasha sare mid ka mid ah deggan tahay, meel kale oo la gaa arki karo. Waxaan jeclaysan jiray in aan ogaado waxa aad guriga ka qabato, cidda aad tahay, magacaaga, moodadaada, waxa aad galab walba xilligan u soo baxdo, meesha aad aaddo iyo noloshaadaba.


Nolosha waxyaabo badan ayaa sahalo ku billowda, kaddib macna kuu yeesha, u gu dambayntana noloshaada saameeya. Adigu waxaad ka mid ahayd waxyaabahaas. Waxaan is arkay aniga oo kaa fekeraya. Aniga oo aragtidaada sugaya. Aniga oo galab walba deegadka kuu soo fadhiisanaya. Aniga oo socodkaaga, xarragaada iyo lebbiskaaga daawanaya. Waxaan ku arkay adiga oo sibiq i gu galay. Waxaas oo dhan ma macnayn karayn, waayo u ma ka la garanayn jacayl iyo faduul ka ay tahay, wax se aan dareemayay in wax dhankaaga i ga soo jiraan. Run ahaantii se, waxa aan hubaa in aan daawashadaada jeclaa. Sida aad i su lusho, degganaanta aad u socoto, kalsoonidaada, bilicda dharkaaga iyo nafsaddaada dahsoon ee galtiga na gu ah.


Dhawr jeer ayay Cawo i aragtay aniga oo ku daawanaya, dhawr jeerna waan kaa la hadlay oo kaa ga sheekeeyay. Cawo xoogaa xaafadda way ka la taqaannaa. Iyada ayaa noo soo adeegta oo malaha saaxiibaba ku leh aad ayayna u bax baxdaa. Aniga waxay i gu caydaa gurijoognimada mararka qaarna waxay i gu la kaftantaa in aan cunsuri ahay oo aanan nolosha Xamar jeclayn. Kaftanka Cawo wax baa ka jira. Anigu Xamar ma jecli, xitaa Xamar keliya maahan e caasimadaha oo dhan waan neceb ahay. Waxaan xusuustaa beri aan sidaas Addis Ababa u gu xayirnaa. Muddo shan bilood ku dhow oo aan ka shaqaynayay waxaan u dhexeeyay guriga iyo shaqada. Gabadh aan shaqowadaag nahay baan mararka qaar suuqa u diran jiray. Taana asxaabtaydii reer Bulbula oo dhan baa i gu maagi jiray. Waxaan jecelahay in aan dushaa ka daawado, bes. Sida aan Xamar korkaa u ga daawado oo kale. Ma jecli nolosha magaalooyinka hoose ee iscaajka miidhan ah.


Waxaa jirtay maalin aan ku la kaftamay in ay xog ii ga kaa keento. Aniga qudhaydu in ay kaftan i ga ahayd iyo in kale ma ka la aqaanno, wax se ay maalmo kaddib ii ga kaa sheegtay arrimo aragtidii hore ee aan kaa heystay sii bilay in aan kaa fekerana i gu sii dhiirriyay. Waxa ay xog ku gu saabsan ka keentay ninka aad timaha ka jarato. Waxa uu u sheegay in Akiid la gu yidhaa. Waxa uu intaa u raaciyay "Haa, waa sidaan kuu sheegay, Akiid ayaa la yidhaa. Ma aqaanno meesha uu ka yimid iyo halka uu deggan yahay. Waa nin aad u deggan oo aan hadlin. Maalin cayiman ayuu isbuuc walba ii yimaadaa. Qiyaastii sannad ayuu macmiil ii yahay. Marka uu ii yimaado aniga oo qof u jaraya kuraasta bannaanka ayuu fadhiistaa oo eeyaha meesha fadhfadhiya la hadlaa marna taataabtaa. Anigu dhaqankaas waan ku necebahay. In qof eeyo taabtay aan shaqo u qabto. Laakiin, waxaan layaabka leh waa eeyaha oo bartay, marka uu yimaadana u yimaada. Marka uu hadlo waxa uu ku hadlaa soomaali deggan. Ma aqaanno deegaankiisa laakiin waxaan hubaa in uusan reer xamar ahayn". Ninku intaas ayuu Cawo u sheegay. Waxa ay waydiisay lambarkaaga, nasiibxumo ma uusan heyn mise in uu bixiyo ayuu diidanaa.


Dhawr jeer ayaan ka fekeray in aan soo dego oo aan ku la hadlo, magacaaga ku waydiiyo kaddibna ku barto. Laakiin ma ay dhicin. Taas sababteedu ma ahayn in aan kaa cabsaday ama kaa dhacayay. Walow ay cabsi yar i gu jirtay, haddana wax kale ayaa ii dheeraa. Waxaan mar walba ka fekeri jiray haddii aan ku la hadlo, ku barto ama ku la sheekaysto waxa ku xiga. Taas qudheeda waxa sababay waan fahmi karaa. Laakiin, waxa qudha ee aan hubaa waxa ay ahayd in aan jeclaa in aan ku daawado maalin walbana ku arko ilaa la gaadhay Abriile, 2022. Aniga iyo Xamar wey noo ka la dhammaatay oo waxa aan ku laabanayaa Baydhabo kaddibna waxaan u dhoofayaa Namiibiya oo ay hooyaday iyo walaalahay deggen yihiin.

Waan ka xumahay in aan intaas oo dhan ku daawan jiray oo ku arki jiray. In aan saddex bilood oo ku dhan galbo dhif ah mooyee inta kale ku arki jiray haddana aanan mar qudha kuu iman, ku baran oo aanan ku la hadal. In aan dareemayo in wax xaggaaga i ga soo jiraan haddana aanan ku dhici karin in aan waxaas soo doonto. Waxaan kuu goynayaa dhammaan inta aad ka ga qoran tahay xusuusqorkayga, waxaanan rejaynayaa in la guu keeno oo aad maalin uun akhriso. Waayo waxaa ku qoran qayb waayahagaa ka mid ah oo aanad adigu qoran. Cawo ayaan kuu gu dhiibi doonaa oo kuu keeni doonta. Anna waxaan filayaa markaas in aanan dalka joogin. Magacaygu waa Sahra... Sahra Cabbaas Balde. Waan ku salaamayaa. Waxaad ka mid ahayd waxyaabaha quruxda leh ee aan daawan jiray”.

]]><![CDATA[...]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/0a8https://naasiriyaad.substack.com/p/0a8Tue, 16 Jun 2026 18:38:37 GMTWaxaan eegayaa iyada. Waa ay i gu soo socotaa. Qiyaastii waa afartan jir waayuhu dhirbaaxeen, ma aysan dhirbaaxin kaliya e waa ay dhabbannaaniyeen. Dhawr qof oo midba meel fadhiyo ayay soo martay oo midba mar gacanta u hoorsatay. Dareennada u gu hodansan ee la fahmi karo ayay baahidu ka mid tahay, waana loo jeedaa ruuxan muuqaalka fooshaxun leh ee gacanta weydda ah soo taagaya in uu baahan yahay, se cid u diiraysaba ma jirto. Dareenka dadnimadu in uu dadka ka dhinto waan maqlay, laakiin maalintii uu soomaalida ka dhimanayay anaa taagnaa. Anigoo weli sidii u eegaya ayay i soo dul joogsatay. Kolkaas feker ayaan ku maqnaa. Waxaan ku baraarugay iyada oo gudubtay oo i dhaaftay. Sidii aan markii hore u eegayay ayaan u sii eegay. Dhawr qof oo kale ayay gacanta u taagatay. Loo ma juuqin. Waa ay dhaqaaqday, socotay oo fogaatay ilaa ay luuqa ku dhammaatay. Markaas ayaan anna indhahaygii soo laabtay anoo ka fekeraya waxa uu qofkaasi yahay, ahaa ama noqon karay. Kolkaan madaxii soo celiyayba waxaa midigtayda taagan ilma yar oo cawlan aadna u duruufeysan. Gacan dheer buu soo taagayaa. Gacantiisu inta aanay ku soo gaadhinba waxaa ku soo gaadhaya siifadda ka soo kakamaysa. Anigoo la yaaban masraxa darxumada iinsaanka ee aan daawanayo ayuu ilmihii yaraa halmar yidhi “Adeer hoo xanjadan iga iibso”.

]]><![CDATA[Iyada]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/iyadahttps://naasiriyaad.substack.com/p/iyadaTue, 16 Jun 2026 00:24:12 GMTGacaliso, ma akhrisay diiwaanka Silsiladda Guba?

]]><![CDATA[Laba Isu Eg]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/laba-isu-eghttps://naasiriyaad.substack.com/p/laba-isu-egSun, 14 Jun 2026 15:07:26 GMTSuugaanta soomaalida qaybteeda sheekoxariirada waxaa ku jirta sheeko la yidhaa “Dibigii Wardheer”. Wax la yidhi, debin hore waxaa jiray dibi Wardheer ku dhaqnaa. Wardheer waa mid ka mid ah ceelasha Doollo la is ku yidhaa oo ay “Walwaal”, “Garloogubay”, “Afyaraaddo” iyo “Uubataalle” u gu magaca dheeraayeen. Habeenkii kolka ay ragga reerku sheekeysanayaan ayuu Dibigu sheedda ka maqlaa iyada oo la leeyahay “Lo’da aan berri ceel geyno” iyo abaabul aroor. Markaas ayuu farxaa oo dhoosha ka qoslaa. Wardheer waa dhul oomanexigeen ah oo ceelasheedu dhadhiin biyoyarood ah ayay u badan yihiin. Kolkaas waxaa darka loo horaa lo’da teeda jilicsan, sida weylaha, duqaha iyo kuwo rimman ama xanuunsanaya. Dibigii xalay warka maqlayay ee faraxsanaana mar alla marka uu darka madaxa soo galiyo ayaa geeska ul loo ga dhuftaa markaas buu dib u cararaa. Sidaas baa la gu wadaa illaa iyo inta ay biyihii xumaa gurayaan. Sidaas buu ku carraabaa isaga oo niyad jabsan oo oomman. Haddana, habeenkii markii uu miranayo ayuu ardaaga ka maqlaa is la warkii oo kale: lo’da berri aan aroorinno. Subaxdii marka la aroorinaya tabtii shalay oo kale ayaa ku dhacda. Sidaas ayuu weligii ku jiraa.

Cabdulqaadir Xirsi Yam-yam ayaa isaga oo xaalad malaha isaga naftiisa ku yoto’day ka sheekeynaya ama xaaladda soomaalida ee berigaas, waxa uu is ku mataalay Dibigii Wardheer. Waxa uu yidhi:

“Dibigii Wardheer wuu maqlaa weli wanaagiiye

Waxyeellada darkana wuu arkaa tan iyo waaqiise”.

Awoodda suugaanta ayay ka mid tahay in la tobalcaaraysto meeris kasta oo qofkii lahaa si u la jeeday, dabadeedna aad ku gurato macna kale oo adiga si kuu la muuqday. Haddaba, labadaa meeris, boqollaal meelood ayaa loo la kici karaa. Aniga qudhaydu waxaan u la kacay dhan. Oo aniga oo tuulo Raamaale la yidhaa jooga oo habeen ka fekeraya waayaha adduunyada ayaan afar sanno ka hor sheeko ku daray meeriskaa. Laakiin, maanta waxaa ii muuqatay meel kale oo loo la kici karo. Haddaba, waa tan ee i la eeg.

Gabadh baa dhibaato loo geysanayaa. Waa la kufsanayaa ama la dilayaa ama la dhacayaa ama sharafteeda iyo dadnimadeeda ayaa la gu tumanayaa. Dabadeed gabadhii oo barooranaysa oo dacwo ah ayaa baraha soomaalidu ku kulanto imanaysa. Dhibkii ku dhacay bay ka sheekeyneysaa. Way gardhiganaysaa. Markay sidaas u hadasho ayaa waxaa halmar ku shamuumaya gaasdhagoole cabbaysan oo aad mooddid in uu duni kale ka yimid. Wuxuuba hadal u ga billaabayaa “Gabdhaha soomaaliyeed waa maxay xuquuqda ka maqan?” “Gabdhaha soomaaliyeed diintu way sharaftay oo gobaysay oo karaamadooda wayba ilaalisee, maxay rabaan?” “soo wada baxa waxaad rabtaan garsoor maahee waa gaalnimee” Iyo hadaltiro la mid ah.

Gabadhii dhibbanayd kolkii sidaas loo la hadlay, ee iyadiiba daalac loo raacday ayay is ka aamustaa oo meel is ka fadhiisataa. Marka halkaas la marayo gabadhaasi ama gabdhahaasi waxay la mid yihiin “Dibigii Wardheer”. Waxay maqlaan “diintu dumarka way sharaftay”. Ma na arkaan sharaf iyo xurmo toona. Waxay maqlaan “diintu xuquuqda dumarka way ilaalisay”. Maalin iyo habeenna waa la gu xadgudbaa oo wax walba oo dadnimada ka baxsan la gu sameeyaa. Waxay maqlaan “Islaamku xaqa dumarka meel sare ayuu geeyay”, “hooyada xitaa aabaha waa la ga hormariyay”, “suurad baa dumarka loo gu magacdaray” iyo boqollaal la mid ah. Waxayna mar walba arkaan gumayn, kalasarrayn loo kasay, bahdil iyo yasmo joogto ah, nabadgalyola’aan iyo beegsi jinsiyeed oo aan loo meel dayin. Markay ka hadlaanna waa waxaa loo gu jawaabaa “xuquuqdiinna diintaa ilaalisay ee waxa idinka maqan waa maxay?”

Gabadhaas ama gabdhahaas iyo Dibigii Wardheer ku noolaa waa is ku xaalad. Waxay maqlaan badhaadhe iyo xurmo iyo nabad iyo sinnaan iyo xaqsoor afka uun la ga sheego, se xaqiiqada ay arkaan aad taas bay u ga duwan tahay.

]]><![CDATA[Ma Xusuusataa, Koonfur Afrikaay?]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/ma-xusuusataa-koonfur-afrikaayhttps://naasiriyaad.substack.com/p/ma-xusuusataa-koonfur-afrikaayFri, 12 Jun 2026 18:02:02 GMT"Waan ilmaynayaa. Ma xusuusataa? Koonfur Afrikaay, ma xusuusataa? Ma xusuusataa markii midabtakoorku ku la haray ee aad "xorriyadeey" iyo "sinnaaneey" ku dunuunuci jirtay? Koonfur Afrikaay, ma xusuusataa markii ay dhallaankaagu iyaga oo baxsad ah xuduudaha ka tallaabi jireen, daaduunna ku gali jireen dalalka jaarka ku la ah? Kolkii ay garaacayeen albaabada Saambiya? Kolkii ay sida daadkii Simbaabwi ku fataheen? Kolkii ay Tansaaniya deegaamaysanayeen? Kolkii ay Angoola u dagaagayeen? Kolkii ay Koongo, Musanbiig, Namiibiya iyo guud ahaan afrika oo dhan gaalaabaxayeen is la markaana aan cidi weydiinayn halka ay ka yimaadeen, ee kaliya la dhahayay "soo dhawaada walaalayaal". Ma xusuusataa Koonfur Afrikaay, in Nelson Mandela uusan ahayn hoggaamiye dal oo qudha ee uu ahaa rejo madow? Laakiin maanta, Koonfur Afrikaay, waxaan maqlaa hugun. Cod cunfi leh oo midnimadii shalay dhinac ordaya, bal e kaba dheeraynaya. Waxaan arkaa walaalo shisheeye is ku sii baddelaya. Waxaan maqlaa dhawaqa faasas dhulka la gu sahayo iyo ereyo ay ka mid yihiin, "Adigu halkan ma lihid". Wax se aan liqi waayay, Koonfur Afrikaay, sidee ayuu geed xididdadiisa u nici karaa oo isaga fogayn karaa? Sidee bay afrika wadnaheeda u ka la qaybin kartaa? Miyuu wadne qaybsamaa? Waxaynu nahay hal sheeko, luuqado kaladuwanba aynu ku qorraanee. Marka aad mid kaa mid ah raacdayso, waxaad is ka jartay xubin. Sidaas darteed, waxaan Koonfur Afrikaay ku weydiinayaa, ma xusuusataa, ma xusuusataa, maxaa yeelay innagu weli waan xusuusannaaye, in midabbeeyaha madow ee jidhkaaga ku jira uu keennana ku jiro? Ma xusuusataa, Koonfur Afrikaay?

]]><![CDATA[Wiqiyad Ilbaxnimo ah]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/wiqiyad-ilbaxnimo-ahhttps://naasiriyaad.substack.com/p/wiqiyad-ilbaxnimo-ahWed, 10 Jun 2026 14:05:08 GMTWiqiyaddu waa wax hal cantuugo u dhigma. Kolkaas, inta aynu galbeedka qaaradda afrika ku faalalno maan i sa sii dhextaagno dalka Maali, qaas ahaan gobolka Bandigaara ee bartamaha dalkaas dhaca, dabadeedna maynu togaggaa ilbaxnimada ah ee qulqulaya wiqiyad xaddaarad ah ka soo darsanno. Buuraha Bandiagara Escarpment ee bartamaha dhexe ee dalkaas dhaca waxaa deegaamaystay oo boqollaal sanno ku negaa qowmiyadda Dogon. Dooganku waxay halkaas ku noolaayeen qiyaastii 600 ilaa 800 ee sanno ee u gu dambeeyay iyaga oo dhulkaas ka la kacay qowmiyadda Tellem kaddib markii ay dagaallo qadhaadh la galeen. Gobolkani waxa uu wataa magaca buuraha iyo salliyada dhaadheer ee uu caanka ku yahay ee ku meegaaran kuwaas oo ilaa iyo 150km ku dhereran, joog ahaanna meelaha qaar gaadha ilaa iyo 1600 cagood. Dadka Doogankuna waxay dul deggan yihiin buurahaa iyo salliyadaa cirka jaran iyaga oo ka dhistay guryo indhodaraandar ah oo aad iyo aad u qurux badan. Farshaxanka iyo taariikhda halkaas taalla waa tan soo dadajisay in ay hay'adda UNESCO 1989 deegaankaa ku darto Liiska Dhaxalka Adduunka. Mar kale dadka Dooganka iyo dhulkoodanba waxa uu caan ku yahay culuunta moorada iyo malluugaha, waxaana loo tixgaliyaa meel ka mid ah meelaha dunida u gu guunsan ee aqoonta xiddigiska loo ga golaysto.

Dhisme ka mid ah dhismayaasha dadka Dooganka waxaa la yidhaa “Toguna”. Toguna waa guri ballac ahaan ballaadhan laakiin dhererkiisa si u la kac ah loo gaabiyay. Waxa uu jooggiisu dhan yahay 120cm, taas oo ka dhigan qofka galaya dhismahaa waa in uu garguurasho ama xaluulad ku galaa. Guriga Toguna waxaa la ga dhisaa bartamaha tuulada, waana guri xeerbeegti oo waxaa gala odoyaasha beelaha, hawlwadeennada bulshada iyo indheergaradka. Kolka arrin deegaanka u taal la ga hadlayo guriga Toguna ayaa la isugu yimaadaa oo arrimaha bulshada loo ga doodaa. Guriga Toguna sidaan soo sheegnay waa dhisme ballaadhan oo dad badan fadhiisan karaan, laakiin jooggiisu aad u gaaban yahay. Hal sabab ayaa joogga guriga Toguna loo gaabiyay; In aan la istaagin. Bes.

Dooganku waxay u gu talogaleen guriga Toguna in la gu doodo, la gu murmo, la gu garnaqsado, la gu sheekaysto laakiin aan la la ka la xanaaqin, haddii la ka la xanaaqana aan la "ISTAAGIN". Dib u milicso geedaha garta ama qaacooyinka doodaha oo dhan. Laba qof oo walba oo dood ama gar ku heshiin kari waydaa mid baa istaaga oo meesha ka kaca ama mid baa gacankahadal u hollada oo xanaaqa. Guriga Toguna taasi ka suurogalimayso, waayo cid istaagi kartaaba ma jirto. Ninka xanaaqa ee booda is la markiiba saqafka guriga ayuu madaxa ku dhufsadaa markaas ayuu isaga oo dakhran dib u soo noqdaa oo bartiisii iska fadhiistaa.

Guriga shirarka dadka Doogan ee Toguna waxa uu la gaaban yahay waa xikmad, waana mid ka mid ah dhismayaasha ujeedooyinka nafsadeed loo dhisay ee dunida guudyaalla. Waxaa loo gu talogalay xakamaynta xanaaqa, ilaalinta habsamisocodka doodda, dulqaadka isdhagaysiga iyo kahortagga gacankahadalka ka dhalan kara arrinta la isku hayo. Qofka carooda ma awoodo in uu istaago, gacankahadal iyo handadaad sameeyo is la markaana uu waxyeello geysto. In uu dibadda u baxo waxay u baahan tahay in uu gurguurto oo tartiibtiisa u baxo ama uu xanaaqiisa iska liqo oo uu garta dhagaysto u gu dambaynna qanco. Tani waa wiqiyad ilbaxnimo ah oo aynu badweynta aqoonta ah ee Afrika ka darsannay. Xilliga aan qoraalkan qorayana waxaan ku qoslayaa dicaayadda iyo borobagaandada ninka cad afrika ka sameeyay ee uu inta isaga dhagaysata u ga sheekeeyo naftiisa bugtana ku dhayo.

Sawiradda: Guriga Toguna

]]><![CDATA[65]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/65https://naasiriyaad.substack.com/p/65Thu, 04 Jun 2026 16:56:01 GMTDumarka waa in aad u ixtiraamtaa in ay dumar yihiin, maaha in aad adigu rag tahay.

]]><![CDATA[64]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/64https://naasiriyaad.substack.com/p/64Fri, 29 May 2026 11:47:27 GMTBargee guryihii aan ku soo kornay, dugsiyadii iyo macaahiddii aynu culuunta diinta ka soo dhigannay iyo isguulladii aan wax ku soo barannay iyo xitaa jaamacadihii dambe ee aynu waxbarashada ka ga takharujnay ay lahaayeen dhaqanno bilays oo waalidka, barbaariyaha iyo macalimiintuba u dhaqmi jireen sidii saraakiil bilays ah oo kaliya amar uun bixiyana, tahayna in amarkoodaas la qaato baxdo iyo dhacdaba, maadaama aysan garashadeenna iyo doonisteenna wax ixtiraam ah u heyn. Dhaqankaasi waxa uu jiilkeennan ku yeeshay raadayn halis badan oo asxaabteennii guryahaa iyo isguulladaa ka soo baxay waxay ilaa iyo hadda u dhaqmaan sidii askar u xilsaaran in ay korjoogtayn ku sameeyaan afkaaraheenna, dhaqannadeenna, aaminaadaheenna iyo habnololeedkeenna guudba. Oo waxaad arkaysaa saaxiibadaa oo leh dareen bilays. Waxaad arkaysaa iyaga oo aad u ilaalinaya aragtiyahaaga, khusuusiyaadkaaga iyo guud ahaan wacyigaaga. Taasi waxay ku gu kallifaysaa in aad goobadaadii hore ee cabudhiska ahayd ku sii wareegto ama in aad saaxiibtinnimo-kalalaabasho ku samayso saaxiib walba oo aad u aragto in uu xaaladda sideedii hore ku celcelinayo, is la markaana aan kuu oggolaanayn in aad samo ku wada noolaataan ama ku ka la noolaataan idinka oo darfaha aragtiyaha ka la duwan ee nolosha ka la taagan.

]]><![CDATA[63]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/63https://naasiriyaad.substack.com/p/63Sun, 24 May 2026 22:08:51 GMT...Intaas kaddib, cululubka nafsadeed ee ku soo foodsaaray waxa uu ku soo beegmayaa xilliyo aad aad u nugushahay, isaga oo ay badhitaarayaan kiciyayaal beri hore maskaxdaada weyn ee hoose ku aasmay kaddib markii ay kaddibeen. Heesaha qotodadheer ee aad dhagaysanayso, xusuusaha culus ee ku la tagaya, dayaxa aad habeen walba hoos yuururto, qoftabyada aan la ga fursan karin, rejooyinkaaga dhacmay, guuldarrooyinkaaga aan tirada lahayn iyo fiirooyinkaaga qaldamay ama gedmaday ee noloshu waa natiijo ka dhalatay isbiirsiga duruufo nafsadeed, deegaan, dhaqan, aaminaad iyo bulsheed. Ma na wacna in aad nolosha u jabto adiga oo quluusha u gu hadhaya arrimo haddii dadaal la la kaashado la ga gacansarrayn karo.

]]><![CDATA[62]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/62https://naasiriyaad.substack.com/p/62Tue, 19 May 2026 21:22:30 GMTCarruurtaydiiyeey, hadday carruurta dunida kale idinku tidhaa “aabbayaashiin waxay ahaayeen xayawaanno ku xaraysan 'zoo’ geeska afrika ku yaal”, ha la dagaallamina, waayoo waxaan u noolayn sidii xayawaanka.

]]><![CDATA[61]]>https://naasiriyaad.substack.com/p/61https://naasiriyaad.substack.com/p/61Sun, 17 May 2026 15:52:49 GMTWaxaad gaadhi doontaa heer aad ka la doorato waxa saxan iyo waxa fudud!

]]>