Það hefur lengi verið draumur mannsins að smíða vél í sinni mynd, vélmenni. Einn fyrsti vísirinn að slíkri vél var kynnt á heimssýningunni í New York árið 1939. Þetta var vélmennið Elektro sem vakti mikla athygli. Vélmennið var rúmir tveir metrar á hæð og gat talað og hreyft sig, að því er virtist. Hann var settur upp í skála Westinghouse á sýningunni, sem kallaðist Hall of Electrical Living. Elektro var stjarna sýningarinnar. Blaðamenn spöruðu ekki lýsingarorðin, kölluðu Elektro glansvélmenni og líktu honum við straumlínulagaðan Marsbúa. Fólk sá þarna vél sem gæti í framtíðinni unnið hin ýmsu heimilisverk. Þær vonir voru hins vegar tálsýn því Elektro var á engan hátt eitthvað sem gæti nýst til nokkurs hlutar. Nú, 87 árum síðar, er sú framtíð loksins farin að virðast raunhæf og við getum farið að gera okkur vonir um nytsamleg vélmenni.

Um síðustu helgi voru haldnir leikarnir World Humanoid Robot Games í Peking. Þar var meðal annars keppt í spretthlaupi. Í hundrað metra hlaupinu hljóp vélmennið Tiangong Ultra á sínum besta tíma á 8,64 sekúndum. Heimsmet Usain Bolt er 9,58 sekúndur og þar með féll það vígi mannsins. Sama vélmenni hljóp á 21,50 sekúndum árið áður. Tíminn meira en helmingaðist á einu ári. Einnig var keppt í borðtennis, hástökki og fótbolta. Með framförum í vélbúnaði og gervigreind er loksins orðið mögulegt að smíða vélmenni sem geta leyst sífellt fjölbreyttari verkefni, á stöðugt betri og hagkvæmari hátt. Elektro, á sínum tíma, átti að líta út eins og vél sem gæti hugsað, en tæknin var ekki tilbúin. Hún er það hins vegar í dag. Vélmennin eru að fara úr tilraunastofunni og inn á vinnustaði. Fyrst í verksmiðjur og vöruhús, svo inn á heimilin.

En hver er staðan á þessum markaði í dag? Er einhver að framleiða vélmenni? Svarið er já, en það er samt erfitt að fá áreiðanlegar tölur, því skilgreiningin á vélmenni í mannsmynd er ekki á hreinu. Greiningarfyrirtæki telja að 19 til 22 þúsund vélmenni hafi verið afhent á fyrri helmingi ársins, eftir því hvernig markaðurinn er skilgreindur. Bandaríska fyrirtækið Figure hefur smíðað yfir þúsund vélmenni og hefur lokið ellefu mánaða tilraun í bílaverksmiðju BMW í Bandaríkjunum. Tesla er að þróa Optimus en hefur aldrei birt framleiðslutölur. Það eru hins vegar kínversk fyrirtæki sem framleiða flest vélmennin. Tvö þeirra, AgiBot og Unitree, standa saman undir þremur fjórðu allra afhendinga. Í Bandaríkjunum eru menn að búa til vélmenni fyrir vinnumarkaðinn en í Kína eru menn að framleiða í magni.

Á bak við þessar tölur er svo kapphlaupið milli ríkja. Samkvæmt Smart Analytics Global framleiddu kínversk fyrirtæki meira en 97% allra vélmenna sem afhent voru á fyrri hluta ársins. Það er ekki tilviljun því stjórnvöld hafa beinlínis sett sér það markmið að ná forystu á þessu sviði, og framleiðslugetan er eftir því. Kappleikarnir í Peking segja svo sína sögu en 641 af 666 keppnisliðum voru kínversk. Það er ekki heimsmeistaramót heldur vettvangur til að sína kínverksan iðnað. Bandarísku fyrirtækin fara hins vegar aðra leið. Þau smíða færri vélar, dýrari og fágaðri, og prófa þær inni í verksmiðjum og eru ekki eins áberandi eins og þau kínversku. Evrópa er líka með sín fyrirtæki. Þýska Neura Robotics sótti sér allt að 1,4 milljarða dala í sumar, meðal annars frá Fjárfestingarbanka Evrópu. Kína leiðir í magni og sýnileika, en Bandaríkin og Evrópa veðja á gæði, áreiðanleika og iðnaðarnotkun. Hvorug leiðin hefur þó enn skilað almennu vélmenni sem venjulegt fyrirtæki eða heimili getur keypt og sett beint til fjölbreyttra starfa.

Elektro vakti á sínum tíma hrifningu, en oftrú á tækni og minningin um kreppuna miklu voru aldrei langt undan árið 1939. Vélmennið var fyrst og fremst sjónarspil. Það var engin greind á bak við það og tæknin til að gera það að nytsamlegum starfskrafti einfaldlega ekki til staðar. Hún var heldur ekki til staðar fyrir tíu árum. Þá gekk sá brandari að ef vélmennin gerðu uppreisn og ætluðu að leggja undir sig heiminn væri nóg að loka hurðinni, því þau kynnu ekki að nota hurðarhúna. Og ef þau lærðu það mætti bíða í hálftíma, því þá væri rafhlaðan búin.

Nú er myndin allt önnur. Framfarir í vélbúnaði hafa verið miklar og gervigreindin hefur gjörbreytt því hvernig hægt er að stýra þessum vélum. Þróun í smíði vélmenna hefur verið ótrúlega hröð á fáeinum árum og nú eru vélmennin byrjuð að mæta til starfa.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

[1] A. Marsh, „Elektro the Moto-Man Had the Biggest Brain at the 1939 World’s Fair,“ IEEE Spectrum, 31. jan. 2019. https://spectrum.ieee.org/elektro-the-motoman-had-the-biggest-brain-at-the-1939-worlds-fair IEEE Spectrum

[2] Midstory, „Remembering Elektro, Mansfield and the ‘World of Tomorrow’,“ 9. feb. 2022. https://www.midstory.org/remembering-elektro-mansfield-and-the-world-of-tomorrow

[3] Reuters, „China’s record robotic strides show the limits of human speed,“ 28. ágúst 2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/chinas-record-robotic-strides-show-limits-human-speed-2026-08-28

[4] Xinhua, „Robot participation quadruples at 2nd World Humanoid Robot Games,“ China.org.cn, 14. ágúst 2026. https://www.china.org.cn/2026-08/14/content_118647089.shtml china.org.cn

[5] L. Sui, „SAG: Global Humanoid Robot Shipments Surged 272% YoY to 19.1K Units in 1H 2026; AGIBOT Overtook Unitree for No. 1 Position,“ Smart Analytics Global, 10. ágúst 2026. https://smartanalyticsglobal.com/global-humanoid-robot-shipments-2026-agibot-unitree

[6] Counterpoint Research, „Global Humanoid Robot Shipments Soar Nearly 300% YoY in H1 2026, Driven by Commercial Deployments,“ 19. ágúst 2026. https://counterpointresearch.com/weekly-insights/global-humanoid-robot-shipments-soar-nearly-300-percent-yoy-in-h1-2026

[7] Figure AI, „F.02 Contributed to the Production of 30,000 Cars at BMW,“ 19. nóv. 2025. https://www.figure.ai/news/production-at-bmw

[8] Figure AI, „Ramping Figure 03 Production,“ 29. apríl 2026. https://www.figure.ai/news/ramping-figure-03-production

[9] Tesla, Inc., „2025 Annual Report,“ jan. 2026, kafli um Optimus og framleiðsluáætlanir. Tesla 2025 Annual Report Tesla Investor Relations

[10] Ministry of Industry and Information Technology of the People’s Republic of China, „Interpretation of the Guiding Opinions on the Innovation and Development of Humanoid Robots,“ 2023. MIIT – Humanoid Robot Innovation Development Guidelines MIIT

[11] Ministry of Industry and Information Technology of the People’s Republic of China og State-owned Assets Supervision and Administration Commission, „Notice on the 2026 Special Action for Real-World Training of Humanoid Robots and Embodied Intelligence,“ 8. júní 2026. MIIT – 2026 Humanoid Robot and Embodied Intelligence Initiative MIIT

[12] NEURA Robotics, „NEURA Robotics Announces Record Series C of up to $1.4 Billion to Accelerate the World’s Leading Physical AI Platform,“ 10. júní 2026. https://neura-robotics.com/record-series-c/

Forritið átti ekki að valda skaða heldur áætla stærð internetsins. Að kvöldi 2. nóvember 1988 sendi Robert Morris, nemandi við Cornell háskólann í New York fylki, lítið forrit af stað. Forritið, sem síðar var kallað ormur, átti að nýta sér veikleika í netþjónustum, komast inn á þær og fara svo á allar aðrar vélar sem voru tengdar. Þegar ormurinn kom inn á nýja vél athugaði hann hvort sú vél væri þegar sýkt af orminum og þá átti hann að hætta. Til að koma í veg fyrir að hægt væri að ljúga til um smitið lét Morris orminn afrita sig eigi að síður, í eitt skipti af hverjum sjö. Þetta reyndist afdrifaríkt. Á nokkrum klukkustundum hrúgaðist þessi óværa inn á vélar tengdar internetinu þar til þær urðu óstarfhæfar. Um tíundi hluti internetsins varð ónothæfur. Tjónið var metið frá hundruðum þúsunda upp í tíu milljónir dala.

Ormur Morrisar gerði nákvæmlega það sem stóð í kóðanum. En hvað ef svona ormur hefði aðgang að gervigreind og internetinu? Þann 16. júlí tilkynnti gervigreindarþjónustan Hugging Face að tölvukerfi þeirra væru undir netárás. Fyrirtækið var með ýmsan varnarbúnað en árásaraðilinn virtist skipta um stefnu eftir þörfum. Árásirnar stóðu yfir allan sólarhringinn, dögum saman. Starfsmönnum þótti þetta afar óvenjulegt. Þeim tókst að lokum að stöðva árásina. Síðar kom í ljós að OpenAI var að prófa hvort ný líkön gætu fundið og nýtt sér veikleika í hugbúnaði. Þegar líkönin komust ekki lengra ályktuðu þau að lausnirnar við prófinu væru líklega geymdar hjá Hugging Face og brutust þangað inn til að ná í svörin. Þessi forrit gerðu það sem enginn hafði skrifað. Þetta er fyrsta skráða tilfellið þar sem sjálfstætt keyrandi gervigreind valdi sér sjálf skotmark og braust inn í raunverulegt tölvukerfi án þess að nokkur maður hefði ætlað sér árás.

Allt þetta uppgötvaðist fyrir tilviljun. Gervigreindin braust líka inn á vélar OpenAI og þá sáu starfsmenn að eitthvað væri að og fóru að rannsaka hvað hafði gerst. Starfsmaður OpenAI hafði samband við Hugging Face til að afturkalla aðgangsheimildir sem þeir höfðu fundið í rannsókn sinni. Svarið var að þær hefðu þegar verið afturkallaðar vegna þessa innbrots og þá fyrst rann upp fyrir þeim um sama atvik væri að ræða. Tvö fyrirtæki að rannsaka sitt hvort innbrotið, sem reyndist það sama.

Í byrjun ágúst mættu fulltrúar OpenAI á öryggisráðstefnuna Black Hat í Las Vegas til að útskýra þetta. Þeir gáfu nýjasta líkaninu sem þeir voru að prófa erfitt verkefni að leysa. Engin hafði sagt líkaninu að ráðast á Hugging Face. Það komst sjálft að þeirri niðurstöðu að líklega væru svörin þar. Vandinn var að prófunarumhverfið var í svokölluðum sandkassa, lokuðu umhverfi. En gervigreind fann leið til að komast á netið í gegnum hugbúnaðarsafn sem hún hafði aðgang að. Í reynd “slapp” gervigreindin ekki í þeim skilningi að hún yrði stjórnlaus. Hún fann hins vegar leið út úr afmörkuðu prófunarumhverfi og hélt áfram að vinna að því markmiði sem henni hafði verið sett.

Netárásin var ekki af illum hug heldur aukaverkun frá öðru verkefni. En það breytir því ekki að við erum að upplifa nýtt tímabil í tölvuöryggi. Í fyrsta lagi er hraðinn miklu meiri. Í nýlegri skýrslu kemur fram að sá tími sem líður frá því veikleiki uppgötvast þar til hann er nýttur var árið 63 dagar árið 2018 en mínus sjö dagar núna. Þetta hefur snúist við sem þýðir að veikleiki er nýttur að meðaltali sjö dögum áður en hann uppgötvast. Þetta segir að hraðinn er miklu meiri með gervigreindinni. Í öðru lagi er þetta tímabil öryggislagfæringa. Með gervigreindinni eru miklu fleiri veikleikar að uppgötvast og það í gömlum kerfum sem talin voru örugg.

Robert Morris varð fyrsti maðurinn sem dæmdur var fyrir tölvuárás. Hann varð síðar prófessor við MIT. Athæfið hafði afleiðingar. Öryggistofnunin CERT var sett á laggirnar, fyrsta stofnunin sem hafði það hlutverk að bregðast við öryggisatburðum. Ormur Morris gerði það sem stóð í kóðanum. Agentar OpenAI gerðu líka það sem þeim var ætlað. Þeir áttu að finna svarið og þeir giskuðu á hvar það var að finna og brutust inn til að leita. Munurinn er sá að engin hafði skrifað hvernig og þar liggur óvissan. Menn eru enn að læra hvernig þessi líkön hegða sér. En ógnin er raunveruleg. Gervigreind gjörbreytir öryggismálum fyrirtækja og stofnana. Það dugir ekki lengur að setja upp varnir og vona það besta. Þegar árásin gengur á vélarhraða og keyrir í gegnum nóttina þarf vöktunin að gera það líka. Svarið er gervigreind sem vaktar kerfin allan sólarhringinn. Árið 1988 kenndi Morris okkur að hugbúnaður gæti dreift sér sjálfur. Árið 2026 lærðum við að hugbúnaður getur fundið sína eigin leið.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

[1] E. H. Spafford, „The Internet Worm Program: An Analysis,” Purdue-háskóli, tölvunarfræðideild, West Lafayette, Indiana, tækniskýrsla CSD-TR-823, desember 1988.

[2] Bandaríska ríkisendurskoðunin, „Computer Security: Virus Highlights Need for Improved Internet Management,” Washington, D.C., skýrsla GAO/IMTEC-89-57, júní 1989.

[3] Hugging Face, „Anatomy of a Frontier Lab Agent Intrusion: A Technical Timeline of the July 2026 Incident,” 27. júlí 2026.

[4] OpenAI, „OpenAI and Hugging Face partner to address security incident during model evaluation,” 21. júlí 2026.

[5] J. Kahn, „OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation,” Fortune, 21. júlí 2026.

[6] „Why the OpenAI Agent Broke Into Hugging Face: Reward Hacking, Not Malice, Explained for Engineers,” MarkTechPost, 25. júlí 2026.

[7] „What OpenAI’s rogue agent really did in the Hugging Face hack,” Scientific American, júlí 2026.

[8] E. Wallace og M. Dalton, „The ‘Breaking’ News: The OpenAI–Hugging Face Incident,” erindi á Black Hat USA 2026, Las Vegas, Nevada, 5. ágúst 2026,

[9] Mandiant, „M-Trends 2026 Special Report,” Google Cloud, maí 2026.

[10] United States v. Morris, 928 F.2d 504 (2. áfrýjunardómstóll, 1991).

[11] CERT Coordination Center, Software Engineering Institute, Carnegie Mellon-háskóli, Pittsburgh, Pennsylvaníu.

Árið 1916 opnaði óvenjuleg matvöruverslun í Memphis í Bandaríkjunum. Þetta var fyrsta sjálfsafgreiðslu verslunin. Fram að þessu voru allar vörur bak við búðarborðið og viðskiptavinir báðu afgreiðslumann um þær vörur sem þá vantaði. Afgreiðslumaðurinn sótti þá vörurnar úr hillum og geymslum verslunarinnar og rétti yfir búðaborðið. Hinar nýju verslanir sem kölluðust því undarlega heiti Piggly Wiggly voru þannig að viðskiptavinurinn kom inn um snúningshlið og inn í rými með hillum eins og við þekkjum í dag. Þar voru vörur skoðaðar og teknar og svo farið með þær að afgreiðsluborði þar sem afgreiðslumaður reiknaði heildarverð og tók við greiðslu. Frumkvöðullinn sem stóð að þessu, Clarence Saunders, hafði þá trú að viðskiptavinir ættu að sjá allt vöruúrvalið og afgreiða sig sjálfir. Þetta markaði upphaf nútíma verslunar. Í stað þess að afgreiðslumaður mælti með hvaða vöru viðskiptavinurinn keypti, þá þurfti varan og þær umbúðir sem hún var í, að selja sig sjálf.

Frá því að Saunders opnaði sína fyrstu verslun, hafa orðið miklar breytingar á því hvernig fólk nálgast þær vörur sem það þarf. Eftir að internetið varð almenningi aðgengilegt og vefurinn kom til sögunnar, þá hefur verslun mikið færst á þangað. Þó svo að verslanir í dag séu með búðarými og starfsfólk þá skiptir vefurinn viðskiptavininn máli til að taka upplýsta ákvörðun um kaup. Núna, með gervigreindinni, eru síðan enn fleiri breytingar að eiga sér stað. Nú hafa gervigreindaragentar bæst við til að sjá um að kaupa fyrir fólk. Viðskiptavinurinn talar við gervigreind sem leggur til vörur og sér svo um að panta. Samkvæmt spá greiningafyrirtækisins eMarketer verða pantanir í Bandaríkjunum, sem gerðar eru með gervigreind, 20,57 milljarðar dala árið 2026 eða 1,5% af heildarverslun. Því er tímabært að spyrja hvernig verslun breytist þegar viðskiptavinurinn er ekki lengur manneskja heldur gervigreind?

Það er að verða umsnúningur á verslun á netinu með gervigreindinni. Bandaríska fyrirtækið Adobe fylgist með rúmlega milljarða heimsóknum á verslunarvefi þar í landi. Í mars 2025 leiddu kaup með aðstoð gervigreindar 38% sjaldnar til þess að vara var keypt en með öðrum leiðum. Ári síðar var sú leið orðin 42% líklegri til að enda í kaupum og í maí var forskotið komið í 54%. Tekjur á hverja heimsókn frá gervigreind voru 37% hærri en frá öðrum leiðum. Sami farvegur, sömu verslanir, alger viðsnúningur á tólf mánuðum. Breytingarnar eru að gerast hratt. Umferð frá gervigreind á bandaríska verslunarvefi jókst um 138% milli ára í maí 2026 og hefur vaxið 1.324% frá 2024.

Þetta minnir óneitanlega á viðsnúninginn sem varð þegar leitarvélar stjórnuðu því hvaða verslanir kæmu upp á fyrstu síðu í niðurstöðum Google. Þetta var kallað leitarvélarbestun. Skrifaðar voru bækur um þetta og sérfræðingar spruttu fram. Núna hins vegar þarf vefsíðan að vera gervigreindarvæn. Adobe þróaði tól sem mælir hversu vel mállíkön geta lesið vefsíðu. Munurinn á þeim verslunum sem fá mesta gervigreindarumferð og þeim sem fá minnsta er 62% á upphafssíðum þeirra einum. Líklega eru margir verslunareigendur sem átta sig ekki á að vélar geta ekki lesið síðuna þeirra.

Það eru fleiri vangaveltur sem verslunarfólk þarf að velta fyrir sér við þessa umbreytingu. Hvað með til dæmis vörumerki? Nú leggja margir metnað í að búa til gott vörumerki, lógó, slagorð, velja liti og tón. Allt þetta virkar vel á fólk en mállíkön meta þetta allt með öðrum hætti og búa sér ekki til tilfinningu um verslun. Svo er það viðskiptasambandið, hver á kúnnann, eins og sagt er. Þegar verslun er ekki lengur í sambandi við viðskiptavininn heldur við gervigreind, hvað breytist þá?

Saunders var mikill frumkvöðull í verslunarfyrirkomulagi. Hann var þó ekki jafn frjór þegar kom að rekstri fyrirtækja og árið 1923 tapaði hann öllu sínu hlutafé í Piggly Wiggly. Þrátt fyrir það sá hann framtíð verslunar eins og við þekkjum hana í dag. Í kjölfarið fór hann að þróa hugmyndir um sjálfsafgreiðslu þar sem vélar sæju um að sækja vörurnar sem viðskiptavinurinn valdi. Eins konar sjálfsali sem var langt á undan sinni samtíð. Kerfið var flókið og átti til að bila á annatímum og fólk fékk rangar vörur. Þegar hann dó árið 1953 var hann að teikna búð þar sem viðskiptavinurinn gæti verið sinn eigin gjaldkeri, áratugum áður en sjálfsafgreiðslukassar urðu algengir. Oft er það þannig að hugmyndin er rétt en tæknin ekki til staðar. Núna er tæknin hins vegar komin mun lengra og gervigreind þar að auki. Markmið Saunders var alltaf að losna við afgreiðslumanninn. Með gervigreindinni losnar viðskiptavinurinn nú við verslunina sjálfa og lætur umboðsmann sinn sjá um innkaupin.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model og byggð á mynd Sigðurðar Jónssonar í eigu Héraðsskjalasafns Árnesinga, af Guðlaugi Pálssyni kaupmanni í Laugabúð á Eyrarbakka. Hann opnaði verslunina 4. desember 1917 og rak í 76 ár. Vélmenninu var þó bætt við.

Heimildir:

[1] Piggly Wiggly, Our History. https://www.pigglywiggly.com/our-history

[2] Encyclopaedia Britannica, Clarence Saunders. https://www.britannica.com/biography/Clarence-Saunders

[3] EMARKETER, AI Commerce 2026, 26. janúar 2026. https://www.emarketer.com/content/ai-commerce-2026

[4] EMARKETER, FAQ on Agentic Commerce: How Brands Should Act Now to Compete in an AI-Driven Landscape, 7. apríl 2026. https://www.emarketer.com/content/faq-on-agentic-commerce-how-brands-should-act-now-compete-ai-driven-landscape

[5] Adobe, AI Traffic Grows but Retail Sites Lag in AI Search Visibility, 16. apríl 2026. https://business.adobe.com/blog/ai-traffic-surge-retail-sites-not-machine-readable

[6] EMARKETER, From SEO to GEO: How AI Traffic Became Retail’s Highest-Converting Channel, 22. apríl 2026. https://www.emarketer.com/content/seo-geo-how-ai-traffic-became-retail-highest-converting-channel

[7] Adobe, Adobe Introduces Brand Visibility Solution to Redefine Customer Experience Orchestration, 2026. https://news.adobe.com/news/2026/04/adobe-introduces-brand-visibility-solution

[8] Reuters, AI-Referred US Shoppers Browse Longer, Spend More per Visit, Data Shows, 15. júní 2026. https://www.reuters.com/business/media-telecom/ai-referred-us-shoppers-browse-longer-spend-more-per-visit-data-shows-2026-06-15/

Haustið 1964 lagðist Goðafoss að bryggju í Reykjavík með óvenjulegan farm. Það var fyrsta almenna rafræna tölva Íslendinga eða svokallaður rafeindaheili eins og það hét þá. Vélin, IBM 1401, fyllti heilan sal hjá Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurbæjar og bjó yfir vinnsluminni sem rúmaði fjögur þúsund stafi, sem reyndar er minna en þessi grein. Orðið „tölva“ hafði ekki enn verið tekið upp en Sigurður Nordal lagði það til árið eftir. Í nær tvo áratugi var þetta veruleikinn. Tölvan er staður sem maður fór á. Forrit voru slegin á gataspjöld. Spjöldunum var staflað saman og komið til tölvunnar. Svo var komið síðar til að sækja niðurstöður, ef það var engin villa, og oft þurfti að bíða ef margir voru að nota tölvuna. Það var ekki fyrr en einkatölvan kom að þetta gjörbreyttist. Tölvan varð einkaeign og í umsjá einstaklinga sem gátu haft hana á sínu vinnusvæði og þurftu ekki að deila henni með öðrum.

IBM 1401 var svokölluð stórtölva, reyndar minnsta og ódýrasta í þeim flokki. Síðar komu miðtölvur, minni og ódýrari vélar sem gerðu jafnvel meðalstórum fyrirtækjum kleift að eignast sína eigin. En þann 5. október 1964 var IBM tölvu Skýrr skipað upp og gangsetning hennar markaði tímamót í Íslandssögunni. Þann 27. júlí 2026 urðu síðan merk tímamót í heimssögunni. Þá birti kínverska fyrirtækið Moonshot AI vigtir gervigreindarlíkansins Kimi K3, sem öllum er frjálst að hala niður. Með þessari útgáfu Kimi K3 færðist staðbundin gervigreind upp á nýtt stig. Í fyrsta sinn er opið líkan af þessari stærðargráðu og getu aðgengilegt þeim sem hafa yfir nægum vélbúnaði að ráða.

Hvað þýðir svo staðbundin gervigreind? Það þýðir að gervigreindarlíkanið keyrir hjá notandanum, fyrirtæki, háskóla eða einstaklingum. Þegar við notum spjall eins og ChatGPT, Claude eða Gemini þá erum við að senda upplýsingar í skýjalausnir bandarískra fyrirtækja. En með staðbundinni gervigreind fara gögnin aldrei úr húsi. Þú keyrir allt staðbundið, ekkert fer til erlendra fyrirtækja. Bankar, heilbrigðisstofnanir og lögfræðistofur geta látið slík líkön lesa yfir og greina viðkvæm persónuleg gögn. Síðan má fínstilla líkanið á eigin gögnum og eigandinn ræður sjálfur hvenær líkanið er uppfært. Með tölvum eins og IBM 1401, og síðar miðtölvum, færðist eignarhald á reikniafli frá þjóðríkjum og örfáum stórfyrirtækjum til háskóla og fyrirtækja og það sama er nú að gerast með opinni og staðbundinni gervigreind.

Það hljómar örugglega vel að geta hlaðið Kimi K3 niður og sett upp á Mac Mini en það er ekki svo einfalt. Þetta er gríðarlega stórt líkan, 2,8 billjónir stika og kostnaðurinn við að setja það upp er þó nokkur. Þetta hefur verið metið sem svo að slíkur rekstur kosti um 3 milljónir króna á mánuði í skýjaleigu. Líklega gæti telja að kostnaðurinn við að setja Kimi K3 upp á eigin vélbúnað verið um 30-40 milljónir.

Þegar miðtölvur komu til sögunnar þóttu mönnum þær vera bylting. Hvernig gætu tölvur eiginlega orðið minni og ódýrari? Fræg eru orð eignuð Kenneth Olsen, forstjóra miðtölvurisans Digital Equipment Corporation árið 1977, „Það er engin ástæða fyrir nokkurn einstakling að hafa tölvu á heimili sínu.“ Ef við setjum það í samhengi við nútímann, er einhver ástæða fyrir einstakling að hafa öfluga staðbundna gervigreind á tæki í vasanum?

Reiknigeta tölva tvöfaldaðist á um tveggja ára fresti, samkvæmt hinu fræga lögmáli Moores. Gervigreindin tvöfaldast hraðar því greining METR rannsóknastofnunnar sýnir að lengd verkefna sem gervigreind getur leyst upp á eigin spýtur tvöfaldast nú á um sjö mánaða fresti. Við erum því að horfa upp á gervigreind í dag sem er eins og miðtölva lestuð upp úr skipi í trékassa miðað við það sem við munum sjá eftir einhver ár eða áratugi. Vélbúnaður mun halda áfram að verða hraðari, ódýrari og sparneytnari. Þá eru líkönin sífellt að verða hagkvæmari með nýjum aðferðum. Eftir tíu til fimmtán ár verður líklega hægt að vera með persónulegan gervigreindaraðstoðarmann á fartölvu eða jafnvel í síma sem stenst samanburð við bestu skýjalausnir ársins 2026 fyrir flest dagleg verkefni. Þrátt fyrir það munu stærstu gervigreindarlíkön þurfa gagnaver til að keyra.

Árið 1964 hefði fáum dottið í hug að tölvan sem fyllti heilt herbergi yrði einn daginn að fartölvu á skrifborði hvers starfsmanns. Árið 2026 finnst okkur jafn erfitt að ímynda okkur að gervigreind sem krefst heils gagnavers verði einn daginn jafn sjálfsagður hluti af fartölvu okkar. Ef sagan kennir okkur eitthvað þá er það að við vanmetum hversu hratt reikniafl færist úr tölvuherberginu yfir á skrifborðið og síðan í vasann.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model og er byggð á mynd eftir Ólaf K. Magnússon sem birtist í Morgunblaðinu í frétt 6. október 1964 – Fyrsti Rafeindarheilinn kominn til landsins.

Heimildir:

„Fyrsti rafheilinn kominn til landsins,“ Morgunblaðið, 51. árg., 233. tbl., 6. október 1964, bls. 32. Tímarit.is

Ský – Skýrslutæknifélag Íslands, „Stiklað á stóru í sögu Ský,” sky.is,

https://sky.is/?catid=9&id=1060&view=article

Ský – Skýrslutæknifélag Íslands, „Saga upplýsingatækni á Íslandi, 1. hluti: 1964–1974,” sky.is, https://www.sky.is/index.php/sagautaislandi/127-kafli-1-1964-1974

C. Tolomia, „Moonshot AI releases Kimi K3 open-weight model for download,” Quartz, 27. júlí 2026, https://qz.com/moonshot-ai-kimi-k3-open-weights-download-072726

BenchLM, „Kimi K3: The Open Model Closing the Gap,” benchlm.ai, júlí 2026, https://benchlm.ai/blog/posts/kimi-3-release-data-coming-soon

N. Lambert, „Kimi K3: The open-weights escalation,” Interconnects, 17. júlí 2026,

Interconnects AI

Kimi K3: The open-weights escalation

On Thursday July 16th, Moonshot AI released their latest flagship model Kimi K3. K3 is a 2.8T parameter MoE model which will have its weights released on July 27th. Much of this article follows as a reflection on the state of the ecosystem, under the assumption that Moonshot keeps their promise of the weights release date. This is a more extreme view of…

Read more

a month ago · 150 likes · 1 comment · Nathan Lambert

AI Made Tools, „How to Run Kimi K3 Locally: The 2.8T Model That Needs a Datacenter,” júlí 2026, https://www.aimadetools.com/blog/how-to-run-kimi-k3-locally/

Snopes.com, „Ken Olsen,” 2007, https://www.snopes.com/fact-check/ken-olsen/

G. E. Moore, „Cramming more components onto integrated circuits,” Electronics, 38. árg., 8. tbl., bls. 114–117, apríl 1965.

METR, „Measuring AI Ability to Complete Long Software Tasks,” 19. mars 2025, https://metr.org/blog/2025-03-19-measuring-ai-ability-to-complete-long-tasks/

[11] METR, „Time Horizon 1.1,” 29. jan. 2026, https://metr.org/blog/2026-1-29-time-horizon-1-1/

Í febrúar árið 1976 settist tvítugur Bill Gates niður og skrifaði opið bréf sem átti eftir að móta heila atvinnugrein. Einkatölvur voru þá nánast óþekkt fyrirbæri. MITS hafði gefið út Altair 8800 og ýmsir framleiðendur gerðu svipaðar vélar. Fyrir Altair var hægt að kaupa túlk fyrir forritunarmálið BASIC sem þeir Bill Gates og Paul Allen höfðu þróað. Flestir sem áttu slíkar vélar voru áhugamenn sem hittust á fundum eins og hjá Homebrew Computer Club í San Francisco, og afrituðu hugbúnað sín á milli. Þeim datt ekki í hug að greiða fyrir hugbúnað. Gates hafði aðra sýn. Ef enginn borgaði fyrir hugbúnaðinn yrði aldrei til atvinnugrein sem gæti fjárfest í þróun hans. Í bréfinu kallaði hann eftir því að hugbúnaður yrði vara sem notendur greiddu fyrir rétt eins og vélbúnaður.

Sagan endaði þó ekki alveg eins og flestir bjuggust við. Annars vegar varð til risavaxinn hugbúnaðariðnaður byggður á lokuðum hugbúnaði, með fyrirtæki eins og Microsoft, Oracle og Adobe í fararbroddi. Hins vegar reis síðar upp öflug hreyfing opins hugbúnaðar. Linux, Apache, Python og þúsundir annarra urðu að ósýnilegum innviðum internetsins. Hlið við hlið þróuðust ólík vistkerfi, byggð á ólíkri hugmyndafræði en hvorutveggja breyttu heiminum á sinn hátt. Fimmtíu árum eftir bréf Gates birti annar frumkvöðull, Jensen Huang, forstóri NVIDIA, opið bréf. Þar kallar hann opnum gervigreindarlíkönum. Það sé mikilvægt fyrir heiminn að það séu öflug lokuð líkön sem ryðji brautina en líka opin líkön sem komi til með að búa til vistkerfi framtíðarinnar.

Huang notaði fyrstu færslu sína á X til að birta þetta opna bréf um mikilvægi þess að Bandaríkin þrói gervigreindarlíkön með því sem kallað er opnar vigtir. Gates talaði árið 1976 fyrir hönd lítils sprotafyrirtækis en Huang talar fyrir hönd bandalags sem spannar stóran hluta tæknifyrirtækja Bandaríkjanna. Flest áhrifamestu gervigreindarlíkön heims eru lokuð. Þau eru þjálfuð á gríðarlegu magni gagna og innihalda milljarða breyta sem kallast vigtir. Þessar vigtir geyma í raun þá þekkingu sem líkanið hefur lært. Þegar vigtirnar eru ekki birtar er einungis hægt að nota líkanið í gegnum þjónustu eigandans. Séu þær hins vegar gerðar opinberar er hægt að afrita líkanið, keyra það á eigin tölvubúnaði og nota það á eigin gögn sem aldrei fara úr húsi.

Rétt eins og vefþjónar heimsins og aðrir innviðir internetsins keyra á opnum hugbúnaði, þá er opin gervigreind líka nauðsynleg af mörgum ástæðum. Hugsum okkur fyrirtæki sem framleiðir iðnaðarvélar. Ef það notar lokað gervigreindarlíkan þarf hver vél stöðugt að eiga samskipti við netþjóna eiganda líkansins. Fyrirtækið greiðir fyrir hverja fyrirspurn og hefur litla stjórn á því hvernig líkanið þróast. Eða hvort að lokað sé á það fyrirvaralaust eins og gert var með Fable 5. Sé líkanið hins vegar með opnum vigtum er hægt að setja það beint inn í vélina. Hún getur unnið án nettengingar, á eigin gögnum og án þess að viðkvæmar upplýsingar fari til þriðja aðila.

Baráttan snýst hins vegar ekki um opin eða lokuð líkön. Heimurinn þarf hvort tveggja. Það kostar gríðarmikla fjármuni að þróa öflugustu gervigreindarlíkön heims og reka þau í stórum gagnaverum. Til þess þarf fyrirtæki sem geta fjárfest milljörðum dollara og eiga möguleika á að fá þá fjárfestingu til baka. Það var í raun kjarninn í rökum Bill Gates árið 1976. Án tekna yrði enginn hugbúnaðariðnaður. Á sama hátt verður að vera fjárhagslegur hvati til að þróa sífellt öflugri gervigreindarlíkön.

Líklegt er að vistkerfið þróist í tvær áttir. Lokuð líkön muni áfram leiða þróunina í fremstu víglínu og sérhæfa sig í verkefnum þar sem hæsta mögulega geta skiptir máli, svo sem í vísindarannsóknum, lyfjaþróun, flókinni forritun eða nýrri þekkingarsköpun. Opin líkön gætu hins vegar orðið grunnurinn að milljónum vara og þjónusta. Þau verða sérsniðin fyrir vélmenni, bíla, verksmiðjur, sjúkrahús og ótal önnur kerfi þar sem mikilvægt er að geta keyrt gervigreindina á eigin tölvubúnaði og eigin gögnum.

Þegar Bill Gates skrifaði opna bréfið sitt árið 1976 sá hann aðeins aðra hliðina á framtíðinni. Hann hafði rétt fyrir sér að þyrfti fjárhagslegan hvata til að skapa hugbúnað og án tekna yrði enginn öflugur hugbúnaðariðnaður. Samhliða þessum lokaða hugbúnaði reis upp opið vistkerfi með opnum hugbúnaði sem varð grunnur að internetinu. Fimmtíu árum síðar stendur gervigreindin frammi fyrir svipaðri spurningu. Lokuð líkön munu líklega áfram ryðja brautina, en opin líkön gætu orðið sá innviður sem þúsundir fyrirtækja byggja næstu kynslóð vara og þjónustu á. Ef sagan endurtekur sig verður framtíð gervigreindar ekki annað hvort opin eða lokuð. Hún verður hvort tveggja.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

[1] B. Gates, „An Open Letter to Hobbyists,“ Computer Notes, feb. 1976. An Open Letter to Hobbyists

[2] Computer History Museum, „The Homebrew Computer Club,“ CHM Revolution: The First 2000 Years of Computing. Computer History Museum – The Homebrew Computer Club

[3] Apache Software Foundation, „ASF History.“ Apache Software Foundation – History

[4] Linux Foundation, „How The Linux Foundation is Advancing Next-Gen Internet Infrastructure,“ 17. feb. 2017. Linux Foundation – Next-Gen Internet Infrastructure

[5] NVIDIA o.fl., „Open Weights and American AI Leadership,“ júl. 2026. Sjá umfjöllun og undirritendur: Open Weights and American AI Leadership

[6] NVIDIA, „What Are Open Models?,“ NVIDIA Glossary, 2026. NVIDIA – What Are Open Models?

[7] Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence, „Technical Performance,“ The 2026 AI Index Report, 2026. Stanford HAI – 2026 AI Index Report

[8] K. Briski, „NVIDIA Unveils New Open Models, Data and Tools to Advance AI Across Every Industry,“ NVIDIA Blog, 5. jan. 2026. NVIDIA – Open Models, Data and Tools

[9] Reuters Breakingviews, „Open-source AI is imperfect hedge against US clout,“ Reuters, 29. júl. 2026. Reuters – Open-source AI and open-weight models

[10] E. Roth, „Why China is giving away its best AI models,“ The Verge, 27. júl. 2026. The Verge – Why China is giving away its best AI models

Það er lýsandi fyrir þá tíma sem við lifum að sama dag og Donald Trump tók aftur við embætti forseta Bandaríkjanna, 20. janúar 2025, gaf kínverska nýsköpunarfyrirtækið DeepSeek út nýtt gervigreindarlíkan sem átti eftir að valda uppnámi í Bandaríkjunum. Líkanið nefndist R1. Það var opið, öflugt og virtist geta keppt við bestu bandarísku rökhugsunarlíkönin þrátt fyrir að DeepSeek hefði ekki sama aðgang og bandarísku tæknirisarnir að dýrustu og fullkomnustu örgjörvunum. Þá var notkun þess mun ódýrari en notkun sambærilegra bandarískra líkana. Fljótlega var farið að tala um „Spútnik-augnablik“. Þar er vísað til þess þegar Sovétríkin skutu Sputnik 1, fyrsta gervitunglinu, á braut um jörðu 4. október 1957. Bandaríkjamenn höfðu talið sig standa öðrum framar í vísindum og tækni en þegar sovéskt gervitungl sveimaði skyndilega yfir höfðum þeirra varð ljóst að Sovétríkin voru að ná forystu í geimkapphlaupinu.

Í dag er kapphlaup stórveldanna ekki um geiminn heldur um gervigreind. Í stað Sovétsins eru það Kínverjar sem Bandaríkin keppa við. Líkt og Sputnik var DeepSeek áminning um að tæknilegt forskot Bandaríkjanna væri ekki lengur sjálfgefið. Nú virðist annað slíkt augnablik vera runnið upp. Kínverska fyrirtækið Moonshot AI setti á markað þann 16. júlí 2026, Kimi K3 mállíkanið. Þetta er opið líkan með 2,8 billjónir stika, það stærsta sem gert hefur verið. Það sem vakti mesta athygli var að fyrstu mælingar bentu til þess að K3 væri komið í sama gæðaflokk og öflugustu lokuðu líkönin frá Anthropic og OpenAI, eins og Fable 5 og GPT 5.6. Í Washington var þetta túlkað sem enn ein vísbendingin um að Kína væri að loka bilinu í þróun gervigreindar. Munurinn á fremstu líkönum Bandaríkjanna og Kína virðist minnka með hverri nýrri útgáfu. Miðað við það sem gerst hefur síðustu tvö ár er ljóst að Bandarísk stjórnvöld munu ekki hægja á þróuninni meðan helsti keppinauturinn heldur áfram að sækja fram.

Þessi kínverska útgáfa eru mikil tíðindi. Samkvæmt Artificial Analysis Intelligence Index fær K3 einkunnina 57. Fable 5 fær 60 stig og GPT er með 59. Munurinn er því orðinn lítill. Í sumum verkefnum stendur Kimi K3 jafnvel framar lokuðu líkönunum, meðal annars við vefsíðugerð, leit á netinu og löng forritunarverkefni. Af opnum líkönum er þetta öflugasta gervigreindin á markaðnum í dag.

Það sem gerir þetta sérstaklega áhugavert er að Kína býr enn við viðtækar útflutningstakmarkanir Bandaríkjanna á fullkomnustu gervigreindarörgjörvunum. Moonshot hefur því ekki sama aðgang að reikniafli og bandarísku fyrirtækin. Þrátt fyrir það hefur fyrirtækinu tekist að þróa líkan sem kemst nærri fremstu bandarísku kerfunum. Til samanburðar má nefna að heildarfjármagnið sem Moonshot hefur sótt er um 2 milljarða dala en bara á fyrri hluta ársins 2026 hafa OpenAI og Anthropic sótt 217 milljarða dala. En það gefur þeim einungis nokkurra mánaða forskot. Það er því eðlilegt að menn spyrji sig hvað í ósköpunum eru þessir Ameríkanar að gera við alla þessa peninga?

Það þarf að hafa í huga að nálgun ríkjanna tveggja er ólík. Þau eru ekki að heyja nákvæmlega sama stríðið. Bandarísku fyrirtækin byggja gríðarlega öfluga, lokaða gervigreind sem þau selja sem þjónustu. Fyrirtækin eiga tæknina, innviðina og viðskiptasambandið við notandann. Þetta er lárétt nálgun þar sem markmiðið er að verða grunnlagið sem fyriræki um allan heim byggja starfsemi sína á.

Kína virðist fara aðra leið. Þar eru öflug líkön gerð opin og dreift eins og hrávöru sem önnur fyrirtæki geta byggt ofan á. Markmiðið er ekki aðeins að selja aðgang að líkaninu heldur koma gervigreindinni sem hraðast inn í bílaiðnað, vélmenni, framleiðslu, heilbrigðisþjónustu og annan iðnað. Bandaríkin keppa um að eiga greindina. Með sinni lóðréttu nálgun keppir Kína um að dreifa henni og eiga vistkerfið.

Þá verður staða Evrópu allt í einu áhugaverð. Álfan stendur á milli tveggja vistkerfa, lokað bandarískt eða opið kínverskt. Það er því skiljanlegt að Evrópa leggi sífellt meiri áherslu sína eigin fullveldisgervigreind. Á nýlegri RAISE ráðstefnu í París var áberandi tal um uppbyggingu innviða, reikniafls og þróun evrópskrar gervigreindar. Hvort það sé vísbending um að evrópskir ráðamenn séu farnir að átta sig á því að nýsköpun verður ekki fyrst og fremst til með reglum verður að koma í ljós.

Sputnik sýndi að Sovétríkin gátu keppt við Bandaríkin í geimkapphlaupinu. DeepSeek gaf sambærilega vísbendingu um gervigreind. Kimi K3 bendir hins vegar til einhvers enn stærra, að líkanið sé hluti af öflugu kínversku vistkerfi sem virðist geta framleitt ný og samkeppnishæf gervigreindarlíkön með reglulegu millibili. Og ekkert lát virðist vera á þessum líkönum þessar vikurnar. Miðað við fyrirhöfnina og kostnaðinn sem fer í að búa þau til er endingarstími gervigreindarlíkana dapurlega stuttur.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

Reuters, „China’s Moonshot unveils world’s largest open AI model, closing in on US rivals,“ 17. júl. 2026. https://www.cnbc.com/2026/07/17/moonshot-ai-kimi-k3-model-openai-anthropic-china.html

Financial Times, „The US may find it hard to shrug off Moonshot’s AI shockwaves,“ 23. júl. 2026. https://www.ft.com/content/ce76ec03-b80f-4348-82b2-d23de0ac11f2

Peter Diamandis, Youtube, „Urgent Update- AI Sputnik Moment: Kimi K3 Released w/ Emad Mostaque | Ep. 272“.

DeepSeek AI, „DeepSeek-R1 Release,“ 20. jan. 2025. https://api-docs.deepseek.com/news/news250120/

NASA, „Sputnik and the Dawn of the Space Age.“ https://www.nasa.gov/history/dawn-of-the-space-age/

Moonshot AI, „Kimi K3 Technical Report,“ 2026. https://github.com/MoonshotAI/Kimi-K3

Artificial Analysis, „Artificial Analysis Intelligence Index.“ https://artificialanalysis.ai/

Reuters, „China’s Moonshot pauses Kimi subscriptions amid hot demand, IPO push,“ 20. júl. 2026. https://www.reuters.com/legal/transactional/chinas-moonshot-pauses-kimi-subscriptions-amid-hot-demand-ipo-push-2026-07-20/

Nature, „Does China’s latest AI model finally equal US rivals? What scientists think,“ 21. júl. 2026. https://www.nature.com/articles/d41586-026-02281-2

Reuters, „US accuses China’s Moonshot of stealing from Anthropic’s Fable for latest AI model,“ 22. júl. 2026. https://www.reuters.com/

Árið 1998 hafði Steve Jobs nýlega snúið aftur til Apple eftir tólf ára fjarveru. Fyrirtækið hafði verið í alvarlegri tilvistar- og fjárhagskreppu, en Jobs náði að stöðva fallið og koma því aftur í hagnað. Þetta var gullöld Windows og Intel (WinTel) og Apple var aðeins með um þrjú til fjögur prósent af tölvumarkaðnum. Þetta sama ár hitti Richard Rumelt, prófessor við UCLA í stefnumótunarfræðum, Jobs og spurði hreint út hvernig Apple ætlaði að brjótast út úr þessari stöðu og hvernig fyrirtækið gæti keppt við kerfi sem var þegar orðið ráðandi. Jobs reyndi ekki að mótmæla þessu en sagði einfaldlega: „Ég ætla að bíða eftir næsta stóra tækifæri“. Stundum er forskot keppinautanna orðið það mikið að það borgar sig ekki að elta þá. Frekar koma sér fyrir þar sem næsta bylgja rís.

Ráðandi bylgja í tækniheimum er nú stóru tungumálalíkönin. Þar hafa OpenAI með ChatGPT, Google með Gemini og Anthropic með Claude yfirburða forystu. Meta náði vissulega mikilli útbreiðslu með opnu Llama-líkönunum, en tókst ekki að ná sömu stöðu í hugum neytenda eða afgerandi forystu meðal fremstu líkana. Yann LeCun, fyrrverandi yfirmaður gervigreindar hjá Meta, telur að fyrirtæki sem keppa um stærstu tungumálalíkön séu að grafa sífellt dýpri skurð sem liggja í sömu átt. Hann hætti hjá Meta í lok árs 2025 og stofnaði AMI Labs því hann veðjar á að næsta stóra stökkið verði annars staðar. LeCun mætti á RAISE ráðstefnuna í París núna í byrjun júlí 2026 og boðskapur hans var skýr. Tungumálalíkön eru nytsamleg, en þau leiða okkur ekki ein og sér að vélum sem skilja heiminn, muna, skipuleggja og framkvæma. Til þess þarf nýja tegund af gervigreind, fara frá textanum yfir í raunheima, búa til heimslíkön (e. world models).

Í sinni einföldustu mynd eru tungumálalíkön eins konar sjálfvirk textafylling (autocomplete) með ofurkrafti. Þau fá röð orða og spá fyrir hvað eigi líklegast að koma næst. Úr nægjanlega miklum texta læra þau málfræði, stíl, staðreyndir og jafnvel mynstur sem líkjast rökhugsun. En klassísk tungumálalíkön læra fyrst og fremst af texta, þótt nýrri kerfi vinni einnig með myndir, hljóð og myndskeið. Það er engin reynsla eða skilningur á af hverju hlutir eru eins og þeir eru nema af því að það stendur í textanum.

Heimslíkan reynir að leysa annað verkefni. Það er líkan af umhverfi, hvað er í því, hvernig hlutir tengjast og hvað er líklegt að gerist næst. Mikilvægast er að það getur spáð fyrir um hvernig heimurinn breytist eftir mismunandi aðgerðir. Þetta er það sem kallað er áþreyfanleg gervigreind. Róbot með tölvusjón og skynjara, hefur innra heimslíkan sem lýsir rýminu. Ef sá róbot þarf að færa glas þarf hann ekki aðeins að þekkja orðið „glas“, heldur átta sig á lögun þess, þyngd, staðsetningu og því hvað gerist ef hann ýtir, grípur of laust eða rekst í borðbrúnina. Heimslíkanið verður eins konar innri hermir (e. simulator), vél sem ímyndar sér afleiðingarnar áður en hún framkvæmir.

Heimslíkön tengjast raunheimum þar sem vélar geta unnið með fólki. Eitt dæmið eru vélmenni (e. humanoid) sem vinna í verksmiðjum eða öðru manngerðu umhverfi. Í stað þess að forrita hverja hreyfingu gæti það borið saman margar mögulegar aðgerðir í innra líkani eins og að grípa hlut, snúa hlut eða færa sig nær. Meta til dæmis sýndi þetta með V-JEPA 2 kerfinu, sem gat skipulagt einföld grip- og tilfærsluverkefni á áður óséðum hlutum í nýju umhverfi.

Annað dæmi er sjálfkeyrandi bílar. Bílaumferð er að mestu fyrirsjáanleg. Vandinn liggur í sjaldgæfu atvikunum eins og þegar barn hleypur milli kyrrstæðra bíla, farmur fellur af vörubíl eða umferðarljós bila í snjókomu. Heimslíkön geta búið til tilbrigði við slík atvik og leyft aksturskerfum að æfa sig og vera prófuð án þess að skapa hættu í raunheimum. Sem dæmi, þá er NVIDIA Cosmos þegar þróað fyrir sýndargögn, vélmenni og sjálfkeyrandi farartæki.

Þráðurinn í þessum dæmum er sá sami. Tungumálalíkön vinna með texta. Heimslíkön aftur á móti eru augun, minnið og innra líkanið af raunheimum, sem gerir vélmennum kleift að vinna í umhverfi manna. Þó svo að heimslíkön séu að fá sífellt meiri athygli eru enn miklar framfarir framundan í textalíkönunum og sú bylgja er alls ekki stöðnuð.

Jobs vissi ekki árið 1998 nákvæmlega hvernig næsta stóra tækifæri myndi líta út. En hann vissi að Apple myndi ekki vinna með því að heyja gamalt stríð. Þremur árum síðar kom iPod tónspilarinn. Sex árum eftir það kom iPhone, vara sem færði Apple úr jaðri tölvumarkaðarins yfir í miðju nýs markaðar. Yann LeCun er nú á sambærilegri braut. Hann telur að keppnin um sífellt stærri tungumálalíkön leiði ekki ein og sér að vélum sem skilja heiminn. Heimslíkön gætu verið aðeins einn þáttur í stærra kerfi þar sem gervigreindin fer að skynja og vinna í raunheimum, hinum áþreyfanlega heimi. Þá er mikilvægasta spurningin í gervigreind ekki lengur hvaða líkan getur samið besta textann. Hún verður hvaða líkan getur séð fyrir hvað gerist næst, þegar orð verða athöfn.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af ChatGPT 5.6 Terra Light.

Heimildir:

Apple Computer, Inc., „Form 10-K405: Annual report for the fiscal year ended September 25, 1998,“ U.S. Securities and Exchange Commission, 23. desember 1998. https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/320193/000104746998044981/0001047469-98-044981-index.htm.

S. Jobs, „iMac introduction,“ erindi á Apple Special Event, 6. maí 1998. https://allaboutstevejobs.com/videos/keynotes/imac_introduction_1998.

R. P. Rumelt, „Strategy’s strategist: An interview with Richard Rumelt,“ viðtal við L. Mendonça, McKinsey Quarterly, nóvember 2007. https://www.mckinsey.com/capabilities/strategy-and-corporate-finance/our-insights/strategys-strategist-an-interview-with-richard-rumelt.

Meta, „Celebrating 1 billion downloads of Llama,“ 18. mars 2025. https://about.fb.com/news/2025/03/celebrating-1-billion-downloads-llama/.

M. O’Brien, „Meta’s chief AI scientist Yann LeCun to leave Meta and start new AI research company,“ Associated Press, 19. nóvember 2025. https://apnews.com/article/meta-ai-yann-lecun-313159512bb9961f324e0c93bccf4cf5.

AMI Labs, „Official launch,“ 10. mars 2026. https://amilabs.xyz/updates.

Y. LeCun, „A path towards autonomous machine intelligence,“ útg. 0.9.2, 27. júní 2022. https://openreview.net/pdf?id=BZ5a1r-kVsf.

T. B. Brown o.fl., „Language models are few-shot learners,“ í Advances in Neural Information Processing Systems 33, 2020, bls. 1877–1901. https://proceedings.neurips.cc/paper/2020/hash/1457c0d6bfcb4967418bfb8ac142f64a-Abstract.html.

M. Assran o.fl., „V-JEPA 2: Self-supervised video models enable understanding, prediction and planning,“ arXiv preprint arXiv:2506.09985, 2025, doi: 10.48550/arXiv.2506.09985.

NVIDIA o.fl., „Cosmos world foundation model platform for physical AI,“ arXiv preprint arXiv:2501.03575, 2025, doi: 10.48550/arXiv.2501.03575.

M. Zeff, „Yann LeCun raises $1 billion to build AI that understands the physical world,“ WIRED, 10. mars 2026. https://www.wired.com/story/yann-lecun-raises-dollar1-billion-to-build-ai-that-understands-the-physical-world/.

Apple, „Apple presents iPod,“ 23. október 2001. https://www.apple.com/newsroom/2001/10/23Apple-Presents-iPod/.

Apple, „Apple reinvents the phone with iPhone,“ 9. janúar 2007. https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/.

Líklega var besta auglýsingaslagorð sögunnar fyrir Kodak-myndavélina, „Þú ýtir á takkan og við sjáum um rest“. George Eastman setti myndavélina á markað árið 1888 í árdaga ljósmyndatækni. Tæknin við að taka mynd og framkalla var svo flókin að Eastman blöskraði og því þróaði hann einfaldari tækni. Myndavélin var ekki fullkomin, en nægilega góð fyrir almenning. Árið 1900 kom svo ódýra Brownie myndavélin á markað og yfir 150 þúsund eintök seldust fyrsta árið. Það sem eitt sinn þurfti sérfræðing gat nú almenningur gert. Ljósmyndun margfaldaðist þar sem venjulegt fólk tók sína hversdagslegu myndir.

Á sama hátt má segja að hugbúnaðargerð sé að breytast í almenningstækni. Sænska fyrirtækið Lovable var stofnað í Stokkhólmi árið 2023 af þeim Anton Osika og Fabian Hedin. Tilgangurinn var að nota gervigreind til að gera hverjum sem er kleift að smíða vefforrit og öpp með því að lýsa þeim á venjulegu máli. Engin forritunarþekking er nauðsynleg. Síðan kerfið fór í loftið hafa 50 milljónir verkefna verið búin til og um ein milljón bætast við í hverri viku. Forstjórinn, Anton Osika, var nýlega á sviði á RAISE ráðstefnunni sem haldin var í París í júlí 2026. Þar benti hann á þá staðreynd að einungis 20 prósent af notendum eru tæknifólk. Hugbúnaðargerð hefur því færst frá því að vera verk fyrir sérfræðinga sem vinna í mannmánuðum, yfir í neysluvöru þar sem hver sem er getur framkvæmt verkin á klukkutímum.

Osika var á sviðinu með Mark Cuban, bandaríska athafnamanninum, og fóru þeir yfir hvernig hugbúnaðargerð hefur gjörbreyst það sem af er á þessu ári. Bilið milli þess að fá hugmynd að appi og því að það verður til hefur skroppið verulega saman. Eins og Osika sagði: „bestu hugmyndir heims eru fastar í huga fólks sem kann ekki að forrita.“ Nýir hópar af „forriturum“ eru að verða til eins og frumkvöðlar, hönnuðir og sölufólk. Þetta eru sérfræðingar á sínu sviði sem þekkja vandamálin af eigin raun.

Það kom skýrt fram á þessari RAISE ráðstefnu að mikil aukning hefur verið í hugbúnaðargerð með gervigreind, ekki aðeins meðal fólks sem hefur enga forritunarþekkingu heldur einnig meðal faglærðra hugbúnaðarfræðinga. Sífellt fleiri hafa áttað sig á kostum þess að nota gervigreindina til að forrita lausnirnar sem þeir skilgreina. Bandaríska fyrirtækið Cognition hefur þróað gervigreindarhugbúnaðarfræðing, Devin, sem er eins og sjálfstæður starfsmaður í hugbúnaðargerð, gervigreindaragent sem vinnur þau verkefni sem skráð eru í beiðnakerfið. Scott Wu, forstjóri Cognition, benti á að notkun fyrirtækja á Devin hefur tífaldast frá því í janúar 2026, eða á hálfu ári. Einnig benti hann á að 89% af öllum kóða Cognition er nú skrifaður af Devin. Þetta er dæmi um endurkvæma sjálfsbætingu (e. recursive self-improvement), þar sem kerfið sér sjálft um að bæta sig. Það eru klárlega að verða vatnaskil í þróun hugbúnaðargerðar

Allt er þetta dæmi um ákveðna þróun en svo eru aðrir sem benda á að gervigreind sem skrifar kóða getur líka gert villur og búið til öryggisholur. Gervigreindin getur til dæmis sótt og sett upp úrelt forritasöfn án þess að átta sig á því. Gagnrýnendur benda einnig á að allt þetta geti verið glæsilegt yfirborð en að undirstöðurnar vanti. Þá hefur verið talað um að kóðinn geti reynst erfiður yfirferðar og geti verið illskiljanlegur þeim sem þurfa að fara yfir og hugsanlega laga. Að reka app eða veflausn á einhverjum skala og tryggja öryggi gagna, þarfnast enn sérfræðiþekkingar.

Rétt eins og með ljósmyndavélar Kodak, þá útrýmdi sú tækni ekki ljósmyndurum. Með gervigreindinni opnast langhalinn (e. long tail), það er öll þessi verkefni sem voru ekki nægjanlega mikilvæg til að hægt væri að fara í þann kostnað að smíða hugbúnað. Sífellt fleiri munu vilja reka hugbúnaðarlausnir vegna þess að kostnaðurinn er allt annar með gervigreindinni. Kóðaskrif er ekki lengur aðalatriðið heldur ábyrgðin á því hvað er skrifað. Fyrir mörg verkefni þarf enn hugbúnaðarfræðinga. Hlutverk þeirra er ekki lengur að skrifa kóða heldur verkstjórn og yfirsýn. Og þar er af nógu að taka. Það er því bjart framundan hjá hugbúnaðarfræðingum.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

„History of Kodak: You press the button we do the rest,“ About Photography, 2023. Aðgengilegt á: https://aboutphotography.blog/blog/history-of-kodak

„Kodak Brownie,“ Wikipedia. Aðgengilegt á: https://en.wikipedia.org/wiki/Kodak_Brownie

„Lovable (company),“ Wikipedia. Aðgengilegt á: https://en.wikipedia.org/wiki/Lovable_(company)

M. Temkin, „Lovable says it has hit $500M in annualized revenue, with 1 million new projects a week,“ TechCrunch, 9. júní 2026. Aðgengilegt á: https://techcrunch.com/2026/06/09/lovable-says-it-has-hit-500m-in-annualized-revenue-with-1-million-new-projects-a-week/

A. M. Stan, „Lovable hit $500 million in revenue with 146 employees. Its new data shows who is actually building software now,“ The Next Web, 9. júní 2026. Aðgengilegt á: https://thenextweb.com/news/lovable-build-economy-500m-arr-vibe-coding

„RAISE Summit, the world’s leading AI event, returns to Paris, July 8–9, 2026 at the iconic Carrousel du Louvre,“ Newswire, 2026. Aðgengilegt á: https://www.newswire.com/news/raise-summit-the-worlds-leading-ai-event-returns-to-paris-july-8-9-22678160

„AI conference speakers 2026,“ RAISE Summit. Aðgengilegt á: https://www.raisesummit.com/speakers-2026

D. Pereira, „Lovable CEO touts AI for emerging markets — investors skeptical,“ CNBC, 21. október 2025. Aðgengilegt á: https://www.cnbc.com/2025/10/21/lovable-ceo-touts-ai-for-emerging-markets-investors-skeptical.html

„More Devins in more places,“ Cognition, 27. maí 2026. Aðgengilegt á: https://cognition.com/blog/series-d

M. Marshall, „AI coding startup Cognition raises $1B at $25B pre-money valuation,“ TechCrunch, 27. maí 2026. Aðgengilegt á: https://techcrunch.com/2026/05/27/ai-coding-startup-cognition-raises-1b-at-25b-pre-money-valuation/

„AI agents are turning developers into engineering orchestrators and moving the risk to review,“ Codacy Blog, 2026. Aðgengilegt á: https://blog.codacy.com/ai-agents-are-turning-developers-into-engineering-orchestrators-and-moving-the-risk-to-review

Þegar rafmagn var að byrja að dreifast til fyrirtækja um aldamótin 1900 fóru verksmiðjur að skipta út gufuvélum fyrir rafmagnsvélar. Verksmiðjur sem notuðu gufuvélar voru yfirleitt með eina stóra gufuknúna vél sem sneri löngu skafti er lá eftir endilangri verksmiðjunni. Frá skaftinu knúðu belti svo hverja vél á gólfinu. Þrátt fyrir rafmagnið voru margar verksmiðjur sem sáu ekki tilgang í að skipta og slepptu því. Svo voru aðrar sem skiptu gufuvélinni út fyrir rafmagnsvél, en héldu skaftinu og beltakerfinu óbreyttu og sáu því engan afgerandi mun. Loks voru það þeir sem sáu tækifæri í nýju tækninni og endurhönnuðu verksmiðjurnar frá grunni. Í stað einnar stórrar vélar var hægt að leggja rafmagn um alla verksmiðjuna og hafa marga litla mótora, hvern á sínum stað, nákvæmlega þar sem þurfti. Það eru slík fyrirtæki sem ná raunverulegu samkeppnisforskoti.

Í dag er innleiðing gervigreindar ótrúlega svipuð. Það eru mörg fyrirtæki sem gera ekkert með þessa nýju tækni, halda bara sínu striki en aðrir gefa starfsmönnum aðgang að spjalli eins og Copilot, ChatGPT eða Claude. Þetta hjálpar starfsmönnum vissulega í daglegum störfum en rannsóknir hafa hingað til sýnt takmörkuð áhrif á framleiðni eða afkomu fyrirtækja í heild.Slíkar niðurstöður hafa einmitt verið notaðar til að sýna fram á hve ofmetin þessi gervigreind er. En svo eru það fyrirtækin sem endurhanna alla sína starfsemi frá grunni og byggja gervigreindina sem kjarna í starfseminni. Vinnuferlum er smám saman breytt í agenta sem keyra allan sólarhringinn og aðrir agentar samræma og yfirfara. Margt bendir til að fyrirtæki sem endurhanna starfsemina í kringum gervigreind geti skapað sér umtalsvert samkeppnisforskot.

Fyrirtækin sem eru að ná raunverulegum árangri eru þau sem hugsa allt upp á nýtt á nýjum grunni, fyrirtæki byggð á gervigreind (e. AI-native). Vinnuferlum er skipt upp í verkefni sem gervigreindaragentar sinna sjálfstætt. Hlutverk starfsfólks er að tryggja að gögn og verkefni liggi fyrir sem og að yfirfara og vinna úr niðurstöðum. Hefðbundin skipurit með mörgum stjórnunarþrepum eru síður skilvirk þegar samhæfingin færist yfir til gervigreindar. Fyrirtæki verða einfaldari, með stjórnendalag sem mótar stefnu og sýn og setur mælanleg markmið. Þetta notar gervigreindin til að skipuleggja, skilgreina útfærslur, gera aðgerðaráætlun allt niður í rauntíma. Svo eru það teymi sem framkvæma vinnuna ásamt gervigreindinni.

Það hljómar kannski mótsagnakennt en rótgróin fyrirtæki ættu að vera betur í stakk búin til að takast á við gervigreindina en margir halda. Þau hafa skjalfesta ferla, gögn, sérfræðiþekkingu, viðskiptavini og mikla reynslu. Allt þetta er þekking sem hægt er að byggja sjálfvirka vinnuferla á. Verkefni þeirra ætti því að vera að umbreyta þeirri þekkingu sem þegar er til í sjálfvirka vinnuferla sem gervigreindin sér um. Vandinn er hins vegar sá að vinnuferlar og gögn eru oft föst inni í eldri viðskiptakerfum sem voru ekki hönnuð með gervigreind í huga. Því getur umbreytingin reynst mun flóknari en hún virðist í fyrstu.

Stærsta hindrunin er hins vegar ekki tæknin heldur fólkið. Sama tregða og varð til þess að margar verksmiðjur héldu skaftinu og beltunum þótt rafmagnið væri komið gæti nú orðið til þess að fyrirtæki haldi í gamla vinnuferla þótt gervigreindin bjóði upp á allt aðra leið. Samkeppnisforskotið verður því ekki fyrst og fremst tæknilegt heldur skipulagslegt. Starfsfólk sem hefur náð góðum tökum á núverandi vinnulagi á oft erfiðara með að sjá hvernig má endurhanna það frá grunni.

Það tók áratugi fyrir fyrirtæki að átta sig á því að rafmagn snerist ekki um að skipta út gufuvélinni heldur um að endurhanna verksmiðjuna. Um tíma töldu jafnvel hagfræðingar að rafmagn hefði lítil áhrif á framleiðni. Ástæðan var einföld: Flest fyrirtæki höfðu aðeins skipt út gufuvélinni en ekki breytt vinnulaginu. Framleiðniaukningin kom síðar, þegar skipulagið sjálft var endurhugsað. Það er ekki ólíklegt að sagan dæmi gervigreindina á sama hátt. Samkeppnisforskot gervigreindar felst ekki í því að innleiða Copilot eða ChatGPT, heldur í því að losa sig við skaftið og beltin.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

P. A. David, „The Dynamo and the Computer: An Historical Perspective on the Modern Productivity Paradox,“ The American Economic Review, árg. 80, nr. 2, bls. 355–361, maí 1990, https://web.stanford.edu/~tbresnahan/thedynamo.pdf

E. Brynjolfsson, D. Rock og C. Syverson, „The Productivity J-Curve: How Intangibles Complement General Purpose Technologies,“ American Economic Journal: Macroeconomics, árg. 13, nr. 1, bls. 333–372, jan. 2021, https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/mac.20180386

E. Brynjolfsson, D. Li og L. R. Raymond, „Generative AI at Work,“ The Quarterly Journal of Economics, árg. 140, nr. 2, bls. 889–943, 2025, https://academic.oup.com/qje/article/140/2/889/7997967

McKinsey & Company, The State of AI 2025, https://www.mckinsey.com/capabilities/quantumblack/our-insights/the-state-of-ai

Anthropic, Anthropic Economic Index, https://www.anthropic.com/economic-index

F. Dell’Acqua, K. R. Lakhani, E. Lifshitz-Assaf, H. Bernstein og fleiri, „Navigating the Jagged Technological Frontier,“ Harvard Business School Working Paper, nr. 24-013, 2023, https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/24-013_d9b1a64f-80f2-467e-9b64-cb04df4b7a5d.pdf

D. Acemoglu og S. Johnson, Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity. New York: PublicAffairs, 2023, https://www.powerandprogress.com

Árið 1991 gaf bandarískur forritari að nafni Phil Zimmermann út opinn hugbúnað sem hann kallaði Pretty Good Privacy eða PGP. Þetta var dulkóðunaralgórithmi sem var mjög öflugur en jafnframt einfaldur fyrir fólk að nota. Þetta var í árdaga internetsins og menn voru að átta sig á að gögn sem send voru yfir netið voru opin og óvarin. Dulkóðun eins og PGP var því kærkomin. En þá steig alríki Bandaríkjanna inn og setti útflutningshöft á þennan hugbúnað. Þetta var flokkað sem hernaðarmikilvægt vopn, líkt og skriðdreki, flugskeyti eða orrustuflugvél. Höftin stöðvuðu þó ekki útbreiðslu utan Bandaríkjanna og ekki síst í Evrópu þar sem menn fóru sínar eigin leiðir framhjá þeim. Í dag sjáum við svipað gerast með útflutningstakmarkanir Bandaríkjastjórnar á háþróuðum gervigreindarlíkönum eins og Fable 5 og Mythos frá Anthropic.

Tvær tæknilegar leiðir eru ráðandi í þróun gervigreindar þessa dagana. Bandaríkin leiða í svokölluðum „frontier“ líkönum. Það eru allra öflugustu gervigreindarlíkönin sem til eru hverju sinni og skilgreina ystu mörk getu þeirra. Fyrirtæki eins og OpenAI, Anthropic og Google eru með sínar lokuðu lausnir og hoppa yfir hvert annað í getu með nýjum útgáfum. Hin leiðin eru opnu líkönin þar sem Kína er leiðandi með DeepSeek, Qwen, Kimi og GLM. Evrópa, hins vegar, fer þriðju leiðina. Hún keppir ekki fyrst og fremst um getu heldur um sjálfstæði. Áherslan er á fullveldisgervigreind (e. sovereign AI), reglur og persónuvernd, reist á opnum líkönum sem ekki verða tekin úr sambandi. Hvort það dugi gegn fjármagni og reikniafli hinna verður að teljast ólíklegt.

Hugtakið fullveldisgervigreind er tiltölulega nýtt tískuorð. Það var enginn annar en forstjóri Nvidia, Jensen Huang, sem lagði áherslu á það árið 2024 á heimsþingi ríkisstjórna í Dúbaí, þar sem hann sagði að hver þjóð þyrfti að „eiga framleiðslu eigin vitsmuna“. Það er nokkuð kaldhæðnislegt að það hafi þurft bandarískan örgjörvasala til að gefa stefnu Evrópu slagorð og selja henni svo innviðina til að útfæra hana. Skilgreiningin er tvíþætt: að byggja innviðina heima fyrir, eins og gagnaver og orkuver, og smíða svo eigin líkön þjálfuð á eigin gögnum, tungumáli og menningu. Í evrópsku útgáfunni bætist svo við lykilkrafan sem öll greinin snýst um, gervigreind sem keyrir innan eigin landamæra og verður ekki tekin úr sambandi í geópólitísku valdatafli.

Í Bandaríkjunum er áherslan á að leiða í gervigreind á heimsvísu, vera með stærstu og öflugustu gervigreindina. Þar tala menn frekar um „stafræna samstöðu“ eða Digital Solidarity, búa til markaði meðal bandamanna frekar en múra þar sem hvert ríki er með sitt eigið. Á sama tíma er allt gert til að Kína komist ekki yfir tæknina, hvort sem það eru örgjörvar eða gervigreindarlíkön. Stefna Kína er hins vegar útsmognari. Hún er beinlínis að hafa tæknina opna og að landið deili henni með heiminum. Það er þó ekki af örlætinu einu saman. Þar sem örgjörvum er haldið frá þeim flýtir það þróun þeirra líkana að hafa þau opin. Endurgjöf og framlög vega upp á móti takmörkuðu reikniafli. Í annan stað er Kína að vinna hylli forritara um allan heim og í þriðja lagi að koma sínum líkönum sem víðast og gera aðra háða sínum líkönum. Það virkar. Í ágúst 2025 tóku kínversk líkön fram úr bandarískum í heildarniðurhali á Hugging Face, helsta deilivettvangi opinna líkana, og um haustið höfðu þau ýtt líkönum Meta til hliðar á vinsældalistum.

Eitt af því sem Phil Zimmermann gerði til að komast hjá útflutningshömlum var að hann gaf út frumkóðann af PGP í bókarformi. Það mátti takmarka sölu á vörum eins og skriðdrekum, flugskeytum eða orrustuflugvélum. En bók fellur undir tjáningarfrelsi sem varið er í fyrsta viðauka bandarísku stjórnarskrárinnar og fátt er nú meira heilagt en það þarna fyrir vestan. Hafi einhver Evrópubúi viljað setja upp og nota PGP, gat hann keypt bókina, pikkað hana inn eins og hann væri að forrita og þannig fengið keyrsluhæft PGP forrit. Það er ekki svo gott með stóru tungumálalíkön Bandaríkjanna sem nú falla undir útflutningshöft. Það er einfaldlega slökkt á þeim.

Það er nákvæmlega þetta sem Evrópa skilur. Ef fullveldi snýst um að enginn geti slökkt á þér, þá þarftu líkan sem þú færð raunverulega í hendurnar og getur keyrt sjálfur, með öðrum orðum, opið líkan. Evrópa er því ekki að finna upp þriðju tegund af tækni, heldur að taka opnu leiðina og reisa á henni stefnu sem byggir á fullveldi sem markmið og viðeigandi regluverki. Þá veðja menn á fyrirtæki eins og franska Mistral sem á möguleika á að keppa við stóru líkön Bandaríkjanna, svissneska Apertus sem er opið á allan máta og þýska Aleph Alpha sem sérhæfir sig í gervigreind fyrir hið opinbera og eftirlitsskyldar greinar. Evrópa er á góðri leið með að eignast gervigreind sem enginn getur slökkt á. Eftir stendur aðeins spurningin hvort það verði gervigreind sem einhver vill kveikja á.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

P. R. Zimmermann, „Essays on PGP“, MIT, https://www.mit.edu/~prz/EN/essays/essays.html

NVIDIA, „NVIDIA CEO: Every Country Needs Sovereign AI“, 12. febrúar 2024, https://blogs.nvidia.com/blog/world-governments-summit/

Reuters, „Nvidia CEO Huang says countries must build sovereign AI infrastructure“, 12. febrúar 2024, https://www.reuters.com/technology/nvidia-ceo-huang-says-countries-must-build-sovereign-ai-infrastructure-2024-02-12/

S. Maslej o.fl., Artificial Intelligence Index Report 2024. Stanford University, 2024, https://arxiv.org/abs/2405.19522

S. Srivastava og J. Bullock, „AI, Global Governance, and Digital Sovereignty“, 2024, https://arxiv.org/abs/2410.17481

British International Studies Institute, „Sovereign Artificial Intelligence“, 10. apríl 2024, https://bisi.org.uk/reports/sovereign-artificial-intelligence

NYU Digital Innovation Research Institute, „The Sovereign AI Architects“, 25. mars 2026, https://nyudri.org/publications/the-sovereign-ai-architects/

Financial Times, „How Nvidia’s Jensen Huang became AI’s global salesman“, 2025, https://www.ft.com/content/179cc3bb-9d03-49a4-af20-049b03875379

Financial Times, „Trump is taking a page out of China’s sovereign AI playbook“, 2026, https://www.ft.com/content/fd95e4c7-40d4-4074-a074-144809b97b45

U.S.-China Economic and Security Review Commission, „Two Loops: How China’s Open AI Strategy Reinforces Its Industrial Dominance”, mars 2026, https://www.uscc.gov/sites/default/files/2026-03/Two_Loops--How_Chinas_Open_AI_Strategy_Reinforces_Its_Industrial_Dominance.pdf

MIT Technology Review, „China’s open-source bet”, 21. apríl 2026, https://www.technologyreview.com/2026/04/21/1135658/china-open-source-models-ai-artificial-intelligence/

Það má oft rifja upp liðna atburði til að skilja samtímann betur. Á fyrstu áratugum 20. aldar urðu miklar framfarir í eðlisfræði. Vísindamenn voru að rannsaka eðli atómsins og reyna að skilja betur hvernig heimurinn virkaði. Þegar kjarnaklofnun var uppgötvuð árið 1938 breyttist allt. Sumarið eftir skrifuðu nokkrir eðlisfræðingar bandarískum stjórnvöldum bréf þar sem þeir vöruðu við að þessi nýja þekking gæti breytt valdajafnvægi heimsins. Það gerðist svo árið 1945 þegar Bandaríkjamenn vörpuðu fyrstu kjarnorkusprengjunni. Vísindi urðu með því að þjóðaröryggismáli. Nú eru sambærilegir atburðir að gerast í heimi gervigreindar.

Þann 9. júní 2026 kom tungumálalíkanið Fable 5 frá gervigreindarfyrirtækinu Anthropic á markað. Líkanið er byggt á hinu goðsagnakennda Mythos líkani sem þótti of öflugt til að vera sett í hendur almennings. Fable 5 var byggt á Mythos en í því voru varnir gegn misnotkun. Daginn eftir birti forstjóri fyrirtækisins, Dario Amodei, ritgerð þar sem hann kallaði enn og aftur eftir auknu eftirliti með gervigreind. Tveimur dögum síðar gripu bandarísk stjórnvöld inn í og settu útflutningstakmarkanir á Mythos og Fable 5. Anthropic neyddist til að loka á þessi líkön. Með því breyttist eðli gervigreindar úr því að vera venjuleg vara á markaði í það að vera pólitískt valdatæki. Spurningin er ekki lengur hver á besta líkanið heldur hver fær að nota það.

Stjórnendur gervigreindarfyrirtækja hafa ítrekað óskað eftir reglum um gervigreind. Sérstaklega hefur Amodei talað fyrir auknu eftirliti árum saman og skrifað fjölda greina og komið fram í mörgum viðtölum. Gagnrýnendur hafa bent á að slíkar reglur geti einnig styrkt stöðu stærstu fyrirtækjanna þar sem þau hafa bæði fjármagn og mannafla til að uppfylla kröfur sem nýir keppinautar eiga erfiðara með að standa undir.

Með Fable 5 var Anthropic komið í forystu í gervigreindinni. Fyrirtækin Google, OpenAI og Anthropic hafa skiptst á að leiða með nýjum útgáfum af sínum líkönum. Þessi fyrirtæki eru með yfir 90% af gervigreindarnotkun almennings á heimsvísu. Almennt er talið að Bandaríkin séu leiðandi í gervigreind en Kína aðeins á eftir. Með því að setja takmarkanir eru margir að velta fyrir sér hvort Bandaríkin munu tapa þessu forskoti. Ef stjórn gervigreindar færist frá tæknirisum í Kísildal, sem eru í mikilli samkeppni um viðskiptavini, til Washington DC í hendur pólitíkusa, þá gæti það sem áður var viðskiptaleg áhætta fyrirtækja nú orðið að stefnumótandi áhættu.

Þessar breytingar munu að minnsta kosti gera opin kínversk líkön mun álitlegri fyrir fyrirtæki. Í Kína er mikil þróun á sviði gervigreindar og fjöldi nýrra líkana að koma út. Kína hefur alla þá orku og þá innviði sem þarf til að keppa við Bandaríkin. Fyrirtæki vilja ekki aðeins öflugustu tæknina heldur einnig fyrirsjáanlegan aðgang að henni. Ef aðgangur að bandarískum líkönum verður háður pólitískum ákvörðunum í Washington gætu mörg fyrirtæki frekar kosið að byggja starfsemi sína á kerfum sem þau telja að verði aðgengileg til lengri tíma. Þar gætu kínversk líkön orðið raunhæfur valkostur, jafnvel þótt þau séu ekki alltaf þau bestu. Það er þó ljóst að opnu líkönin eru sigurvegarar og nú færist áherslan á staðbundna gervigreind (e. local AI).

Á sama tíma og Bandaríkin og Kína keppa um gervigreind stendur Evrópa að mestu á hliðarlínunni. Þrátt fyrir mikla umræðu um stafrænt fullveldi hefur álfan hvorki byggt upp næga orkuframleiðslu, gagnaverauppbyggingu né fjármögnunarumhverfi til að skapa eigin leiðandi gervigreindarlíkön. Bandaríkin hafa framleitt 40 grunnlíkön, Kína 15 og öll Evrópa samanlagt aðeins þrjú. Evrópa hýsir aðeins um 5% af reiknigetu heimsins á móti um 75% í Bandaríkjunum. Franska fyrirtækið Mistral hefur náð athygli en er enn langt frá þeirri stöðu sem Bandarísku fyrirtækin hafa á markaðnum. Verðmæti Mistral er um 11,7 milljarðar evra en Anthropic tæplega 1.000 milljarðar dala. Hvort þetta útspil Bandaríkjanna gefi Mistral og Evrópu tækifæri verður að koma í ljós.

Þegar Albert Einstein og aðrir eðlisfræðingar skrifuðu Roosevelt árið 1939 voru þeir ekki aðeins að vara við nýrri tækni. Þeir voru að vara við því að valdajafnvægi heimsins væri að breytast. Árið 2026 virðist svipað augnablik vera runnið upp fyrir gervigreind. Stóra sagan er ekki hvort Anthropic hafi tapað markaðshlutdeild eða hvort Dario Amodei hafi fengið það sem hann óskaði sér. Stóra sagan er að gervigreind hefur tekið skrefið úr rannsóknastofum og tæknifyrirtækjum yfir í heim utanríkisstefnu, þjóðaröryggis og stórveldakeppni. Það er kaldhæðnislegt að tæknin sem milljónir manna nota daglega til að fá uppskriftir, svara tölvupósti eða leysa heimaverkefni sé nú orðið að þjóðaröryggismáli. Frá þessari stundu verður spurningin ekki hver smíðar bestu líkönin heldur hver ræður yfir þeim.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

D. Amodei, „Policy on the AI Exponential,” darioamodei.com, 10. júní 2026, https://darioamodei.com/post/policy-on-the-ai-exponential.

Anthropic, „Statement on the US government directive to suspend access to Fable 5 and Mythos 5,” Anthropic, 12. júní 2026, https://www.anthropic.com/news/fable-mythos-access.

„US Gov asks Anthropic to ban ‘foreign national’ access to Fable, Mythos,” BleepingComputer, 13. júní 2026, https://www.bleepingcomputer.com/news/security/us-gov-asks-anthropic-to-ban-foreign-national-access-to-fable-mythos/.

„Dario Amodei’s ‘Policy on the AI Exponential’: Safety Plan or Blueprint for AI Regulatory Capture?,” Kingy AI, 11. júní 2026, https://kingy.ai/news/dario-amodeis-policy-on-the-ai-exponential-safety-plan-or-blueprint-for-ai-regulatory-capture/.

Forge Global, „Insights: Anthropic Upcoming IPO & Private Stock Price,” Forge Global, 17. júní 2026, https://forgeglobal.com/insights/anthropic-upcoming-ipo-news/.

„ChatGPT Traffic Falls as Anthropic, Google Gain Share,” GNcrypto, 14. maí 2026, https://www.gncrypto.news/news/chatgpt-traffic-falls-anthropic-google-gain-share/.

Mistral AI, „Mistral AI raises 1.7B€ to accelerate technological progress with AI,” Mistral AI, 9. september 2025, https://mistral.ai/news/mistral-ai-raises-1-7-b-to-accelerate-technological-progress-with-ai/.

„Mistral AI,” Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mistral_AI.

„France’s Mistral in Funding Talks at About €20 Billion Valuation,” Bloomberg, 12. júní 2026, https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-06-12/france-s-mistral-in-funding-talks-at-about-20-billion-valuation.

„Mistral is rumored to be raising €3B at €20B valuation,” TechCrunch, 12. júní 2026, https://techcrunch.com/2026/06/12/mistral-is-rumored-to-be-raising-e3b-at-e20-valuation/.

„June 2026 Top Generative AI Chatbots & LLMs by Market Share,” Momentic Marketing, 4. júní 2026, https://momenticmarketing.com/blog/top-ai-chatbots.

„AI power play: Can Europe catch up with the US and China?,” Euronews, 27. janúar 2026, https://www.euronews.com/my-europe/2026/01/27/the-ai-race-can-europe-catch-up-to-the-us-and-china.

„Europe and the geopolitics of AGI,” Centre for Future Generations, 16. desember 2025, https://cfg.eu/the-geopolitics-of-agi/.

„Global AI Model Race: Who Leads—US, China, or Europe?,” Index.dev, 5. janúar 2026, https://www.index.dev/blog/usa-europe-china-best-ai-models.

Hér hefur áður verið vikið að einni af misheppnuðustu lagasetningu sögunnar. Það eru lög sem breska þingið samþykkti árið 1865, the Locomotive Act, sem átti að verja almenning fyrir nýrri og ógnvekjandi tækni: vélknúnum ökutækjum. Vagnar sem hreyfðust án hesta þóttu óútreiknanlegir, hættulegir og ónáttúrulegir. Þetta var tækni sem enginn skildi til fulls. Þingið brást við af festu. Hvert ökutæki skyldi mannað þriggja manna áhöfn, hámarkshraði var fjórar mílur á klukkustund í sveit og tvær í þéttbýli. Það er vart meira en gönguhraði. Fremstur skyldi ganga maður, sextíu metrum á undan vélinni, veifandi rauðum fána til að vara samborgarana við því sem á eftir kæmi.

Bílar eru nú sjálfsagðir og reglur um þá nokkuð vel mótaðar. Stóra tæknibylting okkar tíma er gervigreind sem er stöðugt í þróun og eins og oft á við um nýja tækni erum við enn að átta okkur á henni. Tækifærin sem þar liggja eru gríðarleg á mörgum sviðum. Gervigreind er alhliða tækni (e. general-purpose technology) líkt og prentverkið, rafmagnið og internetið. Eins og oft með byltingarkennda tækni þá stíga fram efasemdarmenn til að vara við tækninni og benda á nauðsyn þess að koma böndum á hana. Sumir óttast atvinnuleysi, upplýsingaóreiðu og sjálfvirk vopnakerfi, og enn aðrir að tæknin verði of öflug. Slíkar áhyggjur eru skiljanlegar og nauðsynlegt að ræða þær. En saga tækninnar kennir okkur einnig að hættan felst stundum ekki síður í því að vanmeta ávinninginn en að ofmeta áhættuna.

Fáar tækninýjungar hafa á jafn skömmum tíma sýnt jafn víðtæka möguleika til framfara og gervigreindin. Tökum nokkur raundæmi.

Í verkfræði hefur gervigreind þegar sýnt fram á verulegan ávinning. DeepMind þróaði kerfi sem stýrir kælingu gagnavera Google og lækkaði orkunotkun kælikerfa um allt að 40%. Á sama hátt eru orkufyrirtæki farin að nota gervigreind til að spá fyrir um raforkuþörf, stýra dreifikerfum og auka nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa. Hér er ekki um rannsóknarstofutilraunir að ræða heldur raunverulegan rekstrarávinning í stórum innviðum.

Gervigreind nýtist einnig í læknisfræði. Í stórri sænskri rannsókn á brjóstakrabbameinsskimun, MASAI (2023-2026), fann gervigreindarstudd skimun fleiri mein en hefðbundin tvöföld yfirferð röntgenlækna. Um leið minnkaði vinnuálag læknanna um nærri helming. Niðurstaðan var að fleiri konur greindust fyrr með minni mannafla.

Í samgöngum er gervigreind þegar farin að hafa áhrif á daglegt líf milljóna manna. Borgir á borð við Pittsburgh, Seattle og London nota gervigreind til að stýra umferðarljósum og samræma flæði umferðar. Niðurstöðurnar hafa verið styttri biðtími á gatnamótum, minni tafir og minni eldsneytisnotkun.

Í hugbúnaðargerð hafa gervigreindarverkfæri breytt vinnubrögðum milljóna forritara. Kerfi á borð við OpenAI Codex og Claude Code geta skrifað, prófað og lagfært kóða á sekúndum. Margar rannsóknir og reynsla fyrirtækja benda til þess að framleiðni forritara hafi aukist verulega við notkun slíkra kerfa.

Ávinningur af gervigreind er einnig farinn að birtast í hagtölum. Lengi vel var því haldið fram að gervigreind sæist alls staðar nema í framleiðnitölum, líkt og hagfræðingurinn Robert Solow sagði eitt sinn um tölvurnar. Nú telja margir hagfræðingar að fyrstu merki áhrifa hennar séu farin að koma fram. Samkvæmt greiningu Erik Brynjolfsson við Stanford háskóla jókst framleiðni í Bandaríkjunum um 2,7 prósent árið 2025, sem er mun meira en meðaltal síðasta áratugar. Þessi dæmi sýna eitt skýrasta einkenni gervigreindar: hún hækkar gólfið, ekki bara loftið.

Á Íslandi höfum við enn eitt dæmi. Það er samstarf stjórnvalda og íslenskra máltæknifyrirtækja til að tryggja íslenskunni sess í stærstu mállíkönum heims. Þannig varð tæknin sem ógnaði litlu tungumáli að einu öflugasta verkfæri sem það hefur eignast.

Rúmum þrjátíu árum eftir setningu rauðfánalaganna í Bretlandi, árið 1896, voru lögin loks felld úr gildi. Þá höfðu önnur lönd þegar tekið forystuna í þróun bifreiðarinnar. Bílaiðnaður varð til í Frakklandi og Þýskalandi og síðar í Bandaríkjunum en fór hægt af stað í Bretlandi. Tæknin stoppaði ekki við lög Bretanna, hún fór annað. Lexía sögunnar er að ný tækni verður ekki stoppuð af með lögum eða reglugerðum, hún þróast áfram, en spurningin er hvar.

Svipuð umræða á sér stað í Evrópu í dag. Evrópusambandið hefur sett sér metnaðarfullt regluverk um gervigreind með AI Act, sem ætlað er að vernda neytendur og draga úr áhættu. Markmiðin eru góð og gild. Um leið vaknar spurning um jafnvægið milli reglusetningar og nýsköpunar. Á meðan Evrópa hefur einbeitt sér að reglum hafa stærstu gervigreindarfyrirtæki heims orðið til í Bandaríkjunum og Kína. Evrópa er í dag fremur notandi gervigreindar en leiðandi afl í þróun hennar. Saga tækninnar bendir til þess að nýsköpun flytjist gjarnan þangað sem skilyrðin eru hagstæðust. Þess vegna þarf að fara varlega þegar reglur eru settar um tækni sem er enn á mótunarstigi. Það getur reynst dýrkeypt að kalla manninn með rauða fánann aftur til starfa.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

Parliament of the United Kingdom, Locomotive Act 1865, https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Vict/28-29/83

Google DeepMind, Advanced version of Gemini with Deep Think achieves gold-medal standard at the International Mathematical Olympiad, 2025, https://deepmind.google/discover/blog/advanced-version-of-gemini-with-deep-think-officially-achieves-gold-medal-standard-at-the-international-mathematical-olympiad/

OpenAI, Gold-medal performance on the 2025 International Mathematical Olympiad, 2025, https://openai.com/index/gold-medal-performance-on-the-2025-international-mathematical-olympiad/

T. Tao, Using AI in mathematical research, bloggfærslur og umræður um notkun gervigreindar í stærðfræði, https://terrytao.wordpress.com/

K. Dembrower o.fl., „Screening for breast cancer with artificial intelligence: first results from the MASAI study“, The Lancet Digital Health, https://www.thelancet.com/journals/landig/article/PIIS2589-7500(23)00153-X/fulltext

Harvard University, rannsóknir á áhrifum gervigreindar í kennslu og námi, https://www.gse.harvard.edu/

World Bank, Can AI improve education? Evidence from Nigeria, https://www.worldbank.org/en/news/feature/2024/12/02/can-ai-improve-education

E. Brynjolfsson, Productivity and Generative AI, Stanford Digital Economy Lab, https://digitaleconomy.stanford.edu/

R. Solow, „We’d better watch out“, New York Times Book Review, 12. júlí 1987.

European Union, Artificial Intelligence Act (EU AI Act), https://artificialintelligenceact.eu/

Stjórnarráð Íslands, Máltækniáætlun fyrir íslensku, https://www.stjornarradid.is/verkefni/menningarmal/islenskt-mal-og-maltaekni/

OpenAI, upplýsingar um tungumálastuðning og samstarf tengt mállíkönum,

https://openai.com/

K. Lång o.fl., “Artificial intelligence-supported screen reading versus standard double reading in the Mammography Screening with Artificial Intelligence trial,” The Lancet Oncology, 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37541274/

Google DeepMind, “DeepMind AI Reduces Google Data Centre Cooling Bill by 40%,” 2016. https://deepmind.google/blog/deepmind-ai-reduces-google-data-centre-cooling-bill-by-40/

S. Peng, E. Kalliamvakou, P. Cihon og M. Demirer, “The Impact of AI on Developer Productivity: Evidence from GitHub Copilot,” 2023. https://arxiv.org/abs/2302.06590

GitHub, “Research: Quantifying GitHub Copilot’s impact on developer productivity and happiness,” 2022. https://github.blog/news-insights/research/research-quantifying-github-copilots-impact-on-developer-productivity-and-happiness/

Eitt af dularfyllri fyrirtækjum tækniheimsins er bandaríska fyrirtækið Palantir. Fyrirtækið var stofnað árið 2003 af Peter Thiel og fleiri fyrrverandi starfsmönnum PayPal. Hugmyndin með Palantir var að þróa tækni sem gæti tengt saman og greint gögn frá mörgum ólíkum kerfum. Meðal fyrstu viðskiptavina Palantir voru bandarískar leyni- og öryggisstofnanir sem jafnframt lögðu fyrirtækinu til fjármagn. Vandinn var þó sá að gögnin voru viðkvæm og leynileg, þannig að til að ná árangri þurfti Palantir að senda starfsmenn sína á vettvang. Þessir starfsmenn voru kallaðir deltur. Það var vísir að því sem koma skyldi.

Delturnar höfðu það hlutverk að vera einskonar tæknistjóri yfir lausninni og báru ábyrgð á að því að þróa allt fyrir þennan eina viðskiptavin. Í dag er þetta hlutverk kallað á ensku forward-deployed engineer (FDE) eða gervigreindarsérfræðingur á vettvangi. Þótt venjuleg fyrirtæki búi ekki yfir háleynilegum gögnum þá eru þau engu að síður oft á tíðum með viðkvæm gögn í ólíkum kerfum, sem tengjast rekstrinum náið. Það getur því verið vandasamt að taka upp tilbúin gervigreindarlíkön og þróa lausnir ofan á þau gögn. Til að brúa þetta bil hefur hlutverk vettvangssérfræðings orðið til. Gervigreindarsérfræðingar á vettvangi er orðið eitt eftirsóttasta starfið í gervigreindarbransanum í dag.

Hugtakið er upprunnið úr hernaðarmáli, þar sem forward-deployed lýsir liði sem staðsett er framarlega, í fremstu víglínu og nálægt aðgerðum, en fjarri höfuðstöðvum (í björgunarsveitum eru þetta undanfarar). Í venjulegu hugbúnaðarfyrirtæki er hugbúnaðarsérfræðingur að leysa afmarkað verkefni í lausn sem nýtist mörgum viðskiptavinum. Vettvangssérfræðingurinn gerir hið gagnstæða: hann leysir allt fyrir einn viðskiptavin og starfar í raun eins og tæknistjóri hans. Stór hluti starfsins fer í að greina þarfir sem viðskiptavinurinn áttar sig ekki á. Starfsfólk fyrirtækja býr yfir gögnum og kerfum en veit oft ekki hvaða nýju lausnir má smíða ofan á þau, né hverju slíkar lausnir geta skilað. En hlutverk vettvangssérfræðingsins, með þekkingu á gervigreindinni, er einmitt að greina það.

Sú þekking sem vettvangssérfræðingar í gervigreind þurfa að búa yfir er margvísleg. Þetta eru hugbúnaðarsérfræðingar með kunnáttu og reynslu í forritun, sérstaklega í gervigreindarlausnum. Þeir þurfa einnig að hafa góða samskiptahæfileika og geta rætt við viðskiptavini og skilið þarfir þeirra, jafnvel þær sem þeir orða ekki sjálfir. Þá skiptir yfirgripsmikill skilningur á kerfum miklu máli, að koma lausninni til að virka inn í raunverulegu umhverfi viðskiptavinarins, þar sem gögnin eru oft dreifð og kerfin gömul. Ólíkt hefðbundnum ráðgjafa sem skilar skýrslu, ber vettvangssérfræðingurinn ábyrgð á lausninni frá upphafi til enda.

Fátt lýsir svona breytingum betur en tölur um atvinnuauglýsingar. Í Bandaríkjunum jukust auglýsingar fyrir vettvangssérfræðinga um 800% milli janúar og september árið 2025. Hjá Indeed fór fjöldinn úr 643 störfum í 5.330 á einu ári. Á sama tíma stækkaði hópur hæfra umsækjenda aðeins um helming, og það hefur leitt til launaskriðs. Gervigreindarfyrirtækin OpenAI og Anthropic hafa fjölgað starfsfólki verulega í þessu hlutverki og vinna náið með fyrirtækjum við að innleiða gervigreindarlausnir sínar inn í rekstur viðskiptavina. Þá sjá stóru ráðgjafafyrirtækin, eins og McKinsey, þetta sem tækifæri til að lifa af og hafa gengið til samstarfs við gervigreindarfyrirtæki um að innleiða gervigreind hjá sínum viðskiptavinum, í stað þess að ráðleggja eingöngu um slíkt. Eftirspurnin er ótvíræð, og þegar hún vex svona hratt er það kerfisbreyting.

Það er þó ekki víst að þetta hlutverk vettvangssérfræðings verði alltaf jafn mikilvægt. Eftir því sem gervigreindarlíkön verða öflugri og auðveldari í notkun gæti hluti af þessari sérfræðiþekkingu færst inn í hugbúnaðinn sjálfan. Þróunin hjá Palantir gefur vísbendingar um slíkt. Fyrirtækið byggði upp reynslu sína í gegnum sérfræðinga á vettvangi en staðlaði hana síðar í hugbúnaðarlausn undir heitinu Foundry.

Nafnið Palantir kemur úr bókmenntaheimi J.R.R. Tolkien og er heiti yfir steina sem sjá fjarlæga atburði. Í Hringadróttinssögu var Saruman undir áhrifum Saurons með sjáandi steini. Hobbitinn Pippin leit svo í steininn af forvitni en það hafði miklar afleiðingar í sögunni. Líkt og steinarnir í sögum Tolkien átti Palantir að hjálpa fólki að sjá það sem var hulið. Nú, tveimur áratugum síðar, er stærsta framlag fyrirtækisins mögulega ekki hugbúnaðurinn sjálfur heldur ný tegund sérfræðinga sem hjálpar fyrirtækjum að sjá hvað gervigreind getur raunverulega gert.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

„What Is Palantir? The Company Behind Government AI Tools,” Built In, 22. apríl 2026. https://builtin.com/articles/what-is-palantir.

„Palantir,” Britannica Money, 2026. https://www.britannica.com/money/Palantir-Technologies-Inc.

„Palantir: Turning Data into Decisions,” Quartr, 24. september 2025. https://quartr.com/insights/company-research/palantir-turning-data-into-decisions.

G. Orosz, „Forward Deployed Engineers,” The Pragmatic Engineer, 3. nóvember 2025.

The Pragmatic Engineer

What are Forward Deployed Engineers, and why are they so in demand?

One interesting trend in the AI startup segment this year is the rise to prominence of a specialized software engineering role called “Forward Deployed Engineer” (FDE…

Read more

a year ago · 398 likes · 6 comments · Gergely Orosz

.

„Forward Deployed Engineer,” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Forward_Deployed_Engineer.

„Tech’s Secret Weapon: The Complete 2026 Guide to the Forward Deployed Engineer,” Hashnode, 13. febrúar 2026. https://hashnode.com/blog/a-complete-2026-guide-to-the-forward-deployed-engineer.

„Forward Deployed Engineer: 5 Skills for This New Role,” Salesforce, 20. nóvember 2025. https://www.salesforce.com/blog/forward-deployed-engineer/.

„Forward Deployed Engineer (FDE): The Essential 2026 Guide,” Rocketlane, 26. febrúar 2026. https://www.rocketlane.com/blogs/forward-deployed-engineer.

„What Is a Forward Deployed Engineer Role?,” YouTube, 23. október 2025.

.

„Forward-Deployed Engineers: How Demand Grew 10x in 18 Months (And How to Hire One),” Paraform, 22. apríl 2026. https://www.paraform.com/blog/forward-deployed-engineer-demand-quadrupled.

„Rise of Forward-Deployed Engineers: Demand for AI Professionals Soars by Over 700% in Silicon Valley,” LatestLY, maí 2026. https://www.latestly.com/us/rise-of-forward-deployed-engineers-demand-for-ai-professionals-soars-by-over-700-in-silicon-valley-with-salaries-reaching-up-to-inr-1-7-crore-7433690.html.

„Palantir,” Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Palantir.

J. R. R. Tolkien, The Lord of the Rings. London: Allen & Unwin, 1954–1955.

Fyrsta stórfyrirtæki heims, Austur-Indíafélagið, var stofnað á Englandi árið 1600 til að eiga viðskipti með krydd í löndum Asíu. Slík verslun var mjög kostnaðarsöm og áhættumikil. Til þess að lækka kostnaðinn og minnka áhættuna var því stofnað hlutafélag um reksturinn. Löngu síðar, árið 1937, útskýrði Ronald Coase í greininni The Nature of the Firm af hverju fyrirtæki væru yfirhöfuð til. Það væri vegna kostnaðar við markaðinn. Það væri hagkvæmara að sameina viðskipti innan eins fyrirtækis heldur en að kaupa hvern einstaka þjónustuþátt á opnum markaði. Þetta er í dag kallað samhæfingarkostnaður. Frá tíma Austur-Indíafélagsins fram á okkar tíma hefur þetta verið eðli og tilgangur fyrirtækja.

Þegar internetið varð útbreitt urðu breytingar á eðli fyrirtækja. Samhæfingin varð hluti af samskiptum þeirra við viðskiptavini. Þannig gátu fyrirtæki eins og Uber og Airbnb rekið umfangsmikla starfsemi með hugbúnaðarvettvang og tiltölulega fáa starfsmenn. Núna er enn önnur eðlisbreytingin að eiga sér stað. Gervigreindin er að taka yfir samhæfinguna sjálfa og breyta þannig grundvallareðli fyrirtækjanna. Ný fyrirtæki með lítil og skilvirk teymi sem byggja gervigreindina inn í kjarnastarfsemi sína með fjölda agenta, eru með mun lægri samhæfingarkostnað og geta þannig veitt rótgrónum fyrirtækjum verulega samkeppni.

Fyrirtæki voru öflug vegna þess að þau lækkuðu samhæfingarkostnað. Starfsmenn sérhæfðu sig í sínum verkum og með sameiningu þeirra í eitt fyrirtæki var hægt að leysa flókin verkefni á hagkvæmari máta en markaðurinn gat boðið upp á. Því fleiri starfsmenn, því öflugra var fyrirtækið. Innan stórra fyrirtækja fer mikil orka í að senda upplýsingar á milli starfsmanna, halda samhæfingafundi og stjórna flæðinu á milli deilda. Nú getur gervigreindin séð sjálfkrafa um stóran hluta þessarar samhæfingar. Með tilkomu hennar getur fjöldi starfsmanna orðið veikleiki. Fjöldi starfsmanna er ekki lengur mælikvarði á hversu öflugt fyrirtækið getur orðið.

Með innleiðingu gervigreindaragenta sem vinna sjálfstætt og nota kerfi og gögn fyrirtækisins má ná fram hagræðingu. Komið hafa fram ýmis dæmi um þetta. Bandaríska fyrirtækið SalesForce fækkaði starfsmönnum í þjónustuveri með slíkri innleiðingu. Sænska fyrirtækið Klarna fækkaði einnig starfsmönnum verulega milli 2022 og 2024. Fjölmörg önnur dæmi eru sífellt að rata í fréttirnar. Það þarf þó að hafa þann fyrirvara að stjórnendur eiga það til að fækka starfsmönnum af rekstrarlegum ástæðum en rekja það til gervigreindar í samskiptum við hluthafa. Það breytir því ekki að fyrirtæki geta gert rekstur sinn miklu skilvirkari með gervigreindaragentum, hvort sem það leiðir til fækkunar starfsfólks eða ekki.

Innleiðing gervigreindar í rótgróin fyrirtæki getur verið mikil áskorun. Einfaldast er að starfsmenn noti Copilot eða ChatGPT við vinnu sína og það getur verið til mikilla bóta en þeir eru þó ekki að nýta sér gervigreind almennilega til að gera fyrirtækið skilvirkara og öflugra. Til þess að ná árangri þarf gervigreind að vera innbyggð í alla kjarnastarfsemi fyrirtækja (AI-native). Þau nota fjölda af gervigreindaragentum sem keyra allan sólarhringinn og hver hefur afmarkað og sérhæft hlutverk. Þar að auki getur verið að fyrirtæki þurfi að endurskipuleggja sjálfa uppbyggingu fyrirtækisins og skipurit. Það getur hins vegar reynst áskorun því það er takmarkað hve hratt fólk getur meðtekið breytingar. Svo er starfsfólk fljótt að skynja þessar breytingar og stærri fyrirtæki hafa sjálfkrafa ónæmiskerfi fyrir þeim.

Austur-Indíafélagið var á sínum tíma öflugasta fyrirtæki heims. Það hafði eigin her, stjórnaði helmingi heimsverslunar og réð yfir heilu þjóðríkjunum. Þrátt fyrir það náði lítill hópur sjóræningja undir stjórn Henry Every að valda því gríðarlegum usla árið 1695. Every var fyrsti stýrimaður og tók yfir skip sitt í uppreisn, endurnefndi það Fancy og sigldi til Indlandshafs. Þar réðust hann og menn hans á Ganj-i-Sawai, skattskip Mughal-keisarans, og náðu með sér gríðarlegum auð. Keisarinn beindi reiði sinni að Austur-Indíafélaginu og stofnaði þannig til alþjóðlegrar pólitískrar deilu. Hvernig gat svo lítill hópur valdið svo miklum skaða á svo risavöxnu fyrirtæki?

Í dag standa mörg rótgróin fyrirtæki frammi fyrir svipaðri spurningu en ógnin er ekki frá sjóræningjum, heldur frá fámennum gervigreindarfyrirtækjum sem ná sama eða meiri árangri með brot af þeim mannafla sem áður þurfti. Stærð var einu sinni styrkur sem gerði markaðsráðandi fyrirtæki ósigrandi gegn samkeppni. Ronald Coase hélt því fram að fyrirtæki væru til vegna þess að þau væru skilvirkari leið til að samhæfa fólk en markaðurinn sjálfur. Þegar fámenn fyrirtæki með her gervigreindaragenta geta keppt við risafyrirtæki með broti af mannafla þeirra, þá gæti stærðin sjálf, sem áður þótti styrkur, mögulega orðið veikleiki. Þetta er grundvallarbreyting á eðli fyrirtækja.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

R. H. Coase, „The Nature of the Firm,“ Economica, árg. 4, nr. 16, bls. 386–405, 1937, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0335.1937.tb00002.x

Nobel Prize Outreach AB, „Ronald Coase – Biographical.“ https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1991/coase/biographical/

Encyclopaedia Britannica, „East India Company.“ https://www.britannica.com/topic/East-India-Company

British East India Company, „The East India Company at Home, 1757–1857.“ https://www.ucl.ac.uk/eic/

Henry Every, Encyclopaedia Britannica, „Henry Every.“ https://www.britannica.com/biography/Henry-Every

Enemy of All Mankind, Enemy of All Mankind: A True Story of Piracy, Power, and History’s First Global Manhunt. New York, NY: Riverhead Books, 2020, https://www.penguin.com.au/books/enemy-of-all-mankind-9780735211629

Uber Technologies, „About Uber.“ https://www.uber.com/us/en/about/

Airbnb, „About Us.“ https://www.airbnb.com/about/about-us

Salesforce, „Salesforce says AI handles large share of customer-service work.“ https://www.salesforce.com/news/

Klarna, „AI assistant handles two-thirds of customer service chats.“ https://www.klarna.com/international/press/

Klarna, „Klarna AI update and workforce efficiency.“ https://www.klarna.com/international/news/

YouTube, „Salim Ismail interview,“

Árið 2010 komu þrír frumkvöðlar saman í London og ákváðu að stofna nýtt fyrirtæki á sviði gervigreindar. Þetta voru þeir Demis Hassabis, Shane Legg og Mustafa Suleyman. Markmið þeirra var að þróa almenna gervigreind sem gæti lært sjálf, leyst margvísleg verkefni og að lokum hermt eftir mannlegri hugsun og skynsemi. Fyrirtækið fékk nafnið DeepMind. Það vakti fyrst athygli þegar það þróaði gervigreind til að spila gamla Atari leiki. Sú gervigreind fékk það eina markmið að spila leikina og varð sjálf að læra að skilja þá. Í lokin var gervigreind mun betri en mennskir spilarar í þessum leikjum. Hugmyndir þeirra félaga voru afar háleitar og þeir þurftu mun meiri reiknigetu og fjármagn en þeir höfðu, sem endaði með því að DeepMind var selt til Google árið 2014.

Google var stofnað til að leita á internetinu og varð mjög fljótt afar vinsælt og verðmætt. Fyrirtækið hefur lengi verið með yfirburði í leit auk þess að þróa margar aðrar lausnir fyrir internetnotendur. Þegar OpenAI gaf út ChatGPT veltu margir fyrir sér hvort dagar leitar væru taldir og þar með myndi vægi Google minnka. Það voru rannsakendur innan Google sem fundu upp tæknina sem ChatGPT byggir á en fyrirtækið hefur verið gagnrýnt fyrir óljósa stefnu í gervigreindarlausnum. Þó hefur þeirra líkan, Gemini náð ágætri útbreiðslu. En núna virðist loksins komið svar Google við samkeppninni, gervigreindaragent, Gemini Spark sem vinnur fyrir notandann allan sólarhringinn. Þar er ekki lengur verið að þróa einfalt spjall sem svarar spurningum heldur kerfi sem framkvæmir verkefni sjálfstætt. Í síauknum mæli gætu störf fólks því farið að snúast um að skilgreina verkefni fyrir gervigreind sem sér síðan sjálf um framkvæmdina.

Þessi hugmynd að starf fólks færist frá því að framkvæma verkið sjálft yfir í að hafa umsjón með vélum eða kerfum sem framkvæma það, er alls ekki ný. Þetta er eitt af endurteknum mynstrum iðn- og tæknisögunnar. Í iðnbyltingunni voru það vélar sem ófu klæðin sem áður voru handunnin. Störfin breyttust í að stjórna vélunum og sjá til þess að þær virkuðu sem skyldi. Í vöruhúsum Amazon hafa róbotar í síauknum mæti leyst fólk af hólmi en fólkið hefur nú umsjón með þessum róbotum. Á sama hátt er gervigreind að breya störfum þannig að starfið færist frá framkvæmd yfir í stjórnun og samhæfingu sjálfvirkra kerfa.

Mörg fyrirtæki nálgast gervigreind ennþá eins og nýtt skrifstofuforrit. Starfsfólk fær aðgang að Copilot eða ChatGPT en skipulag fyrirtækisins helst að öðru leyti óbreytt. Sú nálgun gæti reynst skammvinn. Þegar gervigreind verður fær um að framkvæma verkefni sjálfstætt allan sólarhringinn breytist ekki bara tólið sem er notað, heldur sjálft skipulag vinnunnar.

Gemini Spark er svar Google við þróun sem verið hefur afar áberandi, sérstaklega á þessu ári. Sífellt fleiri lausnir eru nú að koma fram þar sem gervigreind vinnur fyrir notendur allan sólarhringinn. OpenAI hefur kynnt eigin agentalausnir sem geta framkvæmt verkefni sjálfstætt, Salesforce þróar AgentForce til að sinna verkefnum innan fyrirtækja og fjölmörg ný sprotafyrirtæki vinna að kerfum þar sem gervigreind sér sjálf um að fylgja verkefnum eftir, safna upplýsingum, taka ákvarðanir og framkvæma verk. Þróunin bendir til þess að gervigreind sé að færast frá því að vera einfalt hjálpartæki yfir í að verða virkur þátttakandi í daglegum rekstri fyrirtækja og vinnu fólks.

Þegar DeepMind var stofnað voru markmið fyrirtækisins langt frá því að vera hefðbundin hugbúnaðarþróun. Hugmyndin var ekki að búa til betri leitarvél eða skilvirkari skrifstofuhugbúnað heldur kerfi sem gætu lært sjálf, tekið ákvarðanir og framkvæmt verkefni án þess að vera sérstaklega forrituð fyrir hvert skref. Þegar DeepMind þróaði gervigreind sem lærði að spila Atari-leiki var verið að prófa þá grundvallarhugmynd að tölvur gætu lært sjálfar með reynslu og endurgjöf líkt og menn gera. Í leiknum Breakout kom fram athyglisverð hegðun. Leikurinn gekk út á að brjóta niður kubbamúr með því að slá í hann bolta. Nái notandinn ekki að slá boltann tapast leikurinn. Gervigreindin fann út að með því að gera einskonar göng í gegnum múrinn og senda boltan upp fyrir hann tókst á einfaldan hátt að eyða kubbunum ofanfrá. Þetta er gott dæmi um hvernig gervigreind getur þróað nýstárlegar aðferðir til að ná markmiðum sínum.

Nú, rúmum áratug síðar, virðist þessi hugsjón vera farin að birtast í vörum Google. Gemini Spark er ekki leitarvél sem svarar spurningum og birtir tíu bláa hlekki, heldur agent sem vinnur sjálfstætt og getur fylgt verkefnum eftir, skipulagt vinnu og framkvæmt aðgerðir fyrir notandann. Þar með er Google í raun farið að færa hugmyndafræði DeepMind úr rannsóknarstofunni yfir í daglegt atvinnulíf milljóna manna. Ef iðnbyltingin færði fólk frá handverki yfir í að stjórna vélum gæti næsta bylting fært þekkingarvinnu frá framkvæmdinni sjálfri yfir í verkstjórn gervigreindar sem vinnur verkefnin fyrir okkur.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

D. Silver o.fl., “Playing Atari with Deep Reinforcement Learning,” arXiv, 2013, https://arxiv.org/abs/1312.5602

DeepMind Technologies, “About DeepMind.” https://deepmind.google/about/

J. Vincent, “Google buys DeepMind AI startup for a reported $500M,” The Verge, 26. janúar 2014, https://www.theverge.com/2014/1/26/5342154/google-buys-ai-startup-deepmind

A. Hern, “Google’s AlphaGo beats Lee Se-dol in Go match,” The Guardian, 15. mars 2016, https://www.theguardian.com/technology/2016/mar/15/google-alphago-lee-se-dol-go-match-4-1-victory

A. Vaswani o.fl., “Attention Is All You Need,” arXiv, 2017, https://arxiv.org/abs/1706.03762

OpenAI, “Introducing ChatGPT,” 2022, https://openai.com/blog/chatgpt

Google DeepMind Blog, “Gemini and AI agents announcements,” 2026, https://deepmind.google/discover/blog/

W. Knight, “Google Wants AI Agents to Work for You,” WIRED, 2026, https://www.wired.com/story/google-io-ai-agents-gemini/

Salesforce, “Agentforce platform overview.” https://www.salesforce.com/agentforce/

S. Perez, “Amazon’s warehouse robots and the future of work,” TechCrunch, 2024, https://techcrunch.com/2024/10/01/amazon-warehouse-robots-future-of-work/

B. Marr, “How AI Agents Are Changing Enterprise Workflows,” Forbes, 2025, https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2025/02/10/how-ai-agents-are-changing-enterprise-workflows/

Google, “Google I/O 2026 Keynote.”

P. Olson, Supremacy: AI, ChatGPT and the Race that Will Change the World. New York, NY, USA: St. Martin’s Press, 2024, https://us.macmillan.com/books/9781250337731/supremacy/

DeepMind, “Atari Breakout Reinforcement Learning Demonstration.”

Árið 1937 sat Malcom McLean, bandarískur vörubílstjóri, fastur tímunum saman á bryggju í New Jersey og beið eftir að farmur hans yrði lestaður um borð í skip. Á þessum tíma voru vörur yfirleitt fluttar sem stakar einingar. Dæmigert flutningaskip gat innihaldið hundruð þúsunda einstakra vara sem þurfti að bera um borð eða í land með handafli. Skip gátu því setið dögum saman í höfn. Meðan McLean beið fór hann að velta fyrir sér hvort ekki væri hægt að setja vörurnar einfaldlega í staðlaðan gám, flytja gáminn og hífa beint um borð í skip. Hugmyndin var einföld en það tók mörg ár að útfæra hana og hún mætti mikilli andstöðu en breytti á endanum heimsviðskiptum og lækkaði kostnað við vöruflutninga gríðarlega og flýtti verulega fyrir.

Vandamálið sem McLean leysti var í grunninn samhæfingarvandamál (e. coordination problem). Slík vandamál verða til þegar margir einstaklingar, ferlar eða kerfi, þurfa að vinna saman til að framkvæma ákveðið verkefni. Gámar einfölduðu samhæfingu milli vörubíla, hafna, skipa og lesta. Síðar leysti veflausn Airbnb samhæfingu milli ferðalanga og þeirra sem vildu leigja húsnæði. Uber leysti samhæfingu milli farþega og bílstjóra með snjallsímaappi í rauntíma. Nú er útlit fyrir að gervigreind muni leysa mörg samhæfingarvandamál innan fyrirtækja.

Í raun eru fyrirtæki stofnuð til að leysa samhæfingarvandamál hvort sem það er að flytja vörur, framleiða vörur eða veita þjónustu. Það er vettvangur þar sem fólk kemur saman, skipuleggur, ræðir og framkvæmir til að ná markmiðum. Ákveðin yfirbygging er á fyrirtæki sem er stofnað til að koma slíkum málum í höfn. Þá þarf að ráða fólk til að sinna verkinu, stjórnendur til að stýra þeim og annað fólk eins og mannauðsfólk og tæknimenn til að allt gangi upp sem kallar á ákveðinn strúktúr eða skipurit. Í því liggja samskiptamynstur og upplýsingaflæði. Síðan bætast við millistjórnendur og verkstjórar til að samhæfa. Skipulagið getur verið þungt í vöfum og tafsamt, kallað á ýmsa fundi og upplýsingagerð. Samhæfingin eykst eftir því sem fyrirtækið stækkar.

Nú höfum við gervigreind og agenta sem geta notað gögn fyrirtækja og framkvæmt aðgerðir innan þeirra. Með gervigreind mætti lækka samhæfingarkostnað á sama hátt og internetfyrirtæki á borð við Airbnb og Uber lækkuðu þennan kostnað milli kaupenda og seljenda. Gervigreindarkerfi geta fylgst með verkefnum í rauntíma, miðlað upplýsingum milli kerfa, tekið saman stöðuskýrslur, svarað fyrirspurnum og samræmt verkferla sjálfvirkt. Verkefni sem áður kröfðust funda, tölvupósta og margra milliliða geta í auknum mæli orðið sjálfvirk.

Í áratugi hafa fyrirtæki verið skipulögð í deildir vegna þess að samhæfing milli fólks var dýr og flókin. Gervigreindin er að lækka þann kostnað. Eftir því sem upplýsingaflæði, eftirfylgni og samhæfing verður sjálfvirkari breytast hefðbundin skipurit. Í stað deilda gætu fyrirtæki í auknum mæli byggst á litlum sérfræðiteymum sem vinna með gervigreind og sjálfvirk verkflæði þvert á verkefni og ábyrgðarsvið.

Dæmi um þetta má þegar sjá í ráðningarferlum, þjónustuverum og verkefnastjórnun fyrirtækja. Verkefni sem áður kröfðust samskipta milli margra starfsmanna og deilda geta nú í auknum mæli verið samræmd af gervigreindarkerfum. Gervigreind tekur saman upplýsingar úr ólíkum kerfum, fylgist með framvindu verkefna, kallar eftir gögnum, skipuleggur fundi og semur drög að ákvörðunum eða skýrslum. Sem dæmi getur gervigreind skipulagt vaktir starfsmanna og uppfært vaktakerfið í stað þess að verkstjóri geri slíkt í Excel og sendi á alla.

Þegar Malcom McLean lagði fyrst til að flytja vörur í stöðluðum gámum sáu margir aðeins nýja leið til að pakka farmi. Fáir gerðu sér grein fyrir að gámurinn myndi umbreyta skipulagi heimsviðskipta. Hafnir breyttust, skip breyttust, birgðakeðjur breyttust og alþjóðaviðskipti tóku stökk fram á við. Velmegun landa jókst við það að vöruframleiðendur fengu aðgang að mörkuðum sem voru þeim áður fjarlægir. Með tilkomu gámaflutninga lækkaði ekki aðeins flutningskostnaður heldur kostnaður við samhæfinguna sjálfa. Í dag eru margar hafnir sjálfvirkar. Róbotar og sjálfkeyrandi vagnar sjá um að afgreiða skipin sem þurfa ekki að stoppa í höfn nema í nokkrar klukkustundir. Einu starfsmennirnir eru eftirlitsaðilar sem sitja við skjái og fylgjast með.

Gervigreindin gæti reynst sambærileg breyting fyrir fyrirtæki. Í fyrstu virðist hún aðeins vera nýtt verkfæri á skrifborði starfsmanna. En ef hún heldur áfram að lækka kostnað við upplýsingaflæði, eftirfylgni og samhæfingu getur hún smám saman breytt því hvernig fyrirtæki eru byggð upp. Þá mun draga úr mikilvægi hefðbundinna skipurita, deildaskiptinga og millistjórnunar, rétt eins og gömlu hafnarkerfin urðu smám saman úrelt með tilkomu gámsins.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

M. Levinson, The Box: How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger, 2. útg. Princeton, NJ, Bandaríkin: Princeton University Press, 2016.
https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691170817/the-box

R. H. Coase, “The Nature of the Firm,” Economica, árg. 4, nr. 16, bls. 386–405, 1937.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-0335.1937.tb00002.x

T. Malone, The Future of Work: How the New Order of Business Will Shape Your Organization, Your Management Style, and Your Life. Boston, MA, Bandaríkin: Harvard Business School Press, 2004, https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=14449

E. Brynjolfsson og A. McAfee, The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. New York, NY, Bandaríkin: W. W. Norton & Company, 2014, https://wwnorton.com/books/9780393350647

M. Tegmark, Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence. New York, NY, Bandaríkin: Alfred A. Knopf, 2017, https://futureoflife.org/book/life-3-0/

K. Schwab, The Fourth Industrial Revolution. New York, NY, Bandaríkin: Crown Business, 2017, https://www.weforum.org/about/the-fourth-industrial-revolution-by-klaus-schwab/

Ó. A. Ragnarsson, Fjórða iðnbyltingin. Reykjavík: Bókafélagið, 2019.

“Containerization,” Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Containerization

“About Airbnb,” Airbnb Newsroom, https://news.airbnb.com/about-us/

“About Uber,” Uber Newsroom, https://www.uber.com/newsroom/

“The economic potential of generative AI: The next productivity frontier,” McKinsey & Company, 2023, https://www.mckinsey.com/capabilities/quantumblack/our-insights/the-economic-potential-of-generative-ai-the-next-productivity-frontier

“How AI Could Reshape the Organization Chart,” Harvard Business Review, 2024,
https://hbr.org/2024/03/how-ai-could-reshape-the-organization-chart

The Future of Jobs Report 2025, World Economic Forum, https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2025/

“Automated container terminals,” Port of Rotterdam, https://www.portofrotterdam.com/en/logistics/container-logistics/automated-terminals

“The shipping container that changed the world,” BBC News, 2020, https://www.bbc.com/news/business-52008792

Þegar iðnbyltingin hófst á Englandi voru reistar þar verksmiðjur fyrir vefnað. Vatnsafl var virkjað og spunavélar framleiddu textíl. Handverksfólk missti viðurværi sitt og senn spratt fram hreyfing Lúddíta sem fóru um og brenndu verksmiðjur í mótmælaskyni. En með verksmiðjunum urðu þó til mun fleiri störf en töpuðust og þau voru oft verðmætari. Tæplega tveimur öldum síðar endurtók sagan sig. Þegar hraðbankar komu fram á sjöunda áratug síðustu aldar spáðu menn því að þeir myndu valda atvinnuleysi, sérstaklega meðal gjaldkera. Það gagnstæða gerðist, störfum gjaldkera fjölgaði. Með tilkomu hraðbankanna var ódýrara fyrir banka að opna ný útibú og þeim fjölgaði sem og fjölda bankastarfsmanna. Tæknin fækkaði því ekki störfum, heldur fjölgaði þeim þrátt fyrir að menn héldu annað.

Sagan kennir okkur að þegar tæknibreytingar eiga sér stað þá er horft á störfin sem tæknin hefur áhrif á en það gleymist að undirliggjandi forsendur breytast líka. Þegar gervigreind eins og Claude Code og OpenAI Codex geta forritað sífellt flóknari hugbúnaðarlausnir er skiljanlegt að menn álykti sem svo að störfum við hugbúnaðargerð muni fækka. En hér kemur hraðbanka þversögnin inn. Þegar forritun verður ódýrari og hraðvirkari með gervigreind eykst líka eftirspurn eftir hugbúnaðarlausnum gríðarlega. Fleiri fyrirtæki geta þróað flóknari kerfi á auðveldari hátt. Og til að hanna, stjórna og viðhalda þessum kerfum þarf sérfræðinga. Reyndin sýnir einmitt að eftirspurn eftir hugbúnaðarsérfræðingum er að aukast, þrátt fyrir eða einmitt vegna gervigreindar.

Þessi þversögn hefur áður komið hér á þessum vettvangi og er kennd við William Stanley Jevons, enska hagfræðinginn sem lýsti henni fyrst árið 1865. Jevons tók eftir því að þegar gufuvélar urðu skilvirkari og þær nýttu minna af kolum, þá jókst heildarnotkun kola á Englandi. Ástæðan var einfaldlega sú að betri vélar gerðu kol ódýrari í notkun, og því fjölgaði þeim sem notuðu þær. Sparnaðurinn skapaði meiri eftirspurn, ekki minni.

Þetta rímar kannski ekki við þá háværu umræðu um að gervigreindin sé að fara að útrýma fjölda starfa og líkur séu á talsverðu atvinnuleysi, sérstaklega meðal hugbúnaðarsérfræðinga. Þvert á móti, þegar betur er að gáð, þá styðja raungögn þetta ekki. Í lok apríl gaf Bandaríska fjármálafyrirtækið Citadel Securities út rannsóknargrein, Hagfræði greindar (The Economics of Intelligence) eftir Frank Flight. Þar er rýnt í tölur sem sýna aukningu atvinnuauglýsinga í gervigreindarnæm störf. Auglýsingum fyrir hugbúnaðarsérfræðinga, sérstaklega með gervigreindarþekkingu, hefur fjölgað um rúm 10% frá því að vendipunktur varð um mitt ár 2025. Ástæðan er einfaldlega sú að nú er ódýrara að þróa hugbúnað og því eykst eftirspurnin.

Nokkrum dögum eftir grein Citadel birtist grein í New York Times eftir Ezra Klein, Af hverju gervigreindin mun (líklega) ekki útrýma störfum (Why the A.I. Job Apocalypse (Probably) Won’t Happen). Þar bendir hann á að menn hafi ítrekað vanmetið hvernig hagkerfið aðlagast þegar tækniframfarir lækka kostnað við vörur og þjónustu. Þegar framleiðni eykst hættir samfélagið sjaldnast að nota viðkomandi vöru eða þjónustu. Þvert á móti eykst notkunin yfirleitt hratt. Klein bendir á að gervigreind muni vissulega breyta mörgum störfum og jafnvel eyða sumum þeirra, sérstaklega í upphafi, en sagan kenni okkur að hagkerfið endurskipuleggi sig í kringum breyttan veruleika. Þegar þekkingavinna verður ódýrari og aðgengilegri fleirum, skapist nýjar atvinnugreinar, nýjar vörur og ný þjónusta sem áður var einfaldlega of dýr eða tímafrek til að vera raunhæf.

Áhyggjur lúddítanna voru skiljanlegar enda útrýmdu verksmiðjur iðnbyltingarinnar fjölmörgum störfum. Með tímanum komu fleiri störf við vefnað og textíll varð mun ódýrari. Fleiri gátu keypt sér föt, eftirspurnin jókst og textíliðnaðurinn varð til með fjölmörgum nýjum störfum. Lúddítar nútímans fara ekki um og brenna verksmiðjur, en þeir eru afkastamiklir í umræðunni enda vekur góð dómadagsspá nær alltaf athygli.

Tæknibreytingar hafa alltaf haft þau áhrif að störf hverfa eða breytast. Dæmi úr sögunni eru fjölmörg. Vélvæðing landbúnaðar, bílar og tölvur útrýmdu mörgum störfum en bjuggu til enn fleiri störf, sköpuðu nýjar starfstéttir og iðnað. Það er ákveðið þema í sögunni. Þegar tækniframfarir lækka stórkostlega kostnaðinn við að framleiða vöru eða veita þjónustu, þá mun samfélagið nota meira af vörunni eða þjónustunni. Síðan fer hagkerfið í að færa sig til og finna það næsta sem er meiri skortur af. Þegar eitthvað verður skyndilega ódýrt verður eitthvað annað verðmætara og þangað leitar hagkerfið.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model og sýnir hvernig þetta allt byrjaði og hvernig það er í dag.

Heimildir:

“Luddite Movement,” Encyclopaedia Britannica. Britannica – Luddite Movement.

J. Bessen, “How Computer Automation Affects Occupations: Technology, Jobs, and Skills,” Boston University School of Law, 2015. How Computer Automation Affects Occupations.

W. S. Jevons, The Coal Question, London, Bretland: Macmillan, 1865. The Coal Question.

Anthropic – Claude Code Overview, “Claude Code Overview,” Anthropic Documentation, 2026.

OpenAI – Introducing Codex, “Introducing Codex,” OpenAI, 2026.

F. Flight, “The Economics of Intelligence,” Citadel Securities, apríl 2026. Citadel Securities – The Economics of Intelligence.

E. Klein, “Why the A.I. Job Apocalypse (Probably) Won’t Happen,” The New York Times, maí 2026. Why the A.I. Job Apocalypse (Probably) Won’t Happen.

D. H. Autor, “Why Are There Still So Many Jobs? The History and Future of Workplace Automation,” Journal of Economic Perspectives, vol. 29, nr. 3, bls. 3–30, 2015. Why Are There Still So Many Jobs?.

C. B. Frey og M. A. Osborne, “The Future of Employment: How Susceptible Are Jobs to Computerisation?” Oxford Martin School, University of Oxford, 2013. The Future of Employment.

OECD, “Automation, skills use and training,” OECD Publishing. OECD – Automation, skills use and training.

Indeed Hiring Lab, “Hiring Lab Research and Insights.” Indeed Hiring Lab.

Á horni Norrbackagötu og Karlbergsvegar í Vasastanhverfi í Stokkhólmi er lítið kaffihús. Það heitir Andon Café og er að mörgu leyti eins og hvert annað kaffihús. Úti eru borð og stólar, inni geta gestir sest niður og pantað kaffi og meðlæti. Það sem gerir staðinn sérstakan er að hann er rekin af gervigreindinni Monu, sem byggir á Gemini. Mona sá um að sækja um tilskilin leyfi, panta búnað og hráefni. Hún auglýsti eftir starfsfólki, tók viðtöl og réð fólk til starfa. Andon Café opnaði svo í apríl. Þetta kann að virðast eins og skemmtileg tilraun en þetta er samt sem áður vísbending um það sem koma skal.

Eftir að OpenClaw gervigreindin sló í gegn hefur ný tegund gervigreindar rutt sér til rúms. Það eru svokallaðir agentar sem eru alltaf í gangi, hafa skýr fyrirmæli og verkefni, og aðgang að öðrum hugbúnaðarkerfum. Með slíkum agentum er hægt að fela gervigreind að sjá um afmarkaða þætti í rekstri fyrirtækja. Sífellt fleiri lausnir auðvelda nú þróun og innleiðingu slíka agenta. Tilraunin á kaffihúsinu er í raun hluti af stærri breytingu sem er hljóðlega að eiga sér stað. Breytingin felst ekki aðeins í því að fyrirtæki séu að nota gervigreind, heldur felst í því að gervigreind er farin að reka hluta þeirra.

Þó svo að gervigreind sé áratuga gamalt fræðasvið þá er tæknin núna á síðari árum komin á það stig að auðvelt er fyrir fyrirtæki að innleiða hana í reksturinn. Það má segja að vendipunkturinn hafi verið árið 2022 þegar ChatGPT 3.5 spjallið kom fram og vakti mikla athygli. Þá var ljóst að margt var að fara að breytast. Spjallið þróaðist svo í að verða aðstoð, sjá um að hjálpa starfsmönnum fyrirtækja í að vinna verkefni og það mun hraðar en áður. Svo á síðari árum hafa komið fram kerfi sem framkvæma hlutina, agentar. Þessi kerfi eru oft með aðgang að skrám, gagnagrunnum og öðrum hugbúnaðarkerfum. Þróunin er í þá átt að innleiða fjölmarga svokallaða míkróagenta sem sjá um mjög skýrt afmörkuð verkefni og eru jafnvel vera með aðra agenta sem yfirfara og enn aðra sem samræma allt saman.

Það eru fjölmörg verkefni sem hægt er að sjálfvirknivæða á þennan hátt. Fyrirtæki eru nú þegar að veita viðskiptavinum aðstoð í gegnum netspjall sem sífellt verður öflugra. Gervigreindin getur lesið nokkur tilboð á PDF formi og útbúið samanburðarskýrslu. Þá má fara yfir umsóknir ýmis konar og afgreiða. Gervigreindin getur skipulagt vaktaplan, fylgst með birgðum og sjálkrafa sent inn pantanir. Í raun mun það koma í ljós hvað fólki dettur í hug að gera þegar það fær þessi tól í hendurnar til að þróa. Þróunin stefnir frá því að gervigreind framkvæmir einstakar afmarkaðar aðgerðir yfir í að hún sér um heila verkferla frá upphafi til enda, skipuleggur, framkvæmir og fylgir eftir.

Lengi hafa menn velt fyrir sér áhrifum gervigreindar á vinnumarkaðinn og það verður sífellt skýrara að fjölmörg störf eru að breytast. En ekki er síður áhugavert hvernig skipulag fyrirtækja sjálfra er að umbreytast. Breytingar á hlutverkum starfsmanna kalla á endurskoðun hefðbundinna skipurita fyrirtækja. Bent er á að stærri fyrirtæki séu að fletjast út, það þurfi ekki öll þessi millilög af stjórnendum þar sem gervigreindin geti í auknum mæli séð um samhæfingu, upplýsingaflæði og eftirfylgni. Það þurfi leiðtoga sem móta stefnu og taka stærri ákvarðanir, á meðan smærri og sérhæfðari teymi framkvæmi meira. Þannig verður skipuritið ekki samsett af hefðbundnum deildum en í þess í stað sýnir frekar verkferla sem teygja sig þvert á fyrirtækið.

Á kaffihúsinu í Vasastan er stór skjár þar sem hægt er að fylgjast með Monu. Þar koma fram upplýsingar um það sem hún er að vinna við. Þá er lítil spjaldtölva á veggnum og við hana er tengt símtól. Þarna geta gestir spjallað við Monu. Gervigreindin er þó ekki óskeikul. Starfsmaður kaffihússins, Kajetan Grzelczak, bendir á að Mona er ekki sérlega góð í pöntunum. Hún pantaði til dæmis þúsundir handska fyrir örfáa starfsmenn, 10 kíló af steikingarolíu fyrir kaffihús sem er ekki með eldhús og ýmis hráefni sem ekki eru notuð. Þá er Mona að senda skilaboð á starfsmenn allan sólarhringinn. Ljóst er að ýmislegt vantar enn upp á til að gervigreind skilji hvernig heimur mannanna virkar. En það er þó einsýnt hvert stefnir. Gervigreind mun koma í sífellt meira mæli að raunverulegum rekstri fyrirtækja og breyta uppbyggingu þeirra.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model eftir ljósmynd sem tekin var af Andonkaffi á Meta Ray-Ban gleraugu.

Heimildir:

„AI driver eget kafé i Vasastan – ‘Bästa chefen’“, Mitt i Stockholm, 2026. https://www.mitti.se/nyheter/ai-driver-eget-kafe-i-vasastan-basta-chefen-6.3.360680.8f52d29139

OpenAI, „New tools for building agents“, 2025. https://openai.com/index/new-tools-for-building-agents/

Anthropic, „Introducing Claude 3.5 and computer use“, 2025. https://www.anthropic.com/news/3-5-models-and-computer-use

Microsoft, „Microsoft Copilot Studio release plan“, 2025. https://learn.microsoft.com/en-us/power-platform/release-plan/2025wave1/microsoft-copilot-studio/

Salesforce, „Agentforce – autonomous AI agents“, 2026. https://www.salesforce.com/eu/agentforce/

„Agentic AI platform modernizes restaurant procurement“, Business Insider, 2026. https://www.businessinsider.com/agentic-ai-platform-saltz-modernizes-restaurant-food-procurement-2026-4

„Box launches AI automation tools for enterprises“, Reuters, 2026. https://www.reuters.com/technology/box-launch-box-automate-service-expedite-enterprise-business-processes-ceo-says-2026-04-27/

„LinkedIn AI hiring agents on track for $450 million revenue“, Reuters, 2026. https://www.reuters.com/business/linkedins-ai-hiring-agents-track-450-million-yearly-revenue-2026-04-29/

„Exclusive: Citi moves into agentic AI“, Axios, 2026. https://www.axios.com/2026/04/30/exclusive-citi-moves-into-agentic-ai

World Economic Forum, „Organizational transformation in the age of AI“, 2026. https://reports.weforum.org/docs/WEF_Organizational_Transformation_in_the_Age_of_AI_How_Organizations_Maximize_AI%27s_Potential_2026.pdf

McKinsey & Company, „The agentic organization: contours of the next paradigm for the AI era“, 2026. https://www.mckinsey.com/capabilities/people-and-organizational-performance/our-insights/the-agentic-organization-contours-of-the-next-paradigm-for-the-ai-era

PwC, „Agentic AI and workforce redesign“, 2026. https://www.pwc.com/us/en/tech-effect/ai-analytics/agentic-ai-workforce-redesign.html

Árið 1975 kom út afar áhrifarík bók um hugbúnaðargerð, The Mythical Man Month, eftir Fred Brooks. Brooks hafði starfað sem verkefnastjóri yfir OS/360 hugbúnaðanum hjá IBM á sjöunda áratugnum, einu metnaðarfyllsta hugbúnaðarverkefni fram að þeim tíma. Hann byggði því á reynslu úr eldlínunni. Eitt þekktasta lögmálið sem hann setti fram var að ekki væri alltaf hægt að flýta fyrir verkefnum sem hafa tafist með því einfaldlega að bæta við mannskap. Brooks benti á að suma verkþætti þyrfti að klára áður en næsti hefst og að samskiptaleiðir vaxa hratt eftir því sem hópurinn stækkar, með tilheyrandi flækjustigi. Eins og hann benti á með eftirminnilegum hætti: þú færð ekki níu konur til að eiga barn á einum mánuði. Bók Brooks hafði djúpstæð áhrif og þau lögmál sem hann setti fram mótuðu hugbúnaðargerð næstu áratugi.

En svo kom gervigreind. Nú þegar er komið í ljós að hægt er að flýta hugbúnaðargerð, að minnsta kosti í mörgum tilfellum, með notkun gervigreindar. Verkefni sem áður strönduðu á flækjustigi og samskiptakostnaði má nú skipta niður, sjálfvirknivæða og samræma með öðrum hætti. Gervigreindaragentar sem forrita geta skipulagt verkefni, skipt með sér verkum og samræmt verkþætti, allt miklu hraðar en áður. Það sem eitt sinn voru almenn sannindi eiga því ekki lengur við. Með gervigreind er ekki aðeins verið að bæta hugbúnaðargerð, heldur að breyta sjálfum lögmálunum sem hún byggir á.

Þessar vangaveltur komu fram í nýlegu hlaðvarpi a16z, fjárfestingafélags sem Andreessen-Horowitz stýrir. Þar mætti sjálfur Ben Horowitz vísifjárfestir, gamalreyndur í hugbúnaðargerð í Kísildalnum. Hann benti á að tvö lögmál úr bók Brooks, sem hefðu verið viðtekin sannindi, væru nú komin á haus. Annað var áðurnefnt lögmál um verkefni sem dragast. Það er ekki augljóst að hægt sé að bæta við mannskap til að vinna það upp. Núna hinsvegar, er hægt að flýta verkefnum með fjármunum. Tími verkefna er ekki lengur háður mannafli, heldur hve mikið af fé er sett í gervgreindina, innviði og þá orku sem þarf.

Hitt er að þeir sem áður komu fram með réttu kerfin, notendaviðmót og virkni, og náðu viðskiptavinum og gögnum þeirra voru komnir með sterka stöðu. Svo sterka að ómögulegt var fyrir ný fyrirtæki að keppa við slíkt. Til þess þurfti tíma og kostnaðarsamar fjárfestingar. Þetta var því örugg vörn. En núna er hún er líka farin. Það er einfaldlega miklu hagkvæmara í dag að keppa við rótgrónar hugbúnaðarþjónustur, oft með einfaldari og hagkvæmari lausnum.

Framfarir í gervigreind til hugbúnaðargerðar, með kerfum eins og Claude Code og OpenAI Codex, auk lausna á borð við Replit og Lovable, hafa stóraukið framboð af hugbúnaðarlausnum. Nú setja menn upp nýja vefi og útbúa símaöpp nánast eins og ekkert sé. Fólk sem áður taldi sig vera með „frábæra“ hugmynd af appi þurfti að sannfæra tæknifólk eða fjárfesta um að heimurinn þyfti á þeim að halda. Núna gera menn þetta bara sjálfir og heimurinn er að fyllast af öllum þessum bestu öppum sem allir voru að bíða eftir.

Það er þó eitt sem gleymist í þessari umræðu en það er hvað þarf til að byggja raunverulegar, rekstrarhæfar lausnir. Þar undir falla atriði eins og öryggi, varnir gegn gagnastuldi, afritun gagna, rekstraröryggi og trygging á uppitíma eða allt þetta „leiðinlega“ sem þarf engu að síður að vera til staðar.

Nýlega kom upp dæmi með öryggisgalla í Lovable kerfinu. Lovable er sænskt fyrirtæki sem notar gervigreind til að útbúa veflausnir. Milljónir verkefna hafa þegar verið smíðaðar með kerfinu. Fréttir komu fram um að lausnir gerðar með Loveable reyndust innihalda alvarlega öryggisgalla sem leiddu til gagnaleka. Sumt af því voru þó stillingaratriði sem notendur Lovable hefðu mátt huga betur að. Þetta undirstrikar að vandinn er ekki endilega gervigreindin sjálf, heldur að hún gerir auðveldara en áður að smíða hugbúnað án þess að tryggja það öryggi sem þarf í raunverulegum rekstri.

Í bók sinni líkti Fred Brooks hugbúnaðargerð við tjörupytt þar sem verkefni festast hægt og rólega. Eftir því sem tíminn líður og sífellt fleiri koma að verkefninu, verður það flóknara, uns enginn einn skilur það til fulls. Hann taldi jafnframt að engin ein tækninýjung myndi margfalda framleiðni í hugbúnaðargerð, að engin „silfurkúla“ væri til. Spurningin er hvort gervigreindin sé einmitt sú silfurkúla loksins, eða hvort við séum einfaldlega að færa vandamálin á nýtt stig. Vandmálið er allavega ekki hve langan tíma tekur að gera verkefni, heldur hvað á að byggja. Og ef þú veist ekki hvað á að spyrja um, er svarið alltaf 42.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af GPT Image model.

Heimildir:

F. P. Brooks Jr., The Mythical Man-Month: Essays on Software Engineering, 1. útg., Reading, MA, Bandaríkin: Addison-Wesley, 1975.

F. P. Brooks Jr., “No Silver Bullet—Essence and Accidents of Software Engineering,” IEEE Computer, bindi 20, nr. 4, bls. 10–19, 1987.

Andreessen Horowitz, “Ben Horowitz on AI infrastructure, economics and the new laws of software,” a16z Podcast, 2026. [Hlaðvarp]. Aðgengilegt á: Apple Podcasts.

OpenAI, “Introducing Codex,” 2021. [Á netinu]. Aðgengilegt á: https://openai.com

Anthropic, “Claude Code: AI for software development,” 2026. [Á netinu]. Aðgengilegt á: https://www.anthropic.com

Replit, “Replit AI and app development platform,” 2024. [Á netinu]. Aðgengilegt á: https://replit.com

Lovable, “Lovable platform overview,” 2026. [Á netinu]. Aðgengilegt á: https://lovable.dev

“Hot startup Lovable’s security stumble shows one big risk in using AI to code,” Business Insider, 2026. [Á netinu].

“Lovable admits error in chat visibility settings,” The Economic Times, 2026. [Á netinu].

“Cybersecurity risks in AI-generated applications,” Proofpoint Threat Insight, 2026. [Á netinu].

Líklega vita ekki margir hver Mikhail Dolivo-Dobrovolsky var né hvert framlag hans til tæknisögunnar var. Hann var rafmagnsverkfræðingur og uppfinningamaður á síðari hluta 19. aldar. Í störfum sínum fyrir þýska fyrirtækið AEG þróaði Dolivo-Dobrovolsky árið 1889 þriggja fasa rafmagnsmótor eða svokallaðan spanhreyfil. Þessi einfalda uppfinning hafði mikil áhrif næstu áratugi. Verksmiðjur urðu öflugri, stærri og öruggari. Nýir atvinnuvegir urðu til þegar heimilistæki eins og þvottavélar, ryksugur og matreiðslutæki urðu möguleg. Spanhreyfillinn, knúinn rafmagni, varð ein af grunnstoðum annarar iðnbyltingarinnar. Rafmagnið og þær lausnir sem spruttu upp í kringum það gjörbreyttu atvinnulífi heimsins.

Þegar horft er á samtímann er okkar rafmagn gervigreindin. Umræðan snýst gjarnan um hvaða störf hverfa og hver breytast. Það er hins vegar mun erfiðara að átta sig á hvaða störf verða til og hvaða nýjar atvinnugreinar munu spretta fram. Þegar vélar tóku yfir líkamlegt vinnuafl gjörbreyttist vinnumarkaðurinn. Nú er það hugaraflið sem er tæknivætt. Það eina sem við vitum með vissu er að gervigreind mun breyta vinnumarkaði og opna fjölmörg ný tækifæri, ekki bara í skrifstofustörfum heldur einnig í framleiðslu og iðnaði. Stærstu breytingar á atvinnulífi vestrænna þjóða næstu tíu árin munu koma frá gervigreind og róbotatækni og þeim lausnum sem þessi tækni gerir mögulegar.

Gervigreindin er þegar farin að hafa áhrif þó þau séu á byrjunarstigi. Samkvæmt McKinsey Global AI Survey 2025 nota 88% fyrirtækja gervigreind í að minnsta einum verkferli. Gervigreind er svokölluð alhliða tækni (e. general-purpose technology) líkt og rafmagnið og internetið á sínum tíma. Einkenni slíkrar tækni er það sem kallað er framleiðnitöf (e. productivity lag), það er að ávinningur kemur ekki strax. Lausnir sem bæta gervigreind við það sem fyrir er, skila ekki alltaf árangri fyrr en allt kerfið er endurhugsað frá grunni. Það mun taka atvinnulífið tíma að innleiða þessa tækni og í sumum tilfellum þurfa fyrirtæki að endurskoða skipurit sín.

En dæmin eru þegar farin að birtast. Í framleiðslu er gervigreind notuð til bilanagreininga og nær 20-30% meiri nákvæmni sem minnkar niðurtíma verulega. Það skilar sér beint í arðsemi. Í heilbrigðiskerfinu eru gervigreindarritarar (e. AI scribes) notaðir til að hlusta á lækni ræða við sjúkling sem minnkar skriffinsku um 69% og læknar eyða 3 tímum minna á viku í stjórnsýslu samkvæmt rannsókn Ontaríóháskóla.

Gervigreindin hefur líka afleidd form. Það er engin tilviljun að með uppgangi gervigreindar kemur í kjölfarið gervigreind með form eða áþreifanlega gervigreind (e. Physical AI). Dæmi sem við þekkjum eru ryksuguróbotar og sjálfkeyrandi bílar. Með gervigreind er kominn nýr iðnaður sem byggir á vélum sem gervigreind stýrir. Á nýlegri GTC ráðstefnu í San Jose í Kaliforníu, sagði Jensen Hung “Áþreifanleg gervigreind er komin. Sérhvert iðnfyrirtæki verður vélmennafyrirtæki.”

Hjá Amazon, sem er leiðandi í róbótavæðingu, eru yfir milljón róbotar að störfum í vöruhúsum þeirra. Þessir róbotar flokka, lyfta og flytja til vörur. Svokallaðir collaborative robots eða cobots, sem kalla mætti sambota eru í auknum mæli að koma inn á litla og meðalstóra vinnustaði, sérstaklega í vöruhúsum og framleiðslufyrirtækjum. Þessir róbotar geta unnið með manninum, þeir taka skipunum, hafa tölvusjón og skynja umhverfi sitt og rými. Þannig þarf ekki að afmarka þá frá mönnum með öryggisgirðingum. Markaðurinn fyrir slík vélmenni vex hratt og er spáð að hann nái um 2,8 til 5,4 milljörðum Bandaríkjadala á þessu ári.

Það róbot, eða vélmenni, sem fengið hefur nokkra athygli er Optimus frá Tesla, fyrirtæki Elon Musk, enda maðurinn í miklu uppáhaldi hjá blaðamönnum. Fyrr á þessu ári var haft eftir honum: „Vélmenni eiga eftir að verða stærsta vara allra tíma. Allir munu vilja eitt slíkt.“ Optimus er í mannsformi, búinn háþróuðum liðum, nákvæmum höndum með fingrum og skynjurum. Gervigreindin sem stýrir honum er í grunninn sú sama og sú ökusjálfstýring sem Tesla bílarnir byggja á. Optimus er með öfluga tölvusjón, skynjar rýmið, getur gengið, lyft hlutum, flokkað og endurtekið einföld verkefni í vinnuumhverfi. Markmiðið er að selja Optimus síðar inn á heimili til að sinna einföldum heimilisstörfum.

Svo er það Kína. Á meðan Bandarísku fyrirtækin fá athygli eru Kínverjar hægt og rólega að búa til sín eigin vélmenni. Ekki bara það, Kína hefur tekið afgerandi forystu í innleiðingu og framleiðslu iðnaðarvélmenna. Meira en helmingur allra nýrra uppsetninga á heimsvísu eru kínversk. Bandaríkin eru fremri á sviði hugbúnaðar, gervigreindar og nýsköpunar en Kína er skrefi á undan í raunverulegri framleiðslu og dreifingu. Kínverjar hafa nú þegar náð miklum árangri í framleiðslu á rafbílum á stórum skala. Eric Schmidt, fyrrum forstjóri Google, benti nýlega á að það hefur komið í ljós að margt sé líkt með smíði bíla og róbota, það þurfi mikið af sömu íhlutum eins og mótorum. Kína er því vel í stakk búið til að ná forystu í róbotatækni framtíðar.

Þriggja fasa mótor Dolivo-Dobrovolsky breytti miklu og varð grunnurinn að atvinnulífi vestrænna þjóða undir lok nítjándu aldar og fram í þá tuttugustu. Þessir rafmótorar, eða spanhreyflar, bárust til Íslands á fyrstu áratugum 20. aldar, þegar rafvæðing landsins fór úr því að snúast um lýsingu yfir í að knýja vélar og iðnað. Rétt eins og mótorar fortíðar voru grunnur að nýjum atvinnuvegum, verður gervigreindin og róbotar grunnur að framtíð okkar. Þróun atvinnulífs á Íslandi næstu tíu ár ætti ekki að snúast um loftslagsmál eða innnleiðingu reglugerða, heldur um nýtingu gervigreindar og innleiðingu róbota. Fyrir Ísland er það frábært tækifæri því íslensk fyrirtæki eru yfirleitt frekar lítil og vanfjármögnuð. Gervigreind og róbotar og afleidd tækni frá þeim gætu verið góður grunnur til að keppa á alþjóðamarkaði.

Fylgstu með á laugardagsmorgnum á olafurandri.substack.com. Stuttar greinar um tæknimál líðandi stundar. Ábendingar má senda á andri@olafurandri.com.

Myndin hér að ofan er gerð af ChatGPT og svo ritskoðuð.

Heimildir:

Benedikt Bergmann, Endurbætur á spanhreyflinum, Tímaritið Tækni, 1. tb, 1. árg, 1. júní 1943.

A. Singla o.fl., “The state of AI in 2025: Agents, innovation, and transformation,” McKinsey & Company, 5. nóv. 2025.

A. Singla o.fl., The state of AI: How organizations are rewiring to capture value, McKinsey & Company, 2025.

McKinsey & Company, “Manufacturing: Analytics unleashes productivity and profitability,” 14. ágúst 2017.

OntarioMD, “AI scribes show promising results in helping family doctors reduce paperwork,” 11. sep. 2024.

Amplify Care, “How AI scribes are giving clinicians their time back,” 10. júlí 2025.

College of Physicians and Surgeons of Ontario, “Using Artificial Intelligence in Clinical Practice,” án dagsetningar.

NVIDIA, “NVIDIA and Global Robotics Leaders Take Physical AI to the Real World,” 16. mars 2026.

Amazon, “Amazon launches a new AI foundation model to power its robot fleet and has now deployed its 1 millionth robot,” About Amazon, 30. júní 2025.

Amazon, “Amazon has more than 1 million robots that sort, lift, and carry packages in its operations network,” About Amazon, án dagsetningar.

International Federation of Robotics, “World Robotics 2025 report – INDUSTRIAL ROBOTS,” 25. sep. 2025.

CSIS ChinaPower Project, “Is China Leading the Robotics Revolution?,” 12. feb. 2026.

Tesla, Q2 2025 Update, 23. júlí 2025.

The Motley Fool, “Tesla (TSLA) Q2 2025 Earnings Call Transcript,” 23. júlí 2025.

Yahoo Finance, “Tesla, Inc. (TSLA) Q2 FY2025 earnings call transcript,” 23. júlí 2025.

AEG, “Michail von Dolivo-Dobrowolsky,” án dagsetningar.

M. Doppelbauer, “The invention of the electric motor 1856–1893,” Karlsruhe Institute of Technology, 2022.

O. S. Indriðason o.fl., Energy in Iceland, 2. útg., Orkustofnun/Íslenskar orkurannsóknir, 2006.

Oxford Academic, “Towards an Icelandic Sustainable Energy System,” 2022.

The Sun, “China’s humanoid robots perform incredible martial arts stunts for Chinese New Year,”